# حمأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حمأ

الحمأة بفتح فسكون: الطين الأسود المنتن كالحما محركة قال الله تعالى  من حمإ مسنون  وفي كتاب المقصور والممدود لأبي علي القالي: الحمأ: الطين المتغير، مقصور مهموز وهو جمع حمأة، كما يقال قصبة وقصب، ومثله قال أبو عبيدة، وقال أبو جعفر: وقد تسكن الميم للضرورة في الضرورة، وهو قول ابن الأنباري. وحمئ الماء كفرح حمأ بفتح فسكون وحمأ محركة: خالطته الحمأة فكدر تغيرت رائحته وحمئ زيد عليه: غضب، عن الأموي، ونقل اللحياني فيه عدم الهمز ويقال: أحمأت البئر إحماء إذا ألقيتها أي الحمأة فيها ويقال: حمأتها كمنعت إذا نزعت حمأتها عن ابن السكيت. اعلم أن المشهور أن الفعل المجرد يرد لإثبات شيء، وتزاد الهمزة لإفادة سلب ذلك المعنى، نحو شكى إلي زيد فأشكيته، أي أزلت شكواه وما هنا جاء على العكس، قال في الأساس: ونظيره قذيت العين وأقذيتها. وفي التهذيب: أحمأتها أنا إحماء إذا نقيتها من حمأتها، وحمأتها إذا ألقيت فيها الحمأة، ذكر هذا الأصمعي في كتاب الأجناس كما أورده الليث، قال: وما أراه محفوظا. ويقال: حمئت البئر حمأ فهي حمئة إذا صارت فيها الحمأة. وفي التنزيل  تغرب في عين حمئة  وقرأ ابن مسعود وابن الزبير  في عين حامئة  ومن قرأ حامية بغير همز أراد حارة، وقد تكون حارة ذات حمأة. والحمء بالهمز ويحرك والحما كقفا، ومن ضبطه بالمد فقد أخطأ والحمو مثل أبو، مذل هو مضبوط في النسخ الصحيحة. وضبطه شيخنا كدلو والحم محذوف الأخير كيد ودم وهؤلاء الثلاثة الأخيرة محلها باب المعتل: أبو زوج المرأة خاصة، وهي الحماة أو الواحد من أقارب الزوج والزوجة، ونقل الخليل عن بعض العرب أن الحمو يكون من الجانبين، كالصهر، وفي الصحاح والعباب: الحمء: كل من كان من قبل الزوج، مثل الأخ والأب والعم وأنشد أبو عمرو في اللغة الأولى:
  قلت لبواب لديه دارها
  تيذن فإني حمؤها وجارها ج أحماء كشخص وأشخاص وأما الحديث المتفق على صحته، الذي رواه عقبة بن عامر الجهني رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال  إياكم والدخول على النساء  فقال رجل من الأنصار: يا رسول الله أفرأيت الحمء? فقال  الحمء الموت  فمعناه أن حماها الغاية في الشر والفساد، فشبهه بالموت، لأنه قصارى كل بلاء وشدة، وذلك أنه شر من الغريب من حيث إنه آمن مدل والأجنبي متخوف مترقب، كذا في العباب. والحمأة: نبت ينبت بنجد في الرمل وفي السهل. ويقال: رجل حمئ العين، كخجل: عيون مثل نجئ الهين، عن الفراء، قال ولم نسمع له فعلا.

### Türkçe

**الحمأة** (fetha ile sonra sükûn): **الحما** (harekeli) gibi, kokmuş siyah çamur. Allah Teâlâ dedi ki: “**من حمإ مسنون**”. Ebû Ali el-Kālî’nin “**المقصور والممدود**” kitabında: **الحمأ**: değişmiş çamur; maksûr, hemzeli olup **حمأة**’nin cem‘idir; “**قصبة**” ve “**قصب**” denildiği gibi. Bunun benzerini Ebû Ubeyde söyledi. Ebû Ca‘fer dedi ki: zaruret için mîm bazen sükûnlanır; bu, İbnü’l-Enbârî’nin sözüdür.

