# حلس (ح-ل-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%84%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ل - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين اللام معهما
ح س ل، س ل ح، س ح ل، ح ل س، ل ح س، ل س ح كلهن مستعملات
حسل:
الضَبُّ يُكْنَى أبا حِسْل، والحِسْلُ: ولدُه، ويقال: إنه قاضي الدوابّ والطَّيْر، ويقال: وُصِفَ له آدَمُ وصورتُه -عليه السلام-، فقال الضَّبُّ: وَصَفتُم طَيْراً يُنْزِل الطيرَ من السماءِ الحُوتَ في الماء، فمن كان ذا جَناحٍ فَلْيَطِرْ، ومن كان ذا حافرٍ فَلْيَحفِرْ. وجمعة حِسَلةٌ.
سحل:
السَّحيل: ثَوْبٌ لا يُبْرَمُ غَزْلُة أي لايُفْتَلُ طاقَيْنِ طاقَْين، تقول: سَحَلُوه أيْ: لم يَفْتِلوا سَداه، والجمع السُّحُل، قال:
على كلِّ حالٍ من سَحيلٍ ومُبْرَمِ
والمِسْحَلُ: الحِمارُ الوحشيُّ، والسَّحيل: أشدُّ نهيق الحمار.
والسَّحْل: نَحْتُكَ الخَشَبَةَ بالمِسْحَل، أيْ: المِبْرَد، ويقال له ومِبْرَد الخَشَب، إذا شَتَمه.
والمِسْحَل: من أسماء الرِّجال الخُطَباء، واللِّسان، قال الأعشى:
وما كنتُ شاحرداً ولكن حَسْبتُني		إذا مِسْحَلٌ سَدَّى ليَ القَوْلَ أَنطِقُ
ومِسْحَل يقال، اسمُ جِنّيّ الأعشى في هذا البيت، ويُريد بالمِسْحَل المِقْوَل. والريحُ تَسْحَل الأرض سَحْلاً تَكْشِطُ أَدَمَتَها .
والسُّحالةُ : ما تَحاتَّ من الحديدي إذا بُرِدَ ، ومن الموازين إذا تَحاتّتْ ، ومن الذُّرَة والأَرُزِّ إذا دُقَّ شِبْهُ النُّخالة .
والسَّحْل : الضرْب بالسياط مما يَكْشِطُ من الجِلد .
والمِسَحلان: حَلْقَتان إحداهما مُدْخَلة في الأخرى على طَرَفَي شَكيم الدابّة، وتُجمَع مَساحِل، قال:
لولا شَباةُ المِسْحَلَيْنِ اندَقَّاً
وقال:
صُدودَ المَذاكي أفلتتها المساحِلُ
والساحِلُ: شاطئ البحر. والإسْحِل: من شَجَر السِّواك.
ومُسْحُلان: اسمُ وادٍ، قال النابغة:
سأربِطُ كلبي أنْ يَريبك نَـبْـحُـهُ		وإنْ كنتُ أرْعَى مُسْحُلانَ وحامِرا
وشابٌّ مُسْحُلان: طويل حَسَن القامة.
سلح:
السَّلْح: السُّلاح، ويال: هذه الحشيشة تُسَلِّح الإِبِل تسليحاً.
والسِّلاح من عِداد الحرب ما كان من حديد، حتى السَّيف وحدَه يُدعَى سِلاحاً، قال:
طَليحَ سِفارٍ كالسِلّاح المُفَرَّد
يعني السيف وحدَه.
والسُّلْحة: رُبُّ خاثر يُصَبُّ في النِحْي.
والمَسْلَحة: قومٌ في عُدَّةٍ قد وُكِّلوا بإزاء ثَغْر، والجيمع المَسالِح، والمَسْلَحيٌّ: الواحد المُوَكَّل به.
والاِسليح: شجرة تغرُز عليه الإبل.
وسَيْلَحِين وسَيْلَحُون ونُصيبِين ونَصيُبون، كذا تُسميه العرب بلغتين.
حلس:
الحِلْس: ما وَلِيَ البعير تحت الرَّحْل، ويقال: فلان منأحلاس الخيل، أي في الفُروسيّة أي كالحِلْس اللازم لظَهْر الفَرَس.
والحِلْس للبيت: ما يُبْسَطُ تحت حُرِّ المتاع من مِسْحٍ وغيره. وحَلَسْتُ البعيرَ حَلْساً: غشَّيتُه بحِلْسٍ.
وفي الحديث في الفِتْنة "كُنْ حِلْسَ بيتِكَ حتى تأتيك يدٌ خاطية أو مَنِيّةٌ قاضية".
وحَلسَتِ السماءُ: أمطرتْ مطراً رقيقاً دائماً.
وعُشّبٌ مُسْتَحِلس: ترى له طرائِقَ بعضها فوق بعض لتراكُمه وسواده.
واستَحْلَسَ الليلُ بالظلام، أي: تراكَمَ واستَحْلَسَ السَّنام إذا رَكِبَتْه رَوادِفُ الشَّحم ورَواكبُه.
والحَلِس بكسر اللام: الشجاع الذي يُلازمُ قِرْنَهُ والحِلْس: أن ياخذ المُصَدِّق مكان الإبل دراهمَ.
والحِلْسُ: الرّابعُ من القِداح.
والمُسْتَحلِس: الذي يلزم المكان.
لحس:
اللَّحْسُ: أكل الدَّوابّ الصوف، وأكل الجَراد الخضر والشجر ونحوه.
واللاّحُوس: المَشْؤوم يَلْحَس قومه.
واللَّحُوس: الذي يَتَتَبَّع الحلاوة كالذُّباب.
والمِلْحَس: الشُّجاع الذي يأكل كل شيء يرتفع إليه

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **اللام** onlarla birlikte

**ح س ل**، **س ل ح**، **س ح ل**، **ح ل س**، **ل ح س**، **ل س ح**: hepsinin hepsi kullanımdadır.

**حسل**:
Keler, **أبا حِسْل** künyesiyle anılır; **الحِسْل**: onun yavrusudur. Ve denilir: o, dört ayaklı hayvanların ve kuşun kadısıdır. Ve denilir: ona Âdem ve sûreti -aleyhi’s-selâm- vasfedildi de keler dedi ki: “Siz, gökten kuşu indiren, suda balığı (indiren) bir kuş vasfettiniz; öyleyse kanadı olan uçsun, toynağı olan kazsın.” Ve **حِسْلة** onun cem‘idir.

**سحل**:
**السَّحيل**: ipliği bükülmeyen bir elbisedir; yani iki kat iki kat bükülmez. Dersin ki: **سَحَلُوه**; yani: onun çözgüsünü bükmediler. Cem‘i **السُّحُل**’dür. Dedi ki:
على كلِّ حالٍ من سَحيلٍ ومُبْرَمِ

Ve **المِسْحَل**: yaban eşeğidir. Ve **السَّحيل**: eşeğin anırmasının en şiddetlisidir.

Ve **السَّحْل**: senin tahtayı **المِسْحَل** ile yontmandır; yani: törpü ile. Ve ona “tahta törpüsü” de denilir; onu sövdüğünde.

Ve **المِسْحَل**: hatip erkeklerin adlarındandır; ve (aynı zamanda) dil(den)dir. A‘şâ dedi ki:
وما كنتُ شاحرداً ولكن حَسْبتُني		إذا مِسْحَلٌ سَدَّى ليَ القَوْلَ أَنطِقُ

Ve denilir ki **مِسْحَل**: bu beyitte A‘şâ’nın cininin adıdır. Ve **المِسْحَل** ile **المِقْوَل**’ü murad eder. Ve rüzgâr, yeri **سَحْلاً** **تَسْحَل** eder: onun derisini (yüzeyini) sıyırır.

Ve **السُّحالة**: demir törpülendiğinde ondan dökülen; ve terazilerden, aşındıklarında dökülen; ve mısırdan ve pirinçten, dövüldüğünde kepeğe benzer (olan).

Ve **السَّحْل**: deriden sıyırıp kazıyan şeylerden olan, kamçılarla vurmadır.

Ve **المِسَحلان**: iki halkadır; ikisinden biri diğerinin içine sokulmuştur; binek hayvanının geminin iki ucunda. Ve **مَساحِل** olarak cem‘ edilir. Dedi ki:
لولا شَباةُ المِسْحَلَيْنِ اندَقَّاً

Ve dedi ki:
صُدودَ المَذاكي أفلتتها المساحِلُ

Ve **الساحِل**: deniz kıyısıdır. Ve **الإسْحِل**: misvak ağacındandır.

Ve **مُسْحُلان**: bir vadinin adıdır. Nâbiga dedi ki:
سأربِطُ كلبي أنْ يَريبك نَـبْـحُـهُ		وإنْ كنتُ أرْعَى مُسْحُلانَ وحامِرا

Ve **شابٌّ مُسْحُلان**: uzun, güzel boylu (genç).

**سلح**:
**السَّلْح**: **السُّلاح**’tır. Ve denildi: bu ot, develeri **تُسَلِّح** eder, **تسليحاً**.

Ve **السِّلاح**: savaş donanımından demirden olan şeydir; hatta yalnız kılıca da **سِلاحاً** denilir. Dedi ki:
طَليحَ سِفارٍ كالسِلّاح المُفَرَّد

Yani yalnız kılıcı.

Ve **السُّلْحة**: tuluma dökülen, koyu bir yoğurttur.

Ve **المَسْلَحة**: bir sınır geçidi karşısında görevlendirilmiş, teçhizat içinde bir kavimdir. Cem‘i **المَسالِح**’tir. Ve **المَسْلَحيّ**: onunla görevlendirilmiş tek kişidir.

Ve **الاِسليح**: develerin üzerine sürtündüğü bir ağaçtır.

Ve **سَيْلَحِين** ve **سَيْلَحُون** ve **نُصيبِين** ve **نَصيُبون**: Araplar onu iki lehçeyle böyle adlandırır.

**حلس**:
**الحِلْس**: devenin semerin altında bitişik olan şeydir. Ve denilir: falan, atların **أحلاس**’ındandır; yani binicilikte; yani atın sırtına yapışık **الحِلْس** gibi.

Ve ev için **الحِلْس**: eşyanın sıcağının altına serilen şeydir; **مِسْح** ve başkası(ndan). Ve **حَلَسْتُ البعيرَ حَلْساً**: onu bir **حِلْس** ile örttüm.

Ve fitne hakkında hadiste: “**كُنْ حِلْسَ بيتِكَ حتى تأتيك يدٌ خاطية أو مَنِيّةٌ قاضية**.”

Ve **حَلسَتِ السماءُ**: ince, devamlı bir yağmur yağdırdı.

Ve **عُشّبٌ مُسْتَحِلس**: onun için, birikmesi ve karalığı sebebiyle, bazısı bazısının üstünde yollar görürsün.

Ve **استَحْلَسَ الليلُ بالظلام**: yani birikti. Ve **استَحْلَسَ السَّنام**: yağın artçıları ve binekleri ona bindiğinde.

Ve **الحَلِس** (lâmın kesresiyle): rakibini bırakmayan yiğit. Ve **الحِلْس**: zekât toplayanın, develer yerine dirhemler almasıdır.

Ve **الحِلْسُ**: ok çekme çubuklarının dördüncüsüdür.

Ve **المُسْتَحلِس**: mekâna yapışıp kalan kimsedir.

**لحس**:
**اللَّحْسُ**: dört ayaklı hayvanların yünü yemesi; ve çekirgenin yeşilliği ve ağacı ve benzerini yemesi.

Ve **اللاّحُوس**: uğursuzdur; kavmini **يَلْحَس** eder.

Ve **اللَّحُوس**: sinek gibi tatlılığı takip eden kimsedir.

Ve **المِلْحَس**: kendisine yükselen her şeyi yiyen yiğit.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحِلْسُ للبعير، وهو كساءٌ رقيق يكون تحت البَرْذَعَةِ. وحكى أبو عبيد: حِلْسُ وحَلَسٌ، مثل شِبْهٍ وشَبَهٍ، ومِثْلٍ ومَثَلٍ. وأَحْلاسُ البيوتِ: ما يُبْسَطُ تحت الحُرِّ من الثياب. وفي الحديث: "كُنْ حِلْسَ بيتك" أي لا تبرحْ. وأمُّ حِلْسٍ: كُنْيَةُ الأتانِ. والحِلْسُ أيضاً: الرابع من سهام الميسر. وقولهم: نحنُ أحْلاسُ الخيل، أي نقتنيها ونلزم ظهورها. وأَحْلَسْتُ البعيرَ، أي ألبسته الحِلْسَ. وأَحْلَسْتُ فلاناً يميناً، إذا أَمْرَرْتَها عليه. وأَحْلَسَتِ السماءُ، أي مَطَرَتْ مَطَراً دقيقاً دائماً.
واسْتَحْلَسَ النبتُ، إذا غطَّى الأرضَ بكثرته. والحَلِسُ بكسر اللام: الشجاعُ. ويقال أيضاً: رجلٌ حَلِسٌ، للحريص. والأَحْلَسُ: الذي لونه بين السواد والحمرة. تقول منه: احْلَسَّ احْلِساساً. قال المعطَّار الهذلي يصف سيفاً:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يَُليقُ ضَريبَةً		في متْنِهِ دَخَنٌ وأُثْرٌ أَحْلَسُ

##### Türkçe

**الحِلْسُ** deve içindir; o, **البَرْذَعَةِ**’nin altında bulunan ince bir örtüdür. Ebû Ubeyd nakletti: **حِلْسُ** ve **حَلَسٌ**; **شِبْهٍ** ve **شَبَهٍ**, **مِثْلٍ** ve **مَثَلٍ** gibi. Ve **أَحْلاسُ البيوتِ**: elbiselerden sıcağın altına serilen şeydir. Hadiste: “**كُنْ حِلْسَ بيتك**” yani ayrılma. Ve **أمُّ حِلْسٍ**: dişi eşeğin künyesidir. Ve **الحِلْسُ** ayrıca: **الميسر** oklarının dördüncüsüdür. Ve onların sözü: “Biz **أحْلاسُ الخيل**’iz”; yani onları ediniriz ve sırtlarına yapışırız. Ve “**أَحْلَسْتُ البعيرَ**”: yani ona **الحِلْسَ** giydirdim. Ve “**أَحْلَسْتُ فلاناً يميناً**”, onu onun üzerine yürüttüğün zaman (yemini ona geçirdiğin zaman). Ve “**أَحْلَسَتِ السماءُ**”: yani ince, devamlı bir yağmur yağdırdı.

