# حمأ (ح-م-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hamiye Sık çamur demektir

- Harfler: ح - م - أ
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حمء

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَمَأٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/siga/%D8%AD%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A3%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Gen | 3 | 3 | [15:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/ayet/15:26.md) |
| [حَمِئَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/siga/%D8%AD%D9%8E%D9%85%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعِلَةٍ | Bulanık | 1 | 1 | [18:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/ayet/18:86.md) |

## Mücavir kökler — 22 mücavir (30 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صلصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%B5%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 43 · “Silsile” zincir demektir
2. [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 32 · “Sin” dişler demektir
3. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
4. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
5. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
6. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Güneş demektir
7. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
9. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayn göz, “evya” göze demektir
10. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İş ayakkabısı
11. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
12. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su birikintisidir
13. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
14. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
15. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
16. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
17. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
18. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
19. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
20. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حمأ |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Mehmuzul-lâm (üçüncü harfi hemzeli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md), صلصال, تراب, سخام |
| Zıt Kök | [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Su dibinde veya durgun suda birikerek fermantasyona uğramış, rengi kararmış ve kokusu değişmiş yoğun balçık veya çamur |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ilk yaratılış merhalesindeki organik, biçimlenmeye hazır, karanlık ve tortul madde zemini ile güneşin batış ufkundaki tortulu su kaynağı |
| Çekirdek Özet 3 | Şekilsiz ve organik tortunun ilahi irade ve suret verme süreciyle en yüksek bilinçli canlı formuna dönüşebilme potansiyeli |
| Kritik Hata Riski | Maddenin kökensel basitliğini ve tortul tabiatını nihai varoluş gayesi sanarak insanı yalnızca biyokimyasal çamura indirgemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حم | Isı, fermantasyon, yoğunlaşma ve bu süreçler sonucunda ortaya çıkan kararma veya hararet. Bu çekirdek [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) kökünde kömürleşme ve siyahlaşmada, [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md) kökünde hararetin kızışmasında, [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) kökünde ısının kanda ve renkte yoğunlaşmasında, [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) kökünde ise ağırlığın yoğun bir biçimde yüklenilmesinde görülür. | أ | Çekirdekteki ısı, fermantasyon ve tortul kararma durumunu durağan bir maddesel öz, ayrışmış bir çamur kütlesi ve başlangıç formu haline getirerek somutlaştırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Suyun ya da maddenin bir alanda hapsolarak durgunlaşması, dışarı akamayıp kendi içinde birikmesi hareketini verir. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Maddenin sıvı tabiatını, ıslaklığı, çözücü ve kaynaştırıcı unsuru temsil eder. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hapsolmuş su ve toprağın oluşturduğu tortul kütlenin somut bir varlık, ilk zemin veya başlangıç maddesi olarak tecessüm etmesini ifade eder. |
| حمأ | Çit ile çevrili suyun durağanlaşarak ilk tohum maddesine dönüşmesi | Suyun kapalı bir alanda beklemesi, zemin toprağıyla yoğunlaşarak fermantasyona uğraması ve biçim alacak birincil organik balçık haline gelmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Durgun suyun veya kuyunun dibinde uzun süre bekleme neticesinde rengi siyaha çalan, kokusu ağırlaşan ve tortulaşan organik balçık (el-ham'e). Kuyudan bu tortunun temizlenmesi veya kuyuya bu çamurun dolması eylemleri bu kökten türemiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde kuyu diplerinde ve su birikintilerinde biriken siyah çamuru ve bulanık su yataklarını tarif etmek için türevleri kullanılmıştır. Şairlerin çöl yolculuklarında uğradıkları metruk ve tortulu su kaynaklarını niteleyen kullanımları sözlük otoritelerince aktarılır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arapçada kuyu temizliği ve çamurun tasfiyesi bağlamında حَمَأْتُ البِئْرَ (kuyunun dibindeki siyah tortuyu çıkardım) ve أَحْمَأْتُهَا (kuyuya siyah çamur attım veya çamurdan arındırdım) ifadeleri bedevi dilinde teknik sucul terimler olarak yer almıştır. |

Kaynak: Kitâbü'l-ʿAyn, Lisânü'l-Arab, Asâsü'l-Belâga, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حمأ kökü, doğrudan ikili çekirdek olan hararet, yanma, kararma ve mayalanma eksenli köklerle derin bir anlamsal bağ sergiler. İbranicede חָמַם (khamam) biçimi ısınmak ve sıcak olmak fiilini karşılarken, חֹם (khom) sıcaklık demektir; ayrıca חָמַר (khamar) kökü köpürmek, mayalanmak, kaynamak ve katran/balçık oluşturmak fiillerini taşır. Aramice ve Süryanicede ܚܡܐ (ḥmʾ / ḥemā) hararet, öfke ve yanma kavramlarına işaret ederken, organik maddelerin çürüme ve mayalanma yoluyla ısı üretip kararması bu semantik ağın merkezinde yer alır. Arapçada üçüncü kök harfi olarak hemzenin sabitlenmesi (حمأ), bu genel ısınma ve mayalanma sürecinin su altındaki organik tortul çamurla somutlaşmış özel bir adlandırmasına vücut vermiştir. Arapça dışındaki Sami dillerinde bu somut balçık anlamı daha çok ikiz kökler ([حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) ve [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md)) üzerinden karşılanırken, Arapça bu kökle fermante olmuş siyah çamuru doğrudan kavramlaştırmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Isı ([حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md)), kömürleşme ([حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md)) ve mayalanma ekseninde su altı organik balçığı | Durgun suda organik maddelerin çürüyerek ürettiği iç ısı, fermantasyon ve bunun neticesinde oluşan kararma ile koku değişimi kökün anlamsal omurgasını oluşturur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kh-m-r (mayalanmak, balçık, katran) ve kh-m-m (ısınmak); Süryanice ḥ-m-ʾ (yanmak) | Sami dillerinde kök, ısınma ve fermantasyon süreçleri üzerinden organik çürüme ve tortu oluşumunu belirten ortak bir çekirdekten türemiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kökenli hararet ve tortu çağrışımlı tabanlar | Mısır dilinde ve bazı Çad dillerinde sıcaklık ve koyu renkli tortularla ilgili ses-anlam örtüşmeleri ileri sürülmüşse de aradaki bağ dolaylıdır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حمأ | Anlamlı | Siyah balçık, fermante olmuş çamur | Suyun dibinde beklemiş, kokusu değişmiş, kararmış tortul çamur ve kuyu temizleme eylemleri. | Hedef köktür; Kur'an'da 4 defa geçer. |
| حأم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiş, müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| محأ | Anlamlı | Silmek, gidermek, izini yok etmek | Bir şeyin izini tamamen silip temizlemek; [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md) köküyle yakın anlamsal bağ taşır. | Kur'an'da geçmez. |
| مأح | Anlamlı | Kuyudan su çekmek, kovayı hareket ettirmek | Kuyudan su çekerken ipi ve kovayı aşağı yukarı çekip kuyu tabanını hareketlendirme hareketi. | Kur'an'da geçmez; kuyu bağlamında hedef kökle mekânsal akrabalığı vardır. |
| أحم | Anlamlı | Kararmak, siyaha çalmak | Rengin siyaha veya kömür rengine dönmesi; [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) kökünün türevi olan kömür karalığıyla örtüşür. | Kur'an'da geçmez; hedef kökün siyahlık vasfıyla doğrudan semantik akrabadır. |
| [أمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel sayılmış, müstakil bir kullanım alanı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حمأ | Merkez | Siyah, kokulu, tortul balçık | Isı ve fermantasyonla beklemiş, kararmış, biçimlenmeye elverişli organik balçık. | İnsanın ilk hammaddesi ve güneşin battığı gözlenen bulanık kaynak nitelemesidir. |
| [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Genel çamur | Su ile toprağın herhangi bir oran ve nitelikte karışımından oluşan genel ıslak toprak. | حمأ kökündeki bekleme, kararma ve koku değişimi şartı [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) için zorunlu değildir. |
| صلصال | Komşu | Kuru ve çınlayan çamur | Kuruyup sertleştiğinde ses çıkaran, seramikleşme evresine yaklaşmış kuru balçık. | حمأ kökünün ıslak, tortul ve fermante evresine karşılık صلصال onun kuruma ve sertleşme evresidir. |
| تراب | Komşu | Kuru toprak, toz | Suyun ve organik kaynaşmanın bulunmadığı, rüzgarla savrulabilen saf yer tozu. | حمأ kökünün sıvı ve organik bileşenlerinden tamamen yoksun, inorganik temel unsurdur. |
| [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) | Zıt | Duruluk, saflık, tortusuzluk | İçinde hiçbir yabancı madde, tortu, kararma veya bulanıklık barındırmayan saf hal. | حمأ kökünün bulanıklığına, tortul yoğunluğuna ve renk/koku değişimine tam zıtlık teşkil eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حمأ | Siyah, kokulu, durgun su tortusu balçık | Suyun dibinde uzun süre kalıp fermante olan koyu renkli ve kokuşmuş çamur tabakası. | Kesin |
| Latince | Limum, Lutum foetidum | Balçık, çamurlu tortu, pis kokulu dip çamuru | Limum durgun su yataklarının tabanındaki organik çökeltiyi karşılar; kokma ve kararma niteliğini lutum foetidum tam olarak taşır. | Güçlü |
| İngilizce | Silt, Sludge, Fetid black mud | Alüvyonlu çamur, dip tortusu, kokuşmuş siyah balçık | Silt tanecikli organik dip tortusunu, sludge ise kimyasal ve biyolojik olarak değişime uğramış koyu balçığı ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Schlamm, Faulschlamm | Balçık, çürüntülü dip çamuru | Faulschlamm terimi, oksijensiz ortamda su dibinde çürüyen organik maddelerin oluşturduğu siyah ve gazlı çamuru eksiksiz karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Limon noir, Vase fétide | Siyah balçık, kokuşmuş dip çamuru | Vase fétide su tabanlarında biriken, oksijensiz fermantasyonla koku üreten organik dip tortusudur. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَمَإٍ مَسْنُونٍ | İnsanın ilk fiziki yaratılış hamuru, biçimlendirilebilir kokuşmuş siyah balçık | Hz. Âdem'in yaratılış merhalelerini anlatan ontolojik bağlam; kuru balçıkla birlikte insanın maddi kökenini bildirir (Hicr [15:26](https://lisan.digital/tr/ayet/15:26.md), [15:28](https://lisan.digital/tr/ayet/15:28.md), [15:33](https://lisan.digital/tr/ayet/15:33.md)). |
| عَيْنٍ حَمِئَةٍ | Koyu renkli, tortulu, balçıklı su kaynağı | Zülkarneyn'in batıya ulaştığında güneşin batışını gördüğü ufuk sahnesi; gözlemcinin algısındaki tortulu ve karanlık su yatağı (Kehf [18:86](https://lisan.digital/tr/ayet/18:86.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve insanın ontolojik mertebesi | İnsanın en adi ve tortul maddeden (حمأ) yaratılıp içine ilahi ruh üflenmesi arasındaki tezadın tahlili; bedenin alçaklığına karşın ruhun yüceliği. | Biyolojik cevherin basitliği ile ilahi üflemenin şerefi arasındaki ontolojik uçurum. |
| Fıkıh | Suların temizlik ve arılık vasıfları | İçinde balçık ve tortu (حمأة) bulunan, rengi veya kokusu değişmiş su birikintileriyle abdest alınıp alınamayacağı tartışmaları. | Suyun tabiatındaki tabiî tortu ile dışarıdan karışan necis maddenin hukuki tefriki. |
| Tefsir | İnsanın yaratılış safhaları ve Zülkarneyn kıssası | Âdem'in topraktan kuru balçığa, oradan biçimlenmiş siyah balçığa geçiş tertibi ile güneşin battığı gözlenen pınarın fiziksel mi yoksa optik bir görünüş mü olduğu meselesi. | Kelimenin lafzi manası olan kokuşmuş siyah çamur ile kıssalardaki mecazi ve kozmolojik bağlamların uzlaştırılması. |
| Hadis | İnsanın yaratılış cevheri ve ahlaki tabiatı | Âdem'in yaratıldığı çamurun yoğrulması, beklemesi ve İblis'in bu çamur kütlesini teftiş edip onun zayıf ve kof tabiatını sezmesi rivayetleri. | İnsanoğlunun mayasındaki acelecilik ve zayıflığın maddi hammaddeye (حمأ) dayandırılması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve kulluk bilinci | Varlığın en alt maddi eşiği | Kibri kırma ve tevazu aşılama | İnsana kökeninin kokmuş ve biçimsiz bir çamur olduğunu hatırlatarak gururlanmayı anlamsızlaştırmak. | Kesin |
| İlmi | Abiyogenez ve organik kimya | Prebiyotik organik çorba | Canlılığın kimyasal zeminini oluşturma | Yaşamın inorganik elementlerden organik polimerlere geçişinde kil ve dip balçığının katalizör rolü. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumun ham kitle hali | Şekilsiz ve örgütsüz halk kitlesi | Hukuk ve düzenle biçimlendirilme potansiyeli | Yasası ve bilinci olmayan ham bir topluluğun ilahi adalet ve nizam ile medeni bir topluma dönüştürülmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | İşlenmemiş ham kaynak | Değersiz görülen birincil tortul madde | Emek ve ateşle sanayi/değer üretme | Doğada kendi başına atıl ve kokuşmuş duran birikintilerin işlenerek seramik, kerpiç veya mimari değere kavuşturulması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Oksijensiz fermantasyon ve tortul çökelme dinamiği | Durgun su ortamlarında oksijenin tükenmesiyle anaerobik bakterilerin organik maddeleri ayrıştırması, hidrojen sülfür gazı üreterek ortamı kokutması ve demir sülfür bileşikleriyle çamuru siyaha boyaması hadisesi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Ham insan potansiyelinin terbiyesi (Kültürlenme) | Bireyin henüz ahlaki ve entelektüel eğitim almamış ham, biyolojik dürtülerle dolu durumunun; dil, terbiye ve değerler sistemi vasıtasıyla medeni bir kimliğe evrilmesi süreci. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir çamur veya toprak zannederek onun fermantasyon, kokuşma, bekleme ve organik zemin aşamalarını yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da حمأ, insanın yaratılış sürecindeki ara safhayı, yani kuru toprağın suyla buluşup uzun süre beklemesiyle biyokimyasal/organik dönüşüme uğramış halini ve evrenin görsel algı sınırlarını temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın yaratılışındaki biyolojik ve maddesel derinliği ıskalamak; çamur kelimelerinin Kur'an'da gelişigüzel eş anlamlı olarak kullanıldığını varsayarak metnin mucizevi biyokimyasal aşamalılık kurgusunu gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın topraktan yaratılışının yekpare ve anlık bir olay değil, niteliksel olarak birbirinden farklı aşamalardan (تراب $\to$ [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) $\to$ حمأ $\to$ صلصال) geçtiğini gösteren biyokimyasal ve ontolojik bir köprü vazifesi gördüğü için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın kökenini ve İblis'in insana secde etmeme gerekçesini anlatan ayetlerde (Hicr Suresi) ve Zülkarneyn'in kozmik seyahatinde güneşin batış manzarasını aktaran ayetlerde (Kehf Suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın ilk maddesinin tertemiz, kuru ve steril bir toprak olduğu şeklindeki naif tasavvuru yıkar; insanın en kokuşmuş, en karanlık ve en yoğun organik balçık evresinden geçirilerek ilahi ruha mazhar kılındığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Durgun suyun dibinde havasız ve sıcak kalarak fermantasyona uğramış, rengi siyaha dönmüş ve kokusu değişmiş yapışkan dip çamuru.
- Soyut anlam: Henüz nihai suretini almamış, karmaşıklaşmış, organik değişime ve biçimlendirilmeye açık en alt basamaktaki maddesel potansiyel.
- Sistematik karşılık: Varlık mertebelerinde maddeden ruha geçişin eşiğini oluşturan, çözünmüş ve ayrışmış elementlerin yeni bir organizasyon kazanmaya hazırlandığı prebiyotik zemin.
- LaTeX modeli: $$M_0 \xrightarrow{\Delta t, \, H_2O} C_{\text{ferm}} \xrightarrow{S} F_{\text{insan}}$$
- LaTeX açıklaması:

$M_0$ inorganik yer kabuğu elementlerini ve kuru toprağı temsil eder. Zaman ($\Delta t$) ve su ($H_2O$) etkisiyle bu madde fermantasyona ve kokuşmaya uğrayarak $C_{\text{ferm}}$ yani حمأ (siyah organik balçık) haline dönüşür. Ardından ilahi biçimlendirme ve suret verme ($S$) süreciyle nihai insan organizması ($F_{\text{insan}}$) varlık sahnesine çıkar. Formül, kökün maddesel dönüşüm zincirindeki katalitik ara evre konumunu gösterir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Hicr 15:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/ayet/15:26.md) — حَمَأٍ

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

Meal (IK): Andolsun ki Biz; insanı, kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattık.