**حمئ** su, **فرح** gibi: **حمأ** (fetha ile sonra sükûn) ve **حمأ** (harekeli): ona **الحمأة** karıştı da bulandı; kokusu değişti. **حمئ** Zeyd, üzerine: öfkelendi; el-Ümevî’den. el-Lihyânî onda hemzesizliği nakletti. Denilir: **أحمأت** kuyuyu **إحماء** olarak: yani **الحمأة**’yi ona attığında. Denilir: **حمأتها** **منعت** gibi: **حمأتها**’sını ondan çekip çıkardığında; İbnü’s-Sikkît’ten.

Bil ki meşhur olan, mücerred fiilin bir şeyi ispat için gelmesi, hemzenin de o mânâyı selbetmeyi ifade için artırılmasıdır; “Zeyd bana şikâyet etti, ben de onu **أشكيته**” gibi; yani şikâyetini giderdim. Burada ise bunun aksine geldi. “**الأساس**”ta dedi ki: bunun benzeri “**قذيت** göz ve **أقذيتها**”dır. “**التهذيب**”te: “Ben onu **أحمأتها** **إحماء** olarak: onu **حمأتها**’sından temizlediğimde; ve **حمأتها**: ona **الحمأة** attığımda” denildi. Bunu el-Asma‘î “**كتاب الأجناس**”ta zikretti; el-Leys’in naklettiği gibi. Dedi ki: onu mahfuz görmüyorum. Denilir: **حمئت** kuyu, **حمأ**; o hâlde o **حمئة**’dir: onda **الحمأة** olduğunda.

Tenzîlde: “**تغرب في عين حمئة**”. İbn Mes‘ûd ve İbnü’z-Zübeyr “**في عين حامئة**” okudu. Hemzesiz **حامية** okuyan, “sıcak”ı kastetti; sıcak, **حمأة** sahibi de olabilir.

**الحمء** hemze iledir ve harekelenir; **الحما** ise **قفا** gibi. Onu medd ile ضبط eden hata etmiştir. **الحمو** “**أبو**” gibi; bu, sahih nüshalarda ضبط edilmiştir. Şeyhimiz onu **دلو** gibi ضبط etti. **الحم** sonu hazfedilmiş, **يد** ve **دم** gibi; bu son üçü(nün) yeri “**باب المعتل**”dedir: kadının kocasının babası özellikle; o da **الحماة**’dir; yahut kocanın ve karının akrabalarından bir tek kişi. el-Halîl bazı Araplardan nakletti ki **الحمو** iki taraftan da olur; **الصهر** gibi. “**الصحاح**” ve “**العباب**”da: **الحمء**: koca tarafından olan herkes; kardeş, baba ve amca gibi. Ebû Amr birinci lugatta şu beyti inşâd etti:
  قلت لبواب لديه دارها
  تيذن فإني حمؤها وجارها

Cem‘i: **أحماء**; “**شخص**” ve “**أشخاص**” gibi.

Ama sıhhati üzerinde ittifak edilen hadis; onu Ukbe b. Âmir el-Cühenî (Allah ondan razı olsun) Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet etti: “**إياكم والدخول على النساء**”. Ensardan bir adam dedi ki: “Ya Resûlallah, **الحمء** hakkında ne dersin?” Dedi ki: “**الحمء الموت**”. Bunun mânâsı: onun **حما**’sı şer ve fesatta nihayettir; onu ölüme benzetti; çünkü o, her belâ ve şiddetin son haddidir. Bu da şundandır: o, yabancıdan daha şerlidir; zira o emniyet içindedir, yabancı ise korkulu, gözetleyip bekleyicidir; “**العباب**”da böyle.

**الحمأة**: Necd’de kumda ve düzlükte biten bir bitki.

Denilir: **رجل حمئ العين**; **خجل** gibi: gözleri, **نجئ الهين** gibi; el-Ferrâ’dan. Dedi ki: onun için bir fiil işitmedik.