Ve “**اسْتَحْلَسَ النبتُ**”, çokluğuyla yeri örttüğü zaman. Ve **الحَلِسُ** (lâmın kesresiyle): yiğit. Ve ayrıca denilir: hırslı için “**رجلٌ حَلِسٌ**”. Ve **الأَحْلَسُ**: rengi siyahlık ile kızıllık arasında olan. Ondan dersin: “**احْلَسَّ احْلِساساً**”. El-Muattâr el-Hüzelî bir kılıcı vasfederek dedi:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يَُليقُ ضَريبَةً		في متْنِهِ دَخَنٌ وأُثْرٌ أَحْلَسُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س ل
حسل ، حلس ، سلح ، سحل ، لحس : مستعملات .
حسل : قال الليث : الحِسْلُ : وَلَدُ الضَّبِّ ، ويُكْنى الضَّبُّ أَبَا حِسْل .
وقال أبو الدُّقَيْش : تقول العرب للضَّبّ : إنه قاضي الدَّوَابِّ والطَّيْرِ .
قال الأزهري : ومما يحقق قولُه ما حَدَّثَنَاه المُنْذِرِيّ عن عثمان بن سعيد عن نُعَيم بن حَمَّادٍ عن مروان بن معاوية عن الحسن بن عمرو عن عامر الشعبي ، قال : سمعت النعمان بن بشير على المنبر يقول : يا أيها الناس ، إني ما وجدت لي ولكم مَثَلاً إلا الضَّبُع والثعلب ، أتيا الضَّبّ في جُحْرِه ،
فقالا : أبا حِسْل ، قال : أُجِبْتُما ، قالا : جِئْناك نَحْتِكم . قال : في بيته يُؤْتى الحَكَمُ ، في حديث فيه طول .
وقال الليث : جَمْعُ الحِسْل حِسَلة ، قلت : ويُجْمَعُ حُسُولاً .
وروى أبو عُبَيْد عن أبي زيد والأحمر أَنَّهما قالا : يقال لفَرْخِ الضَّبِّ حين يخرج من بَيْضه حِسْل ، فإذا كبِر فهو غَيْدَاقٌ .
وقال أبو عُبَيدة : المَحْسُول والمَخْسولُ بالحاء والخاء : المرذُول ، وقد حَسَلْتُه وخَسَلْتُه .
أبو عُبَيد عن الفراء : الحُسالة : الرَّذْلُ من كل شيء .
وقال بعض العَبْسِيِّينَ :
قَتَلْتُ سَرَاتكم وحَسَلت منكم
حَسِيلاً مثلَ ما حُسِل الوَبَارُ
قال شمِر : قال ابن الأعرابي : حَسَلْتُ : أبقَيتُ منكم بَقِيَّةً رُذَالاً ، قال : والحَسِيل : الرُّذَال .
وقال اللِّحْياني : سُحالة الفِضَّة وحُسالَتُها .
وقال ابن السِّكّيت : قال الطَّائي : الحَسِيلة : حَشَفُ النخل الذي لم يكن حَلاَ بُسْرُه فيُيَبِّسونه حتى يَيْبَس ، فإذا ضُرِبَ انْفَتَّ عن نواه فَيَدِنُونَه باللبن ويمْرُدُون له تمراً حتى يُحَلِّيه فيأكلونه لَقِيماً . يقال : بُلُّوا لنا من تلك الحَسيلةِ ، وربما وُدِنَ بالماء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : وَلَدُ البَقَرَة يقال له : الحَسِيل ، والأنثى حَسِيلة .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : يقال للبقرة لحَسيلة : والخَائِرَةُ والعجوز واليَفنَةُ ، وأنشد غيره :
عَلَيَّ الحَشِيشُ ورِيٌّ لها
ويوم الغُوَارِ لِحسْل بن ضَبّ
يقولها المستَأْثَرُ عليه مَزْرِيةً على الذي يفعلُه .
قال أبو حاتم : يقال لولد البقرة إذا قرمَ أي أَكلَ من نبات الأرض حَسِيلٌ ، والجميع حِسْلاَن ، قال : والحسيلُ إذا هلكت أمه أو ذَأَرَتْه أي نفرت منه فأُوجِر لبناً أو دقيقاً فهو مَحْسول ، وأنشد :
لا تَفْخَرنَّ بلحيةٍ
كَثُرَتْ منابِتُها طويلهْ
تهوَى تُفَرِّقها الريا
حُ كأَنها ذَنَبُ الحَسِيلهْ
والحَسْل : السَّوْقُ الشديد . يقال : حسْلتُها حَسْلاً إذا ضبَطتها سَوْقاً ، وقيل لولد البقرة حَسِيلٌ وحَسِيلةٌ ، لأنَّ أمَّه تُزَجِّيه معها وقال :
كيف رأيتَ نُجْعتي وحَسْلِي
سحل : قال الليث : السَّحِيلُ ، والجميع السُّحُل : ثوب لا يُبرَم غزلُه أي لا يُفْتَل طَاقيْن طَاقيْن ، يقال : سَحَلوهُ أي لم يَفْتِلُوا سَداه . وقال زهير :
على كل حَالٍ من سَحِيلٍ ومُبْرَم
وقال غيره : السّحِيلُ : الغَزْل الذي لم يُبْرَم ، فأما الثَّوبُ فإنه لا يسمى سَحِيلاً ، ولكن يقال للثوب سَحْل .
روى أبو عُبَيد عن أبي عمرو أنه قال : السّحْلُ : ثوبٌ أبيض من قطن وجمعه
سُحُلٌ . وقال المُتَنخِّل الهُذَليّ :
كالسُّحُل البيض جَلاَ لَوْنَها
هَطْلُ نِجاء الحَمَل الأَسْوَلِ
قال : وواحد السُّحُل سَحْلٌ .
وسُحُولٌ : قَرْيَةٌ من قُرَى اليمن يحمل منها ثياب قطن بيض تدعى السُّحُوليَّة بضم السين . وقال طرفة :
وبالسَّفْح آياتٌ كأنَّ رُسُومَها
يَمَانٍ وشَتْه رَيْدَةٌ وسُحُولُ
ريدة وسُحُول : قريتان ، أراد وَشْتْه أهل ريدة وسُحول .
عمرو عن أبيه قال : المُسَحَّلَةُ : كُبَّةُ الغَزْل . وهي الوشيعة والمُسْمَّطَة .
وقال الليث : المِسْحَلُ : الحمار الوَحْشِي وسَحِيلُه : أَشَدُّ نَهِيقِه .
والمِسْحَلُ : من أسماء اللِّسَان ، والمِسْحَلُ من الرجال : الخطيب ، قال : والمِسْحَلاَن : حَلْقَتانِ . إحداهما مُدْخَلَةٌ في الأُخْرَى على طرف شَكِيم اللِّجام . وأنشد قولَ رُؤبة :
لولا شَكِيم المِسْحَلَيْن انْدَقّا
والجميع المَسَاحِلُ ، ومنه قولُ الأَعشَى :
صددتَ عن الأعداء يوم عُبَاعِبٍ
صُدودَ المَذاكِي أَفْرَعَتْها المَسَاحِلُ
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المِسْحَلُ : المِبْرَد ، ومنه سُحَالَةُ الفِضَّة . والمِسْحَلُ : فاسُ اللِّجام ، والمِسْحَلُ : المطرُ الجَوْدُ . والمِسْحَل : الغاية في السَّخاء . والمِسْحَل : الجَلاَّدُ الذي يُقيمُ الحدودَ بين يدَي السُّلْطان . والمِسْحَل : الساقي النشيط . والمِسْحَلُ : المُنْخُل ، والمِسْحَلُ فمُ المَزَادَة . والمِسْحَل : الماهر بالقرآن . والمِسْحَلُ : الخطيب والمِسْحَلُ : الثوبُ النقي من القطن . والمِسْحَل : الشجاع الذي يعمل وحده . والمِسْحَلُ : الخيط الذي يُفْتَل وحده . والمِسحَلُ : المِيزابُ الذي لا يطاقُ ماؤُه . قال : والمِسْحَلُ : العزم الصارم . يقال : قد ركب فلان مِسْحَلَه إذا عزم على الأمر وجَدَّ فيه . وأنشد :
وإنَّ عِنْدِي لو رَكِبْتُ مِسْحَلي
قال : وأما قوله :
الآن لَمَّا ابْيَضَّ أعْلَى مِسْحَلِي
فالمِسْحَلاَن هاهنا الصُّدْغان ، وهما من اللِّجَام الخَدَّان .
وقال ابن شُمَيْل : مِسْحَلُ اللِّجام : الحديدة التي تَحْتَ الحَنَك . قال : والفأسُ : الحديدة القائمة في الشَّكِيمَة . والشّكِيمَةُ : الحديدةُ المُعْترَضةُ في الفم .
وقال الليث : السَّحْلُ : نَحْتُك الخشَبةَ بالمِسْحَل ، وهو المِبْرَد . قال : وسَحَلَه بلسانه إذا شتمه ، والرِّياح تَسْحَلُ الأَرضَ سَحْلاً إذا كَشَطت عنها أَدَمَتها .
والسُّحَالَةُ : ما تحَاتّ من الحديد وبُرِدَ من الموازين . وقال : وما تحاتّ من الرُّزِّ والذُّرَة إذا دُقّ شِبْهُ النُّخَالة فهي أيضاً سُحالة .
قال : والسَّحْلُ : الضَّربُ بالسياط يَكْشِطُ الجِلْدَ .
والسّاحِل : شاطىءُ البحر .
وقال غيره : سُمِّي ساحِلا : لأن الماء يَسْحَلُه أي يَقْشِرُه إذا عَلاَهُ فهو فاعِلٌ معناه مفْعُول ، وحقيقته أنه ذُو سَاحِلٍ من الماء إذا ارتفع المَدُّ ثم جَزَر فَجَرَف ما مرَّ عَلَيْهِ ، والإسْحِلُ : شَجَرة من شجر المَساويك . ومنه قول امرىء القيس :
أسَارِيعُ ظَبْي أو مساوِيك إسْحِل
ومُسْحُلاَنُ . اسم وادٍ ذكره النابغة في شعره فقال :
فأَعْلَي مُسحُلاَن فحامِرَا
وشابٌ مُسْحُلانيّ يوصف بالطول وحسن القوام .
وقال الأصمعي : باتت السماء تَسْحَلُ لَيْلَتَها أي تَصبُّ الماءَ .
قال : وانسِحَالُ الناقة : إسراعُها في سيرها .
ويقال : سَحَلَه مائةَ درهم إذا نَقَدَه ، والسَّحْلُ النَّقْدُ . وقال الهذلي :
فأَصْبَح رَأْداً يَبْتَغِي المَزْج بالسّحْل
وسَحَلَه مائَةَ سَوْطٍ أي ضَرَبَه ، وانْسَحَلَت الدَّرَاهمُ إذا امْلاَسَّت ، وانسَحَل الخَطِيبُ إذا اسْحَنْفَرَ في كلامه ، وركب مِسْحَلَه إذا مَضَى في خُطْبَته .
وفي الحديث أَنَّ ابن مسعود افْتَتَحَ سُورَةً فسحَلَها أي قَرَأَها كلَّها .
والسِّحَالُ والمُسَاحَلَةُ : المُلاَحَاةُ بَيْنَ الرَّجُلَين ، يقال : هو يُساحِله أي يُلاَحِيه .
وقال ابن السكيت : السّحَلَةُ : الأرنَبُ الصغيرة التي قد ارتفعت عن الخِرْنِق وفارقت أُمَّها .
وقالوا : مِسْحَلٌ : اسم شيطان في قول الأعشى :
دعوتُ خَلِيلي مِسْحَلاً ودَعْوَا له
جُهُنَّامَ جَدْعا للهجين المُذَمَّم
والمِسْحَلُ : موضع العِذار في قول جَنْدَل الطُّهَوِيُّ الرَّجّاز :
عُلِّقْتُهَا وقد نَزَا في مِسْحَلي
أي في موضع عذاري من لِحْيَتِي ، يعني الشيب .
ويقال : ركب فلان مِسْحَلَه إذا ركب غَيَّه ولم يَنْتَه عنه ، وأصل ذلك الفَرَسُ الجموح يركب رأسه ويَعَضُّ على لجَامِه .
وقال شمر : يقال : سَحَلَه بالسَّوْطِ إذا ضَرَبَه فقَشَرَ جِلْدَه ، وسَحَلَه بلسانه ، ومنه قيل للسان مِسْحل وقال ابنُ أَحْمر :
ومن خَطيبٍ إذا ما انساح مِسْحَلُه
مُفَرِّجُ القولِ مَيْسُوراً ومَعْسُورا
وقال بعض العرب وذكر الشعر فقال : الوقْفُ والسَّحْلُ ، قال : والسَّحْل : أن يتبعَ بعضُه بعضا وهو السَّرْدُ قال : ولا يجيء الكتاب إلا على الوقف .
وقال أبو زيد : السِّحْلِيلُ : الناقة العظيمة الضُّرْعِ التي ليس في الإبل مِثْلُها فتلك ناقة سِحْلِيلٌ . وقال الهُذَلِيُّ :
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها
لَحْمِي إلى أَجْرٍ حَوَاشب
سُودٍ سَحَاليلٍ كأَ
نَ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ راهِب
قال : سَحَالِيل : عظام البطون . يقال : إنه لِسِحْلال البطن أي عظيم البطن .
وفي الحديث أن الله تبارك وتعالى قال لأَيَّوبَ ج : ( إنه لا ينبغي أن يُخَاصِمَني إلا من يَجْعَلُ الزَّيارَ في فم الأسد ، والسِّحَالَ في فم العَنْقَاء ) السِّحَالُ والمِسْحلُ : واحد ، كما تقول : مِنْطَقٌ ونِطَاقٌ ، ومِئزَرٌ وإزَارٌ ، وهي الحديدة التي تكون على طَرَفَي شَكِيمِ اللِّجام .
وفي الحديث أن أُمَّ حكيم أَتَته بِكَتِفٍ ، فجعلت تَسْحَلُها له أي تَكْشِطُ ما عليها من اللحم ، ومنه قيل للمِبْرَد مِسْحَلٌ ، ويروى : فجعلت تَسْحاها أي تَقْشِرُهَا .
والسّاحِيَةُ : المَطْرَةُ التي تَقْشِر الأرض ، وسَحَوْتُ الشيءَ أَسْحَاهُ وأَسْحُوه .
وفي حديث علي صلوات الله عليه أن بني أُمَيَّة لا يزالون يَطْعُنُون في مِسْحَل ضَلاَلة ، قال القُتَيْبِيّ : هو من قولهم : ركب مِسْحَله إذا أخذ في أمر فيه كلام ومضى فيه مُجِدّاً ، وقال غيره : أراد أنهم يُسْرِعُون في الضلالة ويُجِدّون فيها .
يقال : طَعَن في العِنان يَطْعُنُ ، وطَعَنَ في مِسْحَلهِ يَطعُنُ ، ويقال : يَطْعَنُ باللسان ويَطْعُنُ بالسِّنَان .
سلح : الليث : السَّلْح والغالِب منه السُّلاَح . ويقال : هذا الحَشِيشَةُ تُسَلِّح الإبِلَ تَسْلِيحاً . قلت : والإسْلِيحُ : بَقْلَة من أحرار البقول تَنْبُتُ في الشتاء تُسَلِّح الإبل . إذا استكثرت منها .
وقال ابن الأعرابي : قالت أعرابية : وقيل لها : ما شجرة أبيك ؟ فقالت : الإسْلِيحُ رُغْوَةٌ وصَرِيح .
وقال الليث : السِّلاَحُ : ما يُعَدّ للحرب من آلة الحديد ، والسيفُ وحده يُسَمَّى سِلاَحاً ، وأنشد :
ثَلاَثاً وشَهْراً ثم صارت رَذِيَّةً
طَلِيحَ سِفَارٍ كالسِّلاَحِ المُفَرَّد
يعني السيف وحده .
قلت : والعرب تؤنث السِّلاَح وتُذَكِّرُه ، قال ذلك الفرّاء وابن السكيت . والعصا تُسَمَّى سلاحاً . ومنه قولُ ابن أحمر :
ولستُ بِعِرْنَةٍ عَرِكٍ سِلاَحي
عَصًى مَثْقُوبةٌ تَقِصُ الحِمارا
وقال الليث : المَسْلَحَةُ : قوم في عُدَّة بِموْضِعٍ مَرْصَدٍ قد وُكِّلُوا بِهِ بإزَاءِ ثَغْر ، والجميعُ المسالِحُ . والمَسْلَحِيّ الوَاحِدُ المُوَكّلُ به .
وقال ابن شميل : مَسْلَحة الجُند : خطاطيف لهم بين أيديهم ينفضون لهم الطريق ويَتَحَسَّسُون خبر العدو ويَعْلَمُون عِلْمَهم لئلا يُهجَمَ عليهم ولا يَدَعُون واحداً من العدو يدخل عليهم بلاد المسلمين وإن جاء جيش أنذروا المسلمين .
وقال الليث : سَيْلَحِينُ : أرض تسمى كذلك ، يقال : هذه سَيْلَحُونُ ، وهذه سَيْلَحِينُ . ومثله صَرِيفُونُ وصَرِيفِينُ ، وأكثر ما يقال : هذه سيلحونَ ، ورأيت سَيْلَحينَ : وكذلك هذه قِنَّسْرُونَ ، ورأيت قِنَّسْرينَ .
وقال أبو تراب : قال أبو عمرو وأبو سعيد في باب الحاء والكاف : السُّلَحَة والسُّلَكَة : فَرْخُ الحَجَل ، وجمعه سِلْحَانٌ
وسِلْكَانٌ .
والعرب تسمي السمَاكَ الرَّامحَ ذا السلاح ، والآخر الأعزل .
وقال ابن شميل : السَّلَحُ : ماءُ السماء في الغُدْرَان ، وحيث ما كان يقال : ماء العِدِّ وماء السِّلَحِ . قلت : وسمعت العرب تقول لماء السماء ماء الكَرَع ، ولم أَسْمَع السَّلَحَ .
حلس : شمر عن العِتْرِيفي : يقال : فلان حِلْسٌ من أَحْلاَس البيت : للّذي لا يبرح البيت ، قال : وهو عندهم ذمّ أي أنه لا يصلح إلا للزوم البيت ، قال : ويقال : فلانٌ من أَحْلاَس البلاد : للذي لا يزايلها من حُبِّه إيّاها ، وهذا مدح أي أنه ذو عِزّة وشِدَّة أي أنّه لا يبرحها لا يبالي ذِئباً ولا سَنَةً حتى تُخْصِبَ البلاد ، فيقال : هو مُتَحَلِّس بها أي مُقِيم ، وقال غيره : هو حِلْسٌ بها ، قال : والحَلِسُ والحُلاَبِسُ : الذي لا يَبْرَح ويُلاَزِمُ قِرْنَه ، وأنشد قول الشاعر :
فَقُلْتُ لها كأيِّنْ من جَبَانٍ
يُصَابُ وَيُخْطَأُ الحَلِسُ المُحَامي
كأيّن معنى كم .
وقال الليث : الحِلْسُ : كُلُّ شَيءٍ وَلِيَ ظهر البعير تحت الرَّحْلِ والقَتَبِ ، وكذلك حِلْس الدَّابّة بمنزلة المِرْشَحَة تكون تحت اللِّبْد ، ويقال : فلان من أَحْلاَس الخيل أي يلزم ظهور الْخَيْلِ كالحِلْس اللازم لظَهْرِ الفرس . والحِلْسُ : الواحد من أَحْلاَسِ البيت ، وهو ما بُسِط تحت حُرِّ المَتَاع من مِسْحٍ ونحوه .
وفي الحديث ( كُنْ حِلْساً من أَحْلاَسِ بيتك في الفِتْنَة حَتّى تأتِيَك يَدٌ خاطِئَة أو مَنِيَّةٌ قاضية ) أمره بلزوم بيته وترك القتال في الفِتْنَة .
وتقول : حَلَسْتُ البعيرَ فأنا أَحْلِسُه حَلْساً إذا غَشَّيْتَه بِحِلْس .
وتقول : حَلَسَتِ السماء إذا دام مَطَرُها ، وهو غَيْرُ وَابِل .
وقال شَمِر : أَحْلَسْتُ بعير إذا جعلتَ عليه الحِلْسَ .
وأرض مُحْلِسَةٌ إذا اخْضَرَّت كلها .
وقال الليث : عُشْبٌ مُسْتَحْلِسٌ تَرَى له طَرَائق بعضُها تحت بعض من تراكُمُه وسَوَاده .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : إذا غَطَّى النباتُ الأرضَ بكثْرَته قيل : قد اسْتَحْلَس ، فإذا بَلَغ وَالتَفَّ قيل قد اسْتَأْسَد .
وقال الليث : اسْتَحْلَسَ السَّنَامُ إذا ركبته رَوَادِفُ الشَّحْم وروَاكبُه .
اللِّحياني : الرابع من قداح المَيْسَر يقال له : الحِلْسُ ، وفيه أربعة فروض ، وله غُنْمُ أربعة أنصباء إن فاز ، وعليه غرم أربعة أنصباء إن لم يَفُز .
وقال الأصمعي : الحَلْسُ : أن يأخذ المُصَدِّقُ النَّقدَ مكان الفَرِيضة .
قال : والحَلِس : الشجاع الذي يلازِم قِرْنه ، وأنشد :
إذا اسْمَهَرَّ الحَلِسُ المُغَالِثُ
المغَالِثُ : الملزم لقرنه لا يفارقه ، وقد حَلِسَ حَلَساً .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : في شيات المِعْزَى : الحَلْساءُ : بين السَّوَادِ والحُمْرَة ، لون بطنها كلون ظهرها .
والعرب تقول للرجل يُكرَه على عَمَل أو أمر : هو مَحْلُوسٌ على الدَّبَر أي مُلزَمٌ هذا الأمر إلزام الحِلْس الدَّبَر
وسَيْرٌ مُحْلَسٌ : لا يُفْتَرُ .
وفي ( النوادر ) : تَحَلّس فلان لكذا وكذا . أي طاف له وحام به ، وتَحَلّس بالمكان وتَحَلَّزَ به ، إذا أقام به ، وقال أبو سعيد : حَلِس الرجلُ بالشيء وحَمِس به إذا تَوَلّع به .
وقال ابن الأعرابي : يقال لِبِسَاطِ البيت : الحِلْسُ ولحُصُرِه الفَحُولُ .
والحَلْسُ بفتح الحاء وكسرها هو العهدُ الوَثيق ، تقول : أَحْلَسْتُ فُلاناً ، إذا أَعْطَيْتَه حِلْساً أي عَهْداً يأمَن به قومَك ، وذلك مثل سَهْم يأمن به الرجل ما دام في يده .
واسْتَحْلَس فلانٌ الخوْفَ ، إذا لم يفارقه الخوفُ ولم يأمن .
وروي عن الشَّعبي أنه دخل على الحجَّاج فعاتبه في خروجه مع ابن الأشعث فاعتذر إليه وقال : إنا قد اسْتَحْلَسْنَا الْخوْفَ واكْتَحَلْنا السهرَ وأصابَتْنَا خِزْيَةٌ لم نكن فيها بَرَرَةً أتقياء ، ولا فَجَرَةً أقوياء .
قال : لله أَبُوكَ يا شَعْبيّ . ثم عَفَا عَنه .
لحس : قال الليث : اللَّحْسُ : أكل الدودِ الصوفَ ، وأكل الجراد الخَضِر والشَّجَر .
واللاَّحُوسُ : المَشْئُوم وكذلك الحاسوس .
واللَّحُوسُ من الناس : الذي يَتَّبِعُ الحلاوةَ كالذُّباب .
قال : والمِلْحَسُ : الشُّجَاعُ . يقال : فلان أَلَدُّ مِلْحَسٌ أَحْوَسُ أَهْيَسُ .
أبو عُبَيد عن الكسائي : لَحِسْتُ الشيءَ أَلحَسُه لَحْساً بكسر الحاء من لَحِسْتُ لا غير .
ويقال : أصابتهم لَوَاحِسُ ، أي سِنُون شِدَاد تَلْحَسُ كُلّ شيء .
وقال الكُمَيْتُ :
وأَنْتَ رَبيعُ الناسِ وابنُ رَبيعهم
إذا لُقِّبَتْ فيها السُّنونَ اللَّوَاحِسَا

##### Türkçe

ح س ل
**حسل** , **حلس** , **سلح** , **سحل** , **لحس** : kullanılagelenlerdir.