### [Hicr 15:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/ayet/15:28.md) — حَمَأٍ

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

Meal (IK): Hani Rabbın meleklere demişti ki: Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan bir insan yaratacağım.

### [Hicr 15:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/ayet/15:33.md) — حَمَأٍ

قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ

Meal (IK): Ben, dedi: Kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan yarattığın insana secde etmem.

### [Kehf 18:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/ayet/18:86.md) — حَمِئَةٍ

حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا

Meal (IK): En sonunda güneşin battığı yere vardığı zaman; onu kara bir suda batıyor buldu. Orada bir kavme rastladı. Zülkarneyn, onlara azab da edebilirsin, iyi muamelede de bulunabilirsin, dedik.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hamiye Sık çamur demektir. Kalıp için kullanılan çamurdur. Sonra koruma anlamı almıştır. Himaye etmek buradan gelmektedir. Yapılan kalıpların kalıcı olması için ateşte pişirilmiş ve bugünkü seramik doğmuştur. Hamiye pişiren anlamındadır. Ya hemzeye dönüşmüş ve Hamaa korunmuş anlamındadır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والميم
حمى ، حام ، محا ، ماح ، وحم ، ومح ، أمح ، حمأ ، احمومى .
حمى : قال الليثُ : الحَمْوُ أبو الزّوج وأخُو الزّوج ، وكلُّ مَن وَلِيَ الزَّوْجَ من ذِي قرابته فهم أَحْمَاءُ المرأة ، فَأُمُّ زوجها حَمَاتُها . وفي الحَمْو ثلاث لغات : هو حَمَاهَا مثل عَصَاها ، وحَمُوها مثل أبوها ، وحَمْؤُها مهموز ومقصور .
ابن السكيت عن الأصمعيّ قال : حماةُ المرأة أُمُّ زَوْجِهَا ولا لُغَةَ فيها غيرُ هذه . قال وأمّا أَبُو الزوج فيقال : هذا حَمُوها ، ومررت بِحَمِيها ، ورأيت حَمَاهَا ، وهذا حَمٌ في الانفراد . ويقال : هذا حَمَاها ورأيت حَمَاهَا ومررت بِحمَاهَا ، وهذا حَماً في الانفراد . وزاد الفراء حَمْؤُهَا ساكنةُ الميم مهموزةٌ ، وحَمُها بترك الهمزة ، وأنشد :
هي ما كَنَّتِي وتَزْ
عُمُ أَنّي لها حَمُ
وقال : وكل شيء من قِبَل الزوجِ أَبُوه أو أَخُوه أو عَمُّه فهم الأَحْمَاءُ .
وقال رجل كانت له امرأةٌ فطلّقها وتزوّجها أَخُوه فأنشأ يقول :
لقد أَصْبَحَتْ أسماءُ حِجْراً مُحَرَّماً
وأصبحْتُ من أَدْنَى حُمُوَّتِها حَمَا
أي أصبحتُ أخا زَوْجِها بعدما كنتُ زَوْجَها .
وفي حديث عمر أَنَّهُ قال : ما بَالُ رجَالٍ لا يزَالُ أَحَدُهم كاسراً وِسَادَهُ عند مُغْزِيَةٍ يتحدّث إليها ؟ عليكم بالجَنْبَةِ .
وفي حديث آخَرَ : ( لا يدخُلَنّ رجلٌ على امْرأةٍ وإن قيل حَمُوها ، أَلاَ حَمُوها المَوْتُ ) .
قال أبو عُبيد في تفسير الحَمْو ولغاتِه عن الأصمعيّ نحواً مما ذكره ابنُ السكّيت .
قال أبو عبيد : وقوله ( أَلاَ حَمُوها الموتُ ) يقول فَلْتَمُتْ ولا تَفْعَلْ ذلك ، فإذا كان هذا رَأْيَه في أبي الزَّوْجِ وهو مَحْرَمٌ فكيف بالغريب ؟
قلت : وقد تدبّرت هذا التفسيرَ فلم أَرَهُ مُشَاكِلاً للفظ الحديث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( الْحَمْو الموتُ ) . هذه كلمةٌ تقولها العربُ كما تقول : الأسَدُ المَوْتُ ، أي لِقَاؤُه مثل الموْتِ ، وكما تقول السلطانُ نَارٌ ، فمعنى قوله : ( الحَمْو المَوْتُ ) أي أن خَلْوة الحَمْو معها أشد من خَلْوةِ غيره .
قُلْتُ : كَأَنَّهُ ذهبَ إلى أنّ الفسادَ الذي يَجْرِي بين المَرْأةِ وأحْمَائِها أشَدُّ من فسادٍ يكون بَيْنَها وبين الغريبِ ، ولذلك جعله كالمَوْتِ .
ورَوَى أبو العباس عن أبي نصر عن الأصمعي أنه قال : الأَحْمَاءُ من قِبَلِ الزَّوْجِ والأَخْتَانُ من قِبَلِ المرأة .
وهكذا قالَ ابْنُ الأعرابيّ ، وزاد فقال : الحَمَاةُ أُمُّ الزوْج والخَتَنَةُ أُمُّ المرأة . قال وعلى هذا الترتيبِ العباسُ وعليٌّ وحمزةُ وجعفرٌ أحْمَاءُ عائشة .
وقال الليث : الحماة لَحْمة مُنْتَبِرَة في باطن الساق .
وقال الأصمعيّ : الحَمَاتَان : اللَّحْمَتانِ اللَّتان في عُرْض الساق تُرَيَان كالعصَبَتيْن من ظاهرٍ وباطنٍ .
وقال ابنُ شميل : هما المُضْغَتَانِ المنْتَبِرَتان في نِصْفِ السَّاقين من ظاهرٍ .
وقال الأصمعيُّ في الحوافر : الحَوَامِي وهي حُرُوفُها من عن يمينٍ وشِمَالٍ .
وقال أبو دواد :
له بَيْنَ حَوَامِيِه
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ
وقال أبو عبيدة : الحاميتان ما عن يمينِ السُّنْبُك وشِمَاله .
وقال الليث : الحِمَى موضع فيه كَلأٌ يُحْمَى من الناس أن يُرْعَى .
وقال الشافعيّ في تفسير قول النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا حِمَى إلا للَّهِ ولرسوله ) . كان الشريفُ من العرب في الجاهليَّة إذا نزل بلداً في عشيرته استعوى كلباً فَحَمَى لخاصّتَهِ مَدَى عُوَاء ذلك الكلْبِ ، فلم يَرْعَهُ معه أحَدٌ وكان شريكَ القوم في سائر المراتع حوله . قال : فنهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أن يُحْمَى على الناس حِمىً كما كانوا في الجاهليَّة يَحْمُون . قال وقوله : ( إلاّ لله ولرسوله ) يقولُ إلاّ ما يُحْمَى لخيل المسلمين وركابهم المُرْصَدَةِ لجهادِ المشركين والحملِ عليها في سبيل الله ، كما حَمَى عُمَرُ النَّقِيعَ لِنَعَمِ الصَّدَقَةِ والخَيْلِ المعَدَّةِ في سبيل الله .
وقال الأصمعيّ : يُقَالُ حَمَى فلانٌ الأرض يَحْمِيها حِمىً إذا مَنَعها من أن تُقْرَبَ . ويقال أحْمَاها إحْمَاءً إذا جعلها حمىً لا تُقْرَب . قال : وأحْمَيْتُ الحديدةَ فأنا أُحْمِيها إحْمَاءً حتى حَمِيَتْ تَحْمَى ، وكذلك حَمِيَتِ الشمس تَحْمَى حَمْياً .
وقال ابن السكّيت : أحْمَيْتُ المسمار إحْماء فأنا أحْمِيه ، وهذا ذَهَبٌ جيدٌ يخرج على الإحماء ولا يقال على الحَمَى لأنه من أَحْمَيت . ويقال حَمَيْت المريض وأنا أحْمِيه من الطّعام ، وحَمَيْتُ القومَ حِمايةً ، وحَمَى فلانٌ أنْفَهُ يحمِيه حَمِيَّةً ومَحْمِيَةً ، وفلانٌ ذُو حَمِيَّةٍ مُنْكَرَةٍ إذا كان ذَا غَضَبٍ وأنَفَةٍ ، وحَمَى أهْلَهُ في القِتال حِمايةً .
وقال الليثُ : حَمِيتُ من هذا الشيء أحْمَى منه حَمِيّةً أي : أنفاً وغيظاً ، وإنه لرجل حَمِيٌّ لا يَحْتَمِلُ الضَّيْم ، وحَمِيُّ الأنْف ، ويقال : احْتَمَى المريضُ احْتِماءً من الأطْعِمة . والرجلُ يَحْتَمِي في الحرْب إذا حَمَى نفْسه ، وحَمِيَ الفرسُ إذا عَرِق يَحْمَى حَمْياً وحَمَى الشَّدُّ مثلَه .
وقال الأعشى :
كأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدهِ
وما بَعْدَهُ من شَدهِ غَلْيُ قُمْقُمِ
ويجمع حَمْيُ الشَّد أحْماءً .
وقال طرفة :
فهي تَرْدِي وإذا ما فَزِعَتْ
طَارَ من أحْمَائِها شَدُّ الأُزُرْ
ويقال إن هذا الذهب والفضة ونحوها لحسن الحَمَاءِ ، ممدود أي خرج من الحَماء حسناً .
قال والحامِيَةُ الرجلُ يحمي أصْحابَه في الحَرْب . يقال : كان فلانٌ على حامِيَةِ القوْم أي آخِر من يَحْمِيهم في انْهِزَامِهم ، والحامية أيضاً جَمَاعَةٌ يَحْمُون أنْفُسَهم .
وقال لبيد :
ومَعي حَامِيةٌ من جَعْفَرٍ
كلَّ يَوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلْ
قال : والحامية الحِجَارةُ يُطْوَى بها البِئْرُ .
شمر عن ابن شميل : الحوامِي عِظَامُ الحِجَارَةِ وثِقَالُها . والواحدة حامِيَةٌ ، والحَوَامِي : صَخْرٌ عِظَامٌ تُجعل في مآخيرِ الطَّي أن ينْقَلِع قُدُماً ، يحفِرون له نِقَارَا فيغمِزُونه فيها ، فلا يَدَعُ تراباً ولا شَيْئاً يدْنُو من الطّيّ فيدفعه .
وقال أبو عمرو : الحَوَامِي ما يحميه من الصخْر ، واحِدُها حامِيَةٌ .
وقال ابن شميل أيضاً حِجَارَة الركِيَّة كلّها حوامِ ، وكلُّها على حِذَاءٍ واحدٍ ليس بعضُها بأعظَم من بعض .
قال : والأثافِي الحوَامِي الواحدة حامية وأنشد :
كأنَّ دَلْوَيَّ تَقَلَّبَانِ
بينَ حَوَامِي الطَّي أَرْنَبَانِ
وقال الليث : يقال مَعْنى فلان في حَمِيَّته أي في حَمْلته .
الأصمعيّ : يقال سارت فيه حُمَيَّا الكأْسِ يعني سَوْرَتَها ، ومعنى سارت ارْتَفَعَتْ إلى رَأْسِه .
وقال الليثُ : الْحُمَيَّا بلوغُ الخمر من شارِبها .
وقال أبو عبيد : الحُمَيَّا دَبِيبُ الشراب .
وقال شمر : حُمَيَّا الْخَمْرِ سَوْرَتُها . وحُمَيَّا الشيء حِدَّتُه وشِدَّتُه . ويقال : إنه لشديد الحُمَيَّا أي شديد النفْس .
وقال الأصمعيّ : إنه لحامي الحميَّا أي يَحْمِي حوزته وما وَلِيَه ، وأنشد :
حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِيرِ
وقال الليث : الحُمَّةُ في أفواه العامة إبْرَةُ العقرب والزُنْبور ونحوه ، وإنما الحُمَةُ سُمُّ كل شيء يَلْدَغُ أو يَلْسَعُ .
وقال شمر : الحُمَة السم قال وناب الحية جَوْفاء وكذلك إبرة العَقْرَب والزنبور ومِنْ وَسَطِها يخرج السُّمُّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : يقال بِسُم العقرب الحُمَةُ والحُمّة .
قلت : ولم أسمع التشديد في الحُمَة لغير ابن الأعرابيّ ولا أحسبه رَوَاه إلا وقد حفِظه عن العرب . الليث احْمَوْمَى الشيءُ فهو مُحْمَوْمٍ ، يوصف به الأسوَدُ من نحوِ اللَّيْلِ والسحاب .
وقال الأصمعي : المُحْمَوْمِي من السحاب الأسود المتراكم .
حمأ : الأصمعي : يقال حَمِئَتِ الركيَّةُ فهي تَحْمأُ حَمَأً إذا صارت ذات حَمَأٍ وأحْمَأْتُها أَنَا إحْمَاءً إذا نقيتها من حَمَأَتِها .
قال : وحَمَأْتُها إذا ألقيت فيها الحمْأةَ .
قلت : ذكر هذَا الأصمعيُّ في كتاب ( الأجنَاس ) كما رواه الليث . وليس بمحفوظٍ ، والصواب ما أخبرنا المنذريُّ عن الحرَّاني عن ابن السكّيت .
قال : أحْمَأْتُ الركيَّة بالألف إذا ألقيت فيها الحَمْأَة وحَمَأْتُها إذا نزعت حَمْأَتَها ، وكذلك رَوَى أَبُو عُبَيْدٍ عن اليزيديّ : حَمَأْت البِئْر إذا أخرجْتَ حَمْأَتَها .
قال : وأَحْمَأْتُها جعلتُ فيها حَمَأَةً ، وافق قولُ ابن السكيتِ قولَ أبي عبيد عن اليزيديّ . وقرأتُ لأبي زيد : حمأت الركيَّة جعلتُها حَمِئَةً . وقرأ ابن عباس : ( تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ) ( الكهف : 86 ) بالهمز .
ورواه الفرَّاء عن ابن عيينة عن عمرو بن دينار عن ابن عباس نحوَه .
قال الفراء : قرأَ ابن مسعود وابن الزبير ( حَامِيَةٍ ) .
وقال الزجّاج : ( فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ( أي في عين ذات حَمْأة .
يقال : حَمِئَتْ فهي حَمِئَة إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ . ومن قرأ ( حَامِيَةٍ ) ، بغير همزٍ أراد حارَّةً ، وقد تكون حارَّةً ذاتَ حمأةٍ .
أبو عبيد عن الفراء : حَمِئْتُ عليه حَمَأً ، مهموزٌ وغيرُ مَهْمُوزٍ ، أي غَضِبْتُ .
وقال اللحيانيُّ : حَمِيتُ في الغضب أَحْمَى حُمِيّاً ، وبعضهم حَمِئْتُ في الغضب بالهمْز .
أمح : في ( النوادر ) : أَمَحَ الجُرْحُ يأْمِحُ أَمَحَاناً ونَبَذَ وأَزَّ وذَرِبَ إذا ضَرَبَ بِوَجَعٍ ، وكذلك نَبَغَ ونَتَع .
محا : قال الليث : المَحْوُ لِكُلّ شيء يذهبُ أثَرُه ، يقول : أنَا أمْحُوه وأمْحَاهُ وطيّىء تقول : مَحَيْتُه مَحْياً ومَحْواً . وامَّحَى الشيءُ يَمَّحِي امحَاءً . وكذلك امْتَحَى إذا ذهب أثره ، الأجود امَّحَى ، والأصل فيه انْمحى . وأمَّا امْتَحى فَلُغَةٌ رَديئة الخ .
أبو عبيد عن الفراء : أصبحت الأرض مَحْوَةً واحِدَةً إذا تغطَّى وجهها بالماء .
قال أبو عبيدٍ : وقال الأصمعي : من أسماء الشَّمال مَحْوَة غيرُ مصروفة .
وقال ابن السكّيت : هبَّت مَحْوَةُ اسم للشَّمال معرفة وأنشد :
قد بَكَرَتْ مَحْوَةُ بالعَجَاجِ
فَدَمَّرَتْ بَقِيَّةَ الرَّجَاجِ
وقال غيره : سميت الشّمال مَحْوةَ لأنها تمحو السحاب وتَقَشَعُهَا .
وقال أبو زيد : تركبُ السماءُ الأرض محوةً واحدةً إذا طبَّقها المَطَر . والمَحِي من أسماء النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) محا الله بِهِ الكُفْرَ وأثره . وهكذا رُوِي في حديثِ مرفوع .
حوم : قال الليث : الحَوْمُ القَطِيع الضَّخْمُ من الإبل . قال : والحَوْمَةُ أكثرُ موضِعٍ في البَحْرِ ماءً ، وأغْمَرُهُ ، وكذلك في الحوض .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : حَوْمَةُ القتال : مُعْظَمُه ، وكذلك من الرَّمْلِ وغيره قال :
وقال أبو عبيدة : الحَوْمُ الكثير من الإبل .
وقال الليث : الحَوَمَانُ دومان الطير يَدُومُ ويَحُومُ حَوْلَ المَاءِ . غيره : هو يَحُوم حول الماء ويَلوبُ إذا كان يَدُور حولَه من العطش .
وقال الليث : الحوائم الإبل العِطَاشُ جِدّاً ويقال : لكل عطشان حائمٌ ، وهامَةٌ حائِمةٌ قد عَطِش دِمَاغُها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الحُوَّمُ من الإبل العطاشُ التي تَحُوم حولَ الماءِ .
قال أبو بكر : قال الأصمعي في قول علقمة بن عَبَدة :
كأسُ عزيزٍ من الأعنابِ عَتَّقَها
لِبَعْضِ أَربَابِها حَانِيَّةٌ حُومُ
قال الحُومُ الكثيرة .
وقال خالد بن كلثوم : الحُومُ التي تحوم في الرَّأس أي تدور .
وقال الليثُ : الحَوْمَانُ نباتٌ يكون بالبادية .
قلت : لم أسمع الحَوْمانَ في أسماء النبات لغير الليث ، وأظنه وهْماً منه . وقرأت بخط شمر لأبي خيرة قال : الحَوْمَان واحدها حَوْمَانَةٌ شَقائِقُ بين الجبال ، وهي أطيب الحُزُونة ولكنها جَلَد ليس فيها إِكام ولا أبارِق .
وقال أبو عمرو : ما كان فوق الرَّمْلِ ودونه حين تصعده أو تهبِطه .
وقال الأصمعيّ : الحَوْمَانَةُ وجمعها حَوَامِينُ ، أماكِنُ غِلاظٌ مُنْقَادَةٌ .
قلت : وَرَدْتُ رِكيَّة واسعةً في جَوَ واسع يلي طرَفاً من أطْرَاف الدق يقال لها الحَوْمانة ولا أدري الحومانة فوعال من فعل حَمَنُ أو فَعَلان من حَام .
وقال زهير :
بحَوْمَانَةِ الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم
ميح : قال الليث : المَيْحُ في الاستِقَاءِ أن ينزِلَ الرجُل في قرار البِئْرِ إذا قلَّ ماؤُها فيملأ الدَّلْوَ ، يَمِيحُ فيها بيده ويَمِيحُ أصحابَه ، والجميع مَاحَةٌ .
وفي الحديث أنهم وردوا بئْراً ذَمَةً أي قليلاً ماؤُها . قال ونزلنا فيها ستّةً مَاحَةً . وأنشد أبو عبيد :
يا أَيُّها المَائِحُ دَلْوِي دُوْنَكَا
إني رأيْتُ النَّاسَ يَحْمَدُونَكا
وقال الليث : المَيْحُ يجري مَجْرَى المنفعة ، وكل من أعطَى معروفاً فقد مَاحَ . والمُيُوحَةُ ضرْبٌ من المشي في رَهْوجة حَسَنة .
وأنشد :
ميَّاحة تميح مَشْياً رَهْوَجَا
قال : والبطّة مَشْيُها المَيْحُ ، وأنشد لرؤبة :
من كُل مَيَّاحٍ تَرَاهُ هَيْكَلا
أرْجَلَ خِنْذِيذٍ وغَيْرِ أرْجَلاَ
قال : وقد ماحَ فَاه بالسوَاكِ يَمِيحُه إذا شَاصَه وماصَه .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ : ماح إذا استَاك ، وماح إذا تبخْتَر ، وماح إذا أفْضَل ، ويقال امْتَاحَ فلانٌ فلاناً إذا أتاه يطلب فَضْلَه فهو مُمْتَاحٌ وامْتَاحت الشمس ذِفْرَي البعير إذا استَدَّرت عَرَقَه .
وقال ابن فَسْوَة يذكر مُعَذّر ناقته :
إذا امتاحَ حَرُّ الشَّمسِ ذِفْرَاهُ أَسْهَلَتْ
بِأَصْفَرَ منها قَاطِر كُلَّ مَقْطَرِ
الهاء في ذِفْراه للمُعَذر .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : يقال لصُفْرة البَيْض المَاحُ ولبياضه الآح .
وقال ابنُ شميل مُحُّ البيض بالتشديد ما في جَوْفهِ من أصْفَرَ وأبْيَضَ كلُّه مُحٌّ . قال ومنهم من يقول المُحَّةُ الصّفْرَاءُ .
وحم : قال الليث : يقال للمرأة الحُبْلَى إذا اشتهت شيئاً : قد وَحِمَتْ وهي تَحِمُ فهي وَحْمَى بينَة الوِحَام ، قال والوَحَمُ والوِحَام في الدواب إذا حملت استعْصَت فيقال وَحِمَتْ . وأنشد :
قد رَابَهُ عِصْيَانُهُا وَوِحَامُها
أبو عبيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الشهوان : وَحْمَى ولا حَبَلٌ : أي أنه لا يذكر له شيء إلاَّ تَشَهَّاه كَتَشَهي الحُبْلَى قال : وليس يكون الوِحامُ إلا في شَهْوَةِ الحَبَل خاصَّةً .
وقال أبو عبيدة : ومن أمثالهم : وَحْمَى وأمّا حَبَلٌ فَلاَ ، يقال ذلك لمن يطْلُب ما لا حاجَةَ له فِيه من حِرْصِه ، لأنّ الوَحْمَى التي تَرْحَمُ فتشتهي كُلَّ شيء على حَبَلها ، فقال هذا يشتهي كما تشتهي الحُبلى وليس به حَبَلُ .
قال : وقيل لحُبْلَى : ما تشتهين ؟ فقالت التَمْرَةَ وبِيَهْ دَوَاهاً ، وأَنَا وَحَمَى للدّكَة أي للوَدَك . قلت : الوحَمُ شدة شهوة الحُبْلَى لشيء تأْكُلُه ، ثم يقال لكل مَن أفرط شهوته في شيء قد وَحِمَ يَوْحَمُ وَحَماً ومنه قول الراجز :
أَزْمانَ ليلى عامَ ليلى وَحْمَى
فجعل شهوته للقاء لَيْلَى وَحَماً وأصل الوَحَمَ للحَبَالى .
وأما قول الليث : الوِحَام في الدّوابّ استعصاؤها إذا حَمَلت ، فهو تفسير باطل فأراه غلْطَةً إنما غَرَّهُ قول لبيد يصف عَيْراً وأُتنَه فقال :
قد رَابَهُ عِصْيَانُها وَوِحَامُها
فظن أنه لما عطف قوله ووِحَامُها على قوله عِصْيانُها أنهما شيء واحد ، والمعنى في قوله وِحَامُها شهوة الأُتُنِ للعَيْرِ أراد أنها تَرْيحُه سَرَّةً وتستعصي عليه مع شَهْوتِها له فقد رابه ذلك منها حين ظهر له منها شيئان متضادّان .
ومح : أهمل الليثُ هذا البابَ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الومْحَةُ الأثَرُ من الشمس . وقرأت بخط شَمِر أنّ أبا عمروٍ أنشد هذه الأرجوزة :
لما تَمشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَهْ
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحَزَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمَه
أي الضم للأنثى إلى نفسه .
أَرّاً بِعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمَهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه
سدَّه بذكره .
قال : ومَّاحُها صَدْعُ فَرْجها . انْفَرَى أي انْفَتح وانفتَقَ لإيلاجه ألا يريقه قلت ولم أسمع هذا الحرف إلا في هذا الرَّجَز وهو من نوادر أبي عمرو .

