# حما (ح-م-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - م - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَمْوُ المرأَة وحَمُوها وحَماها: أَبو زَوْجها وأَخُو زوجها، وكذلك من كان من قِبَلِه. يقال هذا حَمُوها ورأَيت حَمَاها ومررت بحَمِيها، وهذا حَمٌ في الانفراد. وكلُّ من وَلِيَ الزوجَ من ذي قَرابته فهم أَحْماء المرأَة، وأُمُّ زَوجها حَماتُها، وكلُّ شيء من قِبَلِ الزوج أَبوه أَو أَخوه أَو عمه فهم الأَحْماءُ، والأُنثى حماةٌ، لا لغة فيها غير هذه؛ قال:إنّ الحَماةَ أُولِعَتْ بالكَنَّهْ،
وأَبَتِ الكَنَّةُ إلاَّ ضِنَّهْ
وحَمْوُ الرجل: أَبو امرأَته أو أَخوها أَو عمها، وقيل: الأَحْماءُ من قِبَل المرأَة خاصةً والأَخْتانُ من قِبَل الرجل، والصِّهْرُ يَجْمَعُ ذلك كلَّه. الجوهري: حَماةُ المرأَة أُمّ زوجها، لا لغة فيها غير هذه. وفي الحَمْو أَربع لغات: حَماً مثل قَفاً، وحَمُو مثل أَبُو، وحَمٌ مثل أَبٍ؛ قال ابن بري: شاهد حَماً قول الشاعر:
وَبجارَة شَوْهاءَ تَرْقُبُني،
وحَماً يخِرُّ كَمَنْبِذِ الحِلْسِ
وحَمْءٌ ساكنةَ الميم مهموزة؛ وأَنشد:
قُلْتُ لِبَوَّابٍ لَدَيْهِ دَارُها:
تِئْذَنْ، فإني حَمْؤُها وجَارُها
ويُروْى: حَمُها، بترك الهمز. وكلّ شيء من قِبَل المرأَة فهم الأَخْتان. الأَزهري: يقال هذا حَمُوها ومررت بحَمِيها ورأَيت حَمَاها، وهذا حَمٌ في الانفراد. ويقال: رأَيت حَماها وهذا حَماها ومررت بِحَماها، وهذا حَماً في الانفراد، وزاد الفراء حَمْءٌ، ساكنة الميم مهموزة، وحَمُها بترك الهمز؛ وأَنشد:
هِيَ ما كَنَّتي، وتَزْ
عُمُ أَني لهَا حَمُ
الجوهري: وأَصل حَمٍ حَمَوٌ، بالتحريك، لأَن جمعه أَحْماء مثل آباء. قال: وقد ذكرنا في الأَخ أَن حَمُو من الأَسماء التي لا تكون مُوَحَّدة إلا مضافة، وقد جاء في الشعر مفرداً؛ وأَنشد:
وتزعم أَني لها حَمُو
قال ابن بري: هو لفَقيد ثَقِيف
(* قوله: فقيد ثقيف؛ هكذا في الأصل).
قال: والواو في حَمُو للإطلاق؛ وقبل البيت:
أَيُّها الجِيرةُ اسْلَمُوا،
وقِفُوا كَيْ تُكَلَّمُوا
خَرَجَتْ مُزْنَةٌ من الـ
بَحْر ريَّا تَجَمْجَمُ
هِيَ ما كَنَّتي، وتَزْ
عُمُ أَني لَها حَمُ
وقال رجل كانت له امرأَة فطلقها وتزوّجها أَخوه:
ولقد أَصْبَحَتْ أَسْماءُ حَجْراً مُحَرَّما،
وأَصْبَحْتُ من أَدنى حُمُوّتِها حَمَا
أَي أَصبحت أَخا زوجها بعدما كنت زوجها. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: ما بالُ رجال لا يزالُ أَحدُهم كاسِراً وِسادَه عند امرأَة مُغْزِيةٍ يَتحدَّث إليها؟ عليكم بالجَنْبةِ. وفي حديث آخر: لا يَدْخُلَنَّ رجلٌ على امرأَة، وفي رواية: لا يَخْلُوَنَّ رجلٌ بمُغِيبة وإن قيل حَمُوها أَلا حَمُوها الموتُ؛ قال أَبو عبيد: قوله أَلا حَمُوها الموت، يقول فَلْيَمُتْ ولا يفعل ذلك، فإذا كان هذا رأْيَه في أَبي الزَّوْج وهو مَحْرَم فكيف بالغريب؟ الأَزهري: قد تدبرت هذا التفسير فلم أَرَهُ مُشاكلاً للفظ الحديث. وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي أَنه قال في قوله الحَمُ الموتُ: هذه كلمة تقولها العرب كما تقول الأَسَدُ الموت أَي لقاؤه مثل الموت، وكما تقول السلطانُ نارٌ، فمعنى قوله الحَمُ الموتُ أَن خلوة الحَمِ معها أَشد من خلوة غيره من الغرباء، لأَنه ربما حسَّن لها أَشياء وحملها على أُمور تثقل على الزوج من التماس ما ليس في وسعه أَو سوء عشرة أَو غير ذلك، ولأَن الزوج لا يؤثر أَن يطلع الحَمُ على باطن حاله بدخول بيته؛ الأَزهري: كأَنه ذهب إلى أَن الفساد الذي يجري بين المرأَة وأَحمائها أَشد من فساد يكون بينها وبين الغريب ولذلك جعله كالموت. وحكي عن الأَصمعي أَنه قال: الأَحماءُ من قِبَل الزوج، والأَخْتانُ من قِبَل المرأَة، قال: وهكذا قال ابن الأَعرابي وزاد فقال: الحَماةُ أُمُّ الزوج، والخَتَنة أُمُّ المرأَة، قال: وعلى هذا الترتيب العباسُ وعليٌّ وحمزةُ وجعفر أَحماءُ عائشةَ، رضي الله عنهم أَجمعين. ابن بري: واختلف في الأَحْماءِ والأَصْهار فقيل أَصْهار فلان قوم زوجته وأَحْماءُ فلانة قوم زوجها. وعن الأَصمعي: الأَحْماءُ من قِبَل المرأَة والصِّهْر يَجْمَعهما؛ وقول الشاعر: سُبِّي الحَماةَ وابْهَتي عَلَيْها،
ثم اضْرِبي بالوَدِّ مِرْفَقَيْها
مما يدل على أَن الحماة من قِبَل الرجل، وعند الخليل أَن خَتَنَ القوم صِهْرُهم والمتزوِّج فيهم أَصهار الخَتَنِ
(* قوله: أصهار الختن: هكذا في
الأصل)، ويقال لأَهل بيتِ الخَتَنِ الأَخْتَانُ، ولأَهل بيت المرأَة أَصهارٌ، ومن العرب من يجعلهم كلَّهم أَصْهاراً.
