# حلب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%84%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حلب

الحلب ويحرك كالطلب، رواه الأزهري عن أبي عبيد: استخراج ما في الضرع من اللبن يكون في الشاء والإبل والبقر، كالحلاب، بالكسر، والاحتلاب، الأولى عن الزجاجي، حلب يحلب بالضم ويحلب بالكسر، نقلهما الأصمعي عن العرب، واحتلبها، وهو حالب، وفي حديث الزكاة  ومن حقها حلبها على الماء  وفي رواية  حلبها يوم وردها  يقال: حلبت الناقة والشاة حلبا بفتح اللام، والمراد يحلبها على الماء ليصيب الناس من لبنها، وفي الحديث  أنه قال لقوم لا تسقوني حلب امرأة  وذلك أن حلب النساء غير حبيب عند العرب يعيرون به، فلذلك تنزه عنه.
 والمحلب والحلاب، بكسرهما: إناء يحلب فيه اللبن، قال إسماعيل ابن بشار:
  صاح هل ريت أو سمعـت بـراع                      رد في الضرع ما قرى في الحلاب

  هكذا أنشده ابن منظور في لسان العرب، والصاغاني في العباب وابن دريد في الجمهرة إلا أنه قال: العلاب بدل الحلاب، وأشار له في لسان العرب والزمخشري شاهدا على قراءة الكسائي  أريت الذي  بحذف الهمزة الأصلية، والجار بردى في شرح الشافية، وأنشده الخفاجي في العناية  عمرك الله هل سمعت  ، إلخ.
 ورواه بعضهم:  صاح أبصرت أو سمعت  إلخ. والحلاب: اللبن الذي تحلبه، وبه فسر قوله صلى الله عليه وسلم  فإن رضي حلابها أمسكها  وفي حديث آخر  كان إذا اغتسل بدأ بشيء مثل الحلاب  قال ابن الأثير: وقد رويت بالجيم، وحكى عن الأزهري أنه قال: قال أصحاب المعاني: إنه الحلاب، وهو ما تحلب فيه الغنم كالمحلب سواء فصحف، يعنون أنه كان يغتسل من ذلك الحلاب، أي يضع فيه الماء الذي يغتسل منه، قال: واختار الجلاب بالجيم وفسره بماء الورد، قال: وفي هذا الحديث في كتاب البخاري إشكال، وربما ظن أنه تأوله على الطيب فقال  باب من بدأ بالحلاب والطيب عند الغسل  قال: وفي بعض النسخ أو الطيب ولم يذكر في هذا الباب غير هذا الحديث أنه كان إذا اغتسل دعا بشيء مثل الحلاب، قال: وأما مسلم فجمع الأحاديث الواردة في هذا المعنى في موضع واحد، وهذا الحديث منها، قال: وذلك من فعله يدلك على أنه أراد الآنية والمقادير، قال: ويحتمل أن يكون البخاري ما أراد إلا الجلاب بالجيم، ولهذا ترجم الباب به وبالطيب، ولكن الذي يروى في كتابه إنما هو بالحاء، وهو بها أشبه، لأن الطيب لمن يغتسل بعد الغسل أليق منه قبله وأولى، لأنه إذا بدأ به واغتسل أذهبه الماء، كل ذلك في لسان العرب، وفي الأساس يقال: حلوبة تملأ الحلاب ومحلبا ومحلبين وثلاثة محالب وأجد من هذا المحلب ربح المحلب، وسيأتي بيانه.
 وأبو الحسن علي بن أحمد أبي ياسر بن بندار بن إبراهيم بن ابن بندار الحلابي وفي نسخة ابن الحلابي محدث، هكذا ضبطه الذهبي والحافظ، وضبطه البلبيسي بفتح فتشديد، وقال: إنه سمع ببغداد أباه وعمه أبا المعالي ثابت بن بندار وعنه أبو سعد السمعاني، مات بغزنة سنة 540.
 والحلب، محركة، والحليب: اللبن المحلوب، قاله الأزهري، تقول: شربت لبنا حليبا وحلبا، وأنشد ثعلب:
  كان ربيب حلب وقارص قال ابن سيده: عندي أن الحلب هنا هو الحليب، لمعادلته إياه بالقارص كأنه قال: كان ربيب لبن حليب، ولبن قارص، وليس هو الحلب الذي هو اللبن المحلوب، أو الحليب: ما لم يتغير طعمه، واعتبر هذا القيد بعض المحققين، والحليب: شراب التمر مجازا قال يصف النخل:
  لها حليب كأن المسك خـالـطـه                      يغشى الندامى عليه الجود والرهق وفي المثل  حلبت صرام  يضرب عند بلوغ الشر حده، والصرام آخر اللبن، قاله الميداني.

  والإحلابة والإحلاب، بكسرهما: أن تحلب بضم اللام وكسرها لأهلك وأنت في المرعى لبنا ثم تبعث به إليهم وقد أحلبتهم واسم اللبن الإحلابة أيضا، قال أبو منصور: وهذا مسموع عن العرب صحيح، ومنه الإعجالة والإعجالات أو الإحلابة: ما زاد على السقاء من اللبن إذا جاء به الراعي حين يورد إبله وفيه اللبن، فما زاد على السقاء فهو إحلابة الحي، وقيل: الإحلابة والإحلاب من اللبن: أن تكون إبلهم في المراعي، فمهما حلبوا جمعوا فبلغ وسق بعير حملوه إلى الحي، تقول منه: أحلبت أهلي، يقال: قد جاء بإحلابين وثلاثة أحاليب، وإذا كانوا في الشاء والبقر ففعلوا ما وصفت قالوا: جاءوا بإمخاضين وثلاثة أماخيض، وتقول العرب:  إن كنت كاذبا فحلبت قاعدا  يريدون أن إبله تذهب فيفتقر فيصير صاحب غنم، فبعد أن كان يحلب الإبل قائما صار يحلب الغنم قاعدا، وكذا قولهم  ماله حلب قاعدا وأصبح باردا  أي حلب شاة وشرب ماء باردا لا لبنا حارا، وكذتا قولهم:  حلب الدهر أشطره  أي اختبر خير الدهر وشره، كل ذلك في مجمع الأمثال للميداني، والحلوب: ما يحلب، قال كعب ابن سعد الغنوي يرثي أخاه.

  يبيت الندى يا أم عمرو ضجيعهإذا لم يكن في المنقيات حلوب في جملة ابيات له، والمنقيات جمع منقية، ذات النقي، وهو الشحم، وكذلك الحلوبة، وإنما جاء بالهاء لأنك تريد الشيء الذي حلب، أي الشيء الذي اتخذوه ليحلبوه، وليس لتكثير الفعل، وكذلك: الركوبة وغيرها وناقة حلوبة وحلوب للتي تحلب، والهاء أكثر، لأنها بمعنى مفعولة، قال ثعلب: ناقة حلوبة: محلوبة وفي الحديث  إياك والحلوب  أي ذات اللبن، يقال: ناقة حلوب، أي هي مما تحلب، والحلوب والحلوبة سواء، وقيل: الحلوب الاسم، والحلوبة الصفة وحلوبة الإبل والغنم الواحدة منه فصاعدا قاله اللحياني، ومنه حديث أم معبد  ولا حلوبة في البيت  أي شاة تحلب ورجل حلوب: حالب أي فهو على أصله في المبالغة، وقد أهمله الجوهري، وفي لسان العرب: وكذلك كل فعول إذا كان في معنى مفعول تثبت فيه الهاء، وإذا كان في معنى فاعل لم تثبت فيه الهاء ج أي الحلوبة حلائب وحلب، بضمتين قال اللحياني: كل فعولة من هذا الضرب من الأسماء إن شئت أثبت فيه الهاء وإن شئت حذفت، وقال ابن بري: ومن العرب من يجعل الحلوب واحدة، وشاهده بيت الغنوي يرثي أخاه، وقد تقدم، ومنهم من يجعله جمعا، وشاهده قول نهيك بن إساف الأنصاري:
  تقسم جيراني حلوبي كأنما                      تقسمها ذؤبان زور ومنور أي تقسم جيراني حلائبي، وزور ومنور: حيان من أعدائه، وكذلك الحلوبة تكون واحدة وجمعا، والحلوبة تكون واحدة وجمعا، والحلوبة للواحدة، وشاهده قول الشاعر:
  ما إن رأينا في الزمان ذي الكلب
  حلوبة واحدة فتحتلب والحلوبة للجمع شاهده قول الجميج بن منقذ:
  لما رأت إبلي قلت حلوبتها                      وكل عام عليها عام تجنيب