##### Türkçe

**باب الحاء والميم**
حمى ، حام ، محا ، ماح ، وحم ، ومح ، أمح ، حمأ ، احمومى .

حمى : Leys dedi: **الحَمْوُ** kocanın babası ve kocanın kardeşidir; kocaya, akrabalığından velî olan herkes kadının **أَحْمَاءُ**’sıdır; böylece kocasının annesi onun **حَمَاتُها**’sıdır. **الحَمْو** hakkında üç lügat vardır: o, **حَمَاهَا** (onun asâsı gibi), ve **حَمُوها** (onun babası gibi), ve **حَمْؤُها** hemzeli ve maksûrdur.

İbnü’s-Sikkît, el-Asmaʿî’den: dedi ki: kadının **حماةُ**’si kocasının annesidir; bunda bu dışında bir lügat yoktur. Dedi: kocanın babasına gelince, şöyle denir: bu onun **حَمُوها**’sıdır; ve onun **حَمِيها**’sına uğradım; ve onun **حَمَاهَا**’sını gördüm; ve bu, tekil kullanımda bir **حَمٌ**’dır. Ve denir: bu onun **حَمَاها**’sıdır; ve onun **حَمَاهَا**’sını gördüm; ve onun **حمَاهَا**’sına uğradım; ve bu, tekil kullanımda bir **حَماً**’dır. Ferrâ, **حَمْؤُهَا**’yı artırdı: mîmi sâkin, hemzeli; ve hemzeyi terk ile **حَمُها**; ve inşâd etti:

هي ما كَنَّتِي وتَزْ
عُمُ أَنّي لها حَمُ

Ve dedi: koca tarafından olan her şey—babası yahut kardeşi yahut amcası—onlar **الأَحْمَاءُ**’dır.

Bir adam—bir karısı vardı da onu boşadı ve kardeşi onunla evlendi—şöyle söyleyerek şiir söyledi:

لقد أَصْبَحَتْ أسماءُ حِجْراً مُحَرَّماً
وأصبحْتُ من أَدْنَى حُمُوَّتِها حَمَا

Yani: onun kocası iken, onun kocasının kardeşi olduktan sonra, “onun en yakın **حُمُوَّتِها**’sından bir **حَمَا** oldum” demektir.

Ömer’in hadisinde: onun dediği rivayet edilmiştir: “Ne oluyor birtakım erkeklere ki, onlardan biri bir **مُغْزِيَةٍ** yanında yastığını kırar (yani yerleşir) da onunla konuşur? Üzerinize **الجَنْبَةِ** (yan durma/uzak durma)!”

Başka bir hadiste: “Bir erkek bir kadının yanına girmesin; ‘onun **حَمُوها**’sıdır’ denilse bile. Dikkat edin: onun **حَمُوها**’sı ölümdür.”

Ebû ʿUbeyd, **الحَمْو**’nun tefsirinde ve onun lügatlerinde, el-Asmaʿî’den, İbnü’s-Sikkît’in zikrettiğine yakın bir şey söyledi.

Ebû ʿUbeyd dedi: “Dikkat edin: onun **حَمُوها**’sı ölümdür” sözü: “Ölsün de bunu yapmasın” der; eğer bu, kocanın babası hakkında—ki o bir **مَحْرَمٌ**’dır—onun görüşü ise, yabancı hakkında nasıl olur?

Dedim: Bu tefsiri düşündüm de onu hadisin lafzına benzer görmedim.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: onun “**الْحَمْو الموتُ**” sözünde: Bu, Arapların söylediği bir kelimedir; “aslan ölümdür” dedikleri gibi; yani onunla karşılaşmak ölüm gibidir; ve “sultan ateştir” dedikleri gibi. O hâlde sözü: “**الحَمْو المَوْتُ**”un manası: **الحَمْو** ile onun baş başa kalması, başkasıyla baş başa kalmasından daha şiddetlidir.

Dedim: Sanki, kadın ile onun **أحْمَائِها**’sı arasında cereyan eden fesadın, onunla yabancı arasında olacak bir fesaddan daha şiddetli olduğuna gitmiştir; bu yüzden onu ölüm gibi kılmıştır.

Ebû’l-ʿAbbâs, Ebû Nasr’dan, el-Asmaʿî’den rivayet etti: dedi ki: **الأَحْمَاءُ** koca tarafından olanlardır; **الأَخْتَانُ** ise kadın tarafından olanlardır.

İbnü’l-Aʿrâbî de böyle dedi; artırdı da dedi ki: **الحَمَاةُ** kocanın annesidir; **الخَتَنَةُ** kadının annesidir. Dedi: Bu tertibe göre Abbâs, Ali, Hamza ve Caʿfer, Âişe’nin **أحْمَاءُ**’sıdır.

Leys dedi: **الحماة** bacağın iç tarafında kabarmış bir et parçasıdır.

El-Asmaʿî dedi: **الحَمَاتَان**: bacağın enine kısmında olan iki et parçasıdır; dıştan ve içten iki sinir gibi görünürler.

İbn Şümeyl dedi: onlar, iki bacağın yarısında dış tarafta kabarmış iki lokmadır.

El-Asmaʿî, toynaklarda: **الحَوَامِي**—onun sağ ve sol tarafından olan kenarlarıdır—dedi.

Ebû Duvâd dedi:

له بَيْنَ حَوَامِيِه
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ

Ebû ʿUbeyde dedi: **الحاميتان** tırnağın sağından ve solundan olan şeydir.

Leys dedi: **الحِمَى** içinde ot olan bir yerdir; insanların orada otlatmasından korunur.

Şâfiʿî, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) “Allah ve Resûlü için olandan başka **حِمَى** yoktur” sözünün tefsirinde: Araplardan bir şerif, cahiliyede, aşireti içinde bir beldeye indiğinde bir köpeği uluturdu; o köpeğin ulumasının eriştiği mesafeyi kendi özel adamları için **حَمَى** ederdi; onunla birlikte kimse orada otlatmazdı; o ise etrafındaki diğer meralarda kavmin ortağı idi. Dedi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), cahiliyede korudukları gibi, insanlara karşı bir **حِمَى** korunmasını yasakladı. Dedi: “Allah ve Resûlü için olandan başka” sözü: müşriklerle cihad için hazırlanmış Müslümanların atları ve binekleri için, Allah yolunda onlara yüklenmek üzere korunan şey müstesna demektir; nitekim Ömer, sadaka hayvanları ve Allah yolunda hazırlanmış atlar için **النَّقِيعَ**’ı korudu.

El-Asmaʿî dedi: “Falan, yeri **حَمَى** eder, onu **يَحْمِيها** **حِمىً**” denir; yani ona yaklaşılmasını men ettiğinde. Ve “onu **أحْمَاها** **إحْمَاءً**” denir; yani onu yaklaşılmayan bir **حمىً** kıldığında. Dedi: “Demiri **أحْمَيْتُ**; ben onu **أُحْمِيها** **إحْمَاءً** ederim; ta ki **حَمِيَتْ** **تَحْمَى** oluncaya kadar.” Güneş de böyle: **حَمِيَتِ** güneş **تَحْمَى** **حَمْياً**.