الليث: الحَماةُ لَحْمة مُنْتَبِرَة في باطِنِ الساق. الجوهري: والحماة عَضَلَةُ الساق. الأَصمعي: وفي ساق الفرس الحَماتانِ، وهما اللَّحْمَتان اللتان في عُرْض الساق تُرَيانِ كالعَصَبَتَين من ظاهر وباطن، والجمع حَمَوات. وقال ابن شميل: هما المُضْغَتان المُنتَبِرتان في نصف الساقين من ظاهر. ابن سيده: الحَماتان من الفرس اللَّحْمتان المجتمعتان في ظاهر الساقين من أَعاليهما.
وحَمْوُ الشمس: حَرُّها. وحَمِيَت الشمسُ والنارُ تَحْمَى حَمْياً وحُمِيّاً وحُمُوّاً، الأَخيرة عن اللحياني: اشتدَّ حَرُّها، وأَحْماها اللهُ، عنه أَيضاً. الصحاح: اشْتَدَّ حَمْيُ الشمسِ وحَمْوُها بِمعْنىً. وحَمَى الشيءَ حَمْياً وحِمىً وحِماية ومَحْمِيَة: منعه ودفع عنه. قال سيبويه: لا يجيء هذا الضرب على مَفْعِلٍ إلا وفيه الهاء، لأَنه إن جاء على مَفْعِلٍ بغير هاءٍ اعْتَلَّ فعدلوا إلى الأَخفِّ. وقال أَبو حنيفة: حَمَيْتُ الأَرض حَمْياً وحِمْيَةً وحِمايَةً وحِمْوَةً، الأَخيرة نادرة وإنما هي من باب أَشَاوي. والحِمْيَة والحِمَى: ما حُمِيَ من شيءٍ، يُمَدُّ يقصر، وتثنيته حِمَيانِ على القياس وحِمَوان على غير قياس. وكلأٌ حِمىً: مَحْمِيٌّ. وحَماه من الشيء وحَماه إيّاه؛ أَنشد سيبويه:
حَمَيْنَ العَراقِيبَ العَصا، فَتَرَكْنَه
به نَفَسٌ عَالٍ، مُخالِطُه بُهْرُ
وحَمَى المَريضَ ما يضرُّه حِمْيَةً: مَنَعَه إيَّاه؛ واحْتَمَى هو من ذلك وتَحَمَّى: امْتَنَع. والحَمِيُّ:
المَريض الممنوع من الطعام والشراب؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: وجْدي بصَخْرَةَ، لَوْ تَجْزِي المُحِبَّ به،
وَجْدُ الحَمِيِّ بماءٍ المُزْنةِ الصَّادي
واحْتَمَى المريضُ احْتِماءً من الأَطعمة. ويقال: حَمَيْتُ المريض وأَنا أَحْمِيه حِمْيَةً وحِمْوَةً من الطعام، واحْتَمَيت من الطعام احْتِماءً، وحَمَيْت القومَ حِماية، وحَمَى فلانٌ أَنْفَه يَحْمِيه حَمِيِّةً ومَحْمِيَةً.
