# حلس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%84%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حلس

الحِلْسُ والحَلَسُ مثل شِبْهٍ وشَبَهٍ ومِثْلٍ ومَثَلٍ: كلُّ شيء وَليَ ظَهْرَ البعير والدابة تحت الرحل والقَتَبِ والسِّرْج، وهي بمنزلة المِرشَحة تكون تحت اللِّبْدِ، وقيل: هو كساء رقيق يكون تحت البرذعة، والجمع أَحْلاس وحُلُوسٌ. وحَلَس الناقة والدابة يَحْلِسُها ويَحْلُسُها حَلْساً: غَشَّاهما بحلس. وقال شمر: اُحْلَسْتُ بعيري إِذا جعلت عليه الحِلْسَ. وحِلْسُ البيت: ما يُبْسَطُ تحت حُرِّ المتاع من مِسْحٍ ونحوه، والجمع أَحْلاسٌ. ابن الأَعرابي: يقال لِبِساطِ البيت الحِلْسُ ولحُصُرِه الفُحولُ. وفلانٌ حِلْسُ بيته إِذا لم يَبْرَحْه، على المَثَل. الأَزهري عن الغِتَّريفيِّ: يقال فلانٌ حِلْسٌ من أَحْلاسِ البيت الذي لا يَبْرَحُ لبيت، قال: وهو عندهم ذم أَي أَنه لا يصلح إِلا للزوم البيت، قال: ويقال فلان من أَحْلاس البلاد للذي لا يُزايلها من حُبِّه إِياها، وهذا مدح، أَي أَنه ذو عِزَّة وشدَّة وأَنه لا يبرحها لا يبالي دَيْناً ولا سَنَةً حتى تُخْصِب البلادُ. ويقال: هو مُتَحَلِّسٌ بها أَي مقيم. وقال غيره: هو حِلْسٌ بها. وفي الحديث في الفتنة: كنْ حِلْساً من أَحْلاسِ بيتك حتى تأْتِيَك يَدٌ خاطِئَة أَو مَنِيَّة قاضِية، أَي لا تَبْرَحْ أَمره بلزوم بيته وترك القتال في الفتنة. وفي حديث أَبي موسى: قالوا يا رسول اللَّه فما تأْمرنا؟ قال: كونوا أَحْلاسَ بُيُوتِكم، أَي الزموها. وفي حديث الفتن: عدَّ منها فتنة الأَحْلاس، هو الكساء الذي على ظهر البعير تحت القَشَب، شبهها بها للزومها ودوامها. وفي حديث عثمان: في تجهيز جيش العُسْرة على مائة بعير بأَحْلاسِها وأَقتابها أَي بأَكسيتها. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه، في أَعلام النبوَّة: أَلم تَرَ الجِنَّ وإِيلاسَها، ولُحوقََها بالقِلاصِ وأَحْلاسَها؟ وفي حديث أَبي هريرة في مانعي الزكاة: مُحْلَسٌ أَخفافُها شوكاً من حديد أَي أَن أَخفافها قد طُورِقَتْ بشَوْكٍ من حديد وأُلْزِمَتْه وعُولِيَتْ به كما أُلْزِمَتْ ظهورَ الإِبل أَحْلاسُها. ورجل حِلْسٌ وحَلِسٌ ومُسْتَحْلِس: ملازم لا يبرح القتال، وقيل. لا يبرح مكانه، شُبِّه بِحِلْسِ البعير أَو البيت. وفلان من أَحْلاسِ الخيلِ أَي هو في الفُروسية ولزوم ظهر الخيل كالحِلْسِ اللازم لظهر الفرس. وفي حديث أَبي بكر: قام إِليه بنو فزارة فقالوا: يا خليفة رسول اللَّه، نحن أَحلاس الخيل؛ يريدون لزومهم ظهورها، فقال: نعم أَنتم أَحْلاسُها ونحن فُرْسانُها أَي أَنتم راضَتُها وساسَتُها وتلزمون ظُهورها، ونحن أَهل الفُروسية؛ وقولهم نحن أَحْلاسُ الخيل أَي نَقْتَنيها ونَلْزَم ظُهورها.
ورجل حَلُوسٌ: حريص ملازم. ويقال: رجل حَلِسٌ للحريص، وكذلك حِلْسَمٌّ، بزيادة الميم، مثل سِلْغَدٍّ؛ وأَنشد أَبو عمرو:
ليس بقِصْلٍ حَلِسٍ حِلْسَمِّ،
عند البُيوتِ، راشِنٍ مِقَمِّ
وأَحْلَسَتِ الأَرضُ واسْتَحْلَسَت: كثر بذرها فأَلبسها، وقيل: اخضرت واستوى نَباتها. وأَرضٌ مُحْلِسَة: قد اخضرت كلها. وقال الليث: عُشْبٌ مُسْتَحْلِسٌ تَرى له طرائقَ بعضها تحت بعض من تراكبه وسواده. الأَصمعي: إِذا غطى النبات الأَرض بكثرته قيل قد اسْتَحْلَسَ، فإذا بلغ والتف قيل قد استأْسد؛ واسْتَحْلَسَ النبتُ إِذا غطى الأَرضَ بكثرته، واستَحْلَسَ الليل بالظلام: تراكم، واسْتَحْلَسَ السَّنامُ: ركبته رَوادِفُ الشَّحْم ورواكِبُه.
وبعير أَحْلَسُ: كتفاه سوْداوانِ وأَرضه وذِرْوته أَقل سَواداً من كَتِفَيْه. والحَلْساءُ من المَعَزِ: التي بين السواد والخُضْرَة لون بطنها كلون ظهرها. والأَحْلَسُ الذي لونه بين السواد والحمرة، تقول منه: احْلَسَّ احْلِساساً؛ قال المُعَطَّلُ الهذلي يصف سيفاً:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يَلِيقُ ضَريبَةً،
في مَتْنِه دَخَنٌ وأَثْرُ أُحْلَسُ
(* قوله «قال المعطل إلخ» كذا بالأصل ومثله في الصحاك، لكن كتب السيد مرتضى ما نصه: الصواب أَنه قول أَبي قلابة الطابخي من هذيل اهـ. وقوله «لين» كذا بالأصل والصحاح، وكتب بالهامش الصواب: عضب.)
وقول رؤبة:
كأَنه في لَبَدٍ ولُبَّدِ،
من حَلِسٍ أَنْمَرَ في تَرَبُّدِ،
مُدَّرِعٌ في قِطَعٍ من بُرْجُدِ
وقال: الحَلِسُ والأَحْلَسُ في لونه وهو بين السواد والحُمْرة. والحَلِسُ، بكسر اللام: الشجاع الذي يلازم قِرْنَه؛ وأَنشد: إِذا اسْمَهَرَّ الحَلِسُ المُغالِبُ
وقد حَلِسَ حَلَساً. والحَلِسُ والحُلابِسُ: الذي لا يبرح ويلازم قِرْنه؛ وأَنشد قول الشاعر:
