# حلط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%84%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حلط

حلط الرجل يحلط حلطا وأحلط إحلاطا واحتلط، أي حلف ولج، وغضب، وأسرع في الأمر قال ابن الأعرابي: الحلط: الغضب، والحلط: القسم، وقال ابن بري: حلط في الخير، وخلط في الشر، وقال ابن سيده: حلط علي حلطا، واحتلط: غضب، كحلط، بالكسر، فيهما، أي في الغضب والإسراع. عن أبي عبيدة، قال: الحلط بالتحريك: الغضب، وقد حلط حلطا، أي غضب غضبا. وحلط أيضا في الأمر، إذا أخذ فيه بسرعة. وقال ابن دريد: وأحلط الرجل في الأمر، إذا جد فيه. وقال الجوهري: الاحتلاط: الغضب. وفي كلام علقمة بن علاثة: أول العي الاحتلاط، وأسوأ القول الإفراط. قلت: هو قول الليث، وقوله هذا حين تجاذب مالك بن حني وحارث بن عبد العزيز العامريان عنده، وكره تفاقم الأمر بينهما. وبعده: فلتكن منازعتكما في رسل، ومساناتكما في مهل. قال الصاغاني: واستعيرت المساناة في المفاخرة، كما استعيرت المساجلة فيها. وفي الأساس: أول العي الاحتلاط، وأوسط الرأي الاحتياط. قلت: وقد استعمل ابن فارس قول علقمة السابق في آخر بعض مؤلفاته، وقلدته أنا في آخر رسالة لي في علم التصريف، وكنت أظن أنه من مخترعاته حتى وصلت هنا، فعرفت أنه مسبوق. وصحفه الأكثرون بالخاء وهو وهم. وفي المحكم: أحلط الرجل، إذا نزل بدار مهلكة. وعبارة العين: بحال مهلكة، وأحلط هو: أغضب، نقله ابن سيده، فيكون أحلط لازما ومتعديا. وقال ابن الأعرابي: أحلط، إذا أقام، وبه فسر قول ابن أحمر الآتي. وفي الصحاح: أحلط الرجل في اليمين، إذا اجتهد، وأنشد الأصمعي لابن أحمر:
  وكنا وهم كابني سبات تفرقا                      سوى ثم كانا منجدا وتهاميا
  فألقى التهامي منهما بلطاته                      وأحلط هذا لا أريم مكانـيا لطاته: ثقله، يقول: إذا كانت هذه حالهما فلا يجتمعان أبدا. وقال ابن دريد: أحلط فلان البعير: أدخل قضيبه في حياء الناقة، هكذا هو في الجمهرة مضبوطا، أو هذا تصحيف، والصواب فيه بالخاء، وقد نبه عليه الصاغاني في العباب. وفي اللسان: والمعروف فيه الخاء. ومما يستدرك عليه: الحلط، بالفتح: الإقامة، عن ابن الأعرابي. والحلاط، بالكسر: الغضب الشديد، عنه أيضا. قال: والحلط، بضمتين: المقسمون على الشيء، وأيضا: الغضابى من الناس وهم الهائمون في الصحاري عشقا. والحلط، والاحتلاط: الضجر والقلق. والحلط: الاجتهاد.

### Türkçe

**حلط** adam **يحلط** **حلطا** ve **أحلط** **إحلاطا** ve **احتلط**; yani yemin etti ve içeri girdi, ve öfkelendi, ve işte acele etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحلط**: öfke; ve **الحلط**: yemin. İbn Berrî dedi: hayırda **حلط** etti, şerde **خلط** etti. İbn Sîde dedi: Bana karşı **حلطا** **حلط** etti; ve **احتلط**: öfkelendi; **حلط** gibi, ikisinde de kesre ile; yani öfkede ve acele etmede. Ebû ‘Ubeyde’den: dedi ki: hareke ile **الحلط**: öfke; ve gerçekten **حلط** **حلطا** etti; yani bir öfke ile öfkelendi. Ve **حلط** ayrıca işte; onda süratle giriştiği zaman. İbn Düreyd dedi: Adam işte **أحلط** etti; onda ciddileştiği zaman. Cevherî dedi: **الاحتلاط**: öfke. ‘Alkame b. ‘Ulâse’nin sözünde: “**أول العي الاحتلاط، وأسوأ القول الإفراط**.” Dedim: Bu, Leys’in sözüdür; ve onun bu sözü, Mâlik b. Hanî ile Hâris b. ‘Abdil‘azîz el-‘Âmiriyyân onun yanında çekiştikleri zaman idi; ve işin ikisi arasında büyümesini hoş görmedi. Ve ondan sonra: “**فلتكن منازعتكما في رسل، ومساناتكما في مهل**.” Sâgânî dedi: **المساناة** övünmede ödünç alınmıştır; nasıl ki **المساجلة** de onda ödünç alınmıştır. Ve **الأساس**’ta: “**أول العي الاحتلاط، وأوسط الرأي الاحتياط**.” Dedim: İbn Fâris, ‘Alkame’nin önceki sözünü bazı teliflerinin son kısmında kullanmıştır; ben de onu sarf ilmi hakkında bir risalemin sonunda taklit ettim; ve ben onun uydurmalarından olduğunu sanıyordum, ta buraya ulaşıncaya kadar; böylece onun öncelenmiş olduğunu bildim. Çoğu onu **الخاء** ile tashif etti; o ise bir vehimdir.

**المحكم**’de: Adam **أحلط** etti; helâk edici bir yurda indiği zaman. **العين**’in ibaresi: helâk edici bir hâl ile; onu İbn Sîde nakletti; böylece **أحلط** lâzım ve müteaddî olur. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أحلط**; ikamet ettiği zaman; ve bununla aşağıda gelecek İbn Ahmer’in sözü tefsir edildi. **الصحاح**’ta: Adam yeminde **أحلط** etti; içtihat ettiği zaman. Asma‘î, İbn Ahmer’den şu beyti okudu:
  وكنا وهم كابني سبات تفرقا                      سوى ثم كانا منجدا وتهاميا
  فألقى التهامي منهما بلطاته                      وأحلط هذا لا أريم مكانـيا

**لطاته**: onun ağırlığıdır; der ki: Bu onların hâli olduğu zaman, asla bir araya gelmezler. İbn Düreyd dedi: Falan, deveyi **أحلط** etti: erkeklik uzvunu dişi devenin ferci içine soktu; **الجمهرة**’de böyle zabtedilmiş olarak böyledir; yahut bu bir tashiftir; doğrusu onda **الخاء** iledir; Sâgânî **العباب**’da ona dikkat çekmiştir. **اللسان**’da: onda bilinen **الخاء**’dır.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الحلط** fetha ile: ikamet; İbnü’l-A‘râbî’den. **الحلاط** kesre ile: şiddetli öfke; ondan da. Dedi: ve **الحلط** iki damme ile: bir şey üzerine yemin edenler; ve ayrıca: insanlardan öfkeliler; onlar, çöllerde aşk sebebiyle şaşkın dolaşanlardır. **الحلط** ve **الاحتلاط**: bıkkınlık ve kaygı. **الحلط**: içtihat.