  وعن اللحياني: هذه غنم حلب بسكون اللام، للضأن والمعز، قال: وأراه مخففا عن حلب، وناقة حلوب: ذات لبن، فإذا صيرتها اسما قلت: هذه الحلوبة لفلان، وقد يخرجون الهاء من الحلوبة وهم يعنونها، ومثله الركوبة والركوب لما يركبون، وكذلك الحلوبة والحلوب لما يحلبون ومن الأمثال:  حلوبة تثمل ولا تصرح  قال الميداني: الحلوبة: ناقة تحلب للضيف أو لأهل البيت وأثملت إذا كثر لبنها، وصرحت إذا كان لبنها صراحا، أي خالصا، يضرب لمن يكثر وعده، ويقل وفاؤه، ويقال: درت حلوبة المسلمين، إذا حسنت حقوق بيت المال، أورده السهيلي، كذا نقله شيخنا.
 وعن ابن الأعرابي: ناقة حلبانة وحلباة زاد ابن سيده وحلبوت محركة كما قالوا: ركبانة وركباة وركبوت أي ذات لبن تحلب وتركب، قال الشاعر يصف ناقة:
  أكرم لنا بناقة ألوف
  حلبانة ركبانة صفوف
  تخلط بين وبر وصوف ركبانة: تصلح للركوب، وصفوف أي تصف أقداحا من لبنها إذا حلبت لكثرة ذلك اللبن، وفي حديث نقادة الأسدي  أبغني ناقة حلبانة ركبانة  أي غزيرة تحلب، وذلولا تركب، فهي صالحة للأمرين، وزيدت الألف والنون في بنائهما للمبالغة، وحكى أبو زيد: ناقة حلبات، بلفظ الجمع، وكذلك حكى: ناقة ركبات وشاة تحلابة بالكسر وتحلبة، بضم التاء واللام وتحلبة بفتحهما أي التاء واللام وتحلبة بكسرهما أي التاء واللام، وتحلبة مع ضم التاء وكسرها مع فتح اللام ذكر الجوهري منها ثلاثا، واثنان ذكرهما الصاغاني وهما كسر التاء وفتح اللام فصار المجموع ستة، وزاد شيخنا نقلا عن الإمام أبي حيان ضم التاء وكسر اللام، وفتح التاء مع كسر اللام، وفتح التاء مع ضم اللام، فصار المجموع تسعة: إذا خرج من ضرعها شيء قبل أن ينزى عليها وكذلك الناقة التي تحلب قبل أن تحمل، عن السيرافي، وعن الأزهري: بقرة محل وشاة محل وقد أحلت إحلالا إذا حلبت، أي أنزلت اللبن قبل ولادها.
 وحلبه الشاة والناقة: جعلهما له يحلبهما، كأحلبه إياهما قال الشاعر:
  موالي حلف لا موالي قرابة                      ولكن قطينا يحلبون الأتاويا

  جعل الإحلاب بمنزلة الإعطاء، وعدى يحلبون إلى مفعولين في معنى يعطون، وحلبت الرجل أي حلبت له، تقول منه احلبني أي اكفني الحلب، وأحلبه رباعيا: أعانه على الحلب وأحلبته: أعنته، مجاز، كذا في الأساس، وسيأتي وأحلب الرجل: ولدت إبله إناثا وأجلب بالجيم إذا ولدت له ذكورا، وقد تقدمت الإشارة إليه في حرف الجيم ومنه قولهم أأحلبت أم أجلبت رباعيان، كذا في الأصول المصححة ومثله في المحكم وكتاب الأمثال للميداني ولسان العرب، ويوجد في بعض النسخ ثلاثيان، كذا نقله شيخنا، وهو خطأ صريح لا يلتفت إليه، فمعنى أأحلبت:  أنتجت نوقك إناثا، ومعنى  أم أجلبت  أم نتجت ذكورا، ويقال: ماله أجلب ولا أحلب، أي نتجت غبله كلها ذكورا ولا نتجت إناثا وقولهم: ماله لا حلب ولا جلب عن ابن الأعرابي، ولم يفسره قيل دعاء عليه، وهو المشهور وقيل: لا وجه له، قاله ابن سيده، ويدعو الرجل على الرجل فيقول، ماله لا أحلب ولا أجلب، ومعنى أحلب أي ولدت إبله الإناث دون الذكور، ولا أجلب إذا دعا لإبله أن لا تلد الذكور، لأنه المحق الخفي، لذهاب اللبن وانقطاع النسل.
 والحلبتان: الغداة والعشي، عن ابن الأعرابي، وإنما سميا بذلك للحلب الذي يكون فيهما وعن ابن الأعرابي: حلب يحلب حلبا إذا جلس على ركبتيه، ويقال الحلب: الجلوس على ركبة وأنت تأكل يقال احلب فكل، وفي الحديث  كان إذا دعي إلى الطعام جلس جلوس الحلب  وهو الجلوس على الركبة ليحلب الشاة، يقال: احلب فكل، أي اجلس، وأراد به جلوس المتواضعين، وذكره في الأساس في المجاز، وفي لسان العرب: ومن أمثالهم في المنع  ليس في كل حين أحلب فأشرب  قال الأزهري: هكذا رواه المنذري، عن أبي الهيثم، قال أبو عبيد: وهذا المثل يروى عن سعيد بن جبير، قاله في حديث سئل عنه، وهو يضرب في كل شيء يمنع، قال: وقد يقال:  ليس كل حين أحلب فأشرب، وعن أبي عمرو: الحلب: البروك. والشرب: الفهم، يقال: حلب يحلب حلبا إذا برك، وشرب يشرب شربا إذا فهم، ويقال للبليد: احلب ثم اشرب. وقد حلبت تحلب إذا بركت على ركبتها.
 وحلب القوم يحلبون حلبا وحلوبا: اجتمعوا وتألبوا من كل وجه وأحلبوا عليك: اجتمعوا وجاءوا من كل أوب. وفي حديث سعد ابن معاذ  ظن أن الأنصار لا يستحلبون له على ما يريد  أي لا يجتمعون، يقال: أحلب القوم واستحلبوا أي اجتمعوا للنصرة والإعانة، وأصل الإحلاب: الإعانة على الحلب، كما تقدم، وقال الأزهري: إذا جاء القوم من كل وجه فاجتمعوا للحرب أو غير ذلك قيل: قد أحلبوا، وأنشد:
  إذا نفر منهم دوية أحلـبـوا                      على عامل جاءت منيته تعدو وعن ابن شميل: أحلب بنو فلان مع بني فلان إذا جاءوا أنصارا لهم، وحالبت الرجل إذا نصرته وعاونته، وفي المثل  ليس لها راع ولكن حلبة  يضرب للرجل يستعينك فتعينه ولا معونة عنده، ومن أمثالهم:  حلبت بالساعد الأشد  أي استعنت بمن يقوم بأمرك ويعنى بحاجتك، ومن أمثالهم  حلبت حلبتها ثم أقلعت  يضرب مثلا للرجل يصخب ويجلب ثم يسكت من غير أن يكون منه شيء غير جلبته وصياحه. هذا محل ذكره، لا كما فعله شيخنا في جملة استدراكاته على المجد في حرف الجيم.

  ومن المجاز يوم حلاب كشداد ويوم هلاب ويوم همام ويوم صفوان وملحان وشيبان، فأما الهلاب فاليابس بردا، وأما الهمام فالذي قد هم بردا وأما الحلاب فالذي فيه ندى، قاله شمر، كذا في لسان العرب، وحلاب أيضا فرس لبني تغلب ابن وائل، وفي التهذيب: حلاب من أسماء خيل العرب السابقة، وعن أبي عبيدة: حلاب من نتاج الأعوج، وأبو العباس أحمد بن محمد الحلابي، فقيه، ما رأيت بهذا الضبط إلا علي بن أحمد المتقدم بذكره، وهو منسوب إلى جده.
 وهاجرة حلوب: تحلب العرق.
 وتحلب العرق: سال وتحلب بدنه عرقا: سال عرقه أنشد ثعلب:
  وحبشيين إذا تحلبا
  قالا نعم قالا نعم وصوبا تحلبا: عرقا وتحلب عينه وفوه: سالا، وكذا تحلب شدقه، كذا في الأساس، وفي لسان العرب، وتحلب الندى إذا سال، وأنشد:
  وظل كتيس الربل ينفض متنه                      أذاة به من صائك متحلـب شبه الفرس بالتيس الذي تحلب عليه صائك المطر من الشجر، والصائك: الذي تغير لونه وريحه. وفي حديث ابن عمر  رأيت عمر يتحلب فوه فقال أشتهي جرادا مقلوا  أي يتهيأ رضابه للسيلان، كانحلب، يقال: انحلب العرق: سال، وانحلبت عيناه: سالتا، قال:
  وانحلبت عيناه من طول الأسى وكل ذلك مجاز.
 ودم حليب: طري، عن السكري قال عبد بن حبيب الهذلي:
  هدوءا تحت أقمر مستكـف                      يضيء علالة العلق الحليب ومن المجاز: السلطان يأخذ الحلب على الرعية، وذا فيء المسلمين وحلب أسيافهم، وهو محركة من الجباية مثل الصدقة ونحوها مما لا يكون وظيفة، وفي بعض النسخ، وظيفته معلومة، وهي الإحلاب في ديوان السلطان، وقد تحلب الفيء.
 وحلب كل شيء قشره، عن كراع وبلا لام: د، محمد من الثغور الشامية، كذا في التهذيب، وفي المراصد للحنبلي: حلب بالتحريك: مدينة مشهورة بالشام، واسعة كثيرة الخيرات، طيبة الهواء، وهي قصبة جند قنسرين، وفي تاريخ ابن العديم: سميت باسم تل قلعتها، قيل: سميت بمن بناها من العمالقة، وهم ثلاثة إخوة: حلب وبردعة وحمص، أولاد المهر ابن خيض بن عمليق، فكل منهم بنى مدينة سميت باسمه. منها إلى قنسرين يوم، وإلى المعرة يومان، وإلى منبج وبالس يومان، وقد بسط ياقوت في معجمه ما يطول علينا ذكره هنا، فراجعه إن شئت، وحلب موضعان من عملها أي مدينة حلب، وحلب كورة بالشام، وحلب: ة بها، وحلب: محلة بالقاهرة، لأن القائد لما بناها أسكنها أهل حلب فسميت بهم.
 ومن المجاز: فلان يركض في كل حلبة من حلبات المجد والحلبة بالفتح: الدفعة من الخيل في الرهان خاصة، والحلبة: خيل تجتمع للسباق من كل أوب وفي الصحاح: من إصطبل واحد، وفي المصباح أي لا تخرج من موضع واحد ولكن من كل حي، وأنشد أبو عبيدة: نحن سبقنا الحلبات الأربعضا
  الفحل والقرح في شوط معا