**حسل** : **الليث** dedi ki: **الحِسْلُ**: kelerin yavrusu; keler de **أَبَا حِسْل** diye künyelenir.
**أبو الدُّقَيْش** dedi ki: Araplar keler için şöyle der: “O, hayvanların ve kuşların kadısıdır.”
**الأزهري** dedi ki: Onun sözünü doğrulayan şeylerdendir: **المُنْذِرِيّ**’nin bize haber verdiği; **عثمان بن سعيد**’den, **نُعَيم بن حَمَّادٍ**’dan, **مروان بن معاوية**’den, **الحسن بن عمرو**’dan, **عامر الشعبي**’den; dedi ki: Minber üzerinde **النعمان بن بشير**’i işittim, diyordu ki: “Ey insanlar! Ben kendim ve sizin için bir misal bulmadım; ancak sırtlan ve tilki (misali). Kelerin inindeki deliğine geldiler,
ve dediler ki: ‘Ey **أبا حِسْل**!’ Dedi ki: ‘İkinize de cevap verildi.’ Dediler ki: ‘Sana hükmünü istemeye geldik.’ Dedi ki: ‘Hâkim, evinde iken ona gelinir.’ Uzunluğu olan bir hadiste.”
**الليث** dedi ki: **الحِسْل**’ün çoğulu **حِسَلة**’dir. Dedim ki: **حُسُولاً** olarak da çoğul yapılır.
**أبو عُبَيْد**; **أبو زيد** ve **الأحمر**’den rivayet etti: İkisi dediler ki: Kelerin yavrusuna, yumurtasından çıktığı vakit **حِسْل** denir; büyüyünce **غَيْدَاقٌ** olur.
**أبو عُبَيدة** dedi ki: **المَحْسُول** ve **المَخْسولُ** (ح ve خ ile): düşük, değersiz olandır; ben onu **حَسَلْتُه** ve **خَسَلْتُه** yaptım.
**أبو عُبَيد**; **الفراء**’dan: **الحُسالة**: her şeyin değersiz kısmıdır.
Bazı **العَبْسِيِّينَ** dedi ki:
قَتَلْتُ سَرَاتكم وحَسَلت منكم
حَسِيلاً مثلَ ما حُسِل الوَبَارُ
**شمِر** dedi ki: **ابن الأعرابي** dedi: **حَسَلْتُ**: sizden değersiz bir kalıntı bıraktım. Dedi ki: **الحَسِيل**: değersizlerdir.
**اللِّحْياني** dedi ki: Gümüşün **سُحالة**’si ve onun **حُسالَتُها**’sı.
**ابن السِّكّيت** dedi ki: **الطَّائي** dedi: **الحَسِيلة**: hurmanın, **بُسْرُه**’u tatlı olmayan **حَشَفُ**’udur; onu kuruturlar, kuruyuncaya kadar; sonra dövülünce çekirdeğinden ayrılır; sonra onu sütle yağlarlar ve ona hurma sürerler, ta ki onu tatlandırıncaya kadar; sonra onu lokmalar hâlinde yerler. “Bize şu **الحَسيلةِ**’den ıslatın” denir; bazen su ile de yağlanır.
**أبو عُبَيد**; **الأصمعي**’den, dedi ki: İneğin yavrusuna **الحَسِيل** denir; dişisi **حَسِيلة**.
**أبو العبّاس**; **ابن الأعرابي**’den: İneğe **حَسيلة** denir; ve **الخَائِرَةُ** ve **العجوز** ve **اليَفنَةُ**. Başkası şu beyti okudu:
عَلَيَّ الحَشِيشُ ورِيٌّ لها
ويوم الغُوَارِ لِحسْل بن ضَبّ
Bunu, kendisine üstün gelinen kimse, onun yaptığı şeye ayıp olarak söyler.
**أبو حاتم** dedi ki: İneğin yavrusuna, **قرمَ** edince, yani yer bitkisinden yiyince **حَسِيلٌ** denir; hepsi **حِسْلاَن**’dır. Dedi ki: **الحسيلُ**; anası ölürse yahut onu **ذَأَرَتْه** ederse, yani ondan ürküp uzaklaşırsa; ona süt yahut un içirilirse o **مَحْسول**’dür. Şu beyit okundu:
لا تَفْخَرنَّ بلحيةٍ
كَثُرَتْ منابِتُها طويلهْ
تهوَى تُفَرِّقها الريا
حُ كأَنها ذَنَبُ الحَسِيلهْ
Ve **الحَسْل**: şiddetli sevk etmektir. “Onu **حسْلتُها حَسْلاً**” denir; onu sevk ederek zapt ettiğim zaman. Ve ineğin yavrusuna **حَسِيلٌ** ve **حَسِيلةٌ** denildi; çünkü anası onu kendisiyle birlikte sürer. Şöyle dedi:
كيف رأيتَ نُجْعتي وحَسْلِي

**سحل** : **الليث** dedi ki: **السَّحِيلُ**; çoğulu **السُّحُل**: ipliği bükülmeyen elbise; yani iki kat iki kat bükülmez. “Onu **سَحَلوهُ**” denir; yani onun çözgüsünü bükmediler. **زهير** dedi ki:
على كل حَالٍ من سَحِيلٍ ومُبْرَم
Başkası dedi ki: **السّحِيلُ**: bükülmemiş ipliktir; elbiseye gelince, ona **سَحِيلاً** denmez; fakat elbiseye **سَحْل** denir.
**أبو عُبَيد**; **أبي عمرو**’dan rivayet etti: O dedi ki: **السّحْلُ**: pamuktan beyaz bir elbisedir; çoğulu **سُحُلٌ**. **المُتَنخِّل الهُذَليّ** dedi ki:
كالسُّحُل البيض جَلاَ لَوْنَها
هَطْلُ نِجاء الحَمَل الأَسْوَلِ
Dedi ki: **السُّحُل**’ün teki **سَحْلٌ**’dür.
Ve **سُحُولٌ**: Yemen’in köylerinden bir köydür; oradan beyaz pamuk elbiseler taşınır; **السُّحُوليَّة** diye adlandırılır; sîn’in dammesiyle. **طرفة** dedi ki:
وبالسَّفْح آياتٌ كأنَّ رُسُومَها
يَمَانٍ وشَتْه رَيْدَةٌ وسُحُولُ
**ريدة** ve **سُحُول**: iki köydür; “**وَشْتْه**” ile **ريدة** ve **سُحول** halkını kastetti.
**عمرو**; babasından, dedi ki: **المُسَحَّلَةُ**: iplik yumağıdır. O, **الوشيعة** ve **المُسْمَّطَة**’dır.
**الليث** dedi ki: **المِسْحَلُ**: yaban eşeğidir; onun **سَحِيلُه**: anırmasının en şiddetlisidir.
Ve **المِسْحَلُ**: dilin adlarındandır. Ve erkeklerden **المِسْحَلُ**: hatiptir. Dedi ki: **المِسْحَلاَن**: iki halkadır; biri, gemin **شَكِيم**’inin ucunda ötekine sokulmuştur. **رُؤبة**’nin sözünü okudu:
لولا شَكِيم المِسْحَلَيْن انْدَقّا
Hepsi **المَسَاحِلُ**’dir. Ve ondan **الأَعشَى**’nın sözü:
صددتَ عن الأعداء يوم عُبَاعِبٍ
صُدودَ المَذاكِي أَفْرَعَتْها المَسَاحِلُ
**ثعلب**; **ابن الأعرابي**’den, dedi ki: **المِسْحَلُ**: törpüdür; ondan gümüşün **سُحَالَةُ**’si. Ve **المِسْحَلُ**: gemin **فاسُ**’ıdır. Ve **المِسْحَلُ**: bol yağmurdur. Ve **المِسْحَل**: cömertlikte son noktadır. Ve **المِسْحَل**: sultanın huzurunda hadleri uygulayan cellâttır. Ve **المِسْحَل**: çevik sakidir. Ve **المِسْحَلُ**: elektir. Ve **المِسْحَلُ**: su tulumunun ağzıdır. Ve **المِسْحَل**: Kur’an’da mahir olandır. Ve **المِسْحَلُ**: hatiptir. Ve **المِسْحَلُ**: pamuktan temiz elbisedir. Ve **المِسْحَل**: tek başına iş gören yiğittir. Ve **المِسْحَلُ**: tek başına bükülen iptir. Ve **المِسحَلُ**: suyu dayanılmaz olan olukdur. Dedi ki: **المِسْحَلُ**: keskin azimdir. “Falan, işte azmedip onda ciddileşince **مِسْحَلَه**’ini bindi” denir. Şu beyit okundu:
وإنَّ عِنْدِي لو رَكِبْتُ مِسْحَلي
Dedi ki: Ama onun sözü:
الآن لَمَّا ابْيَضَّ أعْلَى مِسْحَلي
Burada **المِسْحَلاَن**: iki şakaktır; onlar gemden iki yanaktır.
**ابن شُمَيْل** dedi ki: Gemin **مِسْحَلُ**’i: çenenin altındaki demirdir. Dedi ki: **الفأسُ**: **الشَّكِيمَة**’deki dik duran demirdir. Ve **الشّكِيمَةُ**: ağızda bulunan enine demirdir.
**الليث** dedi ki: **السَّحْلُ**: tahtayı **المِسْحَل** ile yontmandır; o da törpüdür. Dedi ki: Onu diliyle **سَحَلَه**; yani ona sövdü. Ve rüzgârlar, toprağı **سَحْلاً** **تَسْحَلُ** eder; yani onun derisini sıyırıp üst tabakasını kazırsa.
Ve **السُّحَالَةُ**: demirden dökülen ve terazilerden törpülenen şeydir. Dedi ki: Pirinç ve darıdan, dövülünce kepeğe benzer şekilde dökülen şey de **سُحالة**’dir.
Dedi ki: **السَّحْلُ**: kamçılarla vuruştur; deriyi sıyırır.
Ve **السّاحِل**: deniz kıyısıdır.
Başkası dedi ki: Ona **ساحِلا** adı verildi; çünkü su onu **يَسْحَلُه** eder; yani üstüne çıktığında onu soyar; o, **فاعِلٌ** olup manası **مفْعُول**’dür. Hakikati: Med yükselip sonra çekilince üzerinden geçtiğini sürükleyip götüren sudan bir **سَاحِلٍ** sahibidir. Ve **الإسْحِلُ**: misvak ağaçlarından bir ağaçtır. Ondan **امرؤ القيس**’in sözü:
أسَارِيعُ ظَبْي أو مساوِيك إسْحِل
Ve **مُسْحُلاَنُ**: bir vadinin adıdır; **النابغة** onu şiirinde zikretti, dedi ki:
فأَعْلَي مُسحُلاَن فحامِرَا
Ve **مُسْحُلانيّ**: boy ve güzel endamla nitelenen gençtir.
**الأصمعي** dedi ki: Gök, gecesini **تَسْحَلُ** etti; yani suyu döktü.
Dedi ki: Devenin **انسِحَالُ**’ı: yürüyüşünde hızlanmasıdır.
Ve “Ona yüz dirhem **سَحَلَه**” denir; yani ona peşin verdi. Ve **السَّحْلُ**: peşin paradır. **الهذلي** dedi ki:
فأَصْبَح رَأْداً يَبْتَغِي المَزْج بالسّحْل
Ve “Ona yüz kamçı **سَحَلَه**” denir; yani onu dövdü. Ve dirhemler, düzleşince **انْسَحَلَت** olur. Ve hatip, sözünde şiddetlenip kabarınca **انْسَحَل** olur; ve hutbesinde ilerleyip giderse **مِسْحَلَه**’ini biner.
Hadiste: **ابن مسعود** bir sûreye başladı da onu **فسحَلَها** etti; yani onu bütünüyle okudu.
Ve **السِّحَالُ** ve **المُسَاحَلَةُ**: iki adam arasındaki çekişmedir. “O, onunla **يُساحِله** eder” denir; yani onunla çekişir.
**ابن السكيت** dedi ki: **السّحَلَةُ**: annesinden ayrılıp **الخِرْنِق**’ten yükselmiş küçük tavşandır.
Ve dediler ki: **مِسْحَلٌ**: **الأعشى**’nın sözünde bir şeytan adıdır:
دعوتُ خَلِيلي مِسْحَلاً ودَعْوَا له
جُهُنَّامَ جَدْعا للهجين المُذَمَّم
Ve **المِسْحَلُ**: **جَنْدَل الطُّهَوِيُّ الرَّجّاز**’ın sözünde sakal bağının yeridir:
عُلِّقْتُهَا وقد نَزَا في مِسْحَلي
Yani sakal bağımın yerinde; sakalımdaki aklığı kasteder.
Ve “Falan, sapıklığını binerse **مِسْحَلَه**’ini bindi” denir; yani ondan vazgeçmeyip azgınlığına bindi. Bunun aslı: huysuz atın başını kaldırıp gemini ısırmasıdır.
**شمر** dedi ki: “Onu kamçıyla **سَحَلَه**” denir; yani onu dövüp derisini soydu. Ve “Onu diliyle **سَحَلَه**” (denir). Bundan dolayı dile **مِسْحل** denildi. **ابنُ أَحْمر** dedi ki:
ومن خَطيبٍ إذا ما انساح مِسْحَلُه
مُفَرِّجُ القولِ مَيْسُوراً ومَعْسُورا
Bazı Araplar şiiri anıp dedi ki: **الوقْفُ** ve **السَّحْلُ**. Dedi ki: **السَّحْل**: bir kısmının bir kısmını takip etmesidir; o da **السَّرْدُ**’dür. Dedi ki: Kitap ancak **الوقف** üzere gelir.
**أبو زيد** dedi ki: **السِّحْلِيلُ**: memesi büyük, develer içinde benzeri olmayan büyük deve; işte o deve **سِحْلِيلٌ**’dir. **الهُذَلِيُّ** dedi ki:
وتَجُرُّ مُجْرِيَةٌ لها
لَحْمِي إلى أَجْرٍ حَوَاشب
سُودٍ سَحَاليلٍ كأَ
نَ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ راهِب
Dedi ki: **سَحَالِيل**: karınları büyük olanlar. “O, karın büyüklüğünde **لِسِحْلال**’dır” denir; yani büyük karınlıdır.
Hadiste: Allah Teâlâ, **أَيَّوبَ**’a dedi ki: “Bana ancak, aslanın ağzına **الزَّيار**’ı ve **العَنْقَاء**’nın ağzına **السِّحَالَ**’ı koyan kimse hasım olur.” **السِّحَالُ** ve **المِسْحلُ**: birdir; tıpkı **مِنْطَقٌ** ve **نِطَاقٌ**, **مِئزَرٌ** ve **إزَارٌ** dediğin gibi. O, gemin **شَكِيم**’inin iki ucunda bulunan demirdir.
Hadiste: **أُمَّ حكيم** ona bir kürek kemiği getirdi; o da onun için onu **تَسْحَلُها** etti; yani üzerindeki eti kazıdı. Bundan dolayı törpüye **مِسْحَلٌ** denildi. Ve “**تَسْحاها**” diye de rivayet edilir; yani onu soyar.
Ve **السّاحِيَةُ**: toprağı soyan yağmurdur. “Şeyi **سَحَوْتُ**; onu **أَسْحَاهُ** ve **أَسْحُوه**” (denir).
Ali (Allah’ın salâtları onun üzerine olsun) hadisinde: Benî Ümeyye, sapıklık **مِسْحَل**’inde durmadan dürtüp duracaklardır. **القُتَيْبِيّ** dedi ki: Bu, onların “Falan, bir işte söze girip onda ciddiyetle ilerleyince **مِسْحَله**’ini bindi” sözündendir. Başkası dedi ki: Onların sapıklıkta hızlandıklarını ve onda ciddileştiklerini kastetti.
“Dizginde **طَعَن** eder, **يَطْعُنُ**” denir; ve “**مِسْحَلهِ**’inde **طَعَنَ** eder, **يَطعُنُ**” denir. Ve “dille **يَطْعَنُ** eder” ve “mızrakla **يَطْعَنُ** eder” denir.

**سلح** : **الليث**: **السَّلْح**; ve bunun galibi **السُّلاَح**’tır. Ve “Bu ot, develeri **تُسَلِّح** eder; **تَسْلِيحاً**” denir. Dedim ki: **الإسْلِيحُ**: kışın biten, develeri **تُسَلِّح** eden, serbest otlardan bir ottur; ondan çok yediklerinde.
**ابن الأعرابي** dedi ki: Bir bedevî kadın dedi; ona “Babanın ağacı nedir?” denildi; o da dedi ki: “**الإسْلِيحُ** köpüktür ve saf (süttür).”
**الليث** dedi ki: **السِّلاَحُ**: savaş için demir aletlerden hazırlanan şeydir. Kılıç tek başına da **سِلاَحاً** diye adlandırılır. Şu beyit okundu:
ثَلاَثاً وشَهْراً ثم صارت رَذِيَّةً
طَلِيحَ سِفَارٍ كالسِّلاَحِ المُفَرَّد
Yani kılıç tek başına.
Dedim ki: Araplar **السِّلاَح**’ı dişil de yapar, eril de yapar; bunu **الفرّاء** ve **ابن السكيت** söyledi. Asa da **سلاحاً** diye adlandırılır. Ondan **ابن أحمر**’in sözü:
ولستُ بِعِرْنَةٍ عَرِكٍ سِلاَحي
عَصًى مَثْقُوبةٌ تَقِصُ الحِمارا
**الليث** dedi ki: **المَسْلَحَةُ**: bir sınır karşısında, gözetleme yerinde, ona vekil kılınmış teçhizatlı bir topluluktur; hepsi **المسالِحُ**’tır. Ve **المَسْلَحِيّ**: ona vekil kılınmış tek kişidir.
**ابن شميل** dedi ki: Ordunun **مَسْلَحة**’si: önlerinde, yolu onlar için silkeleyen, düşmanın haberini yoklayan ve onların bilgisini bilen kancalardır; üzerlerine baskın yapılmasın diye; düşmandan birinin Müslümanların beldelerine girmesine izin vermezler; bir ordu gelirse Müslümanları uyarırlar.
**الليث** dedi ki: **سَيْلَحِينُ**: böyle adlandırılan bir yerdir. “Bu **سَيْلَحُونُ**’dur, bu da **سَيْلَحِينُ**’dir” denir. Benzeri: **صَرِيفُونُ** ve **صَرِيفِينُ**. En çok “Bu **سيلحونَ**’dur” denir; “**سَيْلَحينَ**’i gördüm” (denir). Ve yine “Bu **قِنَّسْرُونَ**’dur; **قِنَّسْرينَ**’i gördüm.”
**أبو تراب** dedi ki: **أبو عمرو** ve **أبو سعيد**; **الحاء** ve **الكاف** babında dedi: **السُّلَحَة** ve **السُّلَكَة**: kekliğin yavrusudur; çoğulu **سِلْحَانٌ** ve **سِلْكَانٌ**.
Araplar, mızrakçı **السمَاكَ**’a “silah sahibi” der; ötekine “silahsız” der.
**ابن شميل** dedi ki: **السَّلَحُ**: gölcüklerde gök suyudur; nerede olursa olsun “**ماء العِدِّ**” ve “**ماء السِّلَحِ**” denir. Dedim ki: Arapların gök suyuna “**ماء الكَرَع**” dediklerini işittim; **السَّلَحَ**’ı işitmedim.