İbnü’s-Sikkît dedi: Çiviyi **أحْمَيْتُ** **إحْماءً**; ben onu **أحْمِيه**. Ve bu, iyi bir altındır; **الإحماء** üzere çıkar; **الحَمَى** üzere denmez; çünkü o, **أَحْمَيت**’tendir. Ve “hastayı korudum” denir: ben onu yemekten **أحْمِيه**; ve “kavmi **حَمَيْتُ** **حِمايةً**”; ve “falan burnunu **حَمَى** eder, onu **يحمِيه** **حَمِيَّةً** ve **مَحْمِيَةً**”; ve falan, öfke ve gurur sahibi ise “inkâr edilen bir **حَمِيَّةٍ** sahibidir”; ve “ehline savaşta **حَمَى** etti” **حِمايةً**.

Leys dedi: “Bu şeyden **حَمِيتُ**; ondan **أحْمَى** ederim **حَمِيّةً**”; yani: burun kıvırma ve öfke. Ve o, zulmü taşımayan bir **حَمِيٌّ** adamdır; ve **حَمِيُّ الأنْف**. Ve “hasta yiyeceklerden **احْتَمَى** eder” **احْتِماءً**. Adam, savaşta kendini koruduğunda **يَحْتَمِي** eder. At, terlediğinde **حَمِيَ** eder; **يَحْمَى** **حَمْياً**; ve **حَمَى الشَّدُّ** da onun gibidir.

Aʿşâ dedi:

كأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدهِ
وما بَعْدَهُ من شَدهِ غَلْيُ قُمْقُمِ

Ve **حَمْيُ الشَّد** **أحْماءً** olarak cem‘ edilir.

Tarafe dedi:

فهي تَرْدِي وإذا ما فَزِعَتْ
طَارَ من أحْمَائِها شَدُّ الأُزُرْ

Ve denir: şu altın ve gümüş ve benzerleri, güzel **الحَمَاءِ**’dandır; meddlidir; yani **الحَماء**’dan güzel çıktı.

Dedi: **الحامِيَةُ** savaşta arkadaşlarını koruyan adamdır. Denir: falan, kavmin **حامِيَةِ**’si üzerindeydi; yani onların bozguna uğrayışında onları koruyan en son kişiydi. **الحامية** ayrıca, kendilerini koruyan bir topluluktur.

Lebîd dedi:

ومَعي حَامِيةٌ من جَعْفَرٍ
كلَّ يَوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلْ

Dedi: **الحامية** kuyunun çevresinin örüldüğü taşlardır.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الحوامِي** taşların büyükleri ve ağırlarıdır. Tekili **حامِيَةٌ**’dir. Ve **الحَوَامِي**: büyük kayalardır; **الطَّي**’ın arka taraflarına, eskiden sökülüp çıkmasın diye konur; onun için oyuklar kazarlar da onları içine sıkıştırırlar; böylece ne toprak ne de **الطَّي**’a yaklaşan bir şey bırakır; onu iter.

Ebû ʿAmr dedi: **الحَوَامِي** kayadan onu koruyan şeylerdir; tekili **حامِيَةٌ**’dir.

İbn Şümeyl ayrıca dedi: kuyunun taşlarının hepsi **حوامِ**’dir; hepsi tek bir hizadadır; bazısı bazısından daha büyük değildir.

Dedi: **الأثافِي** **الحوَامِي**’dir; tekili **حامية**’dir. Ve inşâd etti:

كأنَّ دَلْوَيَّ تَقَلَّبَانِ
بينَ حَوَامِي الطَّي أَرْنَبَانِ

Leys dedi: “Falan, onun **حَمِيَّته**’sinde mânâlıdır”; yani onun hamlesinde.

El-Asmaʿî: “Onda **حُمَيَّا الكأْسِ** yürüdü” denir; yani onun coşkusu. “Yürüdü”nün manası: başına yükseldi.

Leys dedi: **الْحُمَيَّا** şarabın içenine ulaşmasıdır.

Ebû ʿUbeyd dedi: **الحُمَيَّا** içkinin sızmasıdır.

Şemmer dedi: **حُمَيَّا الْخَمْرِ** onun coşkusudur. Ve **حُمَيَّا** şeyin keskinliği ve şiddetidir. Denir: o, şiddetli **الحُمَيَّا** sahibidir; yani nefsi şiddetlidir.

El-Asmaʿî dedi: o, **حامي الحميَّا**’dır; yani kendi havzasını ve velî olduğu şeyi korur. Ve inşâd etti:

حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِيرِ

Leys dedi: **الحُمَّةُ**, avamın ağzında, akrep ve yabanarısı ve benzerinin iğnesidir; hâlbuki **الحُمَةُ**, sokan yahut ısıran her şeyin zehridir.

Şemmer dedi: **الحُمَة** zehirdir. Dedi: yılanın dişi boştur; akrep ve yabanarısının iğnesi de böyledir; ortasından zehir çıkar.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: “Akrep zehriyle **الحُمَةُ** ve **الحُمّة** denir.”

Dedim: **الحُمَة**’de şeddeli söyleyişi İbnü’l-Aʿrâbî’den başkasında işitmedim; ve sanmam ki onu ancak Araplardan ezberlemiş olarak rivayet etmiştir. Leys: şey **احْمَوْمَى** eder; o, **مُحْمَوْمٍ**’dur; gece ve bulut gibi şeylerden siyaha vasıf olur.

El-Asmaʿî dedi: **المُحْمَوْمِي** yığılmış siyah buluttandır.

حمأ : El-Asmaʿî: “Kuyu **حَمِئَتِ**; o, **تَحْمأُ** **حَمَأً**” denir; yani **حَمَأٍ** sahibi olduğunda. Ve “ben onu **أحْمَأْتُها** **إحْمَاءً**” denir; yani onu kendi **حَمَأَتِها**’sından temizlediğimde.

Dedi: “Onu **حَمَأْتُها**” (yani) içine **الحمْأةَ** attığımda.

Dedim: Bunu el-Asmaʿî, Leys’in rivayet ettiği üzere, ( **الأجنَاس** ) kitabında zikretti. Fakat mahfuz değildir; doğru olan, Münzirî’nin, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten bize haber verdiğidir.

Dedi: Kuyuyu, elif ile, **أحْمَأْتُ**: içine **الحَمْأَة** attığımda; ve onu **حَمَأْتُها**: onun **حَمْأَتَها**’sını çekip çıkardığımda. Ebû ʿUbeyd de Yezîdî’den böyle rivayet etti: “Kuyuyu **حَمَأْت** ettin” (yani) onun **حَمْأَتَها**’sını çıkardığında.

Dedi: “Onu **أَحْمَأْتُها**”: içine bir **حَمَأَةً** koydum.” İbnü’s-Sikkît’in sözü, Ebû ʿUbeyd’in Yezîdî’den sözüne uygun düştü. Ebû Zeyd’e ait olarak okudum: “Kuyuyu **حمأت**: onu **حَمِئَةً** kıldım.” İbn Abbâs, ( **تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ** ) (Kehf: 86) ayetini hemz ile okudu.

Ferrâ, İbn ʿUyeyne’den, ʿAmr b. Dînâr’dan, İbn Abbâs’tan buna benzerini rivayet etti.

Ferrâ dedi: İbn Mesʿûd ve İbn Zübeyr ( **حَامِيَةٍ** ) okudu.

Zeccâc dedi: ( **فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ** ) yani: **حَمْأة** sahibi bir pınarda. Denir: “O **حَمِئَتْ**; o, **حَمِئَة**’dir”; yani onda **الحَمْأَةُ** olduğunda. Kim ( **حَامِيَةٍ** )yi hemzesiz okursa, “sıcak”ı kastetmiştir; sıcak olup **حمأة** sahibi de olabilir.

Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: “Ona **حَمِئْتُ** **حَمَأً**”; hemzeli ve hemzesizdir; yani öfkelendim.

Lahyânî dedi: “Öfkede **حَمِيتُ**; **أَحْمَى** ederim **حُمِيّاً**”; bazısı da “öfkede hemz ile **حَمِئْتُ**” der.

أمح : ( **النوادر** )’de: “Yara **أَمَحَ** eder; **يأْمِحُ** **أَمَحَاناً**”; ve “attı, itti, keskinleşti” (**نَبَذَ** ve **أَزَّ** ve **ذَرِبَ**) denir; yani acıyla vurduğunda; **نَبَغَ** ve **نَتَع** da böyledir.

محا : Leys dedi: **المَحْوُ** her şey için, izi giden şeydir. Der ki: “Ben onu **أمْحُوه** ederim ve onu **أمْحَاهُ** ederim.” Tayyıʾ: “Onu **مَحَيْتُه** **مَحْياً** ve **مَحْواً**” der. Ve şey **امَّحَى** eder; **يَمَّحِي** **امحَاءً**. İzi gittiğinde **امْتَحَى** da böyledir; en iyisi **امَّحَى**’dır; aslı onda **انْمحى**’dır. **امْتَحى** ise kötü bir lügattir…

Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: “Yer, suyla yüzü örtüldüğünde, tek bir **مَحْوَةً** olarak sabahladı” denir.

Ebû ʿUbeyd dedi: El-Asmaʿî dedi ki: **مَحْوَة** rüzgâr adlarından, gayr-i munsarıftır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **مَحْوَةُ** esti; kuzey rüzgârının özel isim olarak adıdır. Ve inşâd etti:

قد بَكَرَتْ مَحْوَةُ بالعَجَاجِ
فَدَمَّرَتْ بَقِيَّةَ الرَّجَاجِ

Başkası dedi: Kuzeye **مَحْوة** adı verildi; çünkü bulutu siler ve onu dağıtır.

Ebû Zeyd dedi: Gök, yağmur onu kapladığında, yeri tek bir **محوةً** olarak biner. Ve **المَحِي** Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) isimlerindendir; Allah onunla küfrü ve izini sildi. Böylece merfû bir hadiste rivayet edilmiştir.

حوم : Leys dedi: **الحَوْمُ** develerden büyük sürüdür. Dedi: **الحَوْمَةُ** denizde suyun en çok olduğu yer, en derinidir; havuzda da böyledir.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **حَوْمَةُ القتال**: onun en büyüğüdür; kumdan ve başkasından da böyledir, dedi:

Ebû ʿUbeyde dedi: **الحَوْمُ** develerden çok olandır.

Leys dedi: **الحَوَمَانُ** kuşun dönüp durmasıdır; su etrafında devam eder ve döner: **يَدُومُ** ve **يَحُومُ**. Başkası: susuzluktan su etrafında döndüğünde “su etrafında **يَحُوم** eder ve **يَلوبُ** eder” denir.

Leys dedi: **الحوائم** çok susamış develerdir. Ve her susayana **حائمٌ** denir. Ve “susuz bir **هامَةٌ حائِمةٌ**”: onun beyni susadı.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **الحُوَّمُ** su etrafında dönen susuz develerdendir.

Ebû Bekr dedi: El-Asmaʿî, ʿAlkame b. ʿAbede’nin şu sözü hakkında dedi:

كأسُ عزيزٍ من الأعنابِ عَتَّقَها
لِبَعْضِ أَربَابِها حَانِيَّةٌ حُومُ

Dedi: **الحُومُ** çok olandır.

Hâlid b. Kulsûm dedi: **الحُومُ** başta dönen şeydir; yani döner.

Leys dedi: **الحَوْمَانُ** çölde bulunan bir bitkidir.

Dedim: Bitki adlarında **الحَوْمانَ**ı Leys’ten başkasında işitmedim; ve onu, ondan bir vehim sanıyorum. Şemmer’in hattıyla Ebû Hayra’dan okudum: dedi ki: **الحَوْمَان**—tekili **حَوْمَانَةٌ**—dağlar arasında yarıklar/şakāʾik’tir; en hoş sertliktir (**الحُزُونة**); fakat düz ve katıdır; içinde ne tümsekler (**إِكام**) ne de parıltılı kumluklar (**أبارِق**) vardır.

Ebû ʿAmr dedi: Kumun üstünde olan ve onun altında olan; ona çıkarken yahut inerken olan şey.

El-Asmaʿî dedi: **الحَوْمَانَةُ** ve cem‘i **حَوَامِينُ**: kalın, uzayıp giden yerlerdir.

Dedim: Geniş bir kuyuya vardım; **جَوَ** denilen geniş bir düzlükte, **الدق**’ın uçlarından bir uca bitişik; ona **الحَوْمانة** denirdi; **الحومانة**’nın, **حَمَنُ** fiilinden **فوعال** mı, yoksa **حَام**’dan **فَعَلان** mı olduğunu bilmiyorum.

Züheyr dedi:

بحَوْمَانَةِ الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم

ميح : Leys dedi: **المَيْحُ** su çekmede, suyu azaldığında adamın kuyunun dibine inmesidir; kovayı doldurur; eliyle içinde **يَمِيحُ** eder ve arkadaşlarına **يَمِيحُ** eder; hepsi **مَاحَةٌ**’dır.

Hadiste: “Az sulu bir kuyuya vardılar”; yani **ذَمَةً**. Dedi: “Ve içine altı **مَاحَةً** olarak indik.” Ebû ʿUbeyd inşâd etti:

يا أَيُّها المَائِحُ دَلْوِي دُوْنَكَا
إني رأيْتُ النَّاسَ يَحْمَدُونَكا

Leys dedi: **المَيْحُ** fayda yolunda yürür; her kim bir iyilik verirse, **مَاحَ** etmiştir. Ve **المُيُوحَةُ** güzel bir **رَهْوجة** içinde yürüyüşün bir türüdür.

Ve inşâd etti:

ميَّاحة تميح مَشْياً رَهْوَجَا

Dedi: ördeğin yürüyüşü **المَيْحُ**’tur. Rüʾbe’ye ait olarak inşâd etti:

من كُل مَيَّاحٍ تَرَاهُ هَيْكَلا
أرْجَلَ خِنْذِيذٍ وغَيْرِ أرْجَلاَ

Dedi: ağzını misvakla **ماحَ** etti; onu **يَمِيحُه**; yani onu sertçe ovdu ve emdiğinde.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ماح**: misvak kullandı; **ماح**: salınarak yürüdü; **ماح**: fazlalık verdi. Ve “falan, falanı **امْتَاحَ** etti” denir; yani onun fazlasını istemek için ona geldi; o, **مُمْتَاحٌ**’tır. Ve güneş, devenin **ذِفْرَي**’ını **امْتَاحت** etti; yani onun terini yuvarlaklaştırıp topladığında.

İbn Fasve, devesi **مُعَذّر**’i anarak dedi:

إذا امتاحَ حَرُّ الشَّمسِ ذِفْرَاهُ أَسْهَلَتْ
بِأَصْفَرَ منها قَاطِر كُلَّ مَقْطَرِ

**ذِفْراه**’daki **الهاء**, **المُعَذر** içindir.

Ebû’l-ʿAbbâs, ʿAmr’dan, babasından: yumurtanın sarılığına **المَاحُ**, beyazına **الآح** denir.

İbn Şümeyl: yumurtanın **مُحُّ**’u—şedde ile—içindeki sarı ve beyazın hepsidir; hepsi **مُحٌّ**’tur. Dedi: onlardan kimi “**المُحَّةُ** sarıdır” der.

وحم : Leys dedi: Hamile kadın bir şeyi arzuladığında ona denir: “**وَحِمَتْ**”; o **تَحِمُ** eder; o, **وَحْمَى**’dır; **الوِحَام**ı açıkça vardır. Dedi: **الوَحَمُ** ve **الوِحَام** binek hayvanlarında, hamile kaldıklarında huysuzlaşıp inat ettiklerinde olur; “**وَحِمَتْ**” denir. Ve inşâd etti:

قد رَابَهُ عِصْيَانُهُا وَوِحَامُها

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: şehvetli kimse hakkında darb-ı mesellerinden: “**وَحْمَى ولا حَبَلٌ**”; yani ona bir şey anılsa ancak hamilenin iştahı gibi onu iştah eder. Dedi: **الوِحام** ancak hamileliğin iştahında özellikle olur.