وفلان ذُو حَمِيَّةٍ مُنْكَرةَ إذا كان ذا غضب وأَنَفَةٍ. وحَمَى أَهلَه في القِتال حِماية. وقال الليث: حَمِيتُ من هذا الشيءِ أَحْمَى مِنْه حَمِيَّةً أَي أَنَفاً وغَيْظاً. وإنه لَرَجُل حَمِيٌّ: لا يَحْتَمِل الضَّيْم، وحَمِيُّ الأَنْفِ. وفي حديث مَعْقِل بنِ يَسارٍ: فَحَمِيَ من ذلك أَنَفاً أَي أَخَذَتْه الحَمِيَّة، وهي الأَنَفَة والغَيْرة. وحَمِيت عن كذا حَمِيَّةً، بالتشديد، ومَحْمِيَة إذا أَنِفْت منه وداخَلَكَ عارٌ وأَنَفَةٌ أَن تفْعَله. يقال: فلان أَحْمَى أَنْفاً وأَمْنَعُ ذِماراً من فلان. وحَماهُ الناسَ يَحْمِيه إياهْم حِمىً وحِمايةً: منعه. والحامِيَةُ: الرجلُ يَحْمِي أَصحابه في الحرب، وهم أَيضاً الجماعة يَحْمُون أَنفُسَهم؛ قال لبيد:
ومَعِي حامِيةٌ من جَعْفرٍ،
كلَّ يوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلِ
وفلان على حامِية القوم أَي آخِرُ من يَحْمِيهِمْ في انْهِزامِهم. وأَحْمَى المكانَ: جعله حِمىً لا يُقْرَب. وأَحْماهُ: وجَدَه حِمىً. الأَصمعي: يقال حَمىَ فلان الأَرضَ يَحْمِيها حمىً لا يُقْرَب. الليث: الحِمَى موضع فيه كَلأٌ يُحْمَى من الناس أَن يُرْعى.
وقال الشافعي، رضي الله تعالى عنه، في تفسير قوله، صلى الله عليه وسلم: لا حِمَى إلا لله ولِرَسُولِه، قال: كان الشريف من العرب في الجاهلية إذا نزل بلداً في عشيرته اسْتَعْوَى كَلْباً فحَمَى لخاصَّته مَدَى عُواءِ الكَلْبِ لا يَشرَكُه فيه غيرهُ فلم يَرْعَه معه أَحد وكان شريكَ القوم في سائر المرَاتع حَوْله، وقال: فنهى النبي، صلى الله عليه وسلم، أن يُحْمَى على الناس حِمىً كما كانوا في الجاهلية يفعلون، قال: وقوله إلا لله ولرسوله، يقول: إلا ما يُحْمَى لخيل المسلمين ورِكابِهِم التي تُرْصَد للجهاد ويُحْمَل عليها في سبيل الله، وإبل الزكاة، كما حَمَى عمر النَّقِيع لِنَعَمِ الصدقة والخيل المُعَدَّة في سبيل الله. وفي حديث أَبيَضَ بنِ حَمّالٍ لا حِمَى في الأَراكَ، فقال أَبيَضُ: أَراكَةٌ في حِظاري أَي في أَرضي، وفي رواية: أَنه سأَله عما يُحْمَى من الأَراك فقال ما لم تَنَلْهُ أَخفافُ الإبلِ؛ معناه أَن الإبل تأْكل مُنْتَهى ما تصل إليه أَفواهها، لأَنها إنما تصل إليه بمشيها على أَخفافها فيُحْمَى ما فوق ذلك، وقيل: أَراد أَنه يُحْمَى من الأَراك ما بَعُدَ عن العِمارة ولم تبلغه الإبلُ السارحة إذا أُرْسِلت في المَرْعَى، ويشبه أَن تكون هذه الأَراكة التي سأَل عنها يوم أَحْيا الأَرضَ وحَظَر عليها قائمةَ فيها فأَحيا الأَرض فملكها بالإحياء ولم يملك الأَراكة، فأَما الأَراك إذا نبت في مِلك رجل فإنه يحميه ويمنع غيره منه؛ وقول الشاعر:
من سَراةِ الهِجانِ، صَلَّبَها العُضْـ
ض ورَعْيُ الحِمَى وطولُ الحِيال
رَعْيُ الحِمَى: يريد حِمَى ضَرِيَّة، وهو مَراعي إبل المُلوك وحِمَى الرَّبَذَةِ دونَه. وفي حديث الإفْكِ: أَحْمِي سَمْعي وبصَري أَي أَمنَعُهما من أَن أَنسُب إليهما ما لم يُدْرِكاه ومن العذاب لو كَذَبْت عليهما.وفي حديث عائشة وذكَرَت عثمان: عَتَبْنا عليه موضع الغَمامة المُحْماةِ؛ تريد الحِمَى الذي حَماه. يقال: أَحْمَيْت المكان فهو مُحْمىً إذا جعلته حِمىً، وجعلته عائشة، رضي الله عنها، موضعاً للغمامة لأَنها تسقيه بالمطر والناس شُركاء فيما سقته السماء من الكَلإِ إذا لم يكن مملوكاً فلذلك عَتَبُوا عليه. وقال أَبو زيد: حَمَيْتُ الحِمَى حَمْياً مَنَعْته، قال: فإذا امتَنع منه الناسُ وعَرَفوا أَنه حِمىً قلت أَحمَيْتُه. وعُشْبٌ حِمىً: مَحْمِيٌّ. قال ابن بري: يقال حَمَى مكانَه وأَحْماه؛ قال الشاعر:حَمَى أَجَماتِه فتُرِكْنَ قَفْراً،