  وهو كما يقال للقوم إذا جاءوا من كل أوب للنصرة قد أحلبوا، وقال الأزهري: إذا جاء القوم من كل وجه فاجتمنعثوا للحرب أو غير ذلك قيل قد أحلبوا، ج حلائب، على غير قياس، وحلاب كضرة وضرار، في المضاعف فقط ندرة، وفلان سابق الحلائب، قال الأزهري: ولا يقال للواحد منها حليبة ولا حلابة، ومنه المثل:
  لبث قليلا تلحق الحلائب وأنشد الباهلي للجعدي:
  وبـنـو فـزارة إنـه                      لا تلبث الحلب الحلائب حكى عن الأصمعي أنه قال: لا تلبث الحلائب حلب ناقة حتى تهزمهم، قال: وقال بعضهم: لا تلبث الحلائب أن تحلب عليها، تعاجلها قبل أن تأتيها الأمداد، وهذا - زعم - أثبت.
 والحلبة: واد بتهامة، أعلاه لهذيل، وأسفله لكنانة، وقيل بين أعيار وعليب يفرغ في السرين، والحلبة محلة ببغداد من المحال الشرقية، منها أبو الفرج عبد المنعم بن محمد بن عرندة الحلبي البغدادشي، سمع أحمد بن صرما، وعلي ابن إدريس، وعنه الفرضي.
 والحلبة بالضم: نبت له حب أصفر يتعالج به، وينبت فيؤكل، قاله أبو حنيفة، والجمع حلب، وهو نافع للصدر أي أمراضها، والسعال بأنواعه والربو الحاصل من البلاغم، ويستأصل مادة البلغم والبواسير، وفيه منافع لقوة الظهر، وتقريح الكبد، وقوة المثانة، وتحريك الباءة مفردا ومركبا، على ما هو مبسوط في التذكرة وغيرها من كتب الطب، وهو طعام أهل اليمن عامة، وفي حديث خالد بن معدان  لو يعلم الناس ما في الحلبة لاشتروها ولو بوزنها ذهبا  قال ابن الأثير: الحلبة: حب معروف.
 قلت: والحديث رواه الطبراني في الكبير من طريق معاذ بن جبل، ولكن سنده لا يخلو عن نظر، كذا في المقاصد الحسنة.
 والحلبة: حصن باليمن في جبل برع.
 والحلبة: سواد صرف، أي خالص، والحلبة: الفريقة: ككنيسة، طعام النفساء كالحلبة بضمتين، قاله ابن الأثير، والحلبة: العرفج والقتاد قاله أبو حنيفة، وصار ورق العضاه حلبة إذا خرج ورقه وعسا واغبر[ وغلظ عوده وشوكه، وقال ابن الأثير: قيل: هو من ثمر العضاه، قال: وقد تضم اللام، ومن أمثالهم.
  لبث قليلا تلحق الحلائب  يعني الجماعات، وحلائب الرجل: أنصاره من أولاد العم خاصة، هكذا يقوله الأصمعي، فإن كانوا من غير بني أبيه فليسوا بحلائب، قال الحارث بن حلزة:
  ونحن غداة العين لما دعوتنامنعناك إذا ثابت عليك الحلائب ومن المجاز حوالب البئر وحوالب العين الفوارة والعين الدامعة: منابع مائها وموادها، قال الكميت:
  تدفق جودا إذا ما البحـا                      ر غاضت حوالبها الحفل أي غارت موادها.
 قلت: وكذا حوالب الضرع والذكر والأنف، يقال: مدت الضرع حوالبه، وسيأتي قول الشماخ.
 والحلب كسكر: نبت ينبت في القيظ بالقيعان وشطآن الأودية، ويلزق بالأرض حتى يكاد يسوخ ولا تأكله الإبل، إنما تأكله الشاء والظباء، وهي مغزرة مسمنة، وتحتبل عليها الظباء، يقال: تيس حلب وتيس ذو حلب، وهي بقلة جعدة غبراء في خضرة تنبسط على الأرض يسيل منها اللبن إذا قطع منها شيء، قال النابغة يصف فرسا:

  بعاري النواهق صلت الجبي                      ن يستن كالتيس ذي الحلب ومنه قوله:
  أقب كتيس الحلب الغذوان وقال أبو حنيفة: الحلب: نبت ينبسط على الأرض وتدوم خضرته، له ورق صغار، ويدبغ به، وقال أبو زياد: من الخلفة: الحلب، وهي شجرة تسطح على الأرض لازقة بها شديدة الخضرة، وأكثر نباتها حين يشتد الحر، قال: وعن الأعراب القدم: الحلب يسلنطح في الأرض له ورق صغار، مر، وأصل يبعد في الأرض، وله قضبان صغار، وعن الأصمعي: أسرع الظباء تيس الحلب، لأنه قد رعى الربيع والربل، والربل ما تربل من الريحة في أيام الصفرية وهي عشرون يوما من آخر القيظ والريحة تكون من الحلب والنصي والرخامى والمكر، وهو أن يظهر النبت في أصوله، فالتي بقيت من العام الأول في الأرض ترب الثرى، أي تلزمه. وسقاء حلبي ومحلوب، الأخيرة عن أبي حنيفة: دبغ به، قال الراجز:
  دلو تمأى دبغت بالحلب تمأى أي اتسع.
 والحلب بضمتين كجنب: السود من كل الحيوان، والحلب: الفهماء منا أي بني آدم، قاله ابن الأعرابي.
 وحلبب كشربب: ثمر نبت قيل: هو ثمر العضاه.
 وحلبان محركة: ة باليمن قرب نجران، وماء لبني قشير، قال المخبل السعدي:
  صرموا لأبرهة الأمور محلها                      حلبان فانطلقوا مع الأقـوال وناقة حلبى ركبى، وحلبوتى ركبوتآ، وحلبانة ركبانة، وحلبات ركبات، وحلوب ركوب: غزيرة تحلب، وذلول تركب، وقد تقدم.
 والمحلب: شجر له حب يجعل في الطيب والعطر، واسم ذلك الطيب المحلبية، على النسب إليه، قاله ابن درستويه، ومثله في المصباح والعين وغيرهما، قال أبو حنيفة: لم يبلغني أنه ينبت بشيء من بلاد العرب، وحب المحلب، على ما في الصحاح: دواء من الأفاويه، وموضعه المحلبيه وهي: د قرب الموصل، وقال ابن خالويه: حب المحلب: ضرب من الطيب، وقال ابن الدهان: هو حب الخروع، على ما قيل، وقال أبو بكر ابن طلحة: حب المحلب: هو شجر له حب كحب الريحان، وقال أبو عبيد البكري: هو الأراك، وهو المحلب، وقيل: المحلب: ثمر شجر اليسر الذي تقول له العرب الأسر بالهمز لا بالياء، وقال ابن درستويه: المحلب أصله مصدر من قولك: حلب يحلب محلبا، كما يقال: ذهب يذهب مذهبا، فأضيف الحلب الذي يفعل به هذا الفعل إلى مصدره، فقيل: حب المحلب، وشجرة المحلب، أي حب الحلب، وشجرة الحلب، ففتحت الميم في المصدر، وقال ابن دريد في الجمهرة: المحلب: الحب الذي يطيب به فجعل الحب هو المحلب، على حد قوله:  حبل الوريد  وقال يعقوب في إصلاحه: المحلب، ولا تقل المحلب بكسر الميم، إنما المحلب: الإناء الذي يحلب فيه، نقله شيخنا في شرحه مسيتدركا على المؤلف.
 والحلبوب بالضم: اللون الأسود، قال رؤبة:
  واللون في حوته حلبوب قاله الأزهري، ويقال: الحلبوب: الأسود من الشعر وغيره، هكذا في لسان العرب وغيره، وفي الصحاح وغيره يقال: أسود حلبوب أي حالك، وعن ابن الأعرابي: أسود حلبوب وستحكوك وغربيب، وأنشد:
  أما تراني اليوم عشا ناخصا
  أسود حلبوبا وكنت وابصـا