**حلس** : **شمر**; **العِتْرِيفي**’den: “Falan, evin **أَحْلاَس**’ından bir **حِلْسٌ**’tur” denir; evden ayrılmayan kimse için. Dedi ki: Bu, onların yanında yergidir; yani o, ancak eve yapışmaya yarar. Dedi ki: “Falan, beldenin **أَحْلاَس**’ındandır” denir; onu sevdiğinden dolayı ondan ayrılmayan kimse için. Bu ise övgüdür; yani o, izzet ve şiddet sahibidir; yani ondan ayrılmaz; ülke bereketleninceye kadar ne kurttan ne de kıtlıktan aldırır. “O, orada **مُتَحَلِّس**’tir” denir; yani ikamet edendir. Başkası dedi ki: “O, orada bir **حِلْسٌ**’tur.” Dedi ki: **الحَلِسُ** ve **الحُلاَبِسُ**: ayrılmayan ve rakibini bırakmadan ona yapışandır. Şairin sözünü okudu:
فَقُلْتُ لها كأيِّنْ من جَبَانٍ
يُصَابُ وَيُخْطَأُ الحَلِسُ المُحَامي
**كأيِّنْ**: **كم** manasındadır.
**الليث** dedi ki: **الحِلْسُ**: devenin sırtına, semer ve **القَتَبِ** altında bitişen her şeydir. Ve binek hayvanının **حِلْس**’i de, keçe altında bulunan, **المِرْشَحَة** menzilesindedir. Ve “Falan, atların **أَحْلاَس**’ındandır” denir; yani atların sırtlarına, atın sırtına yapışan **الحِلْس** gibi yapışır. Ve **الحِلْسُ**: evin **أَحْلاَس**’ından bir tanesidir; o, eşyanın üstüne serilen **مِسْحٍ** ve benzeri şeydir.
Hadiste: “Fitnede evinin **أَحْلاَسِ**’ından bir **حِلْساً** ol; sana hatalı bir el yahut hükmü veren bir ölüm gelinceye kadar.” Ona, evine yapışmasını ve fitnede savaşmayı terk etmesini emretti.
Ve “Deveyi **حَلَسْتُ**; ben onu **أَحْلِسُه**; **حَلْساً**” dersin; onu **حِلْس** ile örttüğün zaman.
Ve “Gök **حَلَسَتِ**” dersin; yağmuru devam ettiği zaman; o, sağanak olmayan (yağmur)dur.
**شَمِر** dedi ki: “Deveye **أَحْلَسْتُ**” (denir); üzerine **الحِلْسَ** koyduğun zaman.
Ve **أرض مُحْلِسَةٌ**: bütünüyle yeşerdiği zaman.
**الليث** dedi ki: **عُشْبٌ مُسْتَحْلِسٌ**: birikmesi ve karalığı sebebiyle, bazıları bazılarının altında yolları varmış gibi görülen ottur.
**أبو عُبَيْد**; **الأصمعي**’den: Bitki çokluğuyla toprağı örttüğünde “**اسْتَحْلَس** etti” denir; uzayıp sıklaşıp dolaştığında “**اسْتَأْسَد** etti” denir.
**الليث** dedi ki: Hörgüç, yağın artçıları ve binicileri ona bindiğinde **اسْتَحْلَسَ السَّنَامُ** olur.
**اللِّحياني**: **المَيْسَر** oklarının dördüncüsüne **الحِلْسُ** denir; onda dört pay vardır; kazanırsa dört hisse ganimeti vardır; kazanmazsa dört hisse borcu vardır.
**الأصمعي** dedi ki: **الحَلْسُ**: zekât toplayanın, farîza yerine nakdi almasıdır.
Dedi ki: **الحَلِس**: rakibini bırakmadan ona yapışan yiğittir. Şu beyit okundu:
إذا اسْمَهَرَّ الحَلِسُ المُغَالِثُ
**المغَالِثُ**: rakibini bırakmadan ona yapışan, ondan ayrılmayan kimsedir. Ve o, **حَلِسَ حَلَساً** etmiştir.
**أبو عُبَيد**; **أبو زيد**’den: Keçi alâmetlerinde **الحَلْساءُ**: siyahlık ile kızıllık arasıdır; karnının rengi sırtının rengi gibidir.
Ve Araplar, bir işe yahut emre zorlanan adam için der: “O, **الدَّبَر** üzerine **مَحْلُوسٌ**’tur”; yani bu işe, **الحِلْس**’in **الدَّبَر**’e yapışması gibi yapıştırılmıştır.
Ve **سَيْرٌ مُحْلَسٌ**: gevşemeyen (yolculuk)tur.
Ve **( النوادر )**’de: “Falan, şu ve şu için **تَحَلّس** etti”; yani onun etrafında dolaştı ve onun çevresinde döndü. Ve “Mekânda **تَحَلّس** etti” ve “orada **تَحَلَّزَ** etti”; yani orada ikamet etti. **أبو سعيد** dedi ki: Adam, şeye **حَلِس** oldu ve ona **حَمِس** oldu; yani ona tutkun oldu.
**ابن الأعرابي** dedi ki: Evin yaygısına **الحِلْسُ** denir; hasırlarına **الفَحُولُ** (denir).
Ve **الحَلْسُ**; hâ’nın fethasıyla ve kesrasıyladır: sağlam ahittir. “Falanı **أَحْلَسْتُ**” dersin; ona bir **حِلْساً** yani kavminin yanında onunla emniyette olacağı bir ahit verdiğin zaman. Bu, elde bulunduğu müddetçe adamın emniyette olduğu bir ok gibidir.
Ve “Falan, korkuyu **اسْتَحْلَس** etti”; korku ondan ayrılmayıp emniyete kavuşmadığı zaman.
**الشَّعبي**’den rivayet edildi: **الحجَّاج**’ın yanına girdi; **ابن الأشعث** ile çıkışı sebebiyle onu azarladı; o da ona özür beyan etti ve dedi ki: “Biz korkuyu **اسْتَحْلَسْنَا** ettik; uykusuzluğu **اكْتَحَلْنا** ettik; bize bir rezillik isabet etti: ne onda takvâ sahibi iyiler idik, ne de güçlü günahkârlar.”
Dedi ki: “Allah, babanı (hayırla mükâfatlandırsın), ey **شَعْبيّ**!” Sonra onu affetti.

**لحس** : **الليث** dedi ki: **اللَّحْسُ**: kurtçukların yünü yemesi; çekirgelerin yeşilliği ve ağacı yemesi.
Ve **اللاَّحُوسُ**: uğursuzdur; **الحاسوس** da böyledir.
Ve insanlardan **اللَّحُوسُ**: sinek gibi tatlıyı takip eden kimsedir.
Dedi ki: **المِلْحَسُ**: yiğittir. “Falan, **أَلَدُّ مِلْحَسٌ أَحْوَسُ أَهْيَسُ**” denir.
**أبو عُبَيد**; **الكسائي**’den: “Şeyi **لَحِسْتُ**; onu **أَلحَسُه**; **لَحْساً**” (denir); hâ’nın kesrası ile; yalnızca **لَحِسْتُ**’dendir, başka değil.
Ve “Onlara **لَوَاحِسُ** isabet etti”; yani her şeyi yalayıp süpüren şiddetli yıllar.
**الكُمَيْتُ** dedi ki:
وأَنْتَ رَبيعُ الناسِ وابنُ رَبيعهم
إذا لُقِّبَتْ فيها السُّنونَ اللَّوَاحِسَا

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء واللام وما يثلثهما)
  (حلم) الحاء واللام والميم، أصولٌ ثلاثة: الأول ترك العَجَلة، والثاني تثقُّب الشيء، والثالث رُؤية الشيء في المنام. وهي متباينةٌ جدَّاً، تدلُّ على أنَّ بعضَ اللغةِ ليس قياساً، وإن كان أكثرُه منقاساً.
  فالأوّل: الحِلْم خلافُ الطَّيش. يقال حَلُمْتُ عنه أحلُم، فأنا حليمٌ.
  والأصل الثاني: قولهم حَلِمَ الأَديمُ إذا تثَقَّبَ وفسَدَ؛ وذلك أنْ يقع فيه دوابُّ تفسدُه. قال:
فإنَّكَ والكتابَ إلى عَلِيّ *** كدابِغَةٍ وقد حَلِمَ الأديمُ([1])  والثالث قد حَلَمَ في نومه حُلْماً وحُلُماً. والحَلَم: صغار القِرْدَان. والحَلَمَةُ: دويْبَّة.
  والمحمول على هذا حَلَمَتا الثَّدْي. فأما قولهم تحلم إذا سَمِن، فإنّما هو امتلأ، كأنَّه قرادٌ ممتلئ. قال:
  * إلى سَنَةٍ قِرْدَانُها لم تَحَلَّمِ([2]) *
  ويقال بعيرٌ حليم، أي سمين. قال:
  * من النَّيِّ في أصلابِ كلِّ حليمِ([3]) *
  والحالُوم: شيء شبيه بالأَقِط. وما أُراه عربياً صحيحاً.
  (حلن) الحاء واللام والنون إن جعلتَ النُّون زائدة فقد ذكرناه فيما مضى، وإن جعلت النونَ أصلية فهو فُعَّال، وهو الْجَدْي([4])، وليست الكلمة أصلاً يُقاس. وقد مضى في بابه.
  (حلو) الحاء واللام وما بعدها معتلٌّ، ثلاثة أصول: فالأوّل طِيب الشيء في مَيْل من النّفس إليه، والثاني تحسين الشيء، والثالث-وهو مهموز- تَنْحِيَة الشيء.
  فالأوّل الحُلْو، وهو خلاف المرّ. يقال استحليت الشيءَ، وقد حلا في فمي يحلو، والحَلْوَاء الذي يؤكل يمدّ ويقصر. ويقال حَلِيَ بعيني يَحْلَى. وتحالت المرأة إذا أظهرت حلاوةً، كما يقال تباكى وتعالى، وهو إبداؤه للشَّيء لا يخفَى مثلُه. قال أبو ذؤيب:
فشأنَكَها إنِّي أمينٌ وإنَّني *** إذا ما تَحَالَى مِثْلُها لا أَطُورُها([5])  ومن الباب حَلَوْتُ الرجلَ حُلْوَاناً، إذا أعطيتَه ونهى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم عن حُلوان الكاهن، وما يُجعل له على كِهانته. قال أوس:
كَأَنِّي حَلَوْتُ الشِّعْرَ يومَ مدحتُه *** صَفَا صخْرةٍ صَمَّاء يَبْسٍ بِلالُها([6])  والحُلوان أيضاً *أن يأخذ الرجلُ من مَهر ابنتِه لنفْسه. وذلك عارٌ عند العرب. قالت امرأةٌ تمدح زوجها:
  * لا يأخذُ الحُلوانَ من بناتِيا([7]) *
  والأصل الثاني: الحُلِيّ حُلِيُّ المرأة، وهو جمع حَلْيٍ، كما يقال ثَدْيٌ وَثُدِيٌّ، وظَبْيٌ وظُبِيٌّ. وحلَّيت المرأة. وهذه حِلية الشيءِ أي صفتُه. ويقال حِلْية السيف، ولا يقال حُلِيّ السيف.
  والأصل الثالث: وهو تنحية الشيء، يقال حَلأّتُ الإبل عن الماء؛ إذا طردتَها عنه. قال:
  * مُحَلأٍ عَنْ سَبيل الماءِ مَطرودِ([8]) *
  ويقال لما قُشِر عن الجلد الحُلاءة مثل فُعالة؛ يقال منه حَلأتُ الأديم قشرتُه. والحَلُوء على فَعول: أن تَحُكّ حجراً [على حجرٍ([9])] يَكتحِل بحُكاكتهما الأرْمد([10]). ويقال منه أحلأْت الرّجُل. ويقال حلأت الأرض، إذا ضربتَها.
  ومما شذ عن الباب حَلأَه مائةَ دِرهم، إذ نَقَده إيّاها؛ وحلأَه مائةَ سَوط.
  (حلب) الحاء واللام والباء أصلٌ واحد، وهو استمداد الشيء.
  يقال الحلَب حَلَب الشَّاءِ وهو اسمٌ ومصدر، والمِحْلب: الإناء يُحْلَب فيه. والإحلابة: أن تحلُب لأهلك وأنت في المرعى، تبعثُ به إليهم. تقول أَحلبهُم إحْلاباً. وناقة حَلوبٌ: ذات لبن؛ فإذا جعلتَ ذلك اسماً قلت هذه الحلوبةُ لفلان. وناقةٌ حَلْبَانة مثل الحَلوب. ويقال أحلبْتُك: أعنتك على حَلب الناقة. وأحلب الرجلُ، إذا نُتِجَت إبلُه إناثاً، وأَجْلَبَ إذا نُتجت ذُكوراً؛ لأنها تُجْلَب أولادُها فتباع.
  ومن الباب وهو محمولٌ عليه المُحْلِب، وهو الناصر. قال:
أشارَ بِهمْ لمعَ الأصمِّ فأقبلوا *** عرانين لا يأتيه للنصر مُحْلِبُ([11])  وذلك أنْ يجيئَك ناصراً من غير قومك؛ وهو من الباب لأنِّي قد ذكرت أنه من الإمداد والاستمداد.
  والحَلْبة: خيلٌ تجمع للسِّباق من كل أوب، كما يقال للقوم إذا جاؤوا من كل أوب للنُّصرة: قد أَحْلَبُوا.
  (حلت) الحاء واللام والتاء ليس عندي بأصلٍ صحيح. وقد جاءت فيه كليمات؛ فالحلتيت صمغ. يقال حَلَتَ دَيْنَه: قضاه؛ وحَلتَ فلاناً، إذا أعطاه، وحَلَتَ الصوفَ: مَرَقَهُ.
  (حلج) الحاء واللام والجيم ليس عندي أصلاً. يقال حَلَجَ القطنَ. وحَلَجَ الخبزةَ: دَوَّرَها. وحَلَجَ القوم يَحْلجون ليلتهم، إذا سارُوها. وكلُّ هذا مما يُنظر فيه.
  (حلز) الحاء واللام والزاء أصلٌ صحيح. يقال للرَّجُل القصير حِلِّزٌ، ويقال هو السيئ الخُلُق. ويقال الحَلْز؛ القَشْر؛ حلزت الأديمَ قشرتهُ. قال ابن الأعرابيّ: ومنه الحارث بن حِلِّزة.
   (حلس) الحاء واللام والسين أصلٌ واحد، وهو الشيء يلزمُ الشيءَ. فالحِلْس حِلْس البعير، وهو ما يكون تحت البِرْذَعة. أحْلَسْتُ فلاناً يَميناً، وذلك إذا أمررتَها عليه؛ ويقال بل ألزمتُه إيّاها. واستَحْلَسَ النَّبت إذا غَطَّى الأرض، وذلك أن يكون لها كالحِلْس. وقد فسّرناه. وبنُو فلانٍ أحلاسُ الخيل، وهم الذين يَقْتنونها ويلزَمون ظهورَها. ولذلك يقول الناس: لَسْتَ مِنْ أحلاسها. قال عبد الله بن مسلم([12]): أصله من الحِلس. قال: والحلْس أيضاً: بساطٌ يبسط في البيت. ويقولون: كن حِلْسَ بيتك، أي الزمْه لُزوم البساط. والحَلس: الرجل الشجاع [والحريص([13])]، وذلك أنّه من رغابته يلزم ما يؤكل.
  (حلط) الحاء واللام والطاء أصلٌ واحد: وهو الاجتهاد في الشيء بحلفٍ أو ضجَر([14]). ويقال أحلط، إذا اجتَهد وحَلَف. قال ابنُ أحمر:
فكُنَّا وهم كابنَيْ سُباتٍ تفرَّقا *** سِوىً ثم كانا مُنْجِداً وتَهامِيَافألقى التِّهامِي منهما بلَطَاتِهِ *** وأحلَطَ هذا لا أَريمُ مَكانيا و"لا أعود ورائيا([15])".
 ومن الباب قولهم: "أوّل العِيّ الاختلاط، وأسوأ القول الإفراط([16])". فالاختلاط: *الغضَب.

(حلف) الحاء واللام والفاء أصلٌ واحد، وهو الملازمة. يقال حالف فلانٌ فلانا، إذا لازَمَه. ومن الباب الحَلِفُ؛ يقال حَلَف يحلِفُ حَلِفاً؛ وذلك أنّ الإنسان يلزمه الثّبات عليها. ومصدره الحَلِف والمحلُوف أيضاً. ويقال هذا شيء مُحْلِفٌ إذا كان يُشَكُّ فيه فيُتَحالف عليه. قال:
كميتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكن *** كلون الصِّرف عُلَّ به الأديمُ([17])  ومما شذّ عن الباب قولهم: هو حليف اللِّسان، إذا كانَ حَديدَهُ. ومن الشاذّ الحلفاء، نبت، الواحدة حَلفْاءَة.
  (حلق) الحاء واللام والقاف أصول ثلاثة: فالأوّل تنحية الشعَْر عن الرأس، ثم يحمل عليه غيره. والثاني يدلُّ على شيءٍ من الآلات مستديرة. والثالث يدلُّ على العلوّ.
  فالأوّل حَلقْتُ رأسِي أحلِقُه حَلْقا. ويقال للأكسية الخَشِنَة التي تحلِق الشّعر من خُشونتها مَحَالق. قال:
  * نَفْصَكَ بالمَحَاشِئِِ المَحَالِقِ([18]) *
  ويقولون: احتلقَت السنةُ المال، إذا ذهبَتْ به.
  ومن المحمول عليه حَلِق قضيبُ الحمار، إذا احمرّ وتقشّر. و[قيل] إنما قيل حَلِق لتقشُّره لا لاحمراره.
  والأصل الثاني الحَلْقة حلْقة الحديد. فأمّا السِّلاحُ كلُّه فإنّما يسمى الحَلَقة([19]).
  والحِلْق([20]): خاتَم المُلْك، وهو لأنّه مستدير. وإبلٌ مُحَلَّقَة: وسْمُها([21]) الحَلَقُ. قال:
  * وذو حَلَقٍ تَقْضِي العواذيرُ بينَهُ([22]) *
  العواذير: السِّمات.
  والأصل الثالث حالِقٌ: مكانٌ مُشْرِف. يقال حَلَّق، إذا صار في حالق. قال الهذلي:
فلو أنّ أمِّي لم تلدْني لحلّقتْ *** بِيَ المُغْرِبُ العنقاءُ عند أخِي كلْبِ  كانت أمّه كلبيّة، وأسَرَه رجلٌ من كلب وأراد قتلَه، فلما انتسب له حيّ سبيلَه. يقول: لولا أنّ أمي كانت كلبيةً لهلكْتُ. يقال حلّقَت به المُغْرب([23])، كما يقال شالَت نعامتُه. وقال النابغة:
إذا ما غزَا بالجَيْش حَلّق فوقَه *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([24])  وذلك أنّ النُّسور والعِقبانَ والرّخَم تتْبع العساكر تنتظر القتلى لتقع عليهم. ثم قال:
جوانحُ قد أيقنَّ أنّ قبيلَه *** إذا ما التقى الجمعانِ أوّلُ غالِبِ  (حلك) الحاء واللام والكاف حرفٌ يدلّ على السّواد. يقال "هو أشدُّ سواداً من حَلَك الغراب" يقال: هو سواده ويقال هو أسودُ حُلْكُوك.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) للوليد بن عقبة، يحض معاوية على قتال علي. اللسان (حلم).
([2]) صدره كما في ديوان أوس بن حجر 28 واللسان (حلم):
* لحينهم لحيَ العصا فطردنهم *
([3]) النَّي، بالفتح: الشحم، أراد به شحم العظام ونقيها. وكذا ورد في المجمل. وفي اللسان:
فإن قضاء المحل أهون ضيعة *** من المخ في أنقاء كل حليم([4]) في الأصل: "الجري"، تحريف.
([5]) البيت من قصيدة في ديوان أبي ذؤيب 154. وأنشده في اللسان (حلا) بلفظ "فشأنكما" تحريف، صوابه هنا وفي الديوان. وفي الأصل: "إني لعين"، صوابه من اللسان والديوان. وقبل البيت:  خَليلي الذي دلى لغيّ خليلتي *** فكلا أراه قد أصاب عرورها([6]) في الأصل: "يبسا بلالها"، صوابه من ديوان أوس 24 واللسان.
([7]) في اللسان: "من بناتنا".
([8]) لإسحاق بن إبراهيم الموصلي. وصدره كما في اللسان (حلأ):
* لحائم حام حتى لا حوام به *
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) في الأصل: "يتحكك بحكاكتها الأرمد"، تحريف.
([11]) لبشر بن أبي خازم في اللسان (حلب).
([12]) هو أبو محمد عبد الله بن مسلم بن قتيبة. وكثيراً ما يذكره باسم "القتبي".
([13]) التكملة من القاموس، وهو ما يقتضيه التعليل التالي.
([14]) في الأصل: "بعلق أو صخر".
([15]) وبهذه الرواية ورد في المجمل واللسان (حلط).
([16]) هذا من كلام علقمة بن علاثة، كما في اللسان.
([17]) للكحلبة اليربوعي، من أبيات في المفضليات (1: 31).
([18]) لعمارة بن طارق يصف إبلاً، كما في اللسان. وقبله: * ينفضن بالمشافر الهدالق *
([19]) في المجمل: "والسلاح كله يسمى الحلقة بفتح اللام".
([20]) هذا بكسر الحاء. وأنشد في المجمل واللسان:
وأعطى منا الحلق أبيض ماجد *** رديف ملوك ما تغب نوافله([21]) في الأصل: "واسمها"، تحريف.
([22]) صدر بيت لأبي وجزة السعدي في اللسان (عذر، حلق). وهذه الرواية تطابق رواية اللسان (عذر). وفي المجمل واللسان (حلق): "تقضي العواذير بينها". فالتذكير على ظاهر اللفظ. والتأنيث على تأويل ذي الحلق بالإبل. وعجز البيت: * يلوح بأخطار عظام اللقائح *
([23]) في الأصل: "بي المغرب".
([24]) في ديوان النابغة 4: * إذا ما غزوا بالجيش حلق فوقهم *
ـ

