# حلل — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%84%D9%84/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: حلل

حَلَلْتُ العُقدة أَحُلُّهَا حَلاًّ وحُلولاً ومَحَلاًّ. والمَحَلُّ أيضاً: المكان الذي تَحُلُّهُ. وحَلَلْتُ القومَ وحَلَلْتُ بهم بمعنىً. والحَلُّ: دُهْنُ السِمسم. والحِلُّ بالكسر: الحلالُ، وهو ضدُّ الحرام. ورجلٌ حِلٌّ من الإحرام، أي حَلالٌ. يقال: أنت حِلٌّ، وأنت حِرْمٌ. والحِلُّ أيضاً: ما جاوز الحَرَمَ.
ويقال أيضاً: حِلاًّ، أي اسْتَثنِ. ويا حالِفُ اذكرْ حِلاًّ. وقومٌ حِلَّةٌ، أي نُزولٌ وفيهم كثرةٌ. قال الشاعر:
لقد كان في شَيْبانَ لو كنتَ عالِماًقِبابٌ وَحَـيٌّ حِـلَّة وقـبـائلُ
وكذلك حيٌّ حِلالٌ. قال زهير:
لِحَيٍّ حِلالٍ يَعْصِمُ الناسَ أمرَهمإذا طرَقتْ إحدى الليالي بمعظمِ
والحِلَّةُ أيضاً: مصدر قولك حَلَّ الْهَدْيُ. ويقال أيضاً: هو في حِلَّةِ صدقٍ، أي بمَحَلَّة صدقٍ. والمَحَلَّةُ: منزِلُ القومِ. ومكانٌ مِحْلالٌ، أي يَحُلُّ به الناس كثيراً. وقوله تعالى: "حتى يبلغ الهَدْيُ مَحِلهُ" هو الموضع الذي يُنْحَرُ فيه. ومَحِلُّ الدينِ أيضاً: أَجَلُه. قال أبو عبيد: الحُلَلُ: بُرودُ اليمن. والحُلَّةُ: إزارٌ ورداءٌ، لا تسمَّى حُلَّةً حتّى تكون ثوبين. والحَليلُ: الزوجُ. والحَليْلَةُ: الزوجةُ. ويقال أيضاً: هذا حَليلُهُ وهذه حَليلَتُهُ، لمن يُحالُّهُ في دارٍ واحدة. وقال:
ولستُ بأطلسِ الثَوبين يُصْبيحَليلَتَـهُ إذا هـدأ الـنـيامُ
يعني جارتَه. والإحْليلُ: مخرجُ البول، ومخرجُ اللبن من الضرع والثَدْي. وحَلَّ لكا لشيءُ يَحِلُّ حِلاًّ وحَلالاً، وهو حِلٌّ بِلٌّ أي طِلْقُ. وحَلَّ المُحْرِمُ يَحِلُّ حَلالاً، وأَحَلَّ بمعنىً. وحَلَّ الهديُ يَحِلُّ حِلَّةً وحُلولاً، أي بلغَ الموضعَ الذي يَحِلُّ فيه نَحْرُهُ. وحَلَّ العذابُ يَحِلُّ بالكسر، أي وَجب ويَحُلّ بالضم، أي نزل. وقرئ بهما قوله تعالى: "فَيَحِلُّ عليكم غَضَبي". وأمَّا قوله تعالى: "أو تَحُلُّ قريباً من دارِهِم" فبالضم، أي تنزِل. وحَلَّ الدَيْنُ يَحِلُّ حُلولاً. وحَلَّتِ المرأةُ، أي خرجتْ من عِدَّتِها. وأَحْلَلْتُهُ، أي أنزلته. قال أبو يوسف: المُحِلَّتانِ: القِدْرُ والرحى. قال: فإذا قيل المُحِلاَّتُ فهي القِدْرُ، والرحى، والدلو، والشَفرة، والفأس، والقدّاحة، والقربةُ. أي مَن كان عنده هذه الأدواتُ حَلَّ حيث شاء، وإلا فلا بدَّ له من أن يجاورَ الناس ليستعير منهم بعضَ الأشياء.
وأَحْلَلْتُ له الشيء، أي جعلتُه له حَلالاً؛ يقال أَحْلَلْتُ المرأةَ زوجها. وأَحَلَّ المُحْرمُ: لغة في حَلَّ. وأَحَلَّ، أي خرج إلى الحِلِّ، أو من ميثاقٍ كان عليه. وأَحْلَلْنا، أي دخَلْنا في شهور الحِلِّ. وأَحْرَمْنا، أي دخلنا في شهور الحُرُمِ. وأَحَلَّتِ الشاة، إذا نزل اللبنُ في ضرعها من غير نِتاجٍ والمُحَلِّلُ في السَبْقِ: الداخلُ بين المتراهِنَين إن سَبق أخَذ، وإن سُبِقَ لم يَغرَم. والمُحَلِّلُ في النكاح، هو الذي يتزوَّج المطلّقة ثلاثاً حتَّى تحل للزَوج الأول. وأَحَلَّ بنفسه، أي استوجَبَ العقوبة. ومكانٌ مُحَلَّلٌ، إذا أكثر الناس به الحُلولَ. واحْتَلَّ، أي نزل. وتَحَلَّلَ في يمينه، أي استثنى. واسْتَحَلَّ الشيءَ، أي عدَّه حَلالاً. والتَحْليلُ: ضدُّ التحريمِ. تقول: حَلَّلْتُهُ تَحْليلاً وتَحِلَّةً، كما تقول غَرَّرَ تغْريراً وتَغِرَّةً. وقولهم: ما فعلتُه إلاَّ تَحِلّةَ القَسَمِ، أي لم أفعَلْ إلا بقَدْرِ ما حَلَّلْتُ به يميني ولم أبالغ. وفي الحديث: "لا يموتُ للمؤمن ثلاثة أولادٍ فتمسَّه النار إلا تَحِلَّةَ القسم" أي قدْر ما يبرُّ الله تعالى قَسَمَهُ فيه بقوله تعالى: "وإنْ منكُمْ إلاَّ وارِدُها كان على رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيَّا"، ثم قيل لكلِّ شيء لم يُبالَغْ فيه تَحْليلٌ. يقال: ضربته تَحْليلاً. قال الفراء: الحَلَلُ في البعير: ضَعْفٌ في عرقوبه، فهو أَحَلُّ بَيِّنُ الحَلَلِ. فإن كان في الركبة فهو الطَرَقُ. والأَحَلُّ: الذي في رِجْله استرخاءٌ، وهو مذمومٌ في كلِّ شيءٍ إلاّ في الذئب.