  وبهذا عرفت أن لا تقصير في كلام المؤلف في المعنى، كما زعمه شيخنا، وأما اللفظي فجوابه ظاهر وهو عدم مجيء فعلول بالفتح، والاعتماد على الشهرة كاف.
 وقد حلب الشعر كفرح إذا اسود.
 والحلباب، بالكسر: نبت.
 وأحلب القوم أصحابهم: أعانوهم، وأحلب الرجل غير قومه: دخل بينهم وأعان بعضهم على بعض، وهو المحلب كمحسن أي الناصر قال بشر بن أبي خازم:
  وينصره قوم غضاب عليكممتى تدعهم يوما إلى الروع يركبوا
  أشار بهم لمع الأصم فأقبلواعرانين لا يأتيه للنصر محلب في التهذيب: قوله: لا يأتيه محلب أي معين من غير قومه، وإن كان المعين من قومه لم يكن محلبا، وقال صريخ محلب من أهل نجد لحي بين أثلة والنجام ومحلب: ع، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  يا جار حمراء بأعلى محلب
  مذنبة والقاع غير مذنب
  لا شيء أخزى من زناء الأشيب والمحلب كمقعد: العسل.
 ومحلبة بهاء: ع.
 والحلبلاب بالكسر: نبت تدوم خضرته في القيظ، وله ورق أعرض من الكف تسمن عليه الظباء والغنم، وهو الذي تسميه العامة اللبلاب الذي يتعلق على الشجر، ومثله قال أبو عمرو الجرمي، ونقله شيخنا، ويقال: هو الحلب الذي تعتاده الظباء، وقيل: هو نبات سهلي، ثلاثي كسر طراط، وليس برباعي، لأنه ليس في الكلام كسفرجال.
 وحلبه: حلب له: وحالبه: حلب معه ونصره وعاونه.
 ومن المجاز: استحلبت الريح السحاب، واستحلبه أي اللبن، إذا استدره، وفي حديث طهفة  ونستحلب الصبير  أي نستدر السحاب.
 والمحالب: د باليمن.
 والحليبة كجهينة: ع داخل دار الخلافة ببغداد، نقله الصاغاني.
 ومن المجاز: در حالباه، الحالبان: هما عرقان يبتدان الكليتين من ظاهر البطن، وهما أيضا عرقان أخضران يكتنفان السرة إلى البطن، وقيل هما عرقان مستبطنا القرنين، قال الأزهري، وأما قول الشماخ:
  توائل من مصك أنصبته                      حوالب أسهريه بالذنين فإن أبا عمرو قال: أسهراه: ذكره وأنفه، وحوالبهما: عروق تمد الذنين من الأنف، والمذي من قضيبه، ويروى حوالب أسهرته، يعني عروقا يذن منها أنفه، كذا في لسان العرب، وفي الأساس، يقال: در حالباه: انتشر ذكره، وهما عرقان يسقيانه، وقد تعرض لذكرهما الجوهري وابن سيده والفارابي وغيرهم، واستدركه شيخنا، وقد سبقه غير واحد.
 والحلبان كجلنار: نبت يتحلب، هكذا نقله الصاغاني.

  ومن الأمثال  شتى حتى تؤوب الحلبة  ولا تقل الحلمة، لأنهم إذا اجتمعوا لحلب النوق اشتغل كل واحد منهم بحلب النوق اشتغل كل واحد منهم بحلب ناقته وحلائبه، ثم يؤوب الأول، فالأول منهم، قال الشيخ أبو محمد بن بري: هذا المثل ذكره الجوهري:  شتى تؤوب الحلبة  وغيره ابن القطاع فجعل بدل شتى حتى، ونصب بها يؤوب، قال: والمعروف هو الذي ذكره الجوهري، وكذلك ذكره أبو عبيد والأصمعي، وقال: أصله كانوا يوردون إبلهم اعلشريعة والحوض جميعا، فإذا صدروا تفرقوا إلى منازلهم، فحلب كل واحد منهم في أهله على حشياله، وهذا المثل ذكره أبو عبيد في باب أخلاق الناس في اجتماعهم وافتراقهم.
 والمحالبة: المصابرة في الحلب، قال صخر الغي:
  ألا قولا لعبد الجهل إن الص                      حيحة لا تحالبها الثـلـوث أراد: لا تصابرها في الحلب. وهذا نادر، كذا في لسان العرب.
 والحلبة محركة: قرية بالقليوبية.
 والحلباء: الأمة الباركة من كسلها، عن ابن الأعرابي.

### Türkçe

**الحلب** ve (ح’si) harekelenir; **كالطلب** gibidir; bunu Ezherî, Ebû Ubeyd’den rivayet etti: memede olan sütün çıkarılmasıdır; koyunda, devede ve sığırda olur; **كالحلاب** gibi; kesre ile; ve **الاحتلاب**; birincisi Zecâcî’dendir; **حلب يحلب** damme ile ve **يحلب** kesre ile; ikisini de Asmaî Araplardan nakletti; ve **احتلبها**; o, **حالب**tır. Zekât hadîsinde: “Ve onun hakkındandır: **حلبها على الماء**.” Bir rivayette: “**حلبها يوم وردها**.” Denir ki: **حلبت** deve ve koyunu **حلبا** lâmın fethiyle; murad, onu su başında sağmaktır ki insanlar onun sütünden nasiplensin. Hadîste: “O, bir kavme dedi ki: ‘Bana **حلب امرأة** içirmeyin.’” Bu, kadınların sağmasının Araplar yanında sevimli olmamasındandır; onunla ayıplarlar; bu yüzden ondan uzak durdu.

Ve **المحلب** ve **الحلاب**, ikisinin de kesresiyle: içinde süt sağılan kaptır. İsmâîl b. Beşşâr dedi:

  “Ey dost! Gördün mü yahut işittin mi bir çobanı,
  memede, **الحلاب**’da ikram edilen şeyi geri çevirir?”

İbn Manzûr bunu Lisânü’l-ʿArab’da böyle inşâd etti; Sâğânî de el-ʿUbâb’da ve İbn Düreyd de el-Cumhara’da; ancak o, **العلاب** dedi **الحلاب** yerine. Lisânü’l-ʿArab’da ona işaret etti ve Zemahşerî, Kisâî’nin “**أريت الذي**” kıraatine, aslî hemzenin hazfiyle, şâhid olarak (getirdi); Câr Bürdî de Şâfiye şerhinde; Hufâcî de el-ʿİnâye’de “**عمرك الله هل سمعت** …” diye inşâd etti, vb.

Bazıları onu şöyle rivayet etti: “**صاح أبصرت أو سمعت** …” vb. Ve **الحلاب**: sağdığın süttür; bununla, Peygamber’in (s.a.v.) sözü tefsir edildi: “**فإن رضي حلابها أمسكها**.” Başka bir hadîste: “O, yıkandığı zaman, **مثل الحلاب** gibi bir şeyle başlardı.” İbnü’l-Esîr dedi: Cîm ile de rivayet edilmiştir; Ezherî’den nakletti ki o şöyle dedi: Meânî ehli dedi ki: O, **الحلاب**’dır; o, koyunun sağıldığı şeydir; **كالمحلب** gibi, eşittir; tashîf edilmiştir; yani o, o **الحلاب**’dan yıkanırdı; yani içine, yıkandığı suyu koyardı. Dedi ki: Cîm ile **الجلاب**’ı tercih etti ve onu gül suyuyla tefsir etti. Dedi ki: Bu hadîste Buhârî kitabında bir müşkil vardır; belki onu güzel kokuya hamle etti de şöyle dedi: “Yıkanmada **الحلاب** ve güzel koku ile başlayan kimse bâbı.” Dedi ki: Bazı nüshalarda “veya güzel koku” vardır; bu bâbda, bu hadîsten başka bir şey zikretmedi: “O, yıkandığı zaman **مثل الحلاب** gibi bir şey çağırırdı.” Dedi ki: Müslim ise bu mânâda vârid olan hadîsleri bir yerde topladı; bu hadîs de onlardandır. Dedi ki: Bu, onun fiilindendir; sana, kapları ve miktarları kastettiğini gösterir. Dedi ki: Muhtemeldir ki Buhârî, cîm ile **الجلاب**’dan başka bir şey kastetmedi; bunun için bâbı onunla ve güzel koku ile terceme etti; fakat onun kitabında rivayet olunan ancak hâ ile (yani **الحاء** ile) olandır; ve o, onunla daha uygundur; çünkü yıkanan için güzel koku, yıkanmadan sonra, ondan önceye göre daha lâyık ve daha evlâdır; zira onunla başlasa ve yıkansa su onu giderir. Bunların hepsi Lisânü’l-ʿArab’dadır. Ve el-Esâs’ta denir ki: **حلوبة** **الحلاب**’ı doldurur; ve **محلبا** ve **محلبين** ve üç **محالب**; ve bu **المحلب**’den, **ربح المحلب**’den daha ciddîyim; beyanı gelecektir.