Ebû ʿUbeyde dedi: darb-ı mesellerinden: “**وَحْمَى وأمّا حَبَلٌ فَلاَ**”; bu, hırsından dolayı kendisine ihtiyaç olmayan şeyi isteyen kimseye söylenir; çünkü rahmi olan **الوَحْمَى**, hamileliği sebebiyle her şeyi iştah eder; böylece “bu, hamile gibi iştah eder; onda hamilelik yoktur” denmiştir.

Dedi: Bir hamileye “neyi iştah ediyorsun?” denildi; “hurmayı ve onunla beraber dâhiyeler (belalar)!” dedi; “ve ben, **وَحَمَى**’yım **للدّكَة**”; yani iç yağına (**الوَدَك**). Dedim: **الوحَمُ**, hamilenin yiyeceği bir şeye şiddetli iştahıdır; sonra, bir şeyde iştahı aşırı olan herkes için “**وَحِمَ** eder; **يَوْحَمُ** **وَحَماً**” denir. Ondandır, recez söyleyenin sözü:

أَزْمانَ ليلى عامَ ليلى وَحْمَى

Böylece Leylâ ile buluşma iştahını bir **وَحَماً** kıldı; **الوَحَمَ**ın aslı hamileler içindir.

Leys’in “**الوِحَام** binek hayvanlarında, hamile kaldıklarında inat etmeleridir” sözüne gelince: bu bâtıl bir tefsirdir; onu bir yanılgı görürüm. Onu aldatan, Lebîd’in bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek söylediği şu sözdür:

قد رَابَهُ عِصْيَانُها وَوِحَامُها

Böylece, “**وِحَامُها**” sözünü “**عِصْيانُها**” sözüne atfetmesi sebebiyle ikisinin tek şey olduğunu sandı. Hâlbuki “**وِحَامُها**” sözünün manası: dişi eşeklerin erkek eşeğe iştahıdır; onunla birlikte ona karşı inat etmeleriyle beraber, onu bir rahatlatma ile rahatlatmak istemesini kastetti; böylece onda iki zıt şey belirdiğinde bu, onu onlardan şüphelendirdi.

ومح : Leys bu bâbı ihmal etti.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **الومْحَةُ** güneşten olan izdir. Şemmer’in hattıyla okudum ki Ebû ʿAmr bu urcûzeyi inşâd etti:

لما تَمشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَهْ
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحَزَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمَه

Yani: dişiyi kendine sıkıca katma.

أَرّاً بِعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمَهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه

Onu, erkeklik uzvunu zikrederek kapattı.

Dedi: **وَّمَّاحُها** onun ferciğinin yarığıdır. **انْفَرَى**: sokması için açıldı ve yırtıldı; onu dökmesin diye. Dedim: Bu harfi ancak bu recezde işittim; o, Ebû ʿAmr’ın nevâdirindendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح م أ
عين حمئة‏:‏ كثيرة الحمأة وقد حمئت‏.‏
وحمأت البئر‏:‏ نزعـت حمأهـا‏.‏
وأحمأتهـا‏:‏ ألقيتـه فيهـا ونظيره قذيت العين وأقذيتها ونظير الحمأة والحمإ الحلقة والحلق‏.‏

##### Türkçe

ح م أ
**عين حمئة**: çamuru çok olan; ve çamurlandı.
Ve **حمأت البئر**: onun çamurunu çıkardım.
Ve **أحمأتها**: onu onun içine attım; ve onun benzeri: **قذيت العين** ve **أقذيتها**; ve **الحمأة** ile **الحمإ**’nin benzeri **الحلقة** ve **الحلق**’tır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَمْأَةُ والحَمَأُ: الطين الأَسود المُنتن؛ وفي التنزيل: من حَمَإٍ مسنون، وقيل حَمَأٌ: اسم لجمع حَمْأَةٍ كَحَلَق اسم جمع حَلْقة؛ وقال أَبو عبيدة: واحدة الحَمَإِ حَمَأَة كقَصَبة، واحدة القَصَب. وحَمِئَت البئر حَمَأً، بالتحريك، فهي حَمِئةٌ إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ وكثرت. وحَمِئَ الماءُ حَمْأً وحَمَأً خالطته الحَمْأَة فكَدِرَ وتَغَيرت رائحته. وعين حَمِئَةٌ: فيها حَمْأَة؛ وفي التنزيل: وجَدها تَغْرُب في عَيْنٍ حَمِئةٍ، وقرأَ ابن مسعود وابن الزبير: حاميةٍ، ومن قرأَ حامِية، بغير همز، أَراد حارّةً، وقد تكون حارّة ذاتَ حَمْأَة، وبئر حَمِئةٌ أَيضأ، كذلك. وأَحْمأَها إِحْماءً: جعل فيها الحَمْأَة.
وحَمَأَها يَحْمَؤُها حَمْأً، بالتسكين: أَخرج حَمْأَتها وترابها؛ الأَزهري: أَحْمأْتها أَنا إِحْماءً: إِذا نَقَّيتها من حَمْأَتها، وحَمَأْتُها إِذا أَلقيت فيها الحَمْأَةَ. قال الأَزهري: ذكر هذا الأَصمعي في كتاب الأَجناس، كما رواه الليث، وما أَراه محفوظاً. الفرَّاء: حَمِئْتُ عليه، مهموزاً وغير مهموز، أَي غَضِبْت عليه؛ وقال اللحياني: حَمِيت في الغَضَب أَحْمى حَمْياً، وبعضهم: حَمِئْت في الغضب، بالهمز. والحَمءُ والحَمَأُ: أَبو زوج المرأَة، وقيل: الواحد من أَقارب الزوج والزوجة، وهي أَقَلُّهما، والجمع أَحْمَاء؛ وفي الصحاح: الحَمْء: كل من كان من قِبَل الزوج مثل الأَخ والأَب، وفيه أَربع لغات: حَمْء بالهمز، وأَنشد: قُلْتُ لِبَوَّابٍ، لَدَيْهِ دارُها: *  تِيذَنْ، فَإِنِّي حَمْؤُها وجَارُها وحَماً مثل قَفاً، وحَمُو مثل أَبُو، وحَمٌ مثل أَبٍ. وحَمِئ: غضب، عن اللحياني، والمعروف عند أَبي عبيد: جَمِئَ بالجيم.

##### Türkçe

**الحَمْأَةُ** ve **الحَمَأُ**: pis kokulu siyah çamur; tenzilde: **من حَمَإٍ مسنون**; ve denildi ki: **حَمَأٌ**: **حَمْأَةٍ**’nin cem‘i için bir isimdir; **كَحَلَق** (nasıl ki) **حَلْقة**’nın cem‘ ismi. Ebû Ubeyde dedi ki: **الحَمَإِ**’nin teki **حَمَأَة**’dir; **قَصَبة** gibi, **القَصَب**’ın teki.

Ve kuyu **حَمِئَت** (**حَمَأً**, harekeli olarak); o hâlde o **حَمِئةٌ**’dir; içinde **الحَمْأَةُ** olduğu ve çoğaldığı zaman. Ve su **حَمِئَ** (**حَمْأً** ve **حَمَأً**): ona **الحَمْأَة** karıştı da bulandı ve kokusu değişti.

Ve **عين حَمِئَةٌ**: içinde **حَمْأَة** vardır; tenzilde: **وجَدها تَغْرُب في عَيْنٍ حَمِئةٍ**; İbn Mes‘ûd ve İbn ez-Zübeyr **حاميةٍ** diye okudu. Kim **حامِية** (hemzesiz) okursa, sıcak olanı kastetmiştir; ve (o) **حَمْأَة** sahibi sıcak olabilir; ve **بئر حَمِئةٌ** de (aynı şekilde).

Ve onu **أَحْمأَها إِحْماءً**: içine **الحَمْأَة** koydu.

Ve onu **حَمَأَها يَحْمَؤُها حَمْأً** (sükûn ile): onun **حَمْأَة**sini ve toprağını çıkardı. el-Ezherî: Ben onu **أَحْمأْتها أَنا إِحْماءً**: onu **حَمْأَة**sinden arındırdığım zaman; ve onu **حَمَأْتُها**: içine **الحَمْأَة** attığım zaman. el-Ezherî dedi ki: el-Asma‘î bunu “Kitâbu’l-Ecnâs”ta zikretti; Leys’in rivayet ettiği üzere; ve ben onu mahfuz görmüyorum.

el-Ferrâ: Ona karşı **حَمِئْتُ** (hemzeli ve hemzesiz): yani ona kızdım. el-Lihyânî dedi ki: Öfkede **حَمِيت**; **أَحْمى حَمْياً**; ve bazısı: öfkede **حَمِئْت** (hemze ile). Ve **الحَمءُ** ve **الحَمَأُ**: kadının kocasının babası; ve denildi ki: koca ve karının akrabalarından bir tek kişi; ve o ikisinin daha az olanıdır; cem‘i **أَحْمَاء**’dır. Ve “es-Sıhâh”ta: **الحَمْء**: koca tarafından olan herkes; kardeş ve baba gibi; ve onda dört lugat vardır: **حَمْء** (hemze ile); ve (şu beyit) inşad edildi:

قُلْتُ لِبَوَّابٍ، لَدَيْهِ دارُها: *  تِيذَنْ، فَإِنِّي حَمْؤُها وجَارُها

Ve **حَماً** (قَفاً gibi), ve **حَمُو** (أَبُو gibi), ve **حَمٌ** (أَبٍ gibi). Ve **حَمِئ**: kızdı; el-Lihyânî’den. Ve Ebû Ubeyd katında bilinen: **جَمِئَ** (ج ile).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح م أ * * الحَمَأُ * بفتحتين و * الحَمَأةُ * بسكون الميم الطين الأسود و * الحَمْءُ * كل من كان من قبل الزوج كالأخ والأب ومثله * حَمَّا * كقفا و * حَمُو * كأبو و * حَمٌ * كأب والجمع * أحْمَاءٌ

##### Türkçe

* ح م أ * **الحَمَأُ** iki fetha ile ve **الحَمَأةُ** mîm’in sükûnu ile: siyah çamur; ve **الحَمْءُ**: kocadan önce olanlardan her biri; kardeş ve baba gibi. Benzeri: **حَمَّا** (قفا gibi) ve **حَمُو** (أبو gibi) ve **حَمٌ** (أب gibi). Çoğulu: **أحْمَاءٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحمأة بفتح فسكون: الطين الأسود المنتن كالحما محركة قال الله تعالى  من حمإ مسنون  وفي كتاب المقصور والممدود لأبي علي القالي: الحمأ: الطين المتغير، مقصور مهموز وهو جمع حمأة، كما يقال قصبة وقصب، ومثله قال أبو عبيدة، وقال أبو جعفر: وقد تسكن الميم للضرورة في الضرورة، وهو قول ابن الأنباري. وحمئ الماء كفرح حمأ بفتح فسكون وحمأ محركة: خالطته الحمأة فكدر تغيرت رائحته وحمئ زيد عليه: غضب، عن الأموي، ونقل اللحياني فيه عدم الهمز ويقال: أحمأت البئر إحماء إذا ألقيتها أي الحمأة فيها ويقال: حمأتها كمنعت إذا نزعت حمأتها عن ابن السكيت. اعلم أن المشهور أن الفعل المجرد يرد لإثبات شيء، وتزاد الهمزة لإفادة سلب ذلك المعنى، نحو شكى إلي زيد فأشكيته، أي أزلت شكواه وما هنا جاء على العكس، قال في الأساس: ونظيره قذيت العين وأقذيتها. وفي التهذيب: أحمأتها أنا إحماء إذا نقيتها من حمأتها، وحمأتها إذا ألقيت فيها الحمأة، ذكر هذا الأصمعي في كتاب الأجناس كما أورده الليث، قال: وما أراه محفوظا. ويقال: حمئت البئر حمأ فهي حمئة إذا صارت فيها الحمأة. وفي التنزيل  تغرب في عين حمئة  وقرأ ابن مسعود وابن الزبير  في عين حامئة  ومن قرأ حامية بغير همز أراد حارة، وقد تكون حارة ذات حمأة. والحمء بالهمز ويحرك والحما كقفا، ومن ضبطه بالمد فقد أخطأ والحمو مثل أبو، مذل هو مضبوط في النسخ الصحيحة. وضبطه شيخنا كدلو والحم محذوف الأخير كيد ودم وهؤلاء الثلاثة الأخيرة محلها باب المعتل: أبو زوج المرأة خاصة، وهي الحماة أو الواحد من أقارب الزوج والزوجة، ونقل الخليل عن بعض العرب أن الحمو يكون من الجانبين، كالصهر، وفي الصحاح والعباب: الحمء: كل من كان من قبل الزوج، مثل الأخ والأب والعم وأنشد أبو عمرو في اللغة الأولى:
  قلت لبواب لديه دارها
  تيذن فإني حمؤها وجارها ج أحماء كشخص وأشخاص وأما الحديث المتفق على صحته، الذي رواه عقبة بن عامر الجهني رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال  إياكم والدخول على النساء  فقال رجل من الأنصار: يا رسول الله أفرأيت الحمء? فقال  الحمء الموت  فمعناه أن حماها الغاية في الشر والفساد، فشبهه بالموت، لأنه قصارى كل بلاء وشدة، وذلك أنه شر من الغريب من حيث إنه آمن مدل والأجنبي متخوف مترقب، كذا في العباب. والحمأة: نبت ينبت بنجد في الرمل وفي السهل. ويقال: رجل حمئ العين، كخجل: عيون مثل نجئ الهين، عن الفراء، قال ولم نسمع له فعلا.

##### Türkçe

**الحمأة** (fetha ile sonra sükûn): **الحما** (harekeli) gibi, kokmuş siyah çamur. Allah Teâlâ dedi ki: “**من حمإ مسنون**”. Ebû Ali el-Kālî’nin “**المقصور والممدود**” kitabında: **الحمأ**: değişmiş çamur; maksûr, hemzeli olup **حمأة**’nin cem‘idir; “**قصبة**” ve “**قصب**” denildiği gibi. Bunun benzerini Ebû Ubeyde söyledi. Ebû Ca‘fer dedi ki: zaruret için mîm bazen sükûnlanır; bu, İbnü’l-Enbârî’nin sözüdür.

**حمئ** su, **فرح** gibi: **حمأ** (fetha ile sonra sükûn) ve **حمأ** (harekeli): ona **الحمأة** karıştı da bulandı; kokusu değişti. **حمئ** Zeyd, üzerine: öfkelendi; el-Ümevî’den. el-Lihyânî onda hemzesizliği nakletti. Denilir: **أحمأت** kuyuyu **إحماء** olarak: yani **الحمأة**’yi ona attığında. Denilir: **حمأتها** **منعت** gibi: **حمأتها**’sını ondan çekip çıkardığında; İbnü’s-Sikkît’ten.

Bil ki meşhur olan, mücerred fiilin bir şeyi ispat için gelmesi, hemzenin de o mânâyı selbetmeyi ifade için artırılmasıdır; “Zeyd bana şikâyet etti, ben de onu **أشكيته**” gibi; yani şikâyetini giderdim. Burada ise bunun aksine geldi. “**الأساس**”ta dedi ki: bunun benzeri “**قذيت** göz ve **أقذيتها**”dır. “**التهذيب**”te: “Ben onu **أحمأتها** **إحماء** olarak: onu **حمأتها**’sından temizlediğimde; ve **حمأتها**: ona **الحمأة** attığımda” denildi. Bunu el-Asma‘î “**كتاب الأجناس**”ta zikretti; el-Leys’in naklettiği gibi. Dedi ki: onu mahfuz görmüyorum. Denilir: **حمئت** kuyu, **حمأ**; o hâlde o **حمئة**’dir: onda **الحمأة** olduğunda.

Tenzîlde: “**تغرب في عين حمئة**”. İbn Mes‘ûd ve İbnü’z-Zübeyr “**في عين حامئة**” okudu. Hemzesiz **حامية** okuyan, “sıcak”ı kastetti; sıcak, **حمأة** sahibi de olabilir.