وأَحْمَى ما سِواه مِنَ الإجامِ
قال: ويقال أَحْمَى فلانٌ عِرْضَه؛ قال المُخَبَّلُ:
أَتَيْتَ امْرَأً أَحْمَى على الناسِ عِرْضَه،
فما زِلْتَ حتى أَنْتَ مُقْعٍ تُناضِلُهْ
فأَقْعِ كما أَقْعى أَبوكَ على اسْتِهِ،
رأَى أَنَّ رَيْماً فوْقَه لا يُعادِلُهْ
الجوهري: هذا شيءٌ حِمىً على فِعَلٍ أَي مَحْظُور لا يُقْرَب، وسمع الكسائي في تثنية الحِمَى حِمَوانِ، قال: والوجه حِمَيانِ. وقيل لعاصم بن ثابت الأَنصاري: حَمِيٌّ الدَّبْرِ، على فَعِيلٍ بمعنى مَفعول. وفلان حامي الحقِيقةِ: مثل حامي الذِّمارِ، والجمع حُماةٌ وحامِية؛ وأَما قول الشاعر:وقالوا: يالَ أَشْجَعَ يومَ هَيْجٍ،
ووَسْطَ الدارِ ضَرْباً واحْتِمايا
قال الجوهري: أَخرجه على الأَصل وهي لغة لبعض العرب؛ قال ابن بري: أَنشد الأَصمعي لأَعْصُرَ بنِ سعدِ بن قيسِ عَيْلان:
إذا ما المَرْءُ صَمَّ فلمْ يُكَلَّمْ،
وأَعْيا سَمْعهُ إلا نِدَايا
ولاعَبَ بالعَشِيِّ بَني بَنِيهِ،
كفِعْلِ الهِرِّ يَحْتَرِشُ العَظايا
يُلاعِبُهُمْ، ووَدُّوا لوْ سَقَوْهُ
من الذَّيْفانِ مُتْرَعَةً إنايا
فلا ذاقَ النَّعِيمَ ولا شَراباً،
ولا يُعْطى منَ المَرَضِ الشِّفايا
وقال: قال أَبو الحسن الصِّقِلِّي حُمِلت أَلف النصب على هاء التأْنيث بمقارنتها لها في المخرج ومشابهتها لها في الخفاء، ووجه ثان وهو أَنه إذا قال الشفاءَا وقعت الهمزة بين أَلفين، فكرهها كما كرهها في عَظاءَا، فقلبها ياءً حملاً على الجمع.
وحُمَّةُ الحَرِّ: مُعْظَمُه، بالتشديد.
وحامَيْتُ عنه مُحاماةً وحِماءً. يقال: الضَّرُوسُ تُحامي عن وَلدِها. وحامَيْتُ على ضَيْفِي إذا احتَفَلْت له؛ قال الشاعر:
حامَوْا على أَضْيافِهِمْ، فشَوَوْا لَهُمْ
مِنْ لَحْمِ مُنْقِيَةٍ ومن أَكْبادِ
وحَمِيتُ عليه: غَضِبْتُ، والأُموي يهمزه. ويقال: حِماءٌ لك، بالمد، في معنى فِداءٌ لك. وتحاماه الناس أَي توَقَّوْهُ واجتنبوه. وذهَبٌ حَسَنُ الحَماءِ، ممدود: خرج من الحَماءِ حسَناً. ابن السكيت: وهذا ذهَبٌ جيِّدٌ يخرج من الإحْماءِ، ولا يقال على الحَمَى لأَنه من أَحمَيْتُ. وحَمِيَ من الشيء حَمِيَّةً ومَحْمِيَةً: أَنِفَ، ونظير المَحْمِيَة المَحْسِبةُ من حَسِب، والمَحْمِدة من حَمِدَ، والمَوْدِدة من وَدَّ، والمَعْصِيةُ من عَصَى. واحْتَمى في الحرب: حَمِيَتْ نَفْسهُ. ورجل حَمِيٌّ: لا يحتمل الضَّيْمَ، وأَنْفٌ حَمِيٌّ من ذلك. قال اللحياني: يقال حَمِيتُ في الغضب حُمِيّاً. وحَمِيَ النهار، بالكسر، وحَمِيَ التنور حُمِيّاً فيهما أَي اشتدَّ حَرُّه. وفي حديث حُنَيْنٍ: الآن حَميَ الوَطِيسُ؛ التَّنُّورُ وهو كناية عن شدَّة الأَمر واضْطِرامِ الحَرْبِ؛ ويقال: هذه الكلمة أوَّلُ من قالها النبي، صلى الله عليه وسلم، لما اشْتَدَّ البأْسُ يومَ حُنَيْنٍ ولم تُسْمَعُ قَبْله، وهي من أَحسن الاستعارات. وفي الحديث: وقِدْرُ القَوْمِ حامِيةٌ تَفُور أَي حارَّة تَغْلي، يريد عِزَّةَ جانبِهم وشدَّةَ شَوْكَتِهم. وحَمِيَ الفرسُ حِمىً: سَخُنَ وعَرِقَ يَحْمَى حَمْياً، وحَمْيُ الشَّدِّ مثله؛ قال الأَعشى:
كَأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدِّه،
وما بَعْدَه مِنْ شَدّه، غَلْيُ قُمْقُمِ
ويجمع حَمْيُ الشَّدّ أَحْماءً؛ قال طَرَفَة:
فهي تَرْدِي، وإذا ما فَزِعَتْ
طارَ من أَحْمائِها شَدّ الأُزُرْ
وحِميَ المِسْمارُ وغيره في النار حَمْياً وحُمُوّاً: سَخُنَ، وأَحْمَيْتُ الحديدة فأَنا أُحْمِيها إحْماءً حتى حَمِيَتْ تَحْمَى. ابن السكيت: أَحْمَيْتُ المسمار إحْماء فأَنا أُحْمِيهِ. وأَحْمَى الحديدةَ وغيرها في النار: أَسْخَنَها، ولا يقال حَمَيْتها.