##### Türkçe

(حâ ve lâm ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
  (حلم) **الحاء** ve **اللام** ve **الميم**; üç asıldır: birincisi aceleyi terk etmek, ikincisi şeyin delinip-çukurlaşması, üçüncüsü şeyin uykuda görülmesidir. Ve bunlar pek çok ayrıdır; dilin bir kısmının kıyas olmadığını gösterir; her ne kadar çoğu kıyaslanmış olsa da.
  Birincisi: **الحِلْم** **الطَّيش**’in zıddıdır. Denir: **حَلُمْتُ عنه أحلُم**; ben **حليمٌ**’im.
  İkinci asıl: onların sözü: **حَلِمَ الأَديمُ**; yani delindiği ve bozulduğu zaman; bu da, içine onu bozan küçük hayvanların düşmesidir. Dedi:
فإنَّكَ والكتابَ إلى عَلِيّ *** كدابِغَةٍ وقد حَلِمَ الأديمُ([1])  Üçüncüsü: uykusunda **حُلْماً** ve **حُلُماً** olarak **حَلَمَ** etmiştir. Ve **الحَلَم**: küçük **القِرْدَان**’dır. Ve **الحَلَمَةُ**: küçük bir canlıdır.
  Bunun üzerine taşınan: **حَلَمَتا الثَّدْي**’dir. Ama onların “**تحلم**” sözü, semirdiği zaman; ancak o, doldu demektir; sanki o, dolu bir kenedir. Dedi:
  * إلى سَنَةٍ قِرْدَانُها لم تَحَلَّمِ([2]) *
  Ve denir: **بعيرٌ حليم**; yani semiz. Dedi:
  * من النَّيِّ في أصلابِ كلِّ حليمِ([3]) *
  Ve **الحالُوم**: **الأَقِط**’e benzer bir şeydir. Ve onu sahih Arapça görmüyorum.
  (حلن) **الحاء** ve **اللام** ve **النون**; eğer **النُّون**’u زائد kılarsan onu geçmişte zikrettik; eğer **النون**’u aslî kılarsan o **فُعَّال**’dır ve o **الْجَدْي**’dir([4]); kelime asl değildir ki kıyas edilsin. Bâbında geçmiştir.
  (حلو) **الحاء** ve **اللام** ve ondan sonrası illetli; üç asıl: birincisi nefsin ona meyliyle birlikte şeyin hoşluğu, ikincisi şeyin güzelleştirilmesi, üçüncüsü—ve o hemzelidir—şeyin uzaklaştırılması.
  Birincisi **الحُلْو**’dur; ve o **المرّ**’in zıddıdır. Denir: **استحليت الشيءَ**; ve ağzımda **حلا** etti, **يحلو**. Ve yenilen **الحَلْوَاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve denir: gözümde **حَلِيَ** etti, **يَحْلَى**. Ve kadın **تحالت** etti; yani bir tatlılık gösterdi; nasıl ki **تباكى** ve **تعالى** denir; bu, onun şeyi açığa vurmasıdır; benzeri gizli kalmaz. Ebû Züeyb dedi:
فشأنَكَها إنِّي أمينٌ وإنَّني *** إذا ما تَحَالَى مِثْلُها لا أَطُورُها([5])  Ve bâbdan: **حَلَوْتُ الرجلَ حُلْوَاناً**; ona verdiğin zaman. Ve Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem, **حُلوان الكاهن**’i; yani kâhine kâhinliği üzerine onun için konulan şeyi yasakladı. Evs dedi:
كَأَنِّي حَلَوْتُ الشِّعْرَ يومَ مدحتُه *** صَفَا صخْرةٍ صَمَّاء يَبْسٍ بِلالُها([6])  Ve **الحُلوان** ayrıca: erkeğin kızının mehrinden kendisi için almasıdır. Ve bu, Araplar yanında bir ayıptır. Bir kadın kocasını överek dedi:
  * لا يأخذُ الحُلوانَ من بناتِيا([7]) *
  İkinci asıl: **الحُلِيّ** kadının **حُلِيّ**’sidir; ve o, **حَلْيٍ**’nin cemidir; nasıl ki **ثَدْيٌ** ve **ثُدِيٌّ**, ve **ظَبْيٌ** ve **ظُبِيٌّ** denir. Ve kadını **حلَّيت**. Ve bu, şeyin **حِلية**’sidir; yani onun sıfatıdır. Ve denir: kılıcın **حِلْية**’si; kılıcın **حُلِيّ**’si denmez.
  Üçüncü asıl: ve o, şeyin uzaklaştırılmasıdır; denir: **حَلأّتُ الإبل عن الماء**; yani onları ondan kovduğun zaman. Dedi:
  * مُحَلأٍ عَنْ سَبيل الماءِ مَطرودِ([8]) *
  Ve deriden soyulana **الحُلاءة** denir; **فُعالة** gibi; ondan denir: **حَلأتُ الأديم**; onu soydum. Ve **الحَلُوء** **فَعول** üzere: iki taşın [bir taş üzerine([9])] sürtülmesidir; ikisinin sürtünmesinden çıkanla **الأرْمد** sürme çeker([10]). Ve ondan denir: **أحلأْت** adamı. Ve denir: **حلأت الأرض**; onu vurduğun zaman.
  Bâbdan şâz olanlardan: **حَلأَه مائةَ دِرهم**; ona onları nakit verdiği zaman; ve **حَلأَه مائةَ سَوط**.
  (حلب) **الحاء** ve **اللام** ve **الباء** tek bir asıldır; ve o, şeyin sağılmasını istemektir.
  Denir: **الحلَب** **حَلَب الشَّاءِ**; ve o isimdir ve masdardır. Ve **المِحْلب**: içinde sağım yapılan kaptır. Ve **الإحلابة**: merada iken ehline sağmandır; onu onlara gönderirsin. Dersin: **أَحلبهُم إحْلاباً**. Ve **ناقة حَلوبٌ**: süt sahibi; bunu isim kıldığın zaman “bu **الحلوبةُ** falanındır” dersin. Ve **ناقةٌ حَلْبَانة** **الحَلوب** gibidir. Ve denir: **أحلبْتُك**; yani deve sağımında sana yardım ettim. Ve adam **أحلب** etti; yani develeri dişi doğurduğu zaman; ve **أَجْلَبَ** etti; erkek doğurduğu zaman; çünkü yavruları toplanır da satılır.
  Bâbdan ve onun üzerine taşınan: **المُحْلِب**’dir; ve o, yardımcıdır. Dedi:
أشارَ بِهمْ لمعَ الأصمِّ فأقبلوا *** عرانين لا يأتيه للنصر مُحْلِبُ([11])  Bu, kavminden olmayan birinin sana yardımcı olarak gelmesidir; ve o bâbdandır; çünkü ben onun, yardım etme ve yardım istemeden olduğunu zikrettim.
  Ve **الحَلْبة**: her yönden yarış için toplanan atlardır; nasıl ki kavme, her yönden yardıma geldikleri zaman “**قد أَحْلَبُوا**” denir.
  (حلت) **الحاء** ve **اللام** ve **التاء** bende sahih bir asıl değildir. Ve onda birtakım kelimeler gelmiştir; **الحلتيت** zamktır. Denir: **حَلَتَ دَيْنَه**; onu ödedi. Ve **حَلتَ فلاناً**; ona verdiğin zaman. Ve **حَلَتَ الصوفَ**: onu çekip çıkardı.
  (حلج) **الحاء** ve **اللام** ve **الجيم** bende bir asıl değildir. Denir: **حَلَجَ القطنَ**. Ve **حَلَجَ الخبزةَ**: onu yuvarladı. Ve **حَلَجَ القوم يَحْلجون ليلتهم**; yani gecelerini yürüdüler. Ve bütün bunlar, üzerinde durulacak şeylerdendir.
  (حلز) **الحاء** ve **اللام** ve **الزاء** sahih bir asıldır. Kısa adama **حِلِّزٌ** denir; ve onun kötü huylu olduğu söylenir. Ve **الحَلْز**: kabuktur; **حلزت الأديمَ**: onu soydum. İbnü’l-A‘râbî dedi: ve ondan **الحارث بن حِلِّزة**.
   (حلس) **الحاء** ve **اللام** ve **السين** tek bir asıldır; ve o, şeyin şeye yapışıp kalmasıdır. O hâlde **الحِلْس**: devenin **حِلْس**’idir; ve o, **البِرْذَعة**’nin altında olandır. **أحْلَسْتُ فلاناً يَميناً**; bu, onu onun üzerine geçirdiğin zamandır; ve denir: bilakis onu ona ilzam ettim. Ve bitki **استَحْلَسَ** etti; yani yeri örttüğü zaman; bu, onun için **الحِلْس** gibi olmasıdır. Onu açıklamıştık. Ve falanoğulları **أحلاسُ الخيل**’dir; ve onlar, atları edinen ve sırtlarına yapışıp kalan kimselerdir. Bunun için insanlar der: “Sen onun **أحلاس**’ından değilsin.” Abdullah b. Müslim([12]) dedi: aslı **الحِلس**’tendir. Dedi: ve **الحلْس** ayrıca: evde serilen bir yaygıdır. Ve derler: “Evinin **حِلْس**’i ol”; yani yaygının yapışması gibi ona yapış. Ve **الحَلس**: cesur [ve hırslı([13])] adamdır; bu, onun iştahından dolayı yenilene yapışıp kalmasıdır.
  (حلط) **الحاء** ve **اللام** ve **الطاء** tek bir asıldır: ve o, yeminle yahut bıkkınlıkla([14]) bir şeyde gayret etmektir. Ve denir: **أحلط**; yani gayret etti ve yemin etti. İbn Ahmer dedi:
فكُنَّا وهم كابنَيْ سُباتٍ تفرَّقا *** سِوىً ثم كانا مُنْجِداً وتَهامِيَافألقى التِّهامِي منهما بلَطَاتِهِ *** وأحلَطَ هذا لا أَريمُ مَكانيا و"لا أعود ورائيا([15])".
 Ve bâbdan onların sözü: “**أوّل العِيّ الاختلاط، وأسوأ القول الإفراط([16])**”. O hâlde **الاختلاط**: *öfke*dir.

(حلف) **الحاء** ve **اللام** ve **الفاء** tek bir asıldır; ve o, ملازمة’dir. Denir: **حالف فلانٌ فلانا**; ona ملازم olduğu zaman. Ve bâbdan **الحَلِفُ**; denir: **حَلَف يحلِفُ حَلِفاً**; bu, insanın onun üzerinde sebat etmeye bağlanmasıdır. Ve masdarı **الحَلِف**’tir; ve **المحلُوف** da. Ve denir: bu, şüphe edilen bir şeydir; üzerine karşılıklı yeminleşilir; yani **شيء مُحْلِفٌ**. Dedi:
كميتٌ غير مُحْلِفةٍ ولكن *** كلون الصِّرف عُلَّ به الأديمُ([17])  Bâbdan şâz olanlardan onların sözü: “O, **حليف اللِّسان**’dır”; dili keskin olduğu zaman. Ve şâz olanlardan **الحلفاء**: bir bitkidir; teki **حَلفْاءَة**.
  (حلق) **الحاء** ve **اللام** ve **القاف** üç asıldır: birincisi saçın baştan uzaklaştırılmasıdır; sonra başkası onun üzerine taşınır. İkincisi, yuvarlak aletlerden bir şeye delalet eder. Üçüncüsü, yükseklik üzerine delalet eder.
  Birincisi: **حَلقْتُ رأسِي أحلِقُه حَلْقا**. Ve denir: pürüzlülüğünden saçı tıraş eden kaba örtülere **مَحَالق**. Dedi:
  * نَفْصَكَ بالمَحَاشِئِِ المَحَالِقِ([18]) *
  Ve derler: **احتلقَت السنةُ المال**; yani onu götürdüğü zaman.
  Ve onun üzerine taşınandan: eşeğin kamışı **حَلِق** etti; yani kızardığı ve soyulduğu zaman. Ve [denildi ki] ancak soyulmasından dolayı **حَلِق** denmiştir; kızarmasından dolayı değil.
  İkinci asıl: **الحَلْقة** demirin halkasıdır. Ama bütün silah, ancak **الحَلَقة** diye adlandırılır([19]).
  Ve **الحِلْق**([20]): mülkün yüzüğüdür; ve bu, onun yuvarlak olmasındandır. Ve **إبلٌ مُحَلَّقَة**: damgaları([21]) **الحَلَق** olan. Dedi:
  * وذو حَلَقٍ تَقْضِي العواذيرُ بينَهُ([22]) *
  **العواذير**: damgalardır.
  Üçüncü asıl: **حالِقٌ**: yüksek bir yerdir. Denir: **حَلَّق**; yani bir **حالِق**’ta olduğu zaman. Hüzeylî dedi:
فلو أنّ أمِّي لم تلدْني لحلّقتْ *** بِيَ المُغْرِبُ العنقاءُ عند أخِي كلْبِ  Annesi Kelbî idi; Kelb’den bir adam onu esir aldı ve onu öldürmek istedi; ona nisbet edince onu salıverdi. Der ki: annem Kelbî olmasaydı helâk olurdum. Denir: **حلّقَت به المُغْرب**([23]); nasıl ki “**شالَت نعامتُه**” denir. Nâbiga dedi:
إذا ما غزَا بالجَيْش حَلّق فوقَه *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([24])  Bu, akbabaların ve kartalların ve leş kargalarının orduları takip etmesidir; öldürülenleri beklerler de onların üzerine konarlar. Sonra dedi:
جوانحُ قد أيقنَّ أنّ قبيلَه *** إذا ما التقى الجمعانِ أوّلُ غالِبِ  (حلك) **الحاء** ve **اللام** ve **الكاف** siyahlığa delalet eden bir harftir. Denir: “O, karganın **حَلَك**’ından daha şiddetli siyahtır.” Denir: o, onun siyahlığıdır. Ve denir: o, **حُلْكُوك** daha siyahtır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ل س
رأيته قاعداً على حلس وهو مسح يبسط في البيت وثجلل به الدابة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ كن حلس بيتك أي الزمه‏.‏
ونحن أحلاس الخيل ولست من أحلاسها وهم الآلفون لركوبها‏.‏
ورفضت كذا ونفضت أحلاسه إذا تركته‏.‏
وحلس بكذا‏:‏ لزمه فهو حلس به‏.‏
وقد حلس في هذا الأمر‏.‏
وفلان يجالس بني فلان ويحالسهم أي يلازمهم‏.‏
واستحلسنا الخوف‏:‏ لزمنـاه‏.‏
واستحلـس النبـت‏:‏ غطـى الـأرض بكثرتـه وطولـه وفـي أرض بنـي فلـان عشب مستحلس‏.‏
واستحلس الليل بالظلام‏:‏ تراكم‏.‏
واستحلس السنام‏:‏ ركبته روادف الشحم ورواكبه‏.‏
وأحلست السماء‏:‏ مطرت مطراً رقيقاً دائماً‏.‏
وأحلست فلاناً يميناً‏:‏ أمررتها عليه‏.‏

##### Türkçe

ح ل س
Onu bir **حلس** üzerinde oturur gördüm; o, evde serilen bir **مسح**tır ve onunla binek hayvan örtülür.
Mecazdan: **كن حلس بيتك**; yani ona yapış.
Ve biz atların **أحلاس**ıyız; sen de onların **أحلاس**ından değilsin; onlar, ona binmeye alışmış olanlardır.
Şunu reddettim; ve onun **أحلاسه**nı silkeledim: onu terk ettiğim zaman.
**وحلس** onunla: ona yapıştı; o da onunla **حلس**tır.
Ve bu işte **حلس** oldu.
Ve falan, falan oğullarıyla oturup kalkar ve onlarla **يحالسهم**; yani onlara devamlı eşlik eder.
**واستحلسنا الخوف**: ona yapıştık.
**واستحلـس النبـت**: çokluğu ve uzunluğuyla yeri örttü; ve falan oğullarının arazisinde **عشب مستحلس** vardır.
**واستحلس الليل بالظلام**: yığıldı.
**واستحلس السنام**: yağın artçıları ve binicileri onun üzerine bindi.
**وأحلست السماء**: ince, sürekli bir yağmurla yağdı.
**وأحلست فلاناً يميناً**: onu onun üzerine yürüttüm.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحِلْسُ والحَلَسُ مثل شِبْهٍ وشَبَهٍ ومِثْلٍ ومَثَلٍ: كلُّ شيء وَليَ ظَهْرَ البعير والدابة تحت الرحل والقَتَبِ والسِّرْج، وهي بمنزلة المِرشَحة تكون تحت اللِّبْدِ، وقيل: هو كساء رقيق يكون تحت البرذعة، والجمع أَحْلاس وحُلُوسٌ. وحَلَس الناقة والدابة يَحْلِسُها ويَحْلُسُها حَلْساً: غَشَّاهما بحلس. وقال شمر: اُحْلَسْتُ بعيري إِذا جعلت عليه الحِلْسَ. وحِلْسُ البيت: ما يُبْسَطُ تحت حُرِّ المتاع من مِسْحٍ ونحوه، والجمع أَحْلاسٌ. ابن الأَعرابي: يقال لِبِساطِ البيت الحِلْسُ ولحُصُرِه الفُحولُ. وفلانٌ حِلْسُ بيته إِذا لم يَبْرَحْه، على المَثَل. الأَزهري عن الغِتَّريفيِّ: يقال فلانٌ حِلْسٌ من أَحْلاسِ البيت الذي لا يَبْرَحُ لبيت، قال: وهو عندهم ذم أَي أَنه لا يصلح إِلا للزوم البيت، قال: ويقال فلان من أَحْلاس البلاد للذي لا يُزايلها من حُبِّه إِياها، وهذا مدح، أَي أَنه ذو عِزَّة وشدَّة وأَنه لا يبرحها لا يبالي دَيْناً ولا سَنَةً حتى تُخْصِب البلادُ. ويقال: هو مُتَحَلِّسٌ بها أَي مقيم. وقال غيره: هو حِلْسٌ بها. وفي الحديث في الفتنة: كنْ حِلْساً من أَحْلاسِ بيتك حتى تأْتِيَك يَدٌ خاطِئَة أَو مَنِيَّة قاضِية، أَي لا تَبْرَحْ أَمره بلزوم بيته وترك القتال في الفتنة. وفي حديث أَبي موسى: قالوا يا رسول اللَّه فما تأْمرنا؟ قال: كونوا أَحْلاسَ بُيُوتِكم، أَي الزموها. وفي حديث الفتن: عدَّ منها فتنة الأَحْلاس، هو الكساء الذي على ظهر البعير تحت القَشَب، شبهها بها للزومها ودوامها. وفي حديث عثمان: في تجهيز جيش العُسْرة على مائة بعير بأَحْلاسِها وأَقتابها أَي بأَكسيتها. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه، في أَعلام النبوَّة: أَلم تَرَ الجِنَّ وإِيلاسَها، ولُحوقََها بالقِلاصِ وأَحْلاسَها؟ وفي حديث أَبي هريرة في مانعي الزكاة: مُحْلَسٌ أَخفافُها شوكاً من حديد أَي أَن أَخفافها قد طُورِقَتْ بشَوْكٍ من حديد وأُلْزِمَتْه وعُولِيَتْ به كما أُلْزِمَتْ ظهورَ الإِبل أَحْلاسُها. ورجل حِلْسٌ وحَلِسٌ ومُسْتَحْلِس: ملازم لا يبرح القتال، وقيل. لا يبرح مكانه، شُبِّه بِحِلْسِ البعير أَو البيت. وفلان من أَحْلاسِ الخيلِ أَي هو في الفُروسية ولزوم ظهر الخيل كالحِلْسِ اللازم لظهر الفرس. وفي حديث أَبي بكر: قام إِليه بنو فزارة فقالوا: يا خليفة رسول اللَّه، نحن أَحلاس الخيل؛ يريدون لزومهم ظهورها، فقال: نعم أَنتم أَحْلاسُها ونحن فُرْسانُها أَي أَنتم راضَتُها وساسَتُها وتلزمون ظُهورها، ونحن أَهل الفُروسية؛ وقولهم نحن أَحْلاسُ الخيل أَي نَقْتَنيها ونَلْزَم ظُهورها.
ورجل حَلُوسٌ: حريص ملازم. ويقال: رجل حَلِسٌ للحريص، وكذلك حِلْسَمٌّ، بزيادة الميم، مثل سِلْغَدٍّ؛ وأَنشد أَبو عمرو:
ليس بقِصْلٍ حَلِسٍ حِلْسَمِّ،
عند البُيوتِ، راشِنٍ مِقَمِّ
وأَحْلَسَتِ الأَرضُ واسْتَحْلَسَت: كثر بذرها فأَلبسها، وقيل: اخضرت واستوى نَباتها. وأَرضٌ مُحْلِسَة: قد اخضرت كلها. وقال الليث: عُشْبٌ مُسْتَحْلِسٌ تَرى له طرائقَ بعضها تحت بعض من تراكبه وسواده. الأَصمعي: إِذا غطى النبات الأَرض بكثرته قيل قد اسْتَحْلَسَ، فإذا بلغ والتف قيل قد استأْسد؛ واسْتَحْلَسَ النبتُ إِذا غطى الأَرضَ بكثرته، واستَحْلَسَ الليل بالظلام: تراكم، واسْتَحْلَسَ السَّنامُ: ركبته رَوادِفُ الشَّحْم ورواكِبُه.
وبعير أَحْلَسُ: كتفاه سوْداوانِ وأَرضه وذِرْوته أَقل سَواداً من كَتِفَيْه. والحَلْساءُ من المَعَزِ: التي بين السواد والخُضْرَة لون بطنها كلون ظهرها. والأَحْلَسُ الذي لونه بين السواد والحمرة، تقول منه: احْلَسَّ احْلِساساً؛ قال المُعَطَّلُ الهذلي يصف سيفاً:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يَلِيقُ ضَريبَةً،
في مَتْنِه دَخَنٌ وأَثْرُ أُحْلَسُ
(* قوله «قال المعطل إلخ» كذا بالأصل ومثله في الصحاك، لكن كتب السيد مرتضى ما نصه: الصواب أَنه قول أَبي قلابة الطابخي من هذيل اهـ. وقوله «لين» كذا بالأصل والصحاح، وكتب بالهامش الصواب: عضب.)
وقول رؤبة:
كأَنه في لَبَدٍ ولُبَّدِ،
من حَلِسٍ أَنْمَرَ في تَرَبُّدِ،
مُدَّرِعٌ في قِطَعٍ من بُرْجُدِ
وقال: الحَلِسُ والأَحْلَسُ في لونه وهو بين السواد والحُمْرة. والحَلِسُ، بكسر اللام: الشجاع الذي يلازم قِرْنَه؛ وأَنشد: إِذا اسْمَهَرَّ الحَلِسُ المُغالِبُ
وقد حَلِسَ حَلَساً. والحَلِسُ والحُلابِسُ: الذي لا يبرح ويلازم قِرْنه؛ وأَنشد قول الشاعر:
فقلتُ لها: كأَيٍّ من جَبانٍ
يُصابُ، ويُخْطَأُ الحَلِسُ المُحامي
كأَيٍّ بمعنى كم. وأَحْلَسَتِ السماءُ: مَطَرَتْ مطراً رقيقاً دائماً. وفي التهذيب: وتقول حَلَسَتِ السماءُ إِذا دام مطرها وهو غير وابل. والحَلْسُ: أَن يأْخذ المُصَّدِّقُ النَّقْدَ مكان الإِبل، وفي التهذيب: مكان الفريضة. وأَحْلَسْتُ فلاناً يميناً إِذا أَمررتها عليه. والإِحْلاسُ: الحَمْلُ على الشيء؛ قال:
وما كنتُ أَخْشى، الدَّهرَ، إِحْلاسَ مُسْلِمٍ
من الناسِ ذَنْباً جاءَه وهو مُسْلِما
المعنى ما كنت أَخشى إِحلاس مسلم مسلماً ذَنْباً جاءه، وهو يرد هو على ما في جاءه من ذكر مسلم؛ قال ثعلب: يقول ما كنت أَظن أَن إِنساناً ركب ذنباً هو وآخر ينسبه إِليه دونه.
وما تَحَلَّسَ منه بشيء وما تَحَلَّسَ شيئاً أَي أَصاب منه. الأَزهري: والعرب تقول للرجل يُكْرَه على عمل أَو أَمر: هو مَحْلوسٌ على الدَّبَرِ أَي مُلْزَمٌ هذا الأَمرَ إِلزام الحِلْسِ الدَّبَرَ. وسَيْرٌ مُحْلَسٌ: لا يُفْتَر عنه. وفي النوادر: تَحَلَّسَ فلان لكذا وكذا أَي طاف له وحام به. وتَحَلَّسَ بالمكان وتَحَلَّز به إِذا أَقام به. وقال أَبو سعيد: حَلَسَ الرجل بالشيء وحَمِسَ به إِذا تَوَلَّعَ.
والحِلْسُ والحَلْسُ، بفتح الحاء وكسرها: هو العهد الوثيق. وتقول: أَحْلَسْتُ فلاناً إِذا أَعطيته حَلْساً أَي عهداً يأْمن به قومك، وذلك مثل سَهْم يأْمن به الرجلُ ما دام في يده.
واسْتَحْلَس فلانٌ الخوفَ إِذا لم يفارقه الخوفُ ولم يأْمن. وروي عن الشعبي أَنه دخل على الحجاج فعاتبه في خروجه مع أَبي الأَشعث فاعتذر إِليه وقال: إِنا قد اسْتَحْلَسْنا الخوفَ واكتَحَلْنا السَّهَرَ وأَصابتنا خِزْيةٌ لم يكن فيها بَرَرَرةٌ أَتْقِياء ولا فَجَرة أَقوياء، قال: للَّه أَبوك يا شَعْبيُّ ثم عفا عنه. الفراء قال: أَنت ابنُ بُعثُطِها وسُرْسُورِها وحِلْسِها وابن بَجْدَتها وابن سِمسارِها وسِفْسِيرِها بمعنى واحد. والحِلْسُ: الرابع من قداح المَيْسِر؛ قال اللحياني: فيه أَر بعة فروض، وله غُنْم أَربعة أَنصباء إِن فاز، وعليه غرم أَربعة أَنصباء إِن لم يفز. وأُم حُلَيْسٍ: كنية الأَتان. وبنو حِلْس: بُطَيْنٌ من الأَزْدِ ينزلون نَهْر المَلِك. وأَبو الحُلَيْس: رجل. والأَحْلَسُ العَبْدِي: من رجالهم؛ ذكره ابن الأَعرابي.