**الحمء** hemze iledir ve harekelenir; **الحما** ise **قفا** gibi. Onu medd ile ضبط eden hata etmiştir. **الحمو** “**أبو**” gibi; bu, sahih nüshalarda ضبط edilmiştir. Şeyhimiz onu **دلو** gibi ضبط etti. **الحم** sonu hazfedilmiş, **يد** ve **دم** gibi; bu son üçü(nün) yeri “**باب المعتل**”dedir: kadının kocasının babası özellikle; o da **الحماة**’dir; yahut kocanın ve karının akrabalarından bir tek kişi. el-Halîl bazı Araplardan nakletti ki **الحمو** iki taraftan da olur; **الصهر** gibi. “**الصحاح**” ve “**العباب**”da: **الحمء**: koca tarafından olan herkes; kardeş, baba ve amca gibi. Ebû Amr birinci lugatta şu beyti inşâd etti:
  قلت لبواب لديه دارها
  تيذن فإني حمؤها وجارها

Cem‘i: **أحماء**; “**شخص**” ve “**أشخاص**” gibi.

Ama sıhhati üzerinde ittifak edilen hadis; onu Ukbe b. Âmir el-Cühenî (Allah ondan razı olsun) Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet etti: “**إياكم والدخول على النساء**”. Ensardan bir adam dedi ki: “Ya Resûlallah, **الحمء** hakkında ne dersin?” Dedi ki: “**الحمء الموت**”. Bunun mânâsı: onun **حما**’sı şer ve fesatta nihayettir; onu ölüme benzetti; çünkü o, her belâ ve şiddetin son haddidir. Bu da şundandır: o, yabancıdan daha şerlidir; zira o emniyet içindedir, yabancı ise korkulu, gözetleyip bekleyicidir; “**العباب**”da böyle.

**الحمأة**: Necd’de kumda ve düzlükte biten bir bitki.

Denilir: **رجل حمئ العين**; **خجل** gibi: gözleri, **نجئ الهين** gibi; el-Ferrâ’dan. Dedi ki: onun için bir fiil işitmedik.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَمَأَ البِئْرَ
1 حَمَأَ البِئْرَ ذ , (S, K,) aor. حَمَاَ , (K,) inf. n. حَمْءٌ, (S,) He cleansed the well of its حَمْأَة [or black, fetid mud]. (S, K.) In the T, this signification is assigned to البئر ↓ احمأ; and the signification assigned below to the latter is given to حمأ: but As says that he does not find this authorized by usage. (TA.) -A2- حَمِئَ, aor. حَمَاَ , inf. n. حَمْءٌ and حَمَأٌ, It (water) was, or became, mixed with black, fetid mud, and so rendered turbid, (K, TA,) and altered in odour. (TA.) And حَمِئَتِ البِئْرُ, inf. n. حَمَأٌ, The well had in it black [fetid] mud (S, Msb) in abundance: (S:) and the like is also said of a spring. (TA.) -A3- حَمِئَ عَلَيْهِ He was angry with him; (El-Umawee, S, K;) as also حَمِىَ. (Lh, TA.)

احمأ البِئْرَ
4 احمأ البِئْرَ ذ , (ISk, S, K,) inf. n. اـِحْمَآءٌ, (ISk, S,) He threw حَمْأَة [or black, fetid mud] into the well. (ISk, S, K.) ― -b2- See also 1.

حَمْءٌ
حَمْءٌ حمء and حَمٌ and حَمُو [only used as a prefixed n. governing the gen. case (see حَمٌ in art. حمو)] and حَمًا (S, Msb, K) and ↓ حَمَأٌ (K) A woman's husband's father; (IF, Msb, K;) and a man's wife's father: (IF, Msb:) or a man's wife's father or wife's brother or wife's paternal uncle: (M, Msb:) or any one of a woman's husband's [male] relations, (S, O, K,) as the brother and the father (S, O) and the paternal uncle; (O, TA;) and of a man's wife's relations: (K:) pl. أَحْمَآءٌ: (S, K:) the fem. is حَمَاْةٌ. (TA.) -A2- See also حَمْأَةٌ.

حَمَأٌ
حَمَأٌ ذ : see حَمْءٌ: -A2- and see also what next follows.

حَمْأَةٌ
حَمْأَةٌ ذ (S, Msb, K) and ↓ حَمَأٌ, (S, K,) but accord. to some, the latter is the pl. [or rather quasipl. n.] of the former; and sometimes, by poetic license, it is written ↓ حَمْءٌ; (TA;) Black mud: (S, Msb:) or black fetid mud. (K.) -A2- Also, the former, A certain plant, (K,) that grows in Nejd, in the sands, and in plain, or soft, land. (TA.)

حَمِئُ العَيْنِ
حَمِئُ العَيْنِ ذ A man of an evil eye, (Fr, K,) who injures with his eye him whom he sees and admires: no verb belonging to it has been heard. (Fr, TA.) -A2- حَمِئَةٌ A well (بِئْر) or a spring (عَيْن) foul with black, fetid mud. (TA.)

##### Türkçe

حَمَأَ البِئْرَ
1 **حَمَأَ البِئْرَ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **حَمَاَ** , (K,) mastarı **حَمْءٌ**, (S,) O, kuyuyu **حَمْأَة**’sinden [yahut siyah, pis kokulu çamurundan] temizledi. (S, K.) T’de bu anlam **البئر** ↓ **احمأ**’ya nispet edilmiştir; ve aşağıda ikincisine nispet edilen anlam **حمأ**’ya verilmiştir: fakat As, bunun kullanımla yetkilendirilmiş olduğunu bulmadığını söyler. (TA.) -A2- **حَمِئَ**, muzâri‘ı **حَمَاَ** , mastarı **حَمْءٌ** ve **حَمَأٌ**, O (su), siyah, pis kokulu çamurla karışmış oldu yahut oldu da bulanık kılındı, (K, TA,) ve koku bakımından değişti. (TA.) Ve **حَمِئَتِ البِئْرُ**, mastarı **حَمَأٌ**, Kuyuda siyah [pis kokulu] çamur bolca vardı: (S:) ve benzeri bir pınar hakkında da söylenir. (TA.) -A3- **حَمِئَ عَلَيْهِ** O, ona kızdı; (El-Umawee, S, K;) **حَمِىَ** da böyledir. (Lh, TA.)

احمأ البِئْرَ
4 **احمأ البِئْرَ** ذ , (ISk, S, K,) mastarı **اـِحْمَآءٌ**, (ISk, S,) O, kuyuya **حَمْأَة** [yahut siyah, pis kokulu çamur] attı. (ISk, S, K.) ― -b2- 1’e de bak.

حَمْءٌ
**حَمْءٌ** **حمء** ve **حَمٌ** ve **حَمُو** [yalnızca mecrûru yöneten başa getirilen bir isim olarak kullanılır (bk. **حَمٌ** mad. **حمو**’da)] ve **حَمًا** (S, Msb, K) ve ↓ **حَمَأٌ** (K) Kadının kocasının babası; (IF, Msb, K;) ve erkeğin karısının babası: (IF, Msb:) yahut erkeğin karısının babası veya karısının erkek kardeşi veya karısının baba tarafından amcası: (M, Msb:) yahut kadının kocasının [erkek] akrabalarından herhangi biri, (S, O, K,) erkek kardeş ve baba gibi (S, O) ve baba tarafından amca; (O, TA;) ve erkeğin karısının akrabalarından: (K:) çoğulu **أَحْمَآءٌ**: (S, K:) müennesi **حَمَاْةٌ**’dir. (TA.) -A2- **حَمْأَةٌ**’ye de bak.

حَمَأٌ
**حَمَأٌ** ذ : **حَمْءٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca hemen ardından gelen şeye de bak.

حَمْأَةٌ
**حَمْأَةٌ** ذ (S, Msb, K) ve ↓ **حَمَأٌ**, (S, K,) fakat bazılarına göre ikincisi birincinin çoğuludur [yahut daha doğrusu çoğulumsu isimdir]; ve bazen, şiirsel ruhsatla, ↓ **حَمْءٌ** diye yazılır; (TA;) Siyah çamur: (S, Msb:) yahut siyah pis kokulu çamur. (K.) -A2- Ayrıca, birincisi, Necd’de, kumlarda, ve düz, yahut yumuşak, arazide yetişen belirli bir bitki. (K,) (TA.)

حَمِئُ العَيْنِ
**حَمِئُ العَيْنِ** ذ Gözü kötü olan bir adam, (Fr, K,) gördüğü ve beğendiği kimseye gözüyle zarar veren: ona ait hiçbir fiil işitilmemiştir. (Fr, TA.) -A2- **حَمِئَةٌ** Siyah, pis kokulu çamurla pislenmiş bir kuyu (**بِئْر**) yahut bir pınar (**عَيْن**). (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: حمء

حَمَأَ
حَمَأَ A ( n. ac. حَمْء 1 ),
a.  Cleaned out ( a well ).

حَمِئَ
حَمِئَ A ( n. ac. حَمْء 1 ,  حَمَأ 4 ),
a.  Was thick, muddy.

b.  [ 'Ala ], Was, got angry with.

حَمَأ
حَمَأ
a.  Mud, slime; ooze.

حَمِى
HamiY^
a.  Muddy, miry, foul.

##### Türkçe

**حَمَأَ**
**حَمَأَ** A (mastarı **حَمْء** 1),
a. (bir kuyuyu) temizledi.

**حَمِئَ**
**حَمِئَ** A (mastarı **حَمْء** 1, **حَمَأ** 4),
a. Kalın, çamurlu idi.

b. [‘Ala], -e karşı öfkeli oldu, öfkelendi.