فقلتُ لها: كأَيٍّ من جَبانٍ
يُصابُ، ويُخْطَأُ الحَلِسُ المُحامي
كأَيٍّ بمعنى كم. وأَحْلَسَتِ السماءُ: مَطَرَتْ مطراً رقيقاً دائماً. وفي التهذيب: وتقول حَلَسَتِ السماءُ إِذا دام مطرها وهو غير وابل. والحَلْسُ: أَن يأْخذ المُصَّدِّقُ النَّقْدَ مكان الإِبل، وفي التهذيب: مكان الفريضة. وأَحْلَسْتُ فلاناً يميناً إِذا أَمررتها عليه. والإِحْلاسُ: الحَمْلُ على الشيء؛ قال:
وما كنتُ أَخْشى، الدَّهرَ، إِحْلاسَ مُسْلِمٍ
من الناسِ ذَنْباً جاءَه وهو مُسْلِما
المعنى ما كنت أَخشى إِحلاس مسلم مسلماً ذَنْباً جاءه، وهو يرد هو على ما في جاءه من ذكر مسلم؛ قال ثعلب: يقول ما كنت أَظن أَن إِنساناً ركب ذنباً هو وآخر ينسبه إِليه دونه.
وما تَحَلَّسَ منه بشيء وما تَحَلَّسَ شيئاً أَي أَصاب منه. الأَزهري: والعرب تقول للرجل يُكْرَه على عمل أَو أَمر: هو مَحْلوسٌ على الدَّبَرِ أَي مُلْزَمٌ هذا الأَمرَ إِلزام الحِلْسِ الدَّبَرَ. وسَيْرٌ مُحْلَسٌ: لا يُفْتَر عنه. وفي النوادر: تَحَلَّسَ فلان لكذا وكذا أَي طاف له وحام به. وتَحَلَّسَ بالمكان وتَحَلَّز به إِذا أَقام به. وقال أَبو سعيد: حَلَسَ الرجل بالشيء وحَمِسَ به إِذا تَوَلَّعَ.
والحِلْسُ والحَلْسُ، بفتح الحاء وكسرها: هو العهد الوثيق. وتقول: أَحْلَسْتُ فلاناً إِذا أَعطيته حَلْساً أَي عهداً يأْمن به قومك، وذلك مثل سَهْم يأْمن به الرجلُ ما دام في يده.
واسْتَحْلَس فلانٌ الخوفَ إِذا لم يفارقه الخوفُ ولم يأْمن. وروي عن الشعبي أَنه دخل على الحجاج فعاتبه في خروجه مع أَبي الأَشعث فاعتذر إِليه وقال: إِنا قد اسْتَحْلَسْنا الخوفَ واكتَحَلْنا السَّهَرَ وأَصابتنا خِزْيةٌ لم يكن فيها بَرَرَرةٌ أَتْقِياء ولا فَجَرة أَقوياء، قال: للَّه أَبوك يا شَعْبيُّ ثم عفا عنه. الفراء قال: أَنت ابنُ بُعثُطِها وسُرْسُورِها وحِلْسِها وابن بَجْدَتها وابن سِمسارِها وسِفْسِيرِها بمعنى واحد. والحِلْسُ: الرابع من قداح المَيْسِر؛ قال اللحياني: فيه أَر بعة فروض، وله غُنْم أَربعة أَنصباء إِن فاز، وعليه غرم أَربعة أَنصباء إِن لم يفز. وأُم حُلَيْسٍ: كنية الأَتان. وبنو حِلْس: بُطَيْنٌ من الأَزْدِ ينزلون نَهْر المَلِك. وأَبو الحُلَيْس: رجل. والأَحْلَسُ العَبْدِي: من رجالهم؛ ذكره ابن الأَعرابي.