Ve Ebû’l-Hasen Alî b. Ahmed Ebî Yâsir b. Bendâr b. İbrâhîm b. İbn Bendâr **الحلابي**; İbn’in nüshasında: **الحلابي**; muhaddis. Zehebî ve Hâfız onu böyle ضبط etti; Belbîsî ise fetha ile sonra teşdîd ile ضبط etti; ve dedi ki: Bağdat’ta babasını ve amcası Ebû’l-Meʿâlî Sâbit b. Bendâr’ı işitti; ondan Ebû Saʿd es-Semʿânî rivayet etti; Gazne’de 540 yılında öldü.

Ve **الحلب**, harekeli; ve **الحليب**: sağılmış süttür; Ezherî söyledi. Dersin ki: “**شربت لبنا حليبا وحلبا**.” Saʿleb inşâd etti:

  “**كان ربيب حلب وقارص**”

İbn Sîde dedi: Bana göre burada **الحلب**, **الحليب**’tir; onu **القارص** ile denkleştirmesinden dolayı; sanki dedi ki: “**كان ربيب لبن حليب، ولبن قارص**.” Ve o, sağılmış süt olan **الحلب** değildir. Yahut **الحليب**: tadı değişmemiş olandır; bu kaydı bazı muhakkikler itibara aldı. Ve **الحليب**: mecazen hurma şerbetidir; hurma ağacını vasfederken dedi:

  “Onun bir **حليب**’i vardır; sanki misk ona karışmıştır;
  onun üzerinde cömertlik ve yorgunluk, meclis ehline yayılır.”

Ve meselde: “**حلبت صرام**”; şerrin sınırına varıldığında darb olunur. Ve **الصرام** sütün sonudur; Meydânî söyledi.

Ve **الإحلابة** ve **الإحلاب**, ikisinin de kesresiyle: merada iken, ehlin için lâmın dammesiyle ve kesresiyle süt sağmandır; sonra onu onlara gönderirsin; ve sen onları **أحلبتهم** olmuş olursun; sütün adı da **الإحلابة**’dır. Ebû Mansûr dedi: Bu, Araplardan işitilmiş, sahih olandır. Ondandır: **الإعجالة** ve **الإعجالات**. Yahut **الإحلابة**: çobanın, develerini suya getirdiğinde, yanında süt varken getirdiği sütün, kırbadan fazla olanıdır; kırbadan fazla olan, mahallenin **إحلابة**’sıdır. Ve denildi ki: sütten **الإحلابة** ve **الإحلاب**: develerinin meralarda olmasıdır; ne zaman sağsalar toplarlar; bir deve yükü **وسق**’a ulaşınca onu mahalleye taşırlar. Bundan dersin ki: **أحلبت أهلي**. Denir ki: “İki **إحلاب** ve üç **أحاليب** ile geldi.” Eğer koyun ve sığırda olup da vasfettiğim şeyi yaparlarsa derler ki: “İki **إمخاض** ve üç **أماخيض** ile geldiler.” Araplar der ki: “**إن كنت كاذبا فحلبت قاعدا**”; murad ederler ki: develeri gider de fakirleşir, koyun sahibi olur; deve sağarken ayakta iken, koyun sağarken oturarak oldu. Yine onların sözü: “**ماله حلب قاعدا وأصبح باردا**”; yani bir koyun sağdı ve sıcak süt değil, soğuk su içti. Ve onların sözü: “**حلب الدهر أشطره**”; yani zamanın hayrını ve şerrini denedi. Bunların hepsi Meydânî’nin Mecmaʿu’l-Emsâl’indedir. Ve **الحلوب**: sağılan şeydir. Kaʿb b. Saʿd el-Ganevî, kardeşine mersiye söylerken dedi:

  “Ey Ümmü ʿAmr! Cömertlik onun yoldaşı olarak geceyi geçirir,
  eğer **المنقيات** içinde bir **حلوب** yoksa.”

Bu, ona ait beyitler cümlesindendir. Ve **المنقيات**, **منقية**’nin cemʿidir; **ذات النقي**; o da iç yağdır. Ve yine **الحلوبة**; hâ ile geldi; çünkü sen, sağılan şeyi kast ediyorsun; yani onu sağmak için edindikleri şeyi; fiilin çokluğu için değildir. Yine: **الركوبة** ve başkası. Ve sütü olan, sağılan deve için: **ناقة حلوبة** ve **حلوب**. Hâ daha çoktur; çünkü o, **مفعولة** mânâsındadır. Saʿleb dedi: **ناقة حلوبة**: **محلوبة**. Hadîste: “**إياك والحلوب**”; yani süt sahibi. Denir ki: **ناقة حلوب**; yani o, sağılanlardandır. Ve **الحلوب** ile **الحلوبة** birdir. Ve denildi ki: **الحلوب** isimdir, **الحلوبة** sıfattır. Ve **حلوبة الإبل والغنم**: ondan bir tane ve daha fazlası; Lihyânî söyledi. Ondandır Ümmü Maʿbed hadîsi: “**ولا حلوبة في البيت**”; yani sağılan bir koyun. Ve **رجل حلوب**: **حالب**; yani mübalağada aslî üzeredir. Cevherî onu ihmal etti. Lisânü’l-ʿArab’da: Yine her **فعول**, eğer **مفعول** mânâsında ise, onda hâ sabit olur; eğer **فاعل** mânâsında ise, onda hâ sabit olmaz. Cemʿ: **الحلوبة**’nın cemʿi **حلائب** ve **حلب** (iki damme ile). Lihyânî dedi: Bu isimler nev’inden her **فعولة**’da istersen hâ’yı sabit kılarsın, istersen hazfedersin. İbn Berrî dedi: Araplardan kimi **الحلوب**’u tekil yapar; şâhidi, Ganevî’nin kardeşine mersiye söylediği beyittir; geçti. Kimi de onu cemʿ yapar; şâhidi, Nehîk b. İsâf el-Ensârî’nin sözü:

  “Komşularım **حلوبي**’mi taksim eder; sanki
  onu, **ذؤبان** (kurtlar) **زور** ve **منور** taksim eder.”

Yani komşularım **حلائبي**’mi taksim eder. Ve **زور** ve **منور**: düşmanlarından iki kabiledir. Yine **الحلوبة** tekil ve cemʿ olur. Ve **الحلوبة** tekil ve cemʿ olur. Ve **الحلوبة** tekil içindir; şâhidi şairin sözü:

  “Zaman içinde, şu kuduzluk sahibinde, görmedik ki
  bir tek **حلوبة** olsun da sağılsın.”

Ve **الحلوبة** cemʿ içindir; şâhidi Cemîc b. Munkız’ın sözü:

  “Develerimi görünce dedim: ‘Onun **حلوبتها**!’
  ve her yıl, onların üzerinde bir **عام تجنيب** yılı.”

Lihyânî’den: Bu, lâmın sükûnu ile **غنم حلب**’dır; koyun ve keçi için. Dedi ki: Onu, **حلب**’den hafifletilmiş görürüm. Ve **ناقة حلوب**: süt sahibi. Onu isim yaptığında dersin ki: “Bu **الحلوبة** falanındır.” Bazen **الحلوبة**’dan hâ’yı çıkarırlar, hâlbuki onu kastederler. Benzeri: **الركوبة** ve **الركوب**; bindikleri şey için. Yine **الحلوبة** ve **الحلوب**; sağdıkları şey için. Mesellerdendir: “**حلوبة تثمل ولا تصرح**.” Meydânî dedi: **الحلوبة**: misafir için yahut ev halkı için sağılan devedir; **أثملت**: sütü çoğaldığında; **صرحت**: sütü **صراحا** olduğunda; yani hâlis olduğunda. Çok vaad edip vefası az olan kimse için darb olunur. Ve denir ki: “**درت حلوبة المسلمين**”; Beytülmâl hakları güzelleştiğinde. Süheylî onu zikretti; şeyhimiz böyle nakletti.

İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ناقة حلبانة** ve **حلباة**; İbn Sîde artırdı: ve **حلبوت** (harekeli); nasıl ki dediler: **ركبانة** ve **ركباة** ve **ركبوت**; yani süt sahibi; sağılır ve binilir. Şair, bir deveyi vasfederken dedi:

  “Bize, ülfetli bir deve ile ikram et:
  **حلبانة ركبانة صفوف**;
  yün ile kıl arasında karıştırır.”

**ركبانة**: binmeye elverişlidir. Ve **صفوف**: yani, çokluğundan dolayı, sana sağdığında sütünden kadehler dizer. Nekâde el-Esedî hadîsinde: “**أبغني ناقة حلبانة ركبانة**”; yani bol sağılan ve binmeye yumuşak; iki işe de elverişli. Mübalağa için, ikisinin binasına elif ve nûn ziyade edildi. Ebû Zeyd nakletti: **ناقة حلبات**; cemʿ lafzıyla. Yine nakletti: **ناقة ركبات**. Ve **شاة تحلابة** kesre ile; ve **تحلبة**; tâ ve lâmın dammesiyle; ve **تحلبة** ikisinin fethiyle (yani tâ ve lâm); ve **تحلبة** ikisinin kesresiyle (yani tâ ve lâm); ve **تحلبة** tâ’nın dammesi ve kesresiyle, lâmın fethiyle. Cevherî bunlardan üçünü zikretti; Sâğânî ikisini zikretti; onlar, tâ’nın kesresi ve lâmın fethidir; böylece toplam altı oldu. Şeyhimiz, İmam Ebû Hayyân’dan naklen artırdı: tâ’nın dammesi ve lâmın kesresi; ve tâ’nın fethi ile lâmın kesresi; ve tâ’nın fethi ile lâmın dammesi; böylece toplam dokuz oldu: üzerine erkek salınmadan önce memesinden bir şey çıkan (hayvan) için. Yine, hamile kalmadan önce sağılan deve; Sîrâfî’den. Ezherî’den: **بقرة محل** ve **شاة محل**; ve **أحلت إحلالا**; sağdığında; yani doğumundan önce sütü indirdiğinde.