### Türkçe

**حَلَلْتُ** düğümü **أَحُلُّهَا** çöz(d)üm; **حَلاًّ** ve **حُلولاً** ve **مَحَلاًّ** (şeklinde). Ve **المَحَلُّ** da: senin ona konduğun yer. Ve **حَلَلْتُ القومَ** ve **حَلَلْتُ بهم** aynı anlamdadır. Ve **الحَلُّ**: susam yağıdır. Ve **الحِلُّ** (kesre ile): helâldir; o, haramın zıddıdır. Ve bir adam **حِلٌّ** ihramdan (çıkmış)tır; yani helâldir. Denir ki: sen **حِلٌّ**sün, ve sen **حِرْمٌ**sün. Ve **الحِلُّ** ayrıca: harem’i aşan şeydir.

Ve ayrıca denir ki: **حِلاًّ**; yani istisna et. Ve ey yemin eden, **حِلاًّ** zikret. Ve bir kavim **حِلَّةٌ**dur; yani konaklama(dır) ve onlarda çokluk vardır. Şair dedi ki:
لقد كان في شَيْبانَ لو كنتَ عالِماًقِبابٌ وَحَـيٌّ حِـلَّة وقـبـائلُ

Ve aynı şekilde bir mahalle **حِلالٌ** (dır). Züheyr dedi ki:
لِحَيٍّ حِلالٍ يَعْصِمُ الناسَ أمرَهمإذا طرَقتْ إحدى الليالي بمعظمِ

Ve **الحِلَّةُ** ayrıca: senin “**حَلَّ الْهَدْيُ**” sözünün masdarıdır. Ve ayrıca denir ki: o, **حِلَّةِ صدقٍ** içindedir; yani **بِمَحَلَّة صدقٍ** (içindedir). Ve **المَحَلَّةُ**: kavmin konak yeridir. Ve bir yer **مِحْلالٌ**dur; yani insanlar oraya çokça konar. Ve Yüce Allah’ın sözü: “حتى يبلغ الهَدْيُ **مَحِلهُ**” o, içinde boğazlandığı yerdir. Ve **مَحِلُّ الدينِ** de: onun vadesidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الحُلَلُ**: Yemen’in çizgili elbiseleridir. Ve **الحُلَّةُ**: bir izâr ve bir ridâdır; iki elbise oluncaya kadar **حُلَّةً** diye adlandırılmaz. Ve **الحَليلُ**: kocadır. Ve **الحَليْلَةُ**: eştir (kadın). Ve ayrıca denir ki: bu onun **حَليلُهُ**dur ve bu onun **حَليلَتُهُ**dir; bir evde onunla birlikte oturana (denir). Ve dedi ki:
ولستُ بأطلسِ الثَوبين يُصْبيحَليلَتَـهُ إذا هـدأ الـنـيامُ