**حَمَأ**
**حَمَأ**
a. Çamur, balçık; sızıntı.

**حَمِى**
HamiY^
a. Çamurlu, bataklık; pis.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: حمء

حمء
حَمَأَ - يَحْمَأُ (حَمِئَ - يَحْمَأُ) - حَمَأ - حَمِئ - حَمِئَة

حَمَأَ - يَحْمَأُ (حَمِئَ - يَحْمَأُ) + كائن أو شيء + شيئاً (ماء أو سائل): كدره وعكره برمي مواد عالقة فيه، فيصير لونه عكراً مسوداً وله رائحة نتنة
حَمِئَ - يَحْمَأُ + الماء أو السائل: يتكدر ويتعكر بالمواد العالقة ويصير لونه عكراً مسوداً وله رائحة نتنة
حَمَأ: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " حَمِئَ - يَحْمَأُ ": وهو ما يكون بفعل " حَمِئَ - يَحْمَأُ ": العكر والطين الأسود الذي يشوب الماء المنتن
حَمِئ: على وزن " فـَعل": اسم فاعل مبالغة من" حَمِئَ - يَحْمَأُ ": كثير الحمأة
حَمِئَة: على وزن " فـَعـِلة " مؤنث " حَمِئ ": كثيرة الحمأة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التكدر والتعكر وتشكل حجاب في الوسط الناقل للضوء، وتستخدم بمعنييها النفسي والمادي كتشوش الرؤيا المادية بالغيم والغمام، أو النفسية بمعنى الهم والغم وعدم وضوح الذهن وتعكر المزاج"،وهي:
غَمَّ - يَغُمُّ، حَمَأَ - يَحْمَأُ (حَمِئَ - يَحْمَأُ)، كَرَبَ - يَكْرُب، كَدَرَ - يَكْدُرُ، هَمَّ - يَهُمُّ (المتعدي)، حَزَنَ - يَحْزُنُ
حمأ  - حمئة
 	﴿ولقد خلقنا الإنسان من صلصال من حمإ مسنون (26) والجان خلقناه من قبل من نار السموم (27)﴾ الحجر ﴿وإذ قال ربك للملائكة إني خالق بشرا من صلصال من حمإ مسنون (28) فإذا سويته ونفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين (29)﴾ الحجر ﴿قال لم أكن لأسجد لبشر خلقته من صلصال من حمإ مسنون (33)﴾ الحجر
 	﴿حتى إذا بلغ مغرب الشمس وجدها تغرب في عين حمئة ووجد عندها قوما قلنا ياذا القرنين إما أن تعذب وإما أن تتخذ فيهم حسنا(86)﴾ الكهف
جاء في التفسير: حمأ: طين أسود متغير، عين حمئة: أي كثيرة الحمأة أي الطينة السوداء
مختار الصحاح
● [حمأ] ح م أ: الحَمَأُ بفتحتين و الحَمَأةُ بسكون الميم الطين الأسود و الحَمْءُ كل من كان من قبل الزوج كالأخ والأب ومثله حَمَّا كقفا و حَمُو كأبو و حَمٌ كأب والجمع أحْمَاءٌ
الراغب
حمى
- الحمي: الحرارة المتولدة من الجواهر المحمية، كالنار والشمس، ومن القوة الحارة في البدن، قال تعالى: }في عين حامية﴿(سورة الكهف: آية 86، وهي قراءة ابن عامر وحمزة والكسائي وخلف وشعبة وأبي جعفر)، أي: حارة، وقرئ:﴾حمئة﴿(وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وحفص ويعقوب. انظر: الإتحاف 294)، وقال عز وجل:﴾يوم يحمى عليها في نار جهنم﴿[التوبة/35]، وحمي النهار (انظر: الأفعال 1/373)، وأحميت الحديدة إحماء, وحميا الكأس (انظر: المجمل 1/250) : سورتها وحرارتها، وعبر عن القوة الغضبية إذا ثارت وكثرت بالحمية، فقيل: حميت على فلان، أي: غضبت عليه، قال تعالى:﴾حمية الجاهلية{ [الفتح/26]، وعن ذلك استعير قولهم: حميت المكان حمى، وروي: (لا حمى إلا لله ورسوله) (الحديث أخرجه البخاري في كتاب الجهاد، باب أهل الدار يبيتون فيصاب الولدان والذراري 6/146؛ وأحمد في مسنده 4/73؛ وأبو داود في باب الأرض يحميها الرجل. انظر: معالم السنن 3/49).
وحميت أنفي محمية (انظر: أساس البلاغة ص 97)، وحميت المريض حميا، وقوله عز وجل: }ولا حام{ [المائدة/103]، قيل: هو الفحل إذا ضرب عشرة أبطن كأن يقال: حمى ظهره فلا يركب (راجع: الدر المنثور في التفسير بالمأثور 3/212)، وأحماء المرأة: كل من كان من قبل زوجها (قال ابن فارس: الحمو: أبو الزوج، وأبو امرأة الرجل. انظر: المجمل 1/249.
وقال ابن الأثير: الأحماء: أقارب الزوج، وفيه (لا يخلون رجل بمغيبة وإن قيل حموها، ألا حموها الموت).
انظر: النهاية 1/448)، وذلك لكونهم حماة لها، وقيل: حماها وحموها وحميها، وقد همز في بعض اللغات فقيل: حمء، نحو: كمء (وهذا منقول عن الأصمعي، انظر: المجمل 1/249)، والحمأة والحمأ: طين أسود منتن، قال تعالى: }من حمأ مسنون﴿[الحجر/26]، ويقال: حمأت البئر: أخرجت حمأتها، وأحمأتها: جعلت فيها حمأ، وقرئ:﴾في عين حمئة{ (سورة الكهف: آية 86، وقد مرت في الصفحة السابقة) : ذات حمأ.
ملخص اللسان
1.    حَمَأَها يَحْمَؤُها حَمْأً: أَخرج حَمْأَتها وترابها؛
2.    الحَمْأَةُ والحَمَأُ: الطين الأَسود المُنتن؛
3.    وحَمِئَت البئر حَمَأً فهي حَمِئةٌ إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ  وكثرت.
4.    وحَمِئَ الماءُ حَمْأً وحَمَأً خالطته الحَمْأَة فكَدِرَ وتَغَيرت رائحته.
5.      وعين حَمِئَةٌ: فيها حَمْأَة؛
6.    أَحْمأْتها أَنا إِحْماءً: إِذا نَقَّيتها من حَمْأَتها،
7.    وحَمَأْتُها  إِذا أَلقيت فيها الحَمْأَةَ.
8.    حَمِئْتُ عليه ، أَي غَضِبْت عليه؛
9.    والحَمءُ والحَمَأُ: أَبو زوج المرأَة،
10.                       الحَمْء: كل من كان من قِبَل الزوج مثل الأَخ والأَب،
11.                       وحَمِئ: غضب،
لسان العرب
● - حمأ: الحَمْأَةُ والحَمَأُ: الطين الأَسود المُنتن؛ وفي التنزيل: من  حَمَإٍ مسنون، وقيل حَمَأٌ: اسم لجمع حَمْأَةٍ كَحَلَق اسم جمع حَلْقة؛ وقال أَبو عبيدة: واحدة الحَمَإِ حَمَأَة كقَصَبة، واحدة القَصَب.  وحَمِئَت البئر حَمَأً، بالتحريك، فهي حَمِئةٌ إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ  وكثرت. وحَمِئَ الماءُ حَمْأً وحَمَأً خالطته الحَمْأَة فكَدِرَ وتَغَيرت رائحته.  وعين حَمِئَةٌ: فيها حَمْأَة؛ وفي التنزيل: وجَدها تَغْرُب في عَيْنٍ  حَمِئةٍ، وقرأَ ابن مسعود وابن الزبير: حاميةٍ، ومن قرأَ حامِية، بغير همز، أَراد حارّةً، وقد تكون حارّة ذاتَ حَمْأَة، وبئر حَمِئةٌ أَيضأ، كذلك.  وأَحْمأَها إِحْماءً: جعل فيها الحَمْأَة.  وحَمَأَها يَحْمَؤُها حَمْأً، بالتسكين: أَخرج حَمْأَتها وترابها؛  الأَزهري: أَحْمأْتها أَنا إِحْماءً: إِذا نَقَّيتها من حَمْأَتها، وحَمَأْتُها  إِذا أَلقيت فيها الحَمْأَةَ. قال الأَزهري: ذكر هذا الأَصمعي في كتاب الأَجناس، كما رواه الليث، وما أَراه محفوظاً.  الفرَّاء: حَمِئْتُ عليه، مهموزاً وغير مهموز، أَي غَضِبْت عليه؛ وقال اللحياني: حَمِيت في الغَضَب أَحْمى حَمْياً، وبعضهم: حَمِئْت في الغضب، بالهمز. والحَمءُ والحَمَأُ: أَبو زوج المرأَة، وقيل: الواحد من أَقارب الزوج والزوجة، وهي أَقَلُّهما، والجمع أَحْمَاء؛ وفي الصحاح: الحَمْء: كل من كان من قِبَل الزوج مثل الأَخ والأَب، وفيه أَربع لغات: حَمْء بالهمز، وأَنشد:  قُلْتُ لِبَوَّابٍ، لَدَيْهِ دارُها: *  تِيذَنْ، فَإِنِّي حَمْؤُها وجَارُها  وحَماً مثل قَفاً، وحَمُو مثل أَبُو، وحَمٌ مثل أَبٍ. وحَمِئ: غضب، عن اللحياني، والمعروف عند أَبي عبيد: جَمِئَ بالجيم.
مقاييس اللغة:
(حم) الحاء والميم فيه تفاوتٌ؛ لأنّه متشعب الأبواب جداً. فأحد أصوله اسوداد، والآخَر الحرارة، والثالث الدنوّ والحُضور، والرابع جنسٌ من الصوت، والخامس القَصْد.
فأمّا السواد الفحُمَمُ الفحم. قال طرفة:
أشَجَاكَ الرَّبْعُ أم قِدَمُهْ *** أمْ رمادٌ دارسٌ حُمَمُهْ([84])
ومنه اليَحْموم، وهو الدُّخان. والحِمْحِمُ: نبتٌ أسود، وكلُّ أسوَدَ حِمْحِم.
ويقال حَمَّمْته إذا سَخَّمت وجهه بالسُّخام، وهو الفَحْم.
ومن هذا الباب: حَمَّمَ الفرْخُ، إذا طلع رِيشُه. قال:
* حَمَّم فَرخٌ كالشَّكير الجَعْدِ *
وأمّا الحرارة فالحَميم الماء الحارّ. والاستحمام: الاغتسال به. ومنه الحَمّ، وهي الأَلية تُذاب، فالذي يبقى منها بعد الذَّوْب حَمٌّ، واحدته حَمَّةٌ. ومنه الحَميم، وهو العَرَق. قال أبو ذؤيب:
فَأَبَى بدِرَّتِها إذا ما استُغْضِبَتْ *** إلاَّ الحميمَ فإِنّه يَتَبَضَّعُ([85])
ومنه الحُمَام، وهو حُمَّى الإبل. ويقال أحمَّت الأرض [إذا صارت([86])] ذات حُمَّى. وأنشد الخليل في الحَمِّ:
ضُمَّا عليها جانِبَيْها ضَمَّا *** ضَمَّ عَجوزٍ في إناء حُمَّا
وأمّا الدنُوّ والحضور فيقولون: أَحَمَّتِ الحاجةُ: حَضَرت، وأحَمَّ الأمرُ: دنا. وأنشد:
حَيِّيا ذلك الغَزَال الأَجَمَّا *** إن يكنْ ذلك الفراقُ أَحَمَّا([87])
وأما الصوت فالحَمْحَمة حَمحمَةُ الفَرَس عند العَلْف.
وأمّا القَصْد فقولهم حَمَمْتُ حَمَّهُ، أي قَصَدْت قَصْدَه. قال طرفة:
جَعَلتْهُ حَمَّ كَلْكَلِها *** بالعَشِيِّ دِيمَةٌ تَثِمُهْ([88])
ومما شذَّ عن هذه الأبواب قولهم: طلَّق الرّجُل امرأتَه وحَمَّمَها، إذا متَّعها بثَوْبٍ أو نحوه. قال:
أنتَ الذي وَهبتَ زيداً بعدما *** همَمْتُ بالعَجُوز* أنْ تُحَمَّما([89])
وأمّا قولهم احتَمَّ الرّجلُ، فالحاء مبدلةٌ من هاء، وإنّما هو من اهتَمَّ.
القاموس المحيط:
الحَمْأَةُ الطِّينُ الأسْوَدُ المُنْتِنُ، كالحَمَإِ مُحَرَّكَةً. وحَمِئَ الماءُ، كَفَرِحَ، حَمْئاً وحَمَأً خالَطَتْهُ فَكَدِرَ، وزَيْدٌ غَضِبَ. وأحْمَأتُ البِئْرَ ألقَيتُها فيها. وحَمَأْتُها، كَمَنَعْتُ نَزَعْتُ حَمْأَتَها. والحَمْءُ، ويُحَرَّكُ، والحما والحَمُو والحَمُ أبو زَوْجِ المرأة، أو الواحِدُ من أقارِبِ الزَّوْجِ والزَّوْجَةِ،
ج، أحْمَاءٌ والحَمْأَةُ: نَبْتُ. ورَجُلٌ حَمِئُ العَينِ، كَخَجِلٍ: عَيُونٌ.
تاج العروس:
ح م أ
الحَمْأَةُ بفتح فسكون : الطِّين الأسود المُنْتِن كالحَما محرَّكةً قال الله تعالى " منْ حَمَإٍ مَسْنونٍ " وفي كتاب المقصور والممدود لأبي عليٍّ القالي : الحَمَأُ : الطين المتغيِّر مقصورٌ مهموزٌ وهو جمعُ حَمَأَةٍ كما يقال قَصَبَةٌ وقَصَبٌ ومثله قال أَبو عبيدة وقال أَبو جعفر : وقد تُسَكَّن الميمُ للضرورة في الضرورة وهو قولُ ابنِ الأَنباري . وحَمِئَ الماءُ كفَرِحَ حَمأً بفتح فسكون وحَمَأً محرَّكةً : خالَطَتْه الحَمْأَة فكَدِرَ تغيَّرت رائحتُه وحَمِئَ زَيْدٌ عليه : غَضِبَ عن الأُمويّ ونقل اللحيانيُّ فيه عدمَ الهمز ويقال : أَحْمَأْتُ البئرَ إحماءً إذا أَلقَيْتُها أَي الحَمْأَة فيها ويقال : حَمَأْتُها كمنَعْتُ إذا نزعْتُ حَمْأَتُها عن ابن السكيت . اعلم أنَّ المشهور أنَّ الفعل المجرَّد يرِد لإثبات شيءٍ وتُزاد الهمزةُ لإفادة سلْبِ ذلك المعنى نحو شكَى إليَّ زَيْدٌ فأَشْكَيْتُه أَي أَزلْت شكواه وما هُنا جاءَ على العكس قال في الأَساس : ونظيره قَذَيْتَ العينَ وأَقْذَيْتَها . وفي التهذيب : أَحْمَأْتُها أَنا إِحماءً إذا نَقَّيْتُها من حَمْأَتِها وحَمَأْتُها إذا أَلقيتُ فيها الحَمْأَة ذكر هذا الأَصمَعِيّ في كتاب الأَجناس كما أَورده الليث قال : وما أَراه محفوظاً . ويقال : حَمِئت البئرُ حَمَأً فهي حَمِئَةٌ إذا صارت فيها الحَمْأَة . وفي التنزيل " تَغْرُبُ في عَيْنٍ حَمِئَةٍ " وقرأَ ابنُ مسعود وابنُ الزُّبَيْر " في عَيْنٍ حامِئَةٍ " ومن قرأَ حاميةٍ بغير همزٍ أرادَ حارَّة وقد تكون حارَّةً ذاتَ حَمْأَةً . والحَمْءُ بالهمز ويحرَّك والحَمَا كقَفاً ومن ضبطه بالمدّ فقد أخطأَ والحَمُو مثل أبو مذل هو مضبوطٌ في النُّسخ الصحيحة . وضبطه شيخنا كدَلْوٍ والحَمُ محذوفُ الأَخير كيَدٍ ودَمٍ وهؤلاء الثلاثة الأخيرة محلُّها باب المعتلّ : أَبو زوجِ المرأةِ خاصَّةً وهي الحَماةُ أَو الواحدُ من أَقارب الزَّوجِ والزَّوجة ونقل الخليلُ عن بعض العرب أنَّ الحَمُو يكون من الجانِبَيْنِ كالصِّهرِ وفي الصحاح والعُباب : الحَمْءُ : كلُّ من كانَ من قِبَلِ الزوجِ مثل الأَخ والأَب والعَمِّ وأَنشد أَبو عمرٍو في اللغة الأولى :
" قُلْتُ لبوَّابٍ لدَيْهِ دَارُها
" تِيذَنْ فإِنِّي حَمْؤُهَا وجارُها ج أُحْماءٌ كشخصٍ وأَشخاصٍ وأمَّا الحديث المتَّفق على صحّته الذي رواه عقبة بن عامرٍ الجُهَنِيُّ رضي الله عنه عن النبي صلّى الله عليه وسلّم أنَّه قال " إِيَّاكُمْ والدُّخولَ على النِّساءِ " فقال رجلٌ من الأَنصار : يا رسول الله أَفرَأَيْتَ الحَمْءَ ؟ فقال " الحَمْءُ المَوْتُ " فمعناه أن حَماها الغايَةُ في الشَّرِّ والفَساد فشبَّهه بالموت لأنَّه قُصارى كلِّ بلاءٍ وشدَّةٍ وذلك أنَّه شرٌّ من الغَريبِ من حيثُ إنَّه آمِنٌ مُدْلٍ والأَجنبيُّ مُتَخوِّفٌ مُتَرقِّبٌ كذا في العباب . والحَمْأَةُ : نبتٌ يَنْبُتُ بنجدٍ في الرَّمل وفي السَّهْلِ . ويقال : رجلٌ حَمِئُ العينِ كخَجِل : عَيونٌ مثل نَجِئ الهَيْنِ عن الفرَّاء قال ولم نسمع له فِعلاً

##### Türkçe

حمء
**حَمَأَ** - **يَحْمَأُ** (**حَمِئَ** - **يَحْمَأُ**) - **حَمَأ** - **حَمِئ** - **حَمِئَة**