### Türkçe

**الحِلْسُ** ve **الحَلَسُ**, **شِبْهٍ** ve **شَبَهٍ** ve **مِثْلٍ** ve **مَثَلٍ** gibidir: her şey; deve ve binek hayvanının sırtına, **الرَّحْل** ve **القَتَبِ** ve **السِّرْج** altında yapışan (örtü). O, **المِرشَحة** menzilesindedir; **اللِّبْدِ** altında olur. Ve denildi ki: o, **البرذعة** altında olan ince bir örtüdür. Çoğulu **أَحْلاس** ve **حُلُوسٌ**’tur. Ve **حَلَس** dişi deveyi ve binek hayvanını, onu **يَحْلِسُها** ve **يَحْلُسُها** **حَلْساً**: ikisini bir **حلس** ile örttü. Şemmer dedi: “Deveime **اُحْلَسْتُ** (yaptım), üzerine **الحِلْسَ** koyduğum zaman.” Ve evin **حِلْسُ**’u: eşyanın sıcağının altına serilen, **مِسْحٍ** ve benzeri şeydendir; çoğulu **أَحْلاسٌ**’tır. İbnü’l-A‘râbî: “Evin **بِساطِ**’ına **الحِلْسُ** denir; **حُصُرِ**’üne **الفُحولُ** (denir).” Ve “Falan kimse evinin **حِلْسُ**’udur” (denir), eğer ondan ayrılmazsa; mesel olarak. Ezherî, **الغِتَّريفيِّ**’den: “Falan kimse, evin **أَحْلاسِ**’ından bir **حِلْسٌ**’tur” denir; (yani) evden ayrılmayan (kimse). Dedi ki: bu, onların yanında bir yergidir; yani o, ancak eve yapışmaya elverişlidir. Dedi ki: “Falan kimse beldelerin **أَحْلاسِ**’ındandır” denir; onu sevgisinden dolayı ondan ayrılmayan kimse için; bu ise övgüdür; yani o, izzet ve şiddet sahibidir ve ondan ayrılmaz; bir borca da bir seneye de aldırmaz; ta ki beldeler bereketleninceye kadar. Ve denilir: “O, onunla **مُتَحَلِّسٌ**’tur” yani ikamet edendir. Başkası dedi: “O, onunla bir **حِلْسٌ**’tur.” Fitne hakkında hadiste: “Evinin **أَحْلاسِ**’ından bir **حِلْساً** ol; ta ki sana hatalı bir el yahut hükmünü icra eden bir ölüm gelinceye kadar”; yani onun emrinden ayrılma; evine yapışmak ve fitnede savaşmayı terk etmekle. Ebû Mûsâ hadîsinde: “Dediler: Ey Allah’ın Resûlü, bize ne emredersin? Dedi: Evlerinizin **أَحْلاسَ**’ı olun”; yani onlara yapışın. Fitneler hadîsinde: onlardan **فتنة الأَحْلاس**’ı saydı; o, devenin sırtında **القَشَب** altında olan örtüdür; ona, yapışması ve devamlılığı sebebiyle benzetti. Osman hadîsinde: **جيش العُسْرة**’yi teçhiz etmede, **أَحْلاسِها** ve **أَقتابها** ile yüz deve üzerine; yani örtüleriyle. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, nübüvvet alâmetleri hakkında: “Cinleri ve onların **إِيلاسَها**’sını, ve onların **القِلاصِ**’a ve onların **أَحْلاسَها**’sına yetişmesini görmedin mi?” Ebû Hureyre hadîsinde, zekâtı engelleyenler hakkında: “**مُحْلَسٌ** onun toynakları demirdendir diken (ile)”; yani onun toynakları demirden dikenle dövülmüş, ona yapıştırılmış ve onunla kaplanmıştır; tıpkı develerin sırtlarına **أَحْلاسُها**’nın yapıştırılması gibi. Ve bir adam **حِلْسٌ** ve **حَلِسٌ** ve **مُسْتَحْلِس**: yapışan, savaştan ayrılmayan; ve denildi ki: yerinden ayrılmayan; devenin yahut evin **حِلْسِ**’ine benzetildi. Ve falan kimse atların **أَحْلاسِ**’ındandır; yani o, süvarilikte ve atların sırtına yapışmada, atın sırtına yapışan **الحِلْسِ** gibidir. Ebû Bekir hadîsinde: Fezâre oğulları ona kalkıp geldiler ve dediler: “Ey Allah’ın Resûlü’nün halifesi, biz atların **أَحْلاس**’ıyız”; onların sırtlarına yapışmayı istiyorlar. O dedi: “Evet, siz onun **أَحْلاسُها**’sısınız ve biz onun **فُرْسانُها**’yız”; yani siz onun idarecileri ve seyislerisiniz ve sırtlarına yapışırsınız; biz ise süvarilik ehliz. Ve onların “Biz atların **أَحْلاسُ**’ıyız” sözü: yani onları ediniriz ve sırtlarına yapışırız.