والحُمَة: السَّمُّ؛ عن اللحياني، وقال بعضهم: هي الإبْرة التي تَضْرِبُ بها الحَيّةُ والعقرب والزُّنْبور ونحو ذلك أَو تَلْدَغُ بها، وأَصله حُمَوٌ أَو حُمَيٌ، والهاء عوض، والجمع حُماتٌ وحُمىً. الليث: الحُمَةُ في أَفواه العامَّة إبْرةُ العَقْرب والزُّنْبور ونحوه، وإنما الحُمَةُ سَمُّ كل شيء يَلْدَغُ أَو يَلْسَعُ.
ابن الأَعرابي: يقال لسَمّ العقرب الحُمَةُ والحُمَّةُ. وقال الأَزهري: لم يسمع التشديد في الحُمَّة إلا لابن الأَعرابي، قال: وأَحسبه لم يذكره إلا وقد حفظه. الجوهري: حُمَةُ العقرب سمها وضرها، وحُمَة البَرْدِ شِدَّته.
والحُمَيَّا: شِدَّةُ الغضب وأَوَّلُه. ويقال: مضى فلان في حَمِيَّتهِ أَي في حَمْلَته. ويقال: سارَتْ فيه حُمَيَّا الكَأْسِ أَي سَوْرَتُها، ومعنى سارَت ارتفعت إلى رأْسه. وقال الليث: الحُمَيَّا بُلُوغ الخَمْر من شاربها. أَبو عبيد: الحُمَيَّا دَبِيبُ الشَّراب. ابن سيده: وحُمَيَّا الكأْسِ سَوْرَتُها وشدَّتها، وقيل: أَوَّلُ سَوْرتها وشدَّتها، وقيل: إسْكارُها وحِدَّتُها وأَخذُها بالرأْس. وحُمُوَّة الأَلَمِ: سَوْرَته. وحُمَيّا كُلّ شيء: شِدَّته وحِدَّته. وفَعَل ذلك في حُمَيَّا شَبابه أَي في سَوْرته ونَشاطه؛ ويُنْشَد:
ما خِلْتُني زِلْتُ بَعْدَكُمْ ضَمِناً،
أََشْكُو إلَيْكُمْ حُمُوَّةَ الأَلَمِ
وفي الحديث: أَنَّه رَخَّصَ في الرُُّقْيَةِ من الحُمَة، وفي رواية: من كُلِّ ذي حُمَة. وفي حديث الدجال: وتُنْزَع حُمَةُ كُلِّ دابَّة أَي سَمُّها؛ قال ابن الأَثير: وتطلق على إبرة العقرب للمجاورة لأَن السم منها يخرج. ويقال: إنه لَشديد الحُمَيَّا أَي شديد النَّفْسِ والغَضَب. وقال الأَصمعي: إنه لحامِي الحُمَيَّا أَي يَحْمِي حَوْزَتَه وما وَلِيَه؛ وأَنشد:حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِير
والحَامِيَةُ: الحجارةُ التي تُطْوَى بها البئر. ابن شميل: الحَوامي عِظامُ الحجارة وثِقالها، والواحدة حامِيَةٌ. والحَوَامِي: صَخْرٌ عِظامٌ تُجْعَل في مآخِير الطَّيِّ أَن يَنْقَلِعَ قُدُماً، يَحْفِرون له نِقَاراً فيَغْمزونه فيه فلا يَدَعُ تُراباً ولا يَدْنُو من الطَّيِّ فيدفعه. وقال أَبو عمرو: الحَوامِي ما يَحْمِيه من الصَّخْر، واحدتها حامِيَة. وقال ابن شميل: حجارة الرَّكِيَّة كُلُّها حَوَامٍ، وكلها على حِذَاءٍ واحدٍ، ليس بعضها بأَعظم من بعض، والأَثافِي الحَوامِي أَيضاً، واحدتها حاميةٌ؛ وأَنشد شمر:
كأَنَّ دَلْوَيَّ، تَقَلَّبانِ
بينَ حَوَامِي الطَّيِّ ، أَرْنَبانِ
والحَوامِي: مَيامِنُ الحَافِر ومَياسِرهُ. والحَامِيَتانِ: ما عن اليمين والشمال من ذلك. وقال الأَصمعي: في الحَوافر الحَوَامِي، وهي حروفها من عن يمين وشمال؛ وقال أَبو دُوادٍ:
لَهُ، بَيْنَ حَوامِيهِ،
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ
وقال أَبو عبيدة: الحَامِيَتانِ ما عن يمين السُّنْبُك وشُماله. والحَامِي: الفَحْلُ من الإبل يَضْرِبُ الضِّرَابَ المعدودَ قيل عشرة أَبْطُن، فإذا بلغ ذلك قالوا هذا حامٍ أَي حَمَى ظَهْرَه فيُتْرَك فلا ينتفع منه بشيء ولا يمنع من ماء ولا مَرْعىً. الجوهري: الحامي من الإبل الذي طال مكثه عندهم. قال الله عز وجل: ما جعل الله من بَحِيرةٍ ولا سائبة ولا وَصِيلةٍ ولا حامٍ؛ فأَعْلَم أَنه لم يُحَرِّمْ شيئاً من ذلك؛ قال: فَقَأْتُ لها عَيْنَ الفَحِيلِ عِيافَةً،
وفيهنَّ رَعْلاء المَسامِعِ والْحامي
قال الفراء: إذا لَقِحَ ولَد وَلَدهِ فقد حَمَى ظَهْرَه ولا يُجَزُّ له وَبَر ولا يُمْنَع من مَرْعىً.