Yani komşusunu (kasteder). Ve **الإحْليلُ**: idrarın çıktığı yer ve sütün memeden ve göğüsten çıktığı yer. Ve bir şey sana **حَلَّ** olur; **يَحِلُّ** **حِلاًّ** ve **حَلالاً** (şeklinde); ve o, **حِلٌّ بِلٌّ**dür; yani serbesttir. Ve ihramlı **حَلَّ** eder; **يَحِلُّ** **حَلالاً**; ve **أَحَلَّ** de aynı anlamdadır. Ve kurbanlık **حَلَّ** eder; **يَحِلُّ** **حِلَّةً** ve **حُلولاً**; yani boğazlanmasının helâl olduğu yere ulaştı. Ve azap **حَلَّ** eder; **يَحِلُّ** (kesre ile); yani vacip oldu; ve **يَحُلّ** (damme ile); yani indi. Ve Yüce Allah’ın sözü “فَيَحِلُّ عليكم غَضَبي” her ikisiyle de okunmuştur. Ama Yüce Allah’ın sözü “أو تَحُلُّ قريباً من دارِهِم” damme iledir; yani konarsın. Ve borç **حَلَّ** eder; **يَحِلُّ** **حُلولاً**. Ve kadın **حَلَّتِ**; yani iddetinden çıktı. Ve onu **أَحْلَلْتُهُ**; yani onu indirdim. Ebû Yûsuf dedi ki: **المُحِلَّتانِ**: tencere ve değirmendir. Dedi ki: **المُحِلاَّتُ** denilince, o tencere, değirmen, kova, bıçak, balta, çakmak, ve kırbadır. Yani bu aletler yanında olan, dilediği yerde konaklar; yoksa insanların yanında komşu olması gerekir ki onlardan bazı şeyleri ödünç alsın.

Ve ona şeyi **أَحْلَلْتُ**; yani onu ona helâl kıldım; denir ki: kadına kocasını **أَحْلَلْتُ**. Ve ihramlı **أَحَلَّ** etti: **حَلَّ**’da bir dildir (lehçedir). Ve **أَحَلَّ**; yani **الحِلِّ**e çıktı, yahut üzerinde olan bir ahitten çıktı. Ve **أَحْلَلْنا**; yani helâl aylarına girdik. Ve **أَحْرَمْنا**; yani haram aylarına girdik. Ve koyun **أَحَلَّتِ**; doğum olmaksızın memesine süt indiği zaman. Ve yarışta **المُحَلِّلُ**: iki bahse girenin arasına giren kimsedir; eğer o geçerse alır, eğer geçilirse ödemez. Ve nikâhta **المُحَلِّلُ**: üç talâkla boşanmış kadınla evlenen kimsedir; ta ki birinci kocaya helâl olsun. Ve kendisiyle **أَحَلَّ** etti; yani cezayı hak etti. Ve bir yer **مُحَلَّلٌ**dur; insanlar orada konmayı çoğalttığı zaman. Ve **احْتَلَّ**: yani kondu. Ve yemininde **تَحَلَّلَ** etti; yani istisna etti. Ve şeyi **اسْتَحَلَّ** etti; yani onu helâl saydı. Ve **التَحْليلُ**: tahrîmin zıddıdır. Dersin ki: onu **حَلَّلْتُ** **تَحْليلاً** ve **تَحِلَّةً**; tıpkı “**غَرَّرَ** **تغْريراً** ve **تَغِرَّةً**” dediğin gibi. Ve onların sözü: “ما فعلتُه إلاَّ **تَحِلّةَ القَسَمِ**”; yani yeminimi onunla çözmüş olduğum miktar kadarından başka yapmadım ve aşırıya gitmedim. Ve hadiste: “لا يموتُ للمؤمن ثلاثة أولادٍ فتمسَّه النار إلا **تَحِلَّةَ القسم**” yani Yüce Allah’ın “وإنْ منكُمْ إلاَّ وارِدُها كان على رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيَّا” sözüyle onda yeminini yerine getirdiği miktar kadar. Sonra, içinde mübalağa edilmeyen her şey için **تَحْليلٌ** denildi. Denir ki: onu **تَحْليلاً** dövdüm. Ferrâ dedi ki: devede **الحَلَلُ**: aşık kemiğinde bir zayıflıktır; o da **أَحَلُّ**dür, **بَيِّنُ الحَلَلِ** (dir). Eğer dizde olursa o **الطَرَقُ**tur. Ve **الأَحَلُّ**: bacağında gevşeklik olan kimsedir; ve o, kurt dışında her şeyde yerilmiştir.