Ve bir adam **حَلُوسٌ**: hırslı, yapışan. Ve “hırslı” için “adam **حَلِسٌ**” denir; aynı şekilde **حِلْسَمٌّ** (mîm ziyadesiyle), **سِلْغَدٍّ** gibi. Ebû Amr şu beyti okudu:
ليس بقِصْلٍ حَلِسٍ حِلْسَمِّ،
عند البُيوتِ، راشِنٍ مِقَمِّ

Ve **أَحْلَسَتِ الأَرضُ** ve **اسْتَحْلَسَت**: tohumu çoğaldı da onu giydirdi; ve denildi ki: yeşerdi ve bitkisi düzeldi. Ve **أَرضٌ مُحْلِسَة**: bütünüyle yeşermiştir. Leys dedi: **عُشْبٌ مُسْتَحْلِسٌ**; onun için, üst üste binmesi ve karalığı sebebiyle, bazısı bazısının altında olan çizgiler görürsün. Asma‘î: Bitki çokluğuyla yeri örttüğü zaman “**اسْتَحْلَسَ**” denir; olgunlaşıp sıklaştığı zaman “**استأْسد**” denir. Ve **اسْتَحْلَسَ النبتُ**: çokluğuyla yeri örttüğü zaman. Ve **استَحْلَسَ الليل بالظلام**: yığıldı. Ve **اسْتَحْلَسَ السَّنامُ**: yağın artçıları ve onun binenleri ona bindi.

Ve bir deve **أَحْلَسُ**: iki küreği siyahtır; sırtının ortası ve hörgücü, iki küreğinden daha az siyahtır. Ve keçiden **الحَلْساءُ**: siyahlık ile yeşillik arasında (olan), karnının rengi sırtının rengi gibi olan. Ve **الأَحْلَسُ**: rengi siyahlık ile kızıllık arasında olandır; ondan “**احْلَسَّ** **احْلِساساً**” dersin. **المُعَطَّلُ الهذلي** bir kılıcı vasfederek dedi:
لَيْنٌ حُسامٌ لا يَلِيقُ ضَريبَةً،
في مَتْنِه دَخَنٌ وأَثْرُ أُحْلَسُ
(* “**قوله «قال المعطل إلخ»**” asılda böyle, ve **الصحاك**’ta da onun gibidir; lâkin seyyid Murtazâ şu metni yazdı: “Doğrusu, onun **أَبي قلابة الطابخي**’nin, Hüzeyl’den, sözü olmasıdır.” “**وقوله «لين»**” asılda ve **الصحاح**’ta böyle; ve kenarda “doğrusu: **عضب**” yazıldı.)

Ve Ru’be’nin sözü:
كأَنه في لَبَدٍ ولُبَّدِ،
من حَلِسٍ أَنْمَرَ في تَرَبُّدِ،
مُدَّرِعٌ في قِطَعٍ من بُرْجُدِ
Ve dedi: **الحَلِسُ** ve **الأَحْلَسُ** onun rengindedir; o, siyahlık ile kızıllık arasındadır.

Ve **الحَلِسُ**, lâmın kesresiyle: rakibini bırakmayan yiğit. Ve şu beyti okudu:
إِذا اسْمَهَرَّ الحَلِسُ المُغالِبُ
Ve o, **حَلِسَ** **حَلَساً** (oldu). Ve **الحَلِسُ** ve **الحُلابِسُ**: ayrılmayan ve rakibini bırakmayan (kimsedir). Ve şairin sözünü okudu:
فقلتُ لها: كأَيٍّ من جَبانٍ
يُصابُ، ويُخْطَأُ الحَلِسُ المُحامي
**كأَيٍّ** “kaç” mânasındadır. Ve **أَحْلَسَتِ السماءُ**: ince, devamlı bir yağmur yağdırdı. **التهذيب**’de: “Ve ‘**حَلَسَتِ السماءُ**’ dersin; yağmuru devam ettiği zaman; ve o, sağanak değildir.” Ve **الحَلْسُ**: **المُصَّدِّقُ**’in, develer yerine nakdi almasıdır; **التهذيب**’de: farîza yerine. Ve “Falanı bir yeminle **أَحْلَسْتُ**” (dersin), onu onun üzerine yürüttüğün zaman.