Ve **حلبه** koyunu ve deveyi: ikisini ona, onları sağsın diye tahsis etti; **كأحلبه إياهما** gibi. Şair dedi:

  “Yemin dostları; akrabalık dostları değil;
  fakat biz, **الأتاويا**’yı sağan yerleşikleriz.”

**الإحلاب**’ı, **الإعطاء** menzilesine koydu; ve **يحلبون**’u, “verirler” mânâsında iki mef’ûle taʿdiye etti. Ve **حلبت الرجل**: yani ona sağdım. Bundan dersin ki: **احلبني**; yani sağmayı benden gider, bana kâfi gel. Ve **أحلبه** (rubâʿî): sağmaya ona yardım etti. Ve **أحلبته**: ona yardım ettim; mecaz; el-Esâs’ta böyledir; ve gelecektir. Ve **أحلب الرجل**: develeri dişi doğurdu. Ve cîm ile **أجلب**: ona erkek doğurdu. Ona, **الجيم** harfinde işaret geçmişti. Ondandır onların sözü: “**أأحلبت أم أجلبت**” (rubâʿîler); sahih asıllarda böyledir; ve el-Muhkem’de ve Meydânî’nin Kitâbu’l-Emsâl’inde ve Lisânü’l-ʿArab’da benzeri. Bazı nüshalarda sülâsîler bulunur; şeyhimiz böyle nakletti; bu, açık bir hatadır; ona iltifat edilmez. Öyleyse **أأحلبت**’in mânâsı: “Develerin dişi doğurdu mu?”; ve **أم أجلبت**’in mânâsı: “Yoksa erkek mi doğurdu?” Ve denir ki: “Onun ne **أجلب**’i vardır ne **أحلب**’i”; yani develerinin hepsi erkek doğurdu, dişi doğurmadı. Ve onların sözü: “Onun ne **حلب**’i vardır ne **جلب**’i”; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Onu tefsir etmedi. Denildi ki: ona bedduadır; meşhur olan budur. Ve denildi ki: ona bir vech yoktur; İbn Sîde söyledi. Adam, adama beddua eder de der ki: “Onun ne **أحلب**’i olsun ne **أجلب**’i.” Ve **أحلب**’in mânâsı: develeri erkekler olmaksızın dişileri doğursun; ve **أجلب**’in mânâsı: develeri erkek doğurmasın diye dua ettiğinde; çünkü o, gizli helâktir; sütün gitmesi ve neslin kesilmesi sebebiyle.

Ve **الحلبتان**: sabah ve akşam; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ancak ikisi, içlerinde olan sağmadan dolayı böyle adlandırıldı. İbnü’l-Aʿrâbî’den: **حلب يحلب حلبا**; dizleri üzerine oturduğunda. Ve denir ki: **الحلب**: diz üzerine oturuştur; sen yerken. Denir ki: **احلب فكل**. Hadîste: “Yemeğe çağrıldığında, **جلوس الحلب** oturuşuyla otururdu.” O, koyunu sağmak için diz üzerine oturuştur. Denir ki: **احلب فكل**; yani otur. Bununla, mütevazıların oturuşunu kastetti. El-Esâs’ta mecazda zikretti. Lisânü’l-ʿArab’da: Menʿ hakkında mesellerindendir: “**ليس في كل حين أحلب فأشرب**.” Ezherî dedi: Münzirî bunu, Ebû’l-Heysem’den böyle rivayet etti. Ebû Ubeyd dedi: Bu mesel, Saʿîd b. Cübeyr’den rivayet olunur; kendisinden sorulan bir hadîste onu söyledi; her men olunan şeyde darb olunur. Dedi ki: Bazen şöyle de denir: “**ليس كل حين أحلب فأشرب**.” Ebû ʿAmr’dan: **الحلب**: çökmektir. Ve **الشرب**: anlamaktır. Denir ki: **حلب يحلب حلبا**; çöktüğünde. Ve **شرب يشرب شربا**; anladığında. Ve ahmağa denir ki: “**احلب ثم اشرب**.” Ve **حلبت تحلب**; dizleri üzerine çöktüğünde.

Ve **حلب القوم يحلبون حلبا وحلوبا**: toplandılar ve her yönden birleştiler. Ve “Sana karşı **أحلبوا**”: toplandılar ve her dönüşten geldiler. Saʿd b. Muʿâz hadîsinde: “Ensârın, istediği şeye onun için **لا يستحلبون** olacağını zannetti”; yani toplanmayacaklar. Denir ki: **أحلب القوم** ve **استحلبوا**; yani nusret ve yardım için toplandılar. **الإحلاب**’ın aslı: sağmaya yardım etmektir; geçtiği gibi. Ezherî dedi: Kavim her yönden gelip savaş veya başka bir şey için toplandığında denir ki: “Onlar **قد أحلبوا**.” Ve inşâd etti:

  “Onlardan bir bölük kaçtığında, **أحلبوا**;
  bir âmile, ölümü koşarak geldi.”

İbn Şümeyl’den: Falan oğulları, falan oğullarıyla birlikte **أحلب** oldu; onlara yardımcılar olarak geldiklerinde. Ve **حالبت الرجل**: onu nusret ettim ve ona yardım ettim. Meselde: “**ليس لها راع ولكن حلبة**”; kendisine yardım istenen adam için darb olunur; sen ona yardım edersin, onda ise yardım yoktur. Mesellerindendir: “**حلبت بالساعد الأشد**”; yani işini görecek ve ihtiyacınla ilgilenecek kimseyle yardım istedim. Mesellerindendir: “**حلبت حلبتها ثم أقلعت**”; gürültü çıkarıp bağıran, sonra da, bağırıp çağırmasından başka kendisinden bir şey olmaksızın susan adam için mesel olarak darb olunur. Bu, onun zikredileceği yerdir; şeyhimizin, mecde **الجيم** harfinde yaptığı gibi, istidrâklerinin cümlesinde değil.

Ve mecazdan: **يوم حلاب** ( **كشداد** ), ve **يوم هلاب** ve **يوم همام** ve **يوم صفوان** ve **ملحان** ve **شيبان**; fakat **الهلاب** soğukça kuru olan, fakat **الهمام** soğukça azmetmiş olan, fakat **الحلاب** içinde çiy bulunan olandır; bunu Şemmer söyledi; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **حلاب** ayrıca Vâil oğlu Benî Tağlib’in bir atıdır. Ve **التهذيب**’de: **حلاب** Arapların öne geçen atlarının adlarındandır. Ve Ebû Ubeyde’den: **حلاب** **الأعوج**’un neslindendir. Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed **الحلابي**, fakih; bu ضبط ile, ancak zikri geçmiş olan Ali b. Ahmed’i gördüm; o, dedesine nispet edilmiştir.

Ve **هاجرة حلوب**: teri sağıp çıkarır.

Ve **تحلب العرق**: aktı. Ve **تحلب بدنه عرقا**: teri aktı. Sa‘leb inşad etti:
  وحبشيين إذا تحلبا
  قالا نعم قالا نعم وصوبا
**تحلبا**: terlediler. Ve **تحلب عينه وفوه**: ikisi aktı. Ve keza **تحلب شدقه**; **الأساس**’ta böyledir, ve **لسان العرب**’da. Ve **تحلب الندى**: aktığı zaman. Ve inşad etti:
  وظل كتيس الربل ينفض متنه                      أذاة به من صائك متحلـب
Atı, üzerine ağaçtan yağmurun **صائك**’inin sağılıp aktığı teke’ye benzetti; ve **الصائك**: rengi ve kokusu değişmiş olan. İbn Ömer hadîsinde: “Ömer’i gördüm, ağzı **يتحلب**; dedi ki: kızartılmış çekirge arzuluyorum”; yani salyasının akmaya hazırlanması; **كانحلب** gibi. Denilir: **انحلب العرق**: aktı. Ve **انحلبت عيناه**: ikisi aktı. Dedi ki:
  وانحلبت عيناه من طول الأسى
Bütün bunlar mecazdır.

Ve **دم حليب**: taze; es-Sukkerî’den. Abd b. Habîb el-Huzelî dedi:
  هدوءا تحت أقمر مستكـف                      يضيء علالة العلق الحليب
Ve mecazdan: sultan, raiyyeden **الحلب**’ı alır; ve bu Müslümanların fey’idir ve onların kılıçlarının **حلب**’ıdır. Bu, **محركة** olarak, sadaka ve benzeri gibi, vazife olmayan cizyeden bir türdür. Bazı nüshalarda: onun vazifesi bilinir; o, sultanın divanında **الإحلاب**’dır. Ve fey’ **قد تحلب** olmuştur.