واحْمَوْمَى الشيءُ: اسودَّ كالليل والسحاب؛ قال:
تَأَلَّقَ واحْمَوْمَى وخَيَّم بالرُّبَى
أَحَمُّ الذُّرَى ذو هَيْدَب مُتَراكِب
وقد ذكر هذا في غير هذا المكان. الليث: احْمَوْمَى من الشيء فهو مُحْمَوْمٍ، يُوصف به الأَسْوَدُ من نحو الليل والسحاب. والمُحْمَوْمِي من السحاب: المُتَراكم الأَسْوَدُ.
وحَمَاةُ: موضع؛ قال امرؤ القيس:
عَشيَّةَ جَاوَزْنا حَمَاةَ وشَيْزَرا
(* وصدر البيت:
تقطَّعُ أسبابُ اللُّبانة، والهوى).
وقوله أَنشده يعقوب:
ومُرْهَقٍ سَالَ إمْتاعاً بوُصدَته
لم يَسْتَعِنْ، وحَوامِي المَوْتِ تَغْشَاهُ
قال: إنما أَراد حَوائِم من حامَ يَحُومُ فقلب، وأَراد بسَال سَأَلَ، فإما أَن يكون أَبدل، وإما أَن يريد لغة من قال سَلْتَ تَسَالُ.

##### Türkçe

**حَمْوُ المرأَة** ve **حَمُوها** ve **حَماها**: kocasının babası ve kocasının kardeşi,
ve yine onun tarafından olan kimse. Şöyle denir: bu onun **حَمُوها**’sıdır; onun **حَمَاها**’sını gördüm; onun **حَمِيها**’sına uğradım,
ve bu, tek başına kullanımda **حَمٌ**’dur. Kocaya, akrabalarından her kim velî olursa, onlar kadının **أَحْماء**’sıdır;
kocasının annesi onun **حَماتُها**’sıdır. Kocanın tarafından olan her şey: babası yahut
kardeşi yahut amcası; işte onlar **الأَحْماءُ**’dır; dişisi **حماةٌ**’dir,
bundan başka bir dil yoktur; dedi ki:
“Şüphesiz **الحَماةَ** **بالكَنَّهْ**’e tutulmuştur,
ve **الكَنَّةُ** ancak **ضِنَّهْ**’yi reddetmiştir.”
Ve **حَمْوُ الرجل**: karısının babası yahut kardeşi yahut amcasıdır; ve denildi ki: **الأَحْماءُ** yalnızca
kadının tarafından olanlardır; **الأَخْتانُ** ise erkeğin tarafından olanlardır; **الصِّهْرُ** ise bunun
hepsini toplar. Cevherî: kadının **حَماةُ**’si kocasının annesidir; bundan başka bir dil yoktur. Ve
**الحَمْو**’da dört dil vardır: **حَماً** ( **قَفاً** gibi), ve **حَمُو** ( **أَبُو** gibi), ve **حَمٌ** ( **أَبٍ** gibi);
İbn Berrî dedi ki: **حَماً**’ya şahit şairin sözü:
“Ve çirkin bir komşu beni gözetler,
ve bir **حَماً** (vardır ki) eyer örtüsünün atılmışı gibi düşer.”
Ve **حَمْءٌ**: mîm’i sâkin, hemzeli; ve okudu:
“Onun evi yanında bir kapıcıya dedim:
İzin ver; çünkü ben onun **حَمْؤُها**’sıyım ve komşusuyum.”
Ve şöyle rivayet edilir: hemzeyi terk ederek **حَمُها**. Kadının tarafından olan her şey onlar **الأَخْتان**’dır.
Ezherî: denir: bu onun **حَمُوها**’sıdır; onun **حَمِيها**’sına uğradım; onun **حَمَاها**’sını gördüm; ve bu, tek başına kullanımda **حَمٌ**’dur.
Ve denir: onun **حَماها**’sını gördüm; bu onun **حَماها**’sıdır; onun **بِحَماها**’sına uğradım; ve bu, tek başına kullanımda **حَماً**’dır.
Ferrâ **حَمْءٌ**’ü artırdı: mîm’i sâkin, hemzeli; ve hemzeyi terk ederek **حَمُها**; ve okudu:
“O benim **كَنَّتي**’mdir; ve
o, benim ona **حَمُ** olduğumu sanır.”
Cevherî: ve **حَمٍ**’in aslı **حَمَوٌ**’dur, hareke ile; çünkü onun cem‘i **أَحْماء**’dır, **آباء** gibi.
Dedi ki: **الأَخ**’ta zikrettik ki **حَمُو** o isimlerdendir ki, ancak muzaf olarak tekil olur; şiirde tekil olarak gelmiştir; ve okudu:
“Ve o, benim ona **حَمُو** olduğumu sanır.”
İbn Berrî dedi ki: o, Sakîf’in kaybı içindir
(* “فقيد ثقيف”: asılda böyle).
Dedi ki: **حَمُو**’daki vâv, إطلاق içindir; ve beytin öncesi:
“Ey komşular, selâmette olun,
durun ki konuşasınız.
Denizden bir bulut çıktı,
doygun, gürleyerek.