##### Türkçe

**الحِلْسُ** ve **الحَلَسُ**, **شِبْهٍ** ve **شَبَهٍ** ve **مِثْلٍ** ve **مَثَلٍ** gibidir: her şey; deve ve binek hayvanının sırtına, **الرَّحْل** ve **القَتَبِ** ve **السِّرْج** altında yapışan (örtü). O, **المِرشَحة** menzilesindedir; **اللِّبْدِ** altında olur. Ve denildi ki: o, **البرذعة** altında olan ince bir örtüdür. Çoğulu **أَحْلاس** ve **حُلُوسٌ**’tur. Ve **حَلَس** dişi deveyi ve binek hayvanını, onu **يَحْلِسُها** ve **يَحْلُسُها** **حَلْساً**: ikisini bir **حلس** ile örttü. Şemmer dedi: “Deveime **اُحْلَسْتُ** (yaptım), üzerine **الحِلْسَ** koyduğum zaman.” Ve evin **حِلْسُ**’u: eşyanın sıcağının altına serilen, **مِسْحٍ** ve benzeri şeydendir; çoğulu **أَحْلاسٌ**’tır. İbnü’l-A‘râbî: “Evin **بِساطِ**’ına **الحِلْسُ** denir; **حُصُرِ**’üne **الفُحولُ** (denir).” Ve “Falan kimse evinin **حِلْسُ**’udur” (denir), eğer ondan ayrılmazsa; mesel olarak. Ezherî, **الغِتَّريفيِّ**’den: “Falan kimse, evin **أَحْلاسِ**’ından bir **حِلْسٌ**’tur” denir; (yani) evden ayrılmayan (kimse). Dedi ki: bu, onların yanında bir yergidir; yani o, ancak eve yapışmaya elverişlidir. Dedi ki: “Falan kimse beldelerin **أَحْلاسِ**’ındandır” denir; onu sevgisinden dolayı ondan ayrılmayan kimse için; bu ise övgüdür; yani o, izzet ve şiddet sahibidir ve ondan ayrılmaz; bir borca da bir seneye de aldırmaz; ta ki beldeler bereketleninceye kadar. Ve denilir: “O, onunla **مُتَحَلِّسٌ**’tur” yani ikamet edendir. Başkası dedi: “O, onunla bir **حِلْسٌ**’tur.” Fitne hakkında hadiste: “Evinin **أَحْلاسِ**’ından bir **حِلْساً** ol; ta ki sana hatalı bir el yahut hükmünü icra eden bir ölüm gelinceye kadar”; yani onun emrinden ayrılma; evine yapışmak ve fitnede savaşmayı terk etmekle. Ebû Mûsâ hadîsinde: “Dediler: Ey Allah’ın Resûlü, bize ne emredersin? Dedi: Evlerinizin **أَحْلاسَ**’ı olun”; yani onlara yapışın. Fitneler hadîsinde: onlardan **فتنة الأَحْلاس**’ı saydı; o, devenin sırtında **القَشَب** altında olan örtüdür; ona, yapışması ve devamlılığı sebebiyle benzetti. Osman hadîsinde: **جيش العُسْرة**’yi teçhiz etmede, **أَحْلاسِها** ve **أَقتابها** ile yüz deve üzerine; yani örtüleriyle. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, nübüvvet alâmetleri hakkında: “Cinleri ve onların **إِيلاسَها**’sını, ve onların **القِلاصِ**’a ve onların **أَحْلاسَها**’sına yetişmesini görmedin mi?” Ebû Hureyre hadîsinde, zekâtı engelleyenler hakkında: “**مُحْلَسٌ** onun toynakları demirdendir diken (ile)”; yani onun toynakları demirden dikenle dövülmüş, ona yapıştırılmış ve onunla kaplanmıştır; tıpkı develerin sırtlarına **أَحْلاسُها**’nın yapıştırılması gibi. Ve bir adam **حِلْسٌ** ve **حَلِسٌ** ve **مُسْتَحْلِس**: yapışan, savaştan ayrılmayan; ve denildi ki: yerinden ayrılmayan; devenin yahut evin **حِلْسِ**’ine benzetildi. Ve falan kimse atların **أَحْلاسِ**’ındandır; yani o, süvarilikte ve atların sırtına yapışmada, atın sırtına yapışan **الحِلْسِ** gibidir. Ebû Bekir hadîsinde: Fezâre oğulları ona kalkıp geldiler ve dediler: “Ey Allah’ın Resûlü’nün halifesi, biz atların **أَحْلاس**’ıyız”; onların sırtlarına yapışmayı istiyorlar. O dedi: “Evet, siz onun **أَحْلاسُها**’sısınız ve biz onun **فُرْسانُها**’yız”; yani siz onun idarecileri ve seyislerisiniz ve sırtlarına yapışırsınız; biz ise süvarilik ehliz. Ve onların “Biz atların **أَحْلاسُ**’ıyız” sözü: yani onları ediniriz ve sırtlarına yapışırız.

Ve bir adam **حَلُوسٌ**: hırslı, yapışan. Ve “hırslı” için “adam **حَلِسٌ**” denir; aynı şekilde **حِلْسَمٌّ** (mîm ziyadesiyle), **سِلْغَدٍّ** gibi. Ebû Amr şu beyti okudu:
ليس بقِصْلٍ حَلِسٍ حِلْسَمِّ،
عند البُيوتِ، راشِنٍ مِقَمِّ

Ve **أَحْلَسَتِ الأَرضُ** ve **اسْتَحْلَسَت**: tohumu çoğaldı da onu giydirdi; ve denildi ki: yeşerdi ve bitkisi düzeldi. Ve **أَرضٌ مُحْلِسَة**: bütünüyle yeşermiştir. Leys dedi: **عُشْبٌ مُسْتَحْلِسٌ**; onun için, üst üste binmesi ve karalığı sebebiyle, bazısı bazısının altında olan çizgiler görürsün. Asma‘î: Bitki çokluğuyla yeri örttüğü zaman “**اسْتَحْلَسَ**” denir; olgunlaşıp sıklaştığı zaman “**استأْسد**” denir. Ve **اسْتَحْلَسَ النبتُ**: çokluğuyla yeri örttüğü zaman. Ve **استَحْلَسَ الليل بالظلام**: yığıldı. Ve **اسْتَحْلَسَ السَّنامُ**: yağın artçıları ve onun binenleri ona bindi.

Ve bir deve **أَحْلَسُ**: iki küreği siyahtır; sırtının ortası ve hörgücü, iki küreğinden daha az siyahtır. Ve keçiden **الحَلْساءُ**: siyahlık ile yeşillik arasında (olan), karnının rengi sırtının rengi gibi olan. Ve **الأَحْلَسُ**: rengi siyahlık ile kızıllık arasında olandır; ondan “**احْلَسَّ** **احْلِساساً**” dersin. **المُعَطَّلُ الهذلي** bir kılıcı vasfederek dedi:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يَلِيقُ ضَريبَةً،
في مَتْنِه دَخَنٌ وأَثْرُ أُحْلَسُ
(* “**قوله «قال المعطل إلخ»**” asılda böyle, ve **الصحاك**’ta da onun gibidir; lâkin seyyid Murtazâ şu metni yazdı: “Doğrusu, onun **أَبي قلابة الطابخي**’nin, Hüzeyl’den, sözü olmasıdır.” “**وقوله «لين»**” asılda ve **الصحاح**’ta böyle; ve kenarda “doğrusu: **عضب**” yazıldı.)

Ve Ru’be’nin sözü:
كأَنه في لَبَدٍ ولُبَّدِ،
من حَلِسٍ أَنْمَرَ في تَرَبُّدِ،
مُدَّرِعٌ في قِطَعٍ من بُرْجُدِ
Ve dedi: **الحَلِسُ** ve **الأَحْلَسُ** onun rengindedir; o, siyahlık ile kızıllık arasındadır.

Ve **الحَلِسُ**, lâmın kesresiyle: rakibini bırakmayan yiğit. Ve şu beyti okudu:
إِذا اسْمَهَرَّ الحَلِسُ المُغالِبُ
Ve o, **حَلِسَ** **حَلَساً** (oldu). Ve **الحَلِسُ** ve **الحُلابِسُ**: ayrılmayan ve rakibini bırakmayan (kimsedir). Ve şairin sözünü okudu:
فقلتُ لها: كأَيٍّ من جَبانٍ
يُصابُ، ويُخْطَأُ الحَلِسُ المُحامي
**كأَيٍّ** “kaç” mânasındadır. Ve **أَحْلَسَتِ السماءُ**: ince, devamlı bir yağmur yağdırdı. **التهذيب**’de: “Ve ‘**حَلَسَتِ السماءُ**’ dersin; yağmuru devam ettiği zaman; ve o, sağanak değildir.” Ve **الحَلْسُ**: **المُصَّدِّقُ**’in, develer yerine nakdi almasıdır; **التهذيب**’de: farîza yerine. Ve “Falanı bir yeminle **أَحْلَسْتُ**” (dersin), onu onun üzerine yürüttüğün zaman.

Ve **الإِحْلاسُ**: bir şey üzerine yükleme; (şu beyitte) dedi:
وما كنتُ أَخْشى، الدَّهرَ، إِحْلاسَ مُسْلِمٍ
من الناسِ ذَنْباً جاءَه وهو مُسْلِما
Mânâ: “Bir Müslimin, kendisine gelen bir günahı, o Müslim iken, bir Müslime **إِحْلاس** etmesinden korkmazdım”; o, “**جاءه**”deki Müslim zikrine karşılık olarak onu iade eder. Sa‘leb dedi: “Bir insanın bir günahı işlediğini, kendisi ve bir başkasının, onu onun yerine ona nisbet ettiğini sanmazdım” diyor.

Ve “Ondan bir şeyle **تَحَلَّسَ** etmedi” ve “bir şeyi **تَحَلَّسَ** etmedi”; yani ondan isabet etti (elde etti). Ezherî: Araplar, bir işe yahut bir emre zorlanan adam için derler ki: “O, **الدَّبَرِ** üzerine **مَحْلوسٌ**’tur”; yani bu emre, **الحِلْسِ**’in **الدَّبَرَ**’a ilzamı gibi ilzam edilmiştir. Ve **سَيْرٌ مُحْلَسٌ**: ondan gevşenilmeyen (yolculuk). **النوادر**’de: “Falan, şu ve şu için **تَحَلَّسَ** etti”; yani onun etrafında dolaştı ve onun çevresinde döndü. Ve “Mekânla **تَحَلَّسَ** etti” ve onunla **تَحَلَّز** etti; orada ikamet ettiği zaman. Ebû Saîd dedi: Adam, bir şeyle **حَلَسَ** etti ve onunla **حَمِسَ** etti; ona tutkun olduğu zaman.

Ve **الحِلْسُ** ve **الحَلْسُ**, hâ’nın fethi ve kesresiyle: o, sağlam ahittir. Ve dersin ki: “Falanı **أَحْلَسْتُ**”; ona bir **حَلْساً** verdim; yani kavminin onunla emniyette olacağı bir ahit; bu, elde bulunduğu müddetçe adamın emniyette olacağı bir ok gibidir.

Ve “Falan, korkuyu **اسْتَحْلَس** etti”; korku ondan ayrılmadığı ve emniyete ermediği zaman. Şa‘bî’den rivayet edildi: Haccâc’ın yanına girdi; Ebû’l-Eş‘as ile çıkışı hakkında onu azarladı; ona özür beyan etti ve dedi: “Biz korkuyu **اسْتَحْلَسْنا** ettik ve uykusuzluğu **اكتَحَلْنا** ettik; ve bize bir zillet isabet etti ki onda ne takvâ sahibi **بَرَرَرةٌ** vardı ne de güçlü günahkârlar.” Dedi: “Allah (hayrını versin), ey Şa‘bî, baban (ne iyi)!” Sonra onu affetti. Ferrâ dedi: “Sen onun **بُعثُطِها**’sının oğlu, ve onun **سُرْسُورِها**’sının oğlu, ve onun **حِلْسِها**’sının oğlu, ve onun **بَجْدَتها**’sının oğlu, ve onun **سِمسارِها**’sının ve onun **سِفْسِيرِها**’sının oğlu” (dersin); bir mânâdadır.

Ve **الحِلْسُ**: **المَيْسِر** oklarından dördüncüsüdür. Lihyânî dedi: onda dört farz vardır; kazanırsa dört pay ganimeti vardır; kazanmazsa dört pay borcu vardır.