**حَمَأَ** - **يَحْمَأُ** (**حَمِئَ** - **يَحْمَأُ**) + bir varlık veya şey + bir şeyi (su veya sıvı): ona, içinde asılı maddeler atmak suretiyle bulanıklık ve kirlilik verdi; böylece rengi bulanık, kararmış olur ve onun pis bir kokusu olur.
**حَمِئَ** - **يَحْمَأُ** + su veya sıvı: asılı maddelerle bulanıklaşır ve kirlenir; rengi bulanık, kararmış olur ve onun pis bir kokusu olur.
**حَمَأ**: “ **فـَعـَل** ” vezni üzere: **حَمِئَ** - **يَحْمَأُ** fiilinin isim-fiilidir; ve **حَمِئَ** - **يَحْمَأُ** fiiliyle olan şeydir: pis kokulu suya karışan bulanıklık ve siyah çamur.
**حَمِئ**: “ **فـَعل** ” vezni üzere: **حَمِئَ** - **يَحْمَأُ**’dan mübalağa ism-i fâil: çok **الحمأة** sahibi.
**حَمِئَة**: “ **فـَعـِلة** ” vezni üzere, **حَمِئ**’in müennesi: çok **الحمأة** sahibi.
Ve lafız, “ışığı taşıyan ortamın içinde bulanıklık ve kirlilik ve bir perde oluşması; ve maddî görüşün bulut ve bulutçukla bulanıklaşması gibi, yahut psikolojik olarak keder ve gam ve zihnin açıklığının olmaması ve mizacın bulanması anlamında, psikolojik ve maddî iki anlamıyla kullanılır” lafızlar grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**غَمَّ** - **يَغُمُّ**، **حَمَأَ** - **يَحْمَأُ** (**حَمِئَ** - **يَحْمَأُ**)، **كَرَبَ** - **يَكْرُب**، **كَدَرَ** - **يَكْدُرُ**، **هَمَّ** - **يَهُمُّ** (**المتعدي**)، **حَزَنَ** - **يَحْزُنُ**
**حمأ**  - **حمئة**
 	﴿Andolsun, insanı, şekil verilmiş **حمإ**’den bir çamurdan yarattık (26); ve canı da ondan önce zehirli ateşten yarattık (27)﴾ الحجر ﴿Ve hani Rabbin meleklere demişti: “Şüphesiz ben, şekil verilmiş **حمإ**’den bir çamurdan bir beşer yaratacağım (28); onu düzenleyip ona ruhumdan üflediğimde, ona secde ederek kapanın” (29)﴾ الحجر ﴿Dedi: “Ben, onu şekil verilmiş **حمإ**’den bir çamurdan yarattığın bir beşere secde edecek değilim” (33)﴾ الحجر
 	﴿Nihayet güneşin battığı yere vardığında, onu **عين حمئة**’de batıyor buldu; ve onun yanında bir kavim buldu; dedik: “Ey Zülkarneyn, ya azap edersin ya da onların içinde bir iyilik edinirsin” (86)﴾ الكهف
Tefsirde geldi: **حمأ**: değişmiş siyah çamur; **عين حمئة**: yani çok **الحمأة** sahibi, yani siyah çamur.
مختار الصحاح
● [**حمأ**] ح م أ: **الحَمَأُ** iki fetha ile ve **الحَمَأةُ** mîm’in sükûnu ile: siyah çamur; ve **الحَمْءُ**: kocadan önce olanlardan her biri, kardeş ve baba gibi; ve onun benzeri **حَمَّا** (قفا gibi) ve **حَمُو** (أبو gibi) ve **حَمٌ** (أب gibi); ve cem‘i **أحْمَاءٌ**.
الراغب
**حمى**
- **الحمي**: korunmuş cevherlerden doğan sıcaklık; ateş ve güneş gibi; ve bedendeki sıcak kuvvetten; Yüce Allah’ın sözü: }في عين حامية﴿(الكهف sûresi: 86. âyet; ve bu, İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Halef, Şu‘be ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir), yani: sıcak; ve﴾حمئة﴿diye de okunmuştur (ve bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, Hafs ve Ya‘kūb’un kıraatidir. Bkz.: الإتحاف 294); ve Aziz ve Celil buyurdu:﴾يوم يحمى عليها في نار جهنم﴿[التوبة/35]; ve **حمي النهار** (bkz.: الأفعال 1/373); ve **أحميت الحديدة إحماء**; ve **حميا الكأس** (bkz.: المجمل 1/250): onun şiddeti ve sıcaklığı; ve öfke kuvveti, kabarıp çoğaldığında **الحمية** ile ifade edildi; böylece “**حميت على فلان**” denildi, yani: ona öfkelendim; Yüce Allah’ın sözü:﴾حمية الجاهلية{ [الفتح/26]; ve bundan, “**حميت المكان حمى**” sözleri ödünç alındı; ve rivayet olundu: (**لا حمى إلا لله ورسوله**) (hadisi Buhârî, Kitâbu’l-cihâd’da, “باب أهل الدار يبيتون فيصاب الولدان والذراري” 6/146; Ahmed, Müsned’inde 4/73; Ebû Dâvûd, “باب الأرض يحميها الرجل”de çıkarmıştır. Bkz.: معالم السنن 3/49).
Ve **حميت أنفي محمية** (bkz.: أساس البلاغة s. 97); ve **حميت المريض حميا**; ve Aziz ve Celil’in sözü: }ولا حام{ [المائدة/103]; denildi ki: o, on batın döllediğinde erkek devedir; sanki “sırtını korudu, artık binilmez” denir (bkz.: الدر المنثور في التفسير بالمأثور 3/212); ve **أحماء المرأة**: kocasının tarafından olanlardan her biri (İbn Fâris dedi: **الحمو**: kocanın babası; ve erkeğin karısının babası. Bkz.: المجمل 1/249.
Ve İbnü’l-Esîr dedi: **الأحماء**: kocanın akrabaları; ve onda: (Bir erkek, kocası uzakta olan bir kadınla baş başa kalmasın; “onun **حموها**’sı” denilse bile; dikkat edin, onun **حموها**’sı ölümdür). Bkz.: النهاية 1/448); ve bu, onların ona koruyucu olmaları sebebiyledir; ve denildi ki: **حماها** ve **حموها** ve **حميها**; ve bazı lehçelerde hemze yapıldı da “**حمء**” denildi; “**كمء**” gibi (bu, Asma‘î’den nakledilmiştir. Bkz.: المجمل 1/249); ve **الحمأة** ve **الحمأ**: pis kokulu siyah çamur; Yüce Allah’ın sözü: }من حمأ مسنون﴿[الحجر/26]; ve denilir: **حمأت البئر**: onun **حمأتها**’sını çıkardım; ve **أحمأتها**: içine **حمأ** koydum; ve﴾في عين حمئة{ diye okunmuştur (الكهف sûresi: 86. âyet; ve önceki sayfada geçti): **حمأ** sahibi.
ملخص اللسان
1.    **حَمَأَها** **يَحْمَؤُها** **حَمْأً**: onun **حَمْأَتها**’sını ve toprağını çıkardı;
2.    **الحَمْأَةُ** ve **الحَمَأُ**: pis kokulu siyah çamur;
3.    Ve kuyu **حَمِئَت** **حَمَأً**; o halde o, içinde **الحَمْأَةُ** olup çoğaldığında **حَمِئةٌ**’dir.
4.    Ve su **حَمِئَ** **حَمْأً** ve **حَمَأً**: ona **الحَمْأَة** karıştı da bulanıklaştı ve kokusu değişti.
5.      Ve **عين حَمِئَةٌ**: onda **حَمْأَة** vardır;
6.    **أَحْمأْتها** ben **إِحْماءً**: onu **حَمْأَتها**’sından arındırdığımda;
7.    Ve **حَمَأْتُها**: içine **الحَمْأَة** attığımda.
8.    **حَمِئْتُ عليه**: yani ona öfkelendim;
9.    Ve **الحَمءُ** ve **الحَمَأُ**: kadının kocasının babası;
10.                       **الحَمْء**: kocanın tarafından olanlardan her biri; kardeş ve baba gibi;
11.                       Ve **حَمِئ**: öfkelendi;
لسان العرب
● - **حمأ**: **الحَمْأَةُ** ve **الحَمَأُ**: pis kokulu siyah çamur; ve تنزيل’de: **حَمَإٍ** **مسنون**’dan; ve denildi: **حَمَأٌ**: **حَمْأَةٍ** cem‘i için bir isimdir; **حَلَق**’ın **حَلْقة** için cem‘ ismi olması gibi; ve Ebû Ubeyde dedi: **الحَمَإِ**’in teki **حَمَأَة**’dir; **قَصَبة** gibi; **القَصَب**’ın teki. Ve kuyu **حَمِئَت** **حَمَأً**, hareke ile; o halde o, içinde **الحَمْأَةُ** olup çoğaldığında **حَمِئةٌ**’dir. Ve su **حَمِئَ** **حَمْأً** ve **حَمَأً**: ona **الحَمْأَة** karıştı da bulanıklaştı ve kokusu değişti. Ve **عين حَمِئَةٌ**: onda **حَمْأَة** vardır; ve تنزيل’de: onu **عَيْنٍ حَمِئةٍ**’de batıyor buldu; ve İbn Mes‘ûd ve İbn Zübeyr: **حاميةٍ** diye okudu; ve kim **حامِية**yi hemzesiz okursa, sıcak olanı kastetmiştir; ve sıcak, **حَمْأَة** sahibi de olabilir; ve **بئر حَمِئةٌ** de böyledir. Ve **أَحْمأَها** **إِحْماءً**: içine **الحَمْأَة** koydu. Ve **حَمَأَها** **يَحْمَؤُها** **حَمْأً**, sükûn ile: onun **حَمْأَتها**’sını ve toprağını çıkardı; Ezherî: **أَحْمأْتها** ben **إِحْماءً**: onu **حَمْأَتها**’sından arındırdığımda; ve **حَمَأْتُها**: içine **الحَمْأَة** attığımda. Ezherî dedi: bunu Asma‘î, كتاب الأجناس’ta zikretti; Leys’in rivayet ettiği gibi; ve ben onu mahfuz görmüyorum. Ferrâ: **حَمِئْتُ عليه**, hemzeli ve hemzesiz: yani ona öfkelendim; ve Lihyânî dedi: **حَمِيت** öfkede **أَحْمى** **حَمْياً**; ve bazısı: **حَمِئْت** öfkede, hemze ile. Ve **الحَمءُ** ve **الحَمَأُ**: kadının kocasının babası; ve denildi: kocanın ve karının akrabalarından bir tek kişi; ve o, ikisinin daha az olanıdır; ve cem‘i **أَحْمَاء**; ve صحاح’ta: **الحَمْء**: kocanın tarafından olanlardan her biri; kardeş ve baba gibi; ve onda dört dil vardır: hemze ile **حَمْء**; ve şu beyit okundu:
قُلْتُ لِبَوَّابٍ، لَدَيْهِ دارُها: *  تِيذَنْ، فَإِنِّي **حَمْؤُها** وجَارُها
ve **حَماً** (قَفاً gibi), ve **حَمُو** (أَبُو gibi), ve **حَمٌ** (أَبٍ gibi). Ve **حَمِئ**: öfkelendi; Lihyânî’den; ve Ebû Ubeyd’e göre bilinen: **جَمِئَ** (ج ile).
مقاييس اللغة:
(**حم**) **الحاء** ve **الميم** onda farklılık vardır; çünkü o, kapıları çok dallanmıştır. Onun asıllarından biri kararmadır; diğeri sıcaklıktır; üçüncüsü yaklaşma ve hazır bulunmadır; dördüncüsü bir ses cinsidir; beşincisi kastetmektir.
Kararmaya gelince: **الفَحْمَمُ** kömürdür. Tarafa dedi:
أشَجَاكَ الرَّبْعُ أم قِدَمُهْ *** أمْ رمادٌ دارسٌ حُمَمُهْ([84])
Ve ondan **اليَحْموم**; o dumandır. Ve **الحِمْحِمُ**: siyah bir bitkidir; ve her siyah olan **حِمْحِم**’dir.
Ve “**حَمَّمْته**” denir: yüzünü is ile kararttığımda; ve o, kömürdür.
Ve bu babdandır: “**حَمَّمَ الفرْخُ**”: tüyü çıktığında. Dedi:
* حَمَّم فَرخٌ كالشَّكير الجَعْدِ *
Sıcaklığa gelince: **الحَميم** sıcak sudur. Ve **الاستحمام**: onunla yıkanmaktır. Ve ondan **الحَمّ**; o, eritilen kuyruk yağıdır; ondan erimeden sonra kalan şey **حَمّ**’dır; onun teki **حَمَّةٌ**’dir. Ve ondan **الحَميم**; o, terdir. Ebû Züeyb dedi:
فَأَبَى بدِرَّتِها إذا ما استُغْضِبَتْ *** إلاَّ الحميمَ فإِنّه يَتَبَضَّعُ([85])
Ve ondan **الحُمَام**; o, develerin hummasıdır. Ve “**أحمَّت الأرض**” denir: **حُمَّى** sahibi olduğunda. Halîl, **الحَمِّ** hakkında şu beyiti okudu:
ضُمَّا عليها جانِبَيْها ضَمَّا *** ضَمَّ عَجوزٍ في إناء حُمَّا
Yaklaşma ve hazır bulunmaya gelince: “**أَحَمَّتِ الحاجةُ**”: hazır oldu; ve “**أحَمَّ الأمرُ**”: yaklaştı, derler. Ve şu beyit okundu:
حَيِّيا ذلك الغَزَال الأَجَمَّا *** إن يكنْ ذلك الفراقُ أَحَمَّا([87])
Sese gelince: **الحَمْحَمة**: atın yem sırasında **حَمحمَة**’sidir.
Kastetmeye gelince: “**حَمَمْتُ حَمَّهُ**” sözleridir; yani onun kastını kastettim. Tarafa dedi:
جَعَلتْهُ حَمَّ كَلْكَلِها *** بالعَشِيِّ دِيمَةٌ تَثِمُهْ([88])
Ve bu kapılardan şâz olan: “adam karısını boşadı ve **حَمَّمَها**”; ona bir elbise veya benzeriyle fayda verdiğinde. Dedi:
أنتَ الذي وَهبتَ زيداً بعدما *** همَمْتُ بالعَجُوز* أنْ تُحَمَّما([89])
Ve “**احتَمَّ** الرجل” sözüne gelince: **الحاء**, **هاء**’dan بدل’dir; aslında o, **اهتَمَّ**’dandır.
القاموس المحيط:
**الحَمْأَةُ**: pis kokulu siyah çamur; **الحَمَإِ** gibi, harekeli. Ve su **حَمِئَ**, **فَرِحَ** gibi, **حَمْئاً** ve **حَمَأً**: ona karıştı da bulanıklaştı; ve Zeyd öfkelendi. Ve “**أحْمَأتُ البِئْرَ**”: onu içine attım. Ve “**حَمَأْتُها**”, **مَنَعْتُ** gibi: onun **حَمْأَتَها**’sını söküp çıkardım. Ve **الحَمْءُ**, harekelenir; ve **الحما** ve **الحَمُو** ve **الحَمُ**: kadının kocasının babası; yahut kocanın ve karının akrabalarından bir tek kişi; cem‘i **أحْمَاءٌ**. Ve **الحَمْأَةُ**: bir bitkidir. Ve “**رَجُلٌ حَمِئُ العَينِ**”, **خَجِلٍ** gibi: **عَيُونٌ**.
تاج العروس:
ح م أ
**الحَمْأَةُ** fetha ile sonra sükûn: pis kokulu siyah çamur; harekeli **الحَما** gibi. Allah تعالى dedi: “**منْ حَمَإٍ مَسْنونٍ**”. Ve Ebû Ali el-Kālî’nin المقصور والممدود kitabında: **الحَمَأُ**: değişmiş çamur; maksûr, hemzeli; ve o, **حَمَأَةٍ**’nin cem‘idir; **قَصَبَةٌ** ve **قَصَبٌ** denildiği gibi; ve bunun benzerini Ebû Ubeyde söyledi. Ve Ebû Ca‘fer dedi: mîm, zaruret için zarurette sükûnlanabilir; bu, İbnü’l-Enbârî’nin sözüdür. Ve su **حَمِئَ**, **فَرِحَ** gibi, **حَمأً** (fetha ile sonra sükûn) ve **حَمَأً** (harekeli): ona **الحَمْأَة** karıştı da bulanıklaştı; kokusu değişti. Ve “Zeyd ona **حَمِئَ**”: öfkelendi; Ümevî’den; ve Lihyânî, onda hemzesizliği nakletti. Ve denilir: “**أَحْمَأْتُ البئرَ إحماءً**”: onu, yani **الحَمْأَة**’yi kuyuya attığımda. Ve denilir: “**حَمَأْتُها**”, **مَنَعْتُ** gibi: onun **حَمْأَتَها**’sını çekip çıkardığımda; İbnü’s-Sikkît’ten. Bil ki, meşhur olan: mücerred fiil bir şeyin ispatı için gelir; ve hemze, o manayı kaldırmayı ifade için artırılır; “Zeyd bana şikâyet etti, ben de onu **أَشْكَيْتُه**” yani şikâyetini giderdim, gibi; burada ise bunun tersine geldi. Esâs’ta dedi: bunun benzeri “**قَذَيْتَ العينَ** ve **أَقْذَيْتَها**”dır. Tehzîb’de: “**أَحْمَأْتُها** ben **إِحماءً**”: onu **حَمْأَتَها**’sından arındırdığımda; ve “**حَمَأْتُها**”: içine **الحَمْأَة** attığımda; bunu Asma‘î, كتاب الأجناس’ta zikretti; Leys’in aktardığı gibi; dedi ki: ve ben onu mahfuz görmüyorum. Ve denilir: kuyu **حَمِئت** **حَمَأً**; o halde o, içinde **الحَمْأَة** olduğunda **حَمِئَةٌ**’dir. Ve تنزيل’de: “**تَغْرُبُ في عَيْنٍ حَمِئَةٍ**”; ve İbn Mes‘ûd ve İbn Zübeyr: “**في عَيْنٍ حامِئَةٍ**” okudu; ve kim **حاميةٍ**yi hemzesiz okursa, sıcak olanı kastetmiştir; ve sıcak, **حَمْأَة** sahibi de olabilir. Ve **الحَمْءُ** hemze ile, harekelenir; ve **الحَمَا** (قَفاً gibi); ve kim onu med ile ضبط ederse hata etmiştir. Ve **الحَمُو** (أبو gibi); o, sahih nüshalarda ضبط edilmiştir. Ve şeyhimiz onu **دَلْوٍ** gibi ضبط etti. Ve **الحَمُ**, sonu düşürülmüş, **يَدٍ** ve **دَمٍ** gibi; ve bu son üçü, illetli باب’ının yeridir: kadının kocasının babası özellikle; ve o, **الحَماةُ**’dır; yahut kocanın ve karının akrabalarından bir tek kişi. Halîl, bazı Araplardan nakletti ki **الحَمُو**, iki taraftan da olur; **الصِّهر** gibi. Ve صحاح ve العُباب’da: **الحَمْءُ**: kocanın tarafından olanlardan her biri; kardeş, baba ve amca gibi. Ve Ebû Amr, birinci dilde şu beyiti okudu:
" قُلْتُ لبوَّابٍ لدَيْهِ دَارُها
" تِيذَنْ فإِنِّي **حَمْؤُهَا** وجارُها
cem‘i **أُحْماءٌ**, **شخصٍ** ve **أَشخاصٍ** gibi. Ve sahihliği üzerinde ittifak edilen, Ukbe b. Âmir el-Cühenî’nin رضي الله عنه, Peygamber صلّى الله عليه وسلّم’den rivayet ettiği hadis: “**إِيَّاكُمْ والدُّخولَ على النِّساءِ**”; Ensar’dan bir adam dedi: “Ya Resûlallah, **الحَمْءَ** hakkında ne dersin?” dedi; buyurdu: “**الحَمْءُ المَوْتُ**”. Bunun manası: onun **حَماها**’sı, şer ve fesatta en uç noktadır; onu ölüme benzetti; çünkü o, her belâ ve şiddetin sonudur; zira o, yabancıdan daha şerlidir; şu bakımdan ki o, emniyettedir, yakınlık iddiasındadır; yabancı ise korkulu, gözetleyicidir; العباب’da böyle. Ve **الحَمْأَةُ**: Necd’de kumda ve düzlükte biten bir bitkidir. Ve denilir: “**رجلٌ حَمِئُ العينِ**”, **خَجِل** gibi: **عَيونٌ**; **نَجِئ الهَيْنِ** gibi; Ferrâ’dan; dedi: ve onun için bir fiil işitmedik.