O benim **كَنَّتي**’mdir; ve
o, benim ona **حَمُ** olduğumu sanır.”
Ve bir adam—bir karısı vardı da onu boşadı ve kardeşi onunla evlendi—dedi:
“Ve gerçekten **أَسْماءُ** yasaklanmış bir taş oldu,
ve ben, onun en yakın **حُمُوّتِها**’sından bir **حَمَا** oldum.”
Yani: onun kocasının kardeşi oldum; hâlbuki daha önce onun kocası idim. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun,
şöyle dediği (rivayet edilmiştir): Ne oluyor da birtakım erkekler, onlardan biri, gazvede olan bir kadının yanında yastığını kırar halde durup onunla konuşmaya devam ediyor?
Size **الجَنْبةِ** (gerekir). Başka bir hadîste: Bir erkek bir kadının yanına girmesin; bir rivayette: Bir erkek, kocası yokken bir kadınla halvette kalmasın; “onun **حَمُوها**’sı denilse bile; dikkat edin, onun **حَمُوها**’sı ölümdür.”
Ebû Ubeyd dedi ki: “Dikkat edin, onun **حَمُوها**’sı ölümdür” sözü: “Ölsün de bunu yapmasın” demektir; eğer bu, kocanın babası hakkında—ki o bir **مَحْرَم**’dir—onun görüşü ise, yabancı hakkında nasıl olur?
Ezherî: bu tefsiri düşündüm de onu hadîsin lafzına uygun görmedim. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الحَمُ الموتُ** sözünde dedi ki:
Bu, Arapların söylediği bir kelimedir; nasıl ki “**الأَسَدُ** ölüm” derler; yani onunla karşılaşmak ölüm gibidir; ve nasıl ki “sultan ateştir” derler.
Öyleyse “**الحَمُ الموتُ**” sözünün manası: **الحَمِ**’in onunla halveti, yabancılardan başkasının halvetinden daha şiddetlidir; çünkü ona birtakım şeyleri güzel gösterebilir ve onu, kocaya ağır gelen işlere sevk edebilir: gücünün yetmediği şeyi istemek yahut kötü geçim yahut başka şey; ve çünkü koca, **الحَمُ**’in, evine girmekle kendi hâlinin iç yüzüne muttali olmasını istemez.
Ezherî: sanki, kadın ile **أَحمائها** arasında cereyan eden fesadın, onunla yabancı arasında olabilecek fesaddan daha şiddetli olduğuna gitmiştir; bu yüzden onu ölüm gibi kılmıştır.
Asma‘î’den nakledildi: dedi ki: **الأَحماءُ** kocanın tarafından olanlardır; **الأَخْتانُ** kadının tarafından olanlardır. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi ve artırarak dedi ki: **الحَماةُ** kocanın annesidir; **الخَتَنة** kadının annesidir.
Dedi ki: bu tertibe göre Abbâs, Ali, Hamza ve Ca‘fer, Âişe’nin **أَحماءُ**’sıdır; Allah hepsinden razı olsun.
İbn Berrî: **الأَحْماءِ** ve **الأَصْهار** hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: falanın **أَصْهار**’ı karısının kavmidir; falancanın **أَحْماءُ**’sı kocasının kavmidir.
Asma‘î’den: **الأَحْماءُ** kadının tarafından olanlardır; **الصِّهْر** ikisini toplar; ve şairin sözü:
“**الحَماةَ**’yi söv ve ona iftira et,
sonra onun iki dirseğini sevgiyle vur.”
Bu, **الحماة**’nin erkeğin tarafından olduğuna delalet eder. Halîl’e göre: kavmin **خَتَنَ**’i onların **صِهْرُ**’udur; onlarda evlenen kimse **أَصهار الخَتَنِ**’dir
(* “أصهار الختن”: asılda böyle),
ve **الخَتَنِ**’in ev halkına **الأَخْتَانُ** denir; kadının ev halkına **أَصهارٌ** denir; Araplardan kimi de onların hepsini **أَصْهاراً** yapar.
Leys: **الحَماةُ** baldırın iç tarafında kabarmış bir et parçasıdır. Cevherî: **الحماة** baldır kasıdır. Asma‘î: atın baldırında **الحَماتانِ** vardır; ikisi, baldırın eninde olan iki et parçasıdır; dıştan ve içten iki sinir gibi görünür; cem‘i **حَمَوات**’tır.
İbn Şümeyl dedi ki: ikisi, dıştan iki baldırın yarısında kabarmış iki lokma (et)tir. İbn Sîde: attan **الحَماتان**: baldırların dış tarafında, üstlerinden, birleşmiş iki et parçasıdır.

Ve **حَمْوُ الشمس**: onun hararetidir. Ve güneş ve ateş **حَمِيَت**; **تَحْمَى**: **حَمْياً** ve **حُمِيّاً** ve **حُمُوّاً**; sonuncusu Lihyânî’den: onun harareti şiddetlendi; ve Allah onu **أَحْماها**; yine ondan.
**الصحاح**: güneşin **حَمْيُ**’si ve **حَمْوُ**’su şiddetlendi; aynı manada.
Ve bir şeyi **حَمَى**: **حَمْياً** ve **حِمىً** ve **حِماية** ve **مَحْمِيَة**: onu men etti ve ondan savdı. Sîbeveyh dedi ki: bu tür, **مَفْعِلٍ** üzerine ancak içinde **الهاء** varken gelir; çünkü **مَفْعِلٍ** üzerine **هاء**sız gelirse illetli olur; bu yüzden daha hafife yöneldiler.