Ve **حلب** her şeyin kabuğudur; Kurâ‘dan. Ve lamsız olarak: **د**; Şam sınırlarından Muhammed; **التهذيب**’de böyledir. Ve Hanbelî’nin **المراصد**’ında: **حلب** (tahrîk ile): Şam’da meşhur bir şehir; geniş, hayırları çok, havası hoş; o, Cünd-i Kınnesrîn’in kasabasıdır. Ve İbnü’l-Adîm’in tarihinde: kalesinin tepesinin adıyla adlandırıldı; denildi ki: onu inşa eden Amalika’dan birinin adıyla adlandırıldı; onlar üç kardeştir: **حلب** ve **بردعة** ve **حمص**; **المهر** oğlu **خيض** oğlu **عمليق**’in oğulları; onların her biri, kendi adıyla adlandırılan bir şehir inşa etti. Oradan Kınnesrîn’e bir gün; Ma‘arra’ya iki gün; Menbic ve Bâlis’e iki gün. Yâkût, mu‘ceminde burada zikri bize uzun gelecek şeyi yaymıştır; istersen ona müracaat et. Ve **حلب** onun amelinden iki yerdir, yani Halep şehri. Ve **حلب** Şam’da bir **كورة**’dur. Ve **حلب**: orada bir **ة**. Ve **حلب**: Kahire’de bir mahalle; çünkü kumandan onu bina edince oraya Halep halkını iskân etti, böylece onlarla adlandırıldı.

Ve mecazdan: falan, şerefin **حلبة**’lerinden her bir **حلبة**’de koşar. Ve **الحلبة** (fetha ile): özellikle bahis yarışında atlardan bir defa (bir grup çıkışı). Ve **الحلبة**: her yönden yarış için toplanan atlar; **الصحاح**’ta: tek bir ahırdan. Ve **المصباح**’ta: yani tek bir yerden çıkmazlar, fakat her mahalleden. Ebû Ubeyde inşad etti:
  نحن سبقنا الحلبات الأربعضا
  الفحل والقرح في شوط معا
Ve bu, kavme, her yönden yardıma geldiklerinde “**قد أحلبوا**” denildiği gibidir. Ezherî dedi: kavim her yönden gelip savaş veya başka bir şey için toplandığında “**قد أحلبوا**” denilir. Çoğulu **حلائب**; kıyasa aykırı. Ve **حلاب** **كضرة** ve **ضرار** gibi; yalnızca **المضاعف**’ta nadirliktir. Ve falan, **سابق الحلائب**’dir. Ezherî dedi: onun tekiline **حليبة** ve **حلابة** denilmez. Ondan mesel:
  لبث قليلا تلحق الحلائب
Ve Bâhilî, Câ‘dî için inşad etti:
  وبـنـو فـزارة إنـه                      لا تلبث الحلب الحلائب
Asma‘î’den rivayet etti: dedi ki: “**لا تلبث الحلائب**”: bir deve sağımı kadar bile beklemez; ta ki onları bozguna uğratsın. Dedi ki: ve bazıları dedi: “**لا تلبث الحلائب أن تحلب عليها**”: ona, imdatlar gelmeden önce acele edersin; ve bu—iddia etti—daha sabittir.

Ve **الحلبة**: Tihâme’de bir vadi; üst tarafı Huzeyl’indir, alt tarafı Kinâne’nindir. Ve denildi ki: A‘yâr ile Uleyb arasında, Serîn’e dökülür. Ve **الحلبة**: Bağdat’ta doğu mahallelerinden bir mahalledir; ondan Ebû’l-Ferec Abdülmün‘im b. Muhammed b. Arende el-Halebî el-Bağdâdşî; Ahmed b. Sarmâ ve Ali b. İdrîs’i dinledi; ondan da el-Farazî rivayet etti.

Ve **الحلبة** (damme ile): sarı tanesi olan bir bitki; onunla tedavi olunur; biter de yenir; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Çoğulu **حلب**’dır. Göğüs için, yani onun hastalıkları için; çeşitleriyle öksürük için ve balgamlardan meydana gelen astım için faydalıdır; balgam ve basur maddesini kökünden söker. Ve onda bel kuvveti için, karaciğeri yaralama için, mesane kuvveti için, şehveti harekete geçirme için—müfred ve mürekkeb olarak—**التذكرة** ve tıp kitaplarının diğerlerinde tafsil edildiği üzere menfaatler vardır. O, Yemen halkının umumunun yiyeceğidir. Hâlid b. Ma‘dân hadîsinde: “İnsanlar **الحلبة**’de ne olduğunu bilselerdi, onu ağırlığınca altınla bile satın alırlardı.” İbnü’l-Esîr dedi: **الحلبة**: bilinen bir tanedir.

Dedim: hadîsi Taberânî, **الكبير**’de Muâz b. Cebel tarikiyle rivayet etti; fakat senedi nazardan hâlî değildir; **المقاصد الحسنة**’de böyledir.

Ve **الحلبة**: Yemen’de Cebel Ber‘da bir hisar.

Ve **الحلبة**: sırf siyahlık; yani hâlis. Ve **الحلبة**: **الفريقة**; **ككنيسة** gibi. Lohusanın yemeği: iki damme ile **الحلبة** gibi; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve **الحلبة**: **العرفج** ve **القتاد**; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve **العضاه**’ın yaprağı, yaprağı çıkıp sertleşip tozlanınca **حلبة** olur; [ve dalı ve dikeni kalınlaşır]. İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki: o, **العضاه**’ın meyvesindendir. Dedi ki: lâm da dammelenebilir. Ve onların mesellerindendir:
  لبث قليلا تلحق الحلائب
Yani cemaatler. Ve erkeğin **حلائب**’i: özellikle amcaoğullarından olan yardımcılarıdır; Asma‘î bunu böyle söyler. Eğer babasının oğullarından olmayanlardansalar, **حلائب** değildirler. Hâris b. Hillize dedi:
  ونحن غداة العين لما دعوتنامنعناك إذا ثابت عليك الحلائب
Ve mecazdan: kuyunun **حوالب**’i ve fışkıran gözün **حوالب**’i ve akan gözün: suyunun kaynakları ve maddeleridir. Kümeyt dedi:
  تدفق جودا إذا ما البحـا                      ر غاضت حوالبها الحفل
Yani maddeleri çekildi.

Dedim: keza meme, erkeklik organı ve burunun **حوالب**’i; denilir: meme **حوالبه**’ini uzattı; Şemmâh’ın sözü gelecektir.

Ve **الحلب** ( **كسكر** ): yaz sıcağında düzlüklerde ve vadi kenarlarında biten bir bitki; yere yapışır, neredeyse batar; develer onu yemez; onu ancak koyunlar ve ceylanlar yer; o, çok süt verdiren, semirten bir ottur; ceylanlar onun üzerinde gebe kalır. Denilir: **تيس حلب** ve **تيس ذو حلب**. O, kıvırcık, tozlu bir ottur; yeşillik içinde yere yayılır; ondan bir şey kesilince süt akar. Nâbiga bir atı vasfederken dedi:
  بعاري النواهق صلت الجبي                      ن يستن كالتيس ذي الحلب
Ve onun sözündendir:
  أقب كتيس الحلب الغذوان
Ebû Hanîfe dedi: **الحلب** yere yayılan ve yeşilliği devam eden bir bitkidir; küçük yaprakları vardır; onunla tabaklama yapılır. Ebû Ziyâd dedi: **الخلفة**’dendir: **الحلب**; o, yere düzleşen, ona yapışık, çok yeşil bir ağaçtır; bitkisi en çok sıcak şiddetlendiğinde olur. Dedi ki: eski bedevilerden: **الحلب** yerde yayvanlaşır; küçük yapraklıdır; acıdır; kökü yerde uzaklara gider; küçük dalları vardır. Asma‘î’den: ceylanların en hızlısı **تيس الحلب**’dir; çünkü o, baharı ve **الربل**’i otlamıştır. Ve **الربل**: **الريحة**’dan **أيام الصفرية**’de (ki o, yazın sonundan yirmi gündür) **تربل** olan şeydir. Ve **الريحة** **الحلب**’den ve **النصي**’den ve **الرخامى**’dan ve **المكر**’den olur; o da, bitkinin köklerinde görünmesidir. Böylece birinci yıldan yerde kalan, toprağı **ترب** eder; yani ona yapışır. Ve **سقاء حلبي** ve **محلوب**; ikincisi Ebû Hanîfe’dendir: onunla tabaklandı. Râciz dedi:
  دلو تمأى دبغت بالحلب
**تمأى**: genişledi demektir.

Ve **الحلب** (iki damme ile) **كجنب** gibi: her hayvandan siyahlar. Ve **الحلب**: bizden, yani Âdemoğullarından anlayışlılar; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Ve **حلبب** ( **كشربب** ): bir bitkinin meyvesi; denildi ki: o, **العضاه**’ın meyvesidir.