Ve **أُم حُلَيْسٍ**: dişi eşeğin künyesidir. Ve **بنو حِلْس**: Ezd’den bir küçük koldur; **نَهْر المَلِك**’te inerler. Ve **أَبو الحُلَيْس**: bir adamdır. Ve **الأَحْلَسُ العَبْدِي**: onların adamlarındandır; onu İbnü’l-A‘râbî zikretti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ل س * * حِلْسُ * البيت كساء يبسط تحت حُرّ الثياب وفي الحديث ﴿كن حِلس بيتك﴾ أي لا تبرح

##### Türkçe

* ح ل س * **حِلْسُ**: evin örtüsüdür; elbiselerin hür olanının altına serilen. Hadiste: ﴿**كن حِلس بيتك**﴾ yani ayrılma.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحلس، بالكسر: كل شيء ولي ظهر البعير والدابة تحت الرحل والسرج والقتب، وهو بمنزلة المرشحة تكون تحت اللبد، وقيل: هو كساء رقيق على ظهر البعير، يكون تحت البرذعة. والحلس أيضا: اسم لما يبسط في البيت تحت حر الثياب والمتاع من مسح ونحوه، ويحرك، مثل شبه وشبه، ومثل ومثل، حكاه أبو عبيد. ج، أحلاس وحلوس وحلسة، الأخير عن الفراء، مثل قرد وقردة، نقله الصاغاني. وقال ابن الأعرابي: يقال لبساط البيت: الحلس، ولحصره: الفحول. الحلس: الرابع من سهام الميسر، عن أبي عبيد، كالحلس، ككتف، نقله ابن فارس. قال اللحياني: فيه أربعة فروض، وله غنم أربعة أنصباء إن فاز، وعليه غنم أربعة أنصباء إن لم يفز. من المجاز: الحلس: الكبير من الناس للزومه محله لا يزايله. والذي في المحيط: رأيت حلسا في الناس، أي كبيرا. يقال: هو حلس بيته، إذا لم يبرح مكانه، وهو ذم، أي أنه لا يصلح إلا للزوم البيت، نقله الأزهري عن الغتريفي، قال: ويقال: فلان من أحلاس البلاد، للذي لا يزايلها من حبه إياها، وهذا مدح، أي أنه ذو عزة وشدة، وأنه لا يبرحها لا يبالي دينا ولا سنة حتى تخصب البلاد، فيقال: هو متحلس بها، أي مقيم، وحلس بها كذلك، ومنه الحديث:  كن حلسا من أحلاس بيتك  يعني في الفتنة. وبنو حلس: بطن، وفي اللسان: بطين من الأزد ينزلون نهر الملك، وهم من الأزد، كما قاله ابن دريد، وقال ابن حبيب: في كنانة بن خزيمة حلس بن نفاثة بن عدي بن الديل بن عبد مناة، قال وحلس هم عباد دخلوا في لخم، وهو حلس بن عامر بن ربيعة بن غزوان. وأم حلس: كنية الأتان. وحليس، كزبير: اسم جماعة، منهم: حليس الحمصي، روى عنه أبو الزاهرية في فضل قريش. حليس بن زيد بن صيفي، هكذا في النسخ، والصواب صفوان الضبي: صحابيان، الأخير له وفادة من وجه واه، وأورده النسائي. حليس بن علقمة الحارثي: سيد الأحابيش ورئيسهم يوم أحد، وهو من بني الحارث بن عبد مناة، من كنانة. حليس بن يزيد من كنانة، وفي كنانة أيضا حليس بن عمرو بن المغفل. والحليسية: ماء، وفي التكملة ماءة لبني الحليس، كزبير، نسبت إليهم، وهم من خثعم، كما يأتي للمصنف في دعنم. وحلس البعير يحلسه حلسا، من حد ضرب، وعليه اقتصر الصاغاني، وزاد في اللسان، ويحلسه، بالضم: غشاه بحلس. من المجاز: حلست السماء حلسا: إذا دام مطرها، وهو غير وابل، كذا في التهذيب، كأحلس، فيهما، الأول عن شمر، قال: أحلست بعيري، إذا جعل عليه الحلس. وقال الزمخشري: وحلست السماء: مطرت مطرا رقيقا دائما، وهو مجاز. من المجاز: الحلس: العهد الوثيق والميثاق، تقول: أحلست فلانا إذا أعطيته حلسا، أي عهدا يأمن به القوم، وذلك مثل سهم يأمن به الرجل ما دام في يده، ويكسر. قال الأصمعي: الحلس: أن يأخذ المصدق النقد مكان الفريضة. ونص الأصمعي: مكان الإبل، مثله في اللسان والتكملة، وفي التهذيب مثل ما للمصنف. من المجاز: الحلس، ككتف: الشجاع الذي يلازم قرنه، كالحليس، وقال الشاعر:
  فقلت لها كأين مـن جـبـان                      يصاب ويخطأ الحلس المحامي كأين بمعنى كم. من المجاز: الحلس: الحريص الملازم كحلسم، بزيادة الميم، كإردب وسلغد، قاله أبو عمرو، وأنشد:
  ليس بقصل حلس حلسم                      عند البيوت راشن مقم

  والحلس، بالتحريك: أن يكون موضع الحلس من البعير يخالف لون البعير، ومنه بعير أحلس: كتفاه سوداوان وأرضه وذروته أقل سوادا من كتفيه. والمحلوس من الأحراح، ، كالمهلوس، وهو القليل اللحم، نقله الصاغاني عن ابن عباد. والحلساء: شاة ذات شعر ظهرها أسود وتختلط به شعرة حمراء، عن ابن عباد، وقيل: هي التي بين السواد والخضرة، لون بطنها كلون ظهرها، وهو أحلس: لونه بين السواد والحمرة. والحلاساء، بالضم والمد، من الإبل: التي قد حلست بالحوض والمرتع، كذا نقله الصاغاني عن ابن عباد، وفي بعض النسخ المربع، بالموحدة، وهو مجاز، من قولهم: حلس في هذا الأمر، إذا لزمه ولصق به، وكذا حلس به، فهو حلس به، ككتف، فهو مجاز. وأبو الحلاس كغراب: ابن طلحة بن أبي طلحة عبد الله بن عبد العزى بن عثمان بن عبد الدار، قتل كافرا يوم أحد، وكذا إخوته شافع وكلاب وحلاس والحارث، ومعهم اللواء، وكذا عمهم أبو سعيد بن أبي طلحة، قتل كافرا ومعه اللواء يوم أحد، وأما عثمان بن طلحة بن أبي طلحة فهو الذي أخذ منه النبي صلى الله عليه وسلم مفتاح الكعبة، ثم رده عليه. وأم الحلاس بنت أبي صفوان يعلى بن أمية الصحابي التميمي الحنظلي، روت عن أبيها. أم الحلاس: بنت خالد. والحوالس: لعبة لصبيان العرب، وذلك أن تخط خمسة أبيات في أرض سهلة، ويجمع في كل بيت خمس بعرات، وبينها خمسة أبيات ليس فيها شيء، ثم يجر البعر إليها، كل خط منها حالس، قاله ابن السكيت، وقال الغنوي: الحوالس: لعبة لصبيان العرب مثل أربعة عشر، وقال عبد الله بن الزبير الأسدي:
  وأسلمني حلمي وبت كأنـنـي                      أخو حزن يلهيهم ضرب حالس يقال: أحلس البعير إحلاسا، إذا ألبسه الحلس، عن شمر. أحلست السماء، إذا أمطرت مطرا دقيقا دائما، وهذا أيضا قد تقدم، وهو قوله كأحلس فيهما، فإعادته ثانيا تكرار محض، وقد يختاره المصنف في أكثر المواضع من كتابه. من المجاز: أرض محلسة: صار النبات عليها كالحلس لها كثرة، وأخصر من هذا قول شمر: أرض محلسة: قد اخضرت كلها، وقد أحلست. والإحلاس: غبن في البيع، عن أبي عمرو، وقد أحلسه فيه. الإحلاس: الإفلاس، عن ابن عباد، يقال: محلس مفلس، نقله الصاغاني. من المجاز: استحلس السنام: ركبته روادف الشحم، ورواكبه، قاله الليث. من المجاز: استحلس النبات، إذا غطى الأرض بكثرته، زاد الزمخشري: وطوله، ومنه قولهم: في أرضهم عشب مستحلس، وقال الأصمعي: إذا غطى النبات الأرض ، بكثرته قيل له: استحلس، فإذا بلغ والتف قيل: قد استأسد، كأحلس. وقيل: أحلست الأرض، واستحلست: كثر بذرها فألبسها، وقيل: اخضرت واستوى نباتها. من المجاز: استحلس فلان الخوف، إذا لم يفارقه، أي صيره كالحلس الذي يفترش، ولم يأمن، ومنه حديث الشعبي أنه أتي به الحجاج فقال: أخرجت علي يا شعبي? فقال: أصلح الله الأمير، أجدب بنا الجناب، وأحزن بنا المنزل، واستحلسنا الخوف، واكتحلنا السهر، فأصابتنا خزية فلم نكن فيها بررة أتقياء، ولا فجرة أقوياء. قال: لله أبوك يا شعبي، ثم عفا عنه.
 استحلس الماء: باعه ولم يسقه، فهو مستحلس، كما في العباب. واحلس احلساسا، كاحمر احمرارا: صار أحلس، وهو الذي لونه بين السواد والحمرة، قال المعطل الهذلي يصف سيفا:

  لين حسام لا يليق ضريبة                      في متنه دخن وأثر أحلس هكذا في الصحاح. قلت: والصواب أن البيت لأبي قلابة الطابخي، ونصه: عضب حسام، ولا يليق، أي لا يبقي أو لا يمسك ضريبة حتى يقطعها، والأثر: فرند السيف، والأحلس: المختلف الألوان. في النوادر: تحلس فلان لكذا وكذا: طاف له وحام به. تحلس بالمكان وتحلز به، إذا أقام به. وسير محلس، كمكرم، وضبطه الصاغاني كمحسن، لا يفتر عنه، وهو مجاز، قال:
  كأنها والسير ناج محلس                      أسفع موشي شواه أخنس من أمثالهم يقولون: ما هو إلا محلس على الدبر، والذي في اللسان والتكملة ما هو إلا محلوس على الدبر، أي ألزم هذا الأمر إلزام الحلس الدبر، ككتف، يضرب للرجل يكره على عمل أو أمر. ومما يستدرك عليه: المتحلس: المقيم بالبلاد كالحلس. وحلست أخفافها شوكا، أي طورقت بشوك من حديد وألزمته وعوليت به كما ألزمت ظهور الإبل أحلاسها. والمستحلس: الملازم للقتال. وفلان من أحلاس الخيل، أي من راضتها وساستها والملازمين ظهورها. والحلوس، كصبور: الحريص الملازم. وقال الليث: عشب مستحلس: ترى له طرائق بعضها تحت بعض من تراكبه وسواده. واستحلس الليل بالظلام: تراكم. والحلس، ككتف: الذي لونه بين السواد والحمرة، قال رؤبة يعاتب ابنه عبد الله:
  أقول يكفيني اعتداء المعتدي                      وأسد إن شـد لـم يعـرد
  كأنه فـي لـبـد ولـبـد                      من حلس أنمر في تزبـد
  مدرع في قطع من برجد وأحلست فلانا يمينا، إذا أمررتها عليه، وهو مجاز. والإحلاس: الحمل على الشيء. وقال أبو سعيد: حلس الرجل بالشيء وحمس به، إذا تولع. وأحلسه إحلاسا: أعطاه عهدا يأمن به. وقال الفراء: هو ابن بعثطها وسرسورها وحلسها، وابن بجدتها، وابن سمسارها وسفسيرها، بمعنى واحد. ويقال: رفضت فلانا ونفضت أحلاسه، إذا تركته. وفلان يجالس بني فلان ويحالسهم: يلازمهم، وهو مجاز. وأبو الحليس: رجل. والأحلس العبدي: من رجالهم. ذكره ابن الأعرابي. ورأيت حلسا من الناس، أي جماعة، ذكره الصاغاني، وقد تقدم عن ابن عباد. وأبو الحليس: كنية الحمار. وأم الحليس: امرأة.

##### Türkçe

**الحلس**، kesre ile: devenin ve binek hayvanının sırtına, **الرحل** ve **السرج** ve **القتب** altında bitişen her şey; o, **اللبد** altında bulunan, **المرشحة** menzilesindedir. Ve denildi ki: o, devenin sırtı üzerinde ince bir örtüdür; **البرذعة** altında bulunur. Ve **الحلس** ayrıca: evde, elbiselerin ve eşyanın sıcağı altında **مسح** ve benzeri şeylerden serilen şeye isimdir; ve harekelenir; **شبه** ve **شبه** gibi, ve **مثل** ve **مثل** gibi; bunu Ebû Ubeyd rivayet etti. Çoğulu: **أحلاس** ve **حلوس** ve **حلسة**; sonuncusu Ferrâ’dan; **قرد** ve **قردة** gibi; bunu Sâgânî nakletti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: evin yaygısına: **الحلس** denir; hasırlarına: **الفحول** denir. **الحلس**: Ebû Ubeyd’den, **سهام الميسر**’in dördüncüsü; **كالحلس**; **ككتف**; bunu İbn Fâris nakletti. Lihyânî dedi ki: onda dört farz vardır; kazanırsa onun için dört pay ganimet vardır; kazanmazsa onun aleyhine dört pay ganimet vardır. Mecazdan: **الحلس**: yerini terk etmeyip mahalline yapışması sebebiyle insanlardan büyük olan. Ve **المحيط**’ta olan: “İnsanlar içinde bir **حلس** gördüm”, yani büyük. Denir ki: “O, evinin **حلس**’idir”, eğer yerinden ayrılmazsa; bu zemdir; yani o, ancak eve yapışmaya yarar; Ezherî bunu Ğutrîfî’den nakletti; dedi ki: ve denir ki: “Falan, beldelerin **أحلاس**’ındandır”, onu sevgisinden dolayı ondan ayrılmayan kimse için; bu ise medihdir; yani o, izzet ve şiddet sahibidir; ve o, beldeler verimli oluncaya kadar dinen de senece de aldırmadan ondan ayrılmaz; sonra denir ki: “O, onunla **متحلس**’tir”, yani ikamet edendir; ve onunla **حلس** da (böyledir). Ve ondan hadis: “**كن حلسا من أحلاس بيتك**” yani fitnede. Ve **بنو حلس**: bir batındır; ve **اللسان**’da: Ezd’den bir batıncık; **نهر الملك**’e inerler; ve onlar Ezd’dendir; İbn Düreyd’in dediği gibi. İbn Habîb dedi ki: Kinâne b. Huzeyme’de **حلس** b. Nefâse b. ‘Adî b. **الديل** b. ‘Abd Menât vardır; dedi ki: ve **حلس**; Lakhm’a girmiş kullardır; ve o, **حلس** b. ‘Âmir b. Rabî‘a b. Ğazvân’dır. Ve **أم حلس**: dişi eşeğin künyesidir. Ve **حليس**، **كزبير**: bir cemaatin ismidir; onlardan: **حليس الحمصي**; Kureyş’in fazileti hakkında Ebû’z-Zâhiriyye ondan rivayet etti. **حليس** b. Zeyd b. Sayfî; nüshalarda böyledir; doğrusu **صفوان الضبي**’dir: iki sahâbî; sonuncusunun zayıf bir yoldan elçilik gelişi vardır; Nesâî onu zikretti. **حليس** b. ‘Alkame el-Hârisî: **الأحابيش**’in efendisi ve Uhud günü reisleri; ve o, Kinâne’den Benî’l-Hâris b. ‘Abd Menât’tandır. **حليس** b. Yezîd, Kinâne’dendir; ve Kinâne’de ayrıca **حليس** b. ‘Amr b. el-Muğaffal vardır. Ve **الحليسية**: bir sudur; ve **التكملة**’de: Benî **الحليس**’e ait bir su; **كزبير**; onlara nispet edilmiştir; ve onlar Heth‘am’dandır; musannifin **دعنم** maddesinde geleceği üzere. Ve “**حلس** el-deve” onu **يحلسه** **حلسا**: **ضرب** babından; Sâgânî bununla yetindi; ve **اللسان**’da artırdı: ve onu **يحلسه** (damme ile): onu **حلس** ile örttü. Mecazdan: “**حلست السماء حلسا**”: yağmuru devam ederse; ve o, şiddetli sağanak değildir; **التهذيب**’te böyledir; “**كأحلس**” ikisinde; birincisi Şemr’dendir; dedi ki: “Deveime **أحلست** ettim”, yani üzerine **الحلس** yaptım. Zemahşerî dedi ki: “**حلست السماء**”: ince, devamlı bir yağmur yağdı; ve bu mecazdır. Mecazdan: **الحلس**: sağlam ahid ve misak; “Falana **أحلست** ettim” dersin, ona bir **حلس** verdiğin zaman; yani kavmin onunla emniyette olduğu bir ahid; ve bu, adamın elinde bulunduğu müddetçe onunla emniyette olduğu bir ok gibidir; ve kırılır. Asma‘î dedi ki: **الحلس**: sadaka toplayanın farîza yerine nakdi almasıdır. Asma‘î’nin lafzı: develer yerine; **اللسان** ve **التكملة**’de de böyledir; **التهذيب**’te musannifin olanı gibidir. Mecazdan: **الحلس**، **ككتف**: rakibini bırakmayan yiğit; **كالحليس** gibi. Şair dedi ki:
  فقلت لها كأين مـن جـبـان                      يصاب ويخطأ الحلس المحامي
**كأين** “kaç/ nice” mânasında **كم** demektir. Mecazdan: **الحلس**: hırslı, yapışıp kalan; **حلسم** gibi, **الميم** ziyadesiyle; **إردب** ve **سلغد** gibi; bunu Ebû ‘Amr söyledi; ve şu beyti okudu:
  ليس بقصل حلس حلسم                      عند البيوت راشن مقم

Ve **الحلس** (hareke ile): devenin **الحلس** yerinin, devenin renginden farklı olmasıdır; ve ondan **بعير أحلس**: iki küreği siyah, gövdesi ve hörgücü iki küreğinden daha az siyah olan. Ve **المحلوس**: **الأحراح**’tandır; **كالمهلوس**; o, eti az olandır; Sâgânî bunu İbn ‘Abbâd’dan nakletti. Ve **الحلساء**: sırtının kılı siyah olan ve ona kırmızı bir kıl karışan koyun; İbn ‘Abbâd’dan. Ve denildi ki: o, siyahlık ile yeşillik arasında olandır; karnının rengi sırtının rengi gibidir; ve o, **أحلس**’tir: rengi siyahlık ile kızıllık arasındadır. Ve **الحلاساء** (damme ve med ile), develerden: havuz ve otlakla **حلست** edilmiş olan; Sâgânî bunu İbn ‘Abbâd’dan böyle nakletti; bazı nüshalarda **المربع** (birleşik **الباء** ile) vardır; ve bu mecazdır; “Bu işte **حلس** oldu” sözünden; eğer ona yapışıp kaldıysa; ve yine “Onunla **حلس** oldu”; artık o, onunla **حلس**’tir; **ككتف**; bu da mecazdır. Ve **أبو الحلاس**، **كغراب**: Talha b. Ebî Talha’nın oğlu; Abdullah b. ‘Abdül‘uzzâ b. ‘Uthmân b. ‘Abdüddâr; Uhud günü kâfir olarak öldürüldü; kardeşleri Şâfi‘ ve Kilâb ve **حلاس** ve Hâris de böyle; sancak onlarla idi; amcaları Ebû Sa‘îd b. Ebî Talha da böyle; Uhud günü kâfir olarak, yanında sancakla öldürüldü. Ama ‘Uthmân b. Talha b. Ebî Talha: Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem)’in Kâbe’nin anahtarını kendisinden aldığı, sonra ona geri verdiği kimsedir. Ve **أم الحلاس**: sahâbî Temîmî Hanzalî Ya‘lâ b. Ümeyye’nin kızı Ebû Safvân; babasından rivayet etti. **أم الحلاس**: Hâlid’in kızıdır. Ve **الحوالس**: Arap çocuklarına ait bir oyundur; şu ki: düz bir yerde beş ev çizilir; her evde beş tezek toplanır; aralarında içinde hiçbir şey olmayan beş ev daha vardır; sonra tezekler ona doğru çekilir; her çizgi ondan bir **حالس**’tir; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Ğanevî dedi ki: **الحوالس**: Arap çocuklarına ait bir oyundur; “on dört” gibidir. Abdullah b. Zübeyr el-Esedî dedi ki:
  وأسلمني حلمي وبت كأنـنـي                      أخو حزن يلهيهم ضرب حالس
Denir ki: “Deveyi **أحلس** etti” **إحلاسا**: ona **الحلس** giydirdiği zaman; Şemr’den. “**أحلست السماء**”: ince, devamlı bir yağmur yağdırdığı zaman; bu da daha önce geçti; ve bu, “**كأحلس** فيهما” sözüdür; onu ikinci defa iade etmesi sırf tekrardır; musannif bunu kitabının çoğu yerinde seçebilir. Mecazdan: **أرض محلسة**: üzerindeki bitki, çokluğundan dolayı ona **الحلس** gibi oldu. Şemr’in sözü bundan daha kısadır: **أرض محلسة**: tamamı yeşermiştir; ve **أحلست** olmuştur. Ve **الإحلاس**: alışverişte aldanmadır; Ebû ‘Amr’dan; ve onda onu **أحلس** etti. **الإحلاس**: iflastır; İbn ‘Abbâd’dan; “**محلس مفلس**” denir; Sâgânî nakletti. Mecazdan: “**استحلس السنام**”: yağın artçıları ve binicileri ona bindi; bunu Leys söyledi. Mecazdan: “**استحلس النبات**”: çokluğuyla yeri örttüğü zaman; Zemahşerî artırdı: ve boyuyla; ve ondan sözleri: “Onların arazisinde **عشب مستحلس** vardır.” Asma‘î dedi ki: bitki çokluğuyla yeri örttüğünde ona “**استحلس**” denir; olgunlaşıp sıklaştığında “**استأسد** oldu” denir; **كأحلس**. Ve denildi ki: “Yer **أحلست** oldu ve **استحلست**”: tohumu çoğaldı da onu giydirdi; ve denildi ki: yeşerdi ve bitkisi düzeldi. Mecazdan: “Falan **استحلس** korkuyu”: ondan ayrılmadığı zaman; yani onu, serilen **الحلس** gibi yaptı; ve emniyete ermedi. Ve ondan Şa‘bî hadisi: Haccâc’a getirildi; dedi ki: “Ey Şa‘bî, bana karşı mı çıktın?” O dedi ki: “Emîri Allah ıslah etsin; bize çevre kuraklaştı; bize menzil hüzün verdi; korkuyu **استحلس** ettik; uykusuzluğu sürme edindik; bize bir zillet isabet etti; onda ne takvâ sahibi iyiler idik, ne de güçlü günahkârlar.” Dedi ki: “Allah babanı hayırla mükâfatlandırsın ey Şa‘bî”; sonra onu affetti.