Ve **الإِحْلاسُ**: bir şey üzerine yükleme; (şu beyitte) dedi:
وما كنتُ أَخْشى، الدَّهرَ، إِحْلاسَ مُسْلِمٍ
من الناسِ ذَنْباً جاءَه وهو مُسْلِما
Mânâ: “Bir Müslimin, kendisine gelen bir günahı, o Müslim iken, bir Müslime **إِحْلاس** etmesinden korkmazdım”; o, “**جاءه**”deki Müslim zikrine karşılık olarak onu iade eder. Sa‘leb dedi: “Bir insanın bir günahı işlediğini, kendisi ve bir başkasının, onu onun yerine ona nisbet ettiğini sanmazdım” diyor.

Ve “Ondan bir şeyle **تَحَلَّسَ** etmedi” ve “bir şeyi **تَحَلَّسَ** etmedi”; yani ondan isabet etti (elde etti). Ezherî: Araplar, bir işe yahut bir emre zorlanan adam için derler ki: “O, **الدَّبَرِ** üzerine **مَحْلوسٌ**’tur”; yani bu emre, **الحِلْسِ**’in **الدَّبَرَ**’a ilzamı gibi ilzam edilmiştir. Ve **سَيْرٌ مُحْلَسٌ**: ondan gevşenilmeyen (yolculuk). **النوادر**’de: “Falan, şu ve şu için **تَحَلَّسَ** etti”; yani onun etrafında dolaştı ve onun çevresinde döndü. Ve “Mekânla **تَحَلَّسَ** etti” ve onunla **تَحَلَّز** etti; orada ikamet ettiği zaman. Ebû Saîd dedi: Adam, bir şeyle **حَلَسَ** etti ve onunla **حَمِسَ** etti; ona tutkun olduğu zaman.

Ve **الحِلْسُ** ve **الحَلْسُ**, hâ’nın fethi ve kesresiyle: o, sağlam ahittir. Ve dersin ki: “Falanı **أَحْلَسْتُ**”; ona bir **حَلْساً** verdim; yani kavminin onunla emniyette olacağı bir ahit; bu, elde bulunduğu müddetçe adamın emniyette olacağı bir ok gibidir.

Ve “Falan, korkuyu **اسْتَحْلَس** etti”; korku ondan ayrılmadığı ve emniyete ermediği zaman. Şa‘bî’den rivayet edildi: Haccâc’ın yanına girdi; Ebû’l-Eş‘as ile çıkışı hakkında onu azarladı; ona özür beyan etti ve dedi: “Biz korkuyu **اسْتَحْلَسْنا** ettik ve uykusuzluğu **اكتَحَلْنا** ettik; ve bize bir zillet isabet etti ki onda ne takvâ sahibi **بَرَرَرةٌ** vardı ne de güçlü günahkârlar.” Dedi: “Allah (hayrını versin), ey Şa‘bî, baban (ne iyi)!” Sonra onu affetti. Ferrâ dedi: “Sen onun **بُعثُطِها**’sının oğlu, ve onun **سُرْسُورِها**’sının oğlu, ve onun **حِلْسِها**’sının oğlu, ve onun **بَجْدَتها**’sının oğlu, ve onun **سِمسارِها**’sının ve onun **سِفْسِيرِها**’sının oğlu” (dersin); bir mânâdadır.

Ve **الحِلْسُ**: **المَيْسِر** oklarından dördüncüsüdür. Lihyânî dedi: onda dört farz vardır; kazanırsa dört pay ganimeti vardır; kazanmazsa dört pay borcu vardır.

Ve **أُم حُلَيْسٍ**: dişi eşeğin künyesidir. Ve **بنو حِلْس**: Ezd’den bir küçük koldur; **نَهْر المَلِك**’te inerler. Ve **أَبو الحُلَيْس**: bir adamdır. Ve **الأَحْلَسُ العَبْدِي**: onların adamlarındandır; onu İbnü’l-A‘râbî zikretti.