Ve **حلبان** (tahrîk ile): Yemen’de Necrân yakınında bir **ة**; ve Benî Kuşeyr’e ait bir su. el-Muhabbal es-Sa‘dî dedi:
  صرموا لأبرهة الأمور محلها                      حلبان فانطلقوا مع الأقـوال
Ve **ناقة حلبى ركبى** ve **حلبوتى ركبوتآ** ve **حلبانة ركبانة** ve **حلبات ركبات**. Ve **حلوب ركوب**: sağılışı bol; ve binilir uysal; ve geçti.

Ve **المحلب**: tanesi koku ve ıtırda kullanılan bir ağaç; o kokunun adı **المحلبية**’dir; ona nispetle. Bunu İbn Dürüstüveyh söyledi; **المصباح** ve **العين** ve başkalarında da böyledir. Ebû Hanîfe dedi: Arap beldelerinden hiçbirinde bir şeyde bittiği bana ulaşmadı. Ve **حب المحلب**—**الصحاح**’ta olduğu üzere—baharatlardan bir ilaçtır; ve yeri **المحلبية**’dir; o: Musul yakınında bir **د**’dır. İbn Hâlaveyh dedi: **حب المحلب**: bir tür kokudur. İbnü’d-Dehhân dedi: o, denildiği üzere, hintyağı bitkisinin tanesidir. Ebû Bekr İbn Talha dedi: **حب المحلب**: reyhan tanesi gibi tanesi olan bir ağaçtır. Ebû Ubeyd el-Bekrî dedi: o, **الأراك**’tır; o, **المحلب**’dır. Ve denildi ki: **المحلب**: Arapların hemze ile, yâ ile değil, **الأسر** dediği **اليسر** ağacının meyvesidir. İbn Dürüstüveyh dedi: **المحلب** aslı, “**حلب** **يحلب** **محلبا**” sözünden bir masdardır; “**ذهب** **يذهب** **مذهبا**” denildiği gibi. Böylece bu fiilin yapıldığı **الحلب** masdarına izafe edildi; “**حب المحلب**” ve “**شجرة المحلب**” denildi; yani “**حب الحلب**” ve “**شجرة الحلب**”. Böylece masdarda mîm fetha ile okundu. İbn Düreyd **الجمهرة**’de dedi: **المحلب**: onunla koku yapılan tanedir; böylece taneyi **المحلب** yaptı; şu sözü gibi: **حبل الوريد**. Ya‘kûb **إصلاحه**’ında dedi: **المحلب**; mîmi kesre ile **المحلب** deme; ancak **المحلب**: içinde sağım yapılan kaptır. Bunu şeyhimiz, şerhinde, müellife istidrâk olarak nakletti.

Ve **الحلبوب** (damme ile): siyah renk. Ru’be dedi:
  واللون في حوته حلبوب
Bunu Ezherî söyledi. Ve denilir: **الحلبوب**: saç ve başkasından siyah olan; **لسان العرب** ve başkasında böyledir. Ve **الصحاح** ve başkasında denilir: **أسود حلبوب** yani koyu siyah. İbnü’l-A‘râbî’den: **أسود حلبوب** ve **ستحكوك** ve **غربيب**. Ve inşad etti:
  أما تراني اليوم عشا ناخصا
  أسود حلبوبا وكنت وابصـا

Bununla, şeyhimizin zannettiği gibi, müellifin sözünde mânâ bakımından bir eksiklik olmadığını bildin; lafız bakımından olana gelince, onun cevabı açıktır: fetha ile **فعلول**’ün gelmemesi; şöhrete dayanmak yeterlidir.

Ve **حلب** (saçı) **فرح** gibi (çekimlenir); siyahlaştığı zaman.

Ve **الحلباب**, kesre ile: bir bitki.

Ve **أحلب** kavim, arkadaşlarını: onlara yardım ettiler; ve **أحلب** adam, kendi kavminden başkasını: onların arasına girdi ve bazısını bazısına karşı destekledi; ve o, **المحلب**’dir, **محسن** gibi; yani yardımcı. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
  Ve onu, size karşı öfkeli bir kavim destekler; ne zaman onları bir gün korkuya çağırırsan binerler.
  Onlarla, sağır parlayana işaret etti de geldiler; burun delikleri (ileri gelenler), ona yardım için bir **محلب** gelmez.

**التهذيب**’de: onun sözü: “ona bir **محلب** gelmez” yani kendi kavminden olmayan bir yardımcı; eğer yardımcı kendi kavminden olursa **محلب** olmaz. Ve dedi: “Necd ehlinden, **أثلة** ile **النجام** arasında bir mahalle için bir **محلب**’in çığlığı.” Ve **محلب**: bir yer adı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
  Ey komşu, kızıl (kadın), en yukarı **محلب**’de,
  Günahkâr; ve ova günahkâr değil.
  Ak saçlının zinâsından daha rezil bir şey yoktur.

Ve **المحلب** **مقعد** gibi: bal.

Ve **محلبة**, **هاء** ile: bir yer adı.

Ve **الحلبلاب**, kesre ile: yaz sıcağında yeşilliği devam eden bir bitki; avuçtan daha geniş yaprağı vardır; ceylanlar ve koyunlar onun üzerinde semirir; ve o, avâmın ağaçlara tutunan **اللبلاب** diye adlandırdığı şeydir. Bunun benzerini Ebû Amr el-Cermî söyledi; şeyhimiz onu nakletti. Ve denilir: o, ceylanların alıştığı **الحلب**’dir. Ve denildi: o, düz-ova bitkisidir; üç harflidir; **طراط**’ın kesri gibi; dört harfli değildir; çünkü sözde **سفرجال** gibi (bir kalıp) yoktur.

Ve **حلبه**: ona sağdı; **حلب** onun için: (ona) sağdı. Ve **حالبه**: onunla birlikte sağdı; onu destekledi ve ona yardım etti.

Ve mecazdan: **استحلبت** rüzgâr bulutu; ve **استحلبه** yani sütü; onu akıttığı zaman. Ve **طهفة** hadîsinde: “Ve **نستحلب الصبير**” yani bulutu akıtırız.

Ve **المحالب**: Yemen’de bir yer adı.

Ve **الحليبة**, **جهينة** gibi: Bağdat’ta Dârü’l-Hilâfe’nin içinde bir yer adı; Sâgânî onu nakletti.

Ve mecazdan: **در حالباه**; **الحالبان**: karının dış tarafından böbreklerden başlayan iki damardır; ve onlar ayrıca göbeği karına doğru kuşatan iki yeşil damardır. Ve denildi: onlar, iki boynuzun iç tarafında iki damardır. Ezherî dedi ki. Şemmâh’ın sözüne gelince:
  Senin emişinden (sütünden) ilkler; onu dikti (yükseltti),
  **حوالب** onun **أسهريه**’sinde, iki kulakta.

Şu var ki Ebû Amr dedi: **أسهراه**: onun erkeklik uzvu ve burnudur; ve ikisinin **حوالبهما**’sı: burundan iki kulağa uzanan damarlar; ve mezi, onun penisinden. Ve “**حوالب أسهرته**” diye rivayet edilir; yani burnundan (akıntı) akan damarlar; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **الأساس**’ta: denilir: **در حالباه**: şöhreti yayıldı; ve onlar, onu sulayan iki damardır. Cevherî, İbn Sîde, Fârâbî ve başkaları onların zikrine temas ettiler; şeyhimiz onu istidrâk etti; ondan önce de birden fazlası (bunu) yapmıştı.

Ve **الحلبان**, **جلنار** gibi: sağılır (suyu çıkarılır) bir bitki; Sâgânî bunu böyle nakletti.

Ve mesellerdendir: “**شتى حتى تؤوب الحلبة**”; “**الحلمة**” deme; çünkü onlar dişi develeri sağmak için toplandıklarında, her biri kendi devesini ve kendi sağmal(lar)ını sağmakla meşgul olur; sonra birincileri, sonra birincileri döner. Şeyh Ebû Muhammed b. Berrî dedi: Bu meseli Cevherî zikretti: “**شتى تؤوب الحلبة**”; ve başkası, İbnü’l-Kattâ‘, **شتى** yerine **حتى** yaptı ve onunla **يؤوب**’u nasb etti. Dedi ki: bilinen, Cevherî’nin zikrettiğidir. Ebû Ubeyd ve Asma‘î de onu böyle zikretti. Ve dedi: aslı şudur: develerini şeriata ve havuza hep birlikte getirirlerdi; döndüklerinde menzillerine ayrılırlardı; sonra her biri kendi ehli içinde, kendi sürüsü üzerinde sağardı. Bu meseli Ebû Ubeyd, insanların toplanmaları ve ayrılmaları ahlâkı babında zikretti.

Ve **المحالبة**: sağmada sabretme (yarışır gibi dayanma). Sahr el-Gayy dedi ki:
  Dikkat edin, cehâletin kuluna söyleyin: gerçekten
  Çığlık (sağım sesi), üçlüye **تحالبها** etmez.

Yani: sağmada ona sabretmez. Bu nadirdir; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **الحلبة**, harekeli: Kalyûbiyye’de bir köy.

Ve **الحلباء**: tembelliğinden dolayı çömelip kalan cariye; İbnü’l-A‘râbî’den.