“**استحلس الماء**”: onu sattı ve sulamadı; artık o **مستحلس**’tir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve “**احلس**” **احلساسا**، “**احمر**” **احمرارا** gibi: **أحلس** oldu; ve o, rengi siyahlık ile kızıllık arasında olandır. Mu‘attal el-Hüzelî bir kılıcı vasfederek dedi ki:

  لين حسام لا يليق ضريبة                      في متنه دخن وأثر أحلس
**الصحاح**’ta böyle. Dedim ki: doğru olan, beytin Ebû Kilâbe et-Tâbihî’ye ait olmasıdır; ve lafzı: “**عضب حسام**، **ولا يليق**”; yani darbeyi bırakmaz yahut tutmaz, onu kesinceye kadar; ve **الأثر**: kılıcın **فرند**’idir; ve **الأحلس**: renkleri farklı olandır. **النوادر**’de: “Falan, şu ve şu için **تحلس** etti”: onun etrafında dolaştı ve onun çevresinde döndü. “Mekânda **تحلس** etti” ve onunla **تحلز** etti: orada ikamet ettiği zaman. Ve **سير محلس**، **كمكرم**; Sâgânî onu **كمحسن** diye ضبط etti: ondan gevşemez; ve bu mecazdır; dedi ki:
  كأنها والسير ناج محلس                      أسفع موشي شواه أخنس
Atasözlerinden: “O, ancak kıça karşı bir **محلس**’tir.” Ve **اللسان** ve **التكملة**’de olan: “O, ancak kıça karşı bir **محلوس**’tur”; yani bu işe, **الحلس**’in kıça yapıştırılması gibi yapıştırılmıştır; **ككتف**; bir işe yahut emre zorlanan adam için darb-ı meseldir. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **المتحلس**: beldelerde ikamet eden; **كالحلس**. Ve “Onun toynaklarını **حلست** ettim dikenle”: yani demirden dikenle çiviledim ve onu yapıştırdım ve onunla yükselttim; develerin sırtlarına **أحلاس**’larını yapıştırdığım gibi. Ve **المستحلس**: savaşmaya yapışıp kalan. Ve “Falan, atların **أحلاس**’ındandır”: yani onları terbiye edenlerinden, idare edenlerinden ve sırtlarına yapışıp kalanlardandır. Ve **الحلوس**، **كصبور**: hırslı, yapışıp kalan. Leys dedi ki: **عشب مستحلس**: üst üste binmesi ve siyahlığı sebebiyle, onun bazı yollarının bazısının altında olduğunu görürsün. Ve “Gece, karanlıkla **استحلس** etti”: yığıldı. Ve **الحلس**، **ككتف**: rengi siyahlık ile kızıllık arasında olan; Ru’be, oğlu Abdullah’ı azarlayarak dedi ki:
  أقول يكفيني اعتداء المعتدي                      وأسد إن شـد لـم يعـرد
  كأنه فـي لـبـد ولـبـد                      من حلس أنمر في تزبـد
  مدرع في قطع من برجد
Ve “Falana bir yemin **أحلست** ettim”: onu ona geçirdiğim zaman; ve bu mecazdır. Ve **الإحلاس**: bir şeyi yükletmedir. Ebû Sa‘îd dedi ki: “Adam, şeyle **حلس** oldu ve onunla **حمس** oldu”: tutkun olduğu zaman. Ve onu **أحلسه** **إحلاسا**: ona, onunla emniyette olacağı bir ahid verdi. Ferrâ dedi ki: “O, onun **بعثطها**’sının ve **سرسورها**’sının ve **حلسها**’sının oğludur; ve onun **بجدتها**’sının oğludur; ve onun **سمسارها**’sının ve **سفسيرها**’sının oğludur”; tek mânadadır. Ve denir ki: “Falana **رفضت** ettim ve onun **أحلاسه**’ını **نفضت** ettim”: onu terk ettiğin zaman. Ve “Falan, falan oğullarıyla oturur ve onlarla **يحالسهم** eder”: onlara yapışıp kaldığı zaman; ve bu mecazdır. Ve **أبو الحليس**: bir adamdır. Ve **الأحلس العبدي**: onların adamlarındandır; İbnü’l-A‘râbî onu zikretti. Ve “İnsanlardan bir **حلس** gördüm”: yani bir cemaat; Sâgânî onu zikretti; ve daha önce İbn ‘Abbâd’dan geçti. Ve **أبو الحليس**: eşeğin künyesidir. Ve **أم الحليس**: bir kadındır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَلَسَ البَعِيرَ
1 حَلَسَ البَعِيرَ حلس البعير , aor. حَلِسَ (Sgh, L, K) and حَلُسَ , (L,) inf. n. حَلْسٌ; (TA;) and ↓ احلسهُ, (S, K, &c.,) inf. n. اـِحْلَاسٌ; (TA;) He clad, or covered, the camel with a حِلْس [q. v.]; (S, K, &c.;) put upon him a حِلْس. (Sh.) -A2- حَلَسَتِ السَّمَآءُ, (T, K,) inf. n. حَلْسٌ, (TA,) (tropical:) The sky rained continually; as also ↓ احلست: (K:) or rained a fine and continual rain; (T;) and so ↓ the latter. (T, S, A, K.)

4 أَحْلَسَ see 1, in three places: ― -b2- and see 10, in two places.

استحلسهُ
10 استحلسهُ استحلسه استحلسة He made it to be as a حِلْس. (TA.) ― -b2- So the verb signifies in the phrase استحلس فُلَانٌ الخُوْفَ [in the CK فُلانًا الخَوْفُ] (TA) (tropical:) Such a one relinquished not fear. (Mgh, * K, TA.) ― -b3- استحلس اللَّيْلُ بِالظَّلَامِ (tropical:) The night became dense with darkness. (A, TA.) ― -b4- استحلس النَّبْتُ (tropical:) The herbage covered the land with its abundance (As, S, K, TA) and tallness; (Z, TA;) as also ↓ احلس. (K.) And الأَرْضُ ↓ أَحْلَسَتِ (tropical:) The land became altogether green [as though covered with a حِلْس: see the part. n. below]: (Sh, TA:) or, as also استحلستَ, became clad with sprouting herbage: or became green, with erect herbage. (TA.)

حِلْسٌ
حِلْسٌ حلس A piece of cloth (كِسَآء), (S, A, Mgh, Msb, K,) of thin texture, (S, TA,) which is put on the back of a camel, (S, A, Mgh, Msb, K,) beneath the بَرْذَعَة, (S, A, Mgh, K,) or beneath the رَحْل; (Msb;) a piece of hair-cloth used as a covering for a horse or the like: (A:) or anything that is next the back of the camel or other beast, beneath the saddle, in the place of the مِرْشَحَة, being beneath the felt cloth: (TA:) and a [piece of cloth of the kind called] كِسَآء, (S, * A, Mgh, K,) or a piece of hair-cloth, (A,) or the like, (TA,) or a carpet, (IAar, Msb,) that is spread in a house or tent, (S, A, Mgh, Msb, K,) beneath the best of the pieces of cloth: (S, Mgh, K:) and ↓ حَلَسٌ signifies the same, in both applications: (A 'Obeyd, S, K:) pl. [of pauc.] أَحْلَاسٌ (S, Msb, K) and [of mult.] حُلُوسٌ (K) and حِلَسَةٌ. (Fr, Sgh, K.) ― -b2- [Hence,] فُلَانٌ مِنْ أَحْلَاسِ الخَيْلِ (tropical:) Such a one is of those who train and manage horses and are constantly upon their backs. (TA.) And نَحْنُ أَحْلَاسُ الخَيْلِ (tropical:) We are acquirers of horses and constantly upon their backs. (S.) ― -b3- أُمُّ الحِلْسِ (assumed tropical:) The she-ass. (S, K.) ― -b4- هُوَ حِلْسُ بَيْتِهِ (tropical:) He is one who does not quit his place [or house or tent]: (K:) said [generally] in dispraise; meaning, that he is not fit for anything but to keep to the house or tent. (Az, TA.) [But it does not always imply dispraise; for] it is said in a trad., (S,) كُنْ حِلْسَ بَيْتِكَ, (S, A,) or كُنْ حِلْسًا مِنْ أَحْلَاسِ بَيْتِكَ, (TA,) (tropical:) Keep thou to thy house or tent; (A;) quit not thou thy house or tent: (S:) meaning, in a case of sedition. (TA.) You say also, فُلَانٌ مِنْ أَحْلَاسِ البِلَادِ, and حِلْسٌ بِهَا (tropical:) Such a one does not quit the country, by reason of his love of it: and this is said in praise; meaning, that he is a person of might and strength, and that he does not quit it, not caring for debt nor for dearth or drought, waiting until the country be fruitful. (Az, TA.) And فُلَانٌ كَالْحِلْسِ المُلْقَى [Such a one is like the castaway حلس] meaning, (assumed tropical:) is one who stands in no stead when an event presses heavily upon him, or oppresses him suddenly: and, accord. to El-Marzookee, هُوَ كَالْحِلْسِ, as meaning (assumed tropical:) He is one who does not sit a horse well; is not a horseman. (Ham p. 143.) And هٰذَا مِنْ أَحْلَاسِ فُلَانٍ (assumed tropical:) This is not of the implements, or apparatus, or the like, of such a one. (Ham ibid.) ― -b5- حِلْسٌ مِنَ النَّاسِ (tropical:) A great one of men; syn. كَبِيرٌ; (K, TA;) because he keeps to his place of abode, not quitting it: but [SM adds] I have seen, in the Moheet, this expression explained by كَثِيرٌ [a multitude of men]; and Sgh explains it as meaning a company of men. (TA.) ― -b6- هُوَ حِلْسُهَا [app., (assumed tropical:) He is the careful and skilful manager of it, constantly attending to it]: accord. to Fr, this expression, and هُوَ ابْنُ بُعْثُطِهَا, and سُرْسُورُهَا, and ابْنُ بَجْدَتِهَا, and ابْنُ سِمْسَارِهَا, and سَفِيرُهَا, all signify the same. (TA.) ― -b7- رَفَضْتُ فُلَانًا وَ نَفَضْتُ أَحْلَاسَهُ (tropical:) I have forsaken, or abandoned, such a one. (A, TA.) -A2- الحِلْسُ The fourth of the arrows used in the game called المَيْسِر; (A 'Obeyd, S, K;) as also ↓ الحَلِسُ: (IF, K:) it has four notches, and four portions assigned to it if it be successful, and the forfeiture of four portions if unsuccessful. (Lh, TA.)

حَلَسٌ
حَلَسٌ حلس : see حِلْسٌ.

الحَلِسُ
الحَلِسُ الحلس حلس : see حِلْسٌ.

أَرْضٌ مُحْلِسَةٌ
أَرْضٌ مُحْلِسَةٌ ذ (tropical:) Land covered with abundant herbage, as though with a حِلْس: (K, TA:) or altogether green. (Sh, TA.)

##### Türkçe

حَلَسَ البَعِيرَ
1 **حَلَسَ البَعِيرَ** **حلس البعير** , aor. **حَلِسَ** (Sgh, L, K) ve **حَلُسَ** , (L,) inf. n. **حَلْسٌ**; (TA;) ve ↓ **احلسهُ**, (S, K, &c.,) inf. n. **اـِحْلَاسٌ**; (TA;) O, deveyi bir **حِلْس** [bkz.] ile giydirdi yahut örttü; (S, K, &c.;) ona bir **حِلْس** koydu. (Sh.) -A2- **حَلَسَتِ السَّمَآءُ**, (T, K,) inf. n. **حَلْسٌ**, (TA,) (mecaz:) Gök sürekli yağmur yağdırdı; bunun gibi ↓ **احلست**: (K:) yahut ince ve sürekli bir yağmur yağdırdı; (T;) ve böylece ↓ ikincisi. (T, S, A, K.)

4 **أَحْلَسَ** bkz. 1, üç yerde: ― -b2- ve bkz. 10, iki yerde.

استحلسهُ
10 **استحلسهُ** **استحلسه استحلسة** O, onu bir **حِلْس** gibi yaptı. (TA.) ― -b2- Böylece fiil, **استحلس فُلَانٌ الخُوْفَ** [CK’de **فُلانًا الخَوْفُ**] (TA) ibaresinde (mecaz:) şu kimse korkuyu terk etmedi, mânâsına gelir. (Mgh, * K, TA.) ― -b3- **استحلس اللَّيْلُ بِالظَّلَامِ** (mecaz:) Gece karanlıkla yoğunlaştı. (A, TA.) ― -b4- **استحلس النَّبْتُ** (mecaz:) Ot, bolluğu (As, S, K, TA) ve boyu; (Z, TA;) ile yeri örttü; bunun gibi ↓ **احلس**. (K.) Ve **الأَرْضُ** ↓ **أَحْلَسَتِ** (mecaz:) Yer büsbütün yeşil oldu [sanki bir **حِلْس** ile örtülmüş gibi: aşağıda ism-i fâile bak]: (Sh, TA:) yahut, bunun gibi **استحلستَ**, filizlenen otla giyindi: yahut dik otla yeşil oldu. (TA.)

حِلْسٌ
**حِلْسٌ** **حلس** İnce dokulu bir kumaş parçası (كِسَآء), (S, A, Mgh, Msb, K,) (S, TA,) ki devenin sırtına konur, (S, A, Mgh, Msb, K,) **بَرْذَعَة**’nin altında, (S, A, Mgh, K,) yahut **رَحْل**’in altında; (Msb;) at yahut benzeri için örtü olarak kullanılan bir kıl-kumaş parçası: (A:) yahut devenin yahut başka bir hayvanın sırtına bitişik olan her şey; eyerin altında, **مِرْشَحَة**’nin yerinde, keçe kumaşın altında olmak üzere: (TA:) ve [**كِسَآء** denilen türden] bir (S, * A, Mgh, K,) yahut bir kıl-kumaş parçası, (A,) yahut benzeri, (TA,) yahut bir halı, (IAar, Msb,) ki bir evde yahut çadırda serilir, (S, A, Mgh, Msb, K,) en iyi kumaş parçalarının altında: (S, Mgh, K:) ve ↓ **حَلَسٌ** iki kullanımda da aynı mânâya gelir: (A 'Obeyd, S, K:) c. [kıllet] **أَحْلَاسٌ** (S, Msb, K) ve [kesret] **حُلُوسٌ** (K) ve **حِلَسَةٌ**. (Fr, Sgh, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فُلَانٌ مِنْ أَحْلَاسِ الخَيْلِ** (mecaz:) Şu kimse, atları eğiten ve idare eden ve sürekli onların sırtında olan kimselerdendir. (TA.) Ve **نَحْنُ أَحْلَاسُ الخَيْلِ** (mecaz:) Biz at edinenleriz ve sürekli onların sırtındayız. (S.) ― -b3- **أُمُّ الحِلْسِ** (varsayılan mecaz:) Dişi eşek. (S, K.) ― -b4- **هُوَ حِلْسُ بَيْتِهِ** (mecaz:) O, yerini [yahut evini yahut çadırını] terk etmeyen kimsedir: (K:) [genellikle] zemmde söylenir; mânâsı, ev yahut çadıra bağlı kalmaktan başka bir şeye elverişli olmadığıdır. (Az, TA.) [Fakat her zaman zemmi gerektirmez; zira] bir rivayette, (S,) **كُنْ حِلْسَ بَيْتِكَ**, (S, A,) yahut **كُنْ حِلْسًا مِنْ أَحْلَاسِ بَيْتِكَ**, (TA,) (mecaz:) Evine yahut çadırına bağlı kal; (A;) evini yahut çadırını terk etme: (S:) mânâsı, fitne hâlinde. (TA.) Sen ayrıca, **فُلَانٌ مِنْ أَحْلَاسِ البِلَادِ**, ve **حِلْسٌ بِهَا** (mecaz:) Şu kimse, onu sevdiği için memleketi terk etmez, dersin: ve bu medihte söylenir; mânâsı, onun kudret ve kuvvet sahibi bir kişi olduğu ve borca da kıtlığa yahut kuraklığa da aldırmayarak onu terk etmediği, memleket verimli oluncaya kadar beklediğidir. (Az, TA.) Ve **فُلَانٌ كَالْحِلْسِ المُلْقَى** [Şu kimse atılmış **حلس** gibidir] mânâsı, (varsayılan mecaz:) bir olay ona ağır bastığında yahut onu ansızın ezdiğinde hiçbir işe yaramayan kimsedir: ve El-Marzookee’ye göre, **هُوَ كَالْحِلْسِ**, mânâsı (varsayılan mecaz:) O, ata iyi oturmaz; süvari değildir. (Ham p. 143.) Ve **هٰذَا مِنْ أَحْلَاسِ فُلَانٍ** (varsayılan mecaz:) Bu, şu kimsenin edevatından yahut takımından yahut benzerinden değildir. (Ham ibid.) ― -b5- **حِلْسٌ مِنَ النَّاسِ** (mecaz:) İnsanlardan büyük olan; eş anlamlısı **كَبِيرٌ**; (K, TA;) çünkü ikamet yerinde kalır, onu terk etmez: fakat [SM ekler] ben, Moheet’te bu ibarenin **كَثِيرٌ** [çokluk, kalabalık] ile açıklandığını gördüm; ve Sgh onu, erkeklerden bir topluluk mânâsında açıklar. (TA.) ― -b6- **هُوَ حِلْسُهَا** [görünüşe göre, (varsayılan mecaz:) onun dikkatli ve mahir idarecisi, ona sürekli bakan]: Fr’ye göre bu ibare, ve **هُوَ ابْنُ بُعْثُطِهَا**, ve **سُرْسُورُهَا**, ve **ابْنُ بَجْدَتِهَا**, ve **ابْنُ سِمْسَارِهَا**, ve **سَفِيرُهَا**, hepsi aynı mânâya gelir. (TA.) ― -b7- **رَفَضْتُ فُلَانًا وَ نَفَضْتُ أَحْلَاسَهُ** (mecaz:) Ben, şu kimseyi terk ettim yahut bıraktım. (A, TA.) -A2- **الحِلْسُ** **المَيْسِر** denilen oyunda kullanılan okların dördüncüsü; (A 'Obeyd, S, K;) bunun gibi ↓ **الحَلِسُ**: (IF, K:) onda dört çentik vardır ve başarılı olursa ona dört pay tahsis edilir, başarısız olursa dört payın cezası vardır. (Lh, TA.)

حَلَسٌ
**حَلَسٌ** **حلس** : bkz. **حِلْسٌ**.

الحَلِسُ
**الحَلِسُ** **الحلس** **حلس** : bkz. **حِلْسٌ**.

أَرْضٌ مُحْلِسَةٌ
**أَرْضٌ مُحْلِسَةٌ** ذ (mecaz:) Bol otla, sanki bir **حِلْس** ile (K, TA:) örtülmüş yer; yahut büsbütün yeşil. (Sh, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَلَسَ
حَلَسَ I ,  U ( n. ac. حَلْس 1 ),
a.  Rained continuously.

أَحْلَسَ
أَحْلَسَ IV ,
a.  Covered the soil ( vegetation ).

b.  see I .

حِلْس
حِلْس 2 ,  حَلَس 4 , ( pl. حِلَسَة 7t ,  حُلُوْس 27 ,  أَحْلَاْس 38 ),
a.  Woollen covering ( placed under the saddle ).

b.  Undergarment.

حَلِس
حَلِس 5 ,
a.  Courageous.

b.  Eagerly desirous.

أَحْلَسُ
أَحْلَسُ 14 ,
a.  Chestnut colour.

##### Türkçe

حَلَسَ
حَلَسَ I , U (isim-fiil: **حَلْس** 1),
a. Sürekli yağdı.

أَحْلَسَ
أَحْلَسَ IV ,
a. Toprağı (bitki örtüsüyle) örttü.

b. I’e bak.

حِلْس
**حِلْس** 2 , **حَلَس** 4 , (çoğul: **حِلَسَة** 7t , **حُلُوْس** 27 , **أَحْلَاْس** 38),
a. Yün örtü (eyer altına konulan).

b. İç giysi.

حَلِس
حَلِس 5 ,
a. Cesur.

b. Şiddetle arzulayan.

أَحْلَسُ
أَحْلَسُ 14 ,
a. Kestane rengi.