Ebû Hanîfe dedi ki: yeri **حَمَيْتُ**: **حَمْياً** ve **حِمْيَةً** ve **حِمايَةً** ve **حِمْوَةً**; sonuncusu nadirdir; ancak **أَشَاوي** babındandır.
Ve **الحِمْيَة** ve **الحِمَى**: bir şeyden **حُمِيَ** olan şeydir; uzatılır, kısaltılır; tesniyesi القياس üzere **حِمَيانِ**, kıyas dışı **حِمَوان**’dır.
Ve **كلأٌ حِمىً**: **مَحْمِيٌّ**. Ve onu bir şeyden **حَماه** ve onu ona **حَماه**; Sîbeveyh okudu:
“**حَمَيْنَ** kamışları sopadan; onu bıraktılar,
onda yüksek bir nefes; ona karışanı boğulma.”
Ve hastayı, ona zarar vereni **حَمَى**: **حِمْيَةً**: onu ondan men etti; ve o, bundan **احْتَمَى** ve **تَحَمَّى**: kaçındı.
Ve **الحَمِيُّ**: yiyecek ve içecekten men edilmiş hasta; İbnü’l-A‘râbî’den; ve okudu:
“Benim **صَخْرَةَ** ile vecdim—eğer sevene bununla karşılık verilse—
susamış bulut suyuyla **الحَمِيِّ**’nin vecdi (gibi).”
Ve hasta, yiyeceklerden **احْتَمَى**: **احْتِماءً**. Ve denir: hastayı **حَمَيْتُ** ve ben onu **أَحْمِيه**: **حِمْيَةً** ve **حِمْوَةً** ile yemekten; ve yemekten **احْتَمَيت**: **احْتِماءً**; ve kavmi **حَمَيْت**: **حِماية**; ve falan burnunu **حَمَى**: onu **يَحْمِيه**: **حَمِيِّةً** ve **مَحْمِيَةً** ile.

Ve falan, öfke ve kibir sahibi ise, inkâr edilen bir **ذُو حَمِيَّةٍ**’dir. Ve ehlini savaşta **حَمَى**: **حِماية** ile.
Leys dedi ki: bu şeyden **حَمِيتُ**: ondan **أَحْمَى**: **حَمِيَّةً**; yani kibir ve öfke ile.
Ve o, bir **رَجُل حَمِيٌّ**’dir: zulmü taşımaz; ve **حَمِيُّ الأَنْفِ**.
Ma‘kıl b. Yesâr hadîsinde: “Bundan **فَحَمِيَ**: **أَنَفاً**”; yani onu **الحَمِيَّة** aldı; o, kibir ve kıskançlıktır.
Ve şundan **حَمِيت**: **حَمِيَّةً**; şeddeli; ve **مَحْمِيَة**: ondan utandığında ve seni bir ayıp ve kibir, onu yapmaya girdiğinde.
Denir: falan, falandan burun bakımından daha **أَحْمَى** ve himaye bakımından daha **أَمْنَعُ ذِماراً**’dır.
Ve insanları **حَماهُ**: onları **يَحْمِيه**: **حِمىً** ve **حِمايةً** ile: men etti.

Ve **الحامِيَةُ**: savaşta arkadaşlarını koruyan adamdır; ve onlar da kendilerini koruyan topluluktur; Lebîd dedi ki:
“Ve benimle Ca‘fer’den bir **حامِيةٌ** (vardır),
her gün gediklerde olanı deneriz.”
Ve falan, kavmin **حامِية**’si üzerindedir; yani bozgunda onları koruyanların en sonuncusudur.
Ve mekânı **أَحْمَى**: onu yaklaşılmayan bir **حِمىً** kıldı. Ve onu **أَحْماهُ**: onu **حِمىً** buldu.
Asma‘î: denir: falan yeri **حَمىَ**: onu **يَحْمِيها**: yaklaşılmayan bir **حمىً** ile.
Leys: **الحِمَى** içinde ot bulunan bir yerdir; insanların onda otlatmaktan men edilmesi için korunur.

Şâfiî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, sözünün tefsirinde: “Allah ve Resûlü için olandan başka **حِمَى** yoktur” dedi:
Araplardan şerefli kimse cahiliyede, aşireti içinde bir beldeye indiğinde bir köpeği uluturdu; köpeğin ulumasının menzili kadarını kendi özel adamları için **حَمَى** ederdi; onda başkası ona ortak olmazdı; onunla birlikte kimse otlatmazdı; çevresindeki diğer meralarda ise kavmin ortağı olurdu.
Dedi ki: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, cahiliyede yaptıkları gibi insanlar üzerine bir **حِمىً** korunmasını yasakladı.
Dedi ki: “Allah ve Resûlü için olandan başka” sözü: Müslümanların atları ve binekleri için—cihada ayrılan ve Allah yolunda üzerine binilen—korunan şeyden başka; ve zekât develeri; Ömer’in, sadaka hayvanları ve Allah yolunda hazırlanmış atlar için **النَّقِيع**’i **حَمَى** etmesi gibi.
Ebyaḍ b. Ḥammâl hadîsinde: “**الأَراكَ**’ta **حِمَى** yoktur.” Ebyaḍ dedi ki: “Benim **حِظاري**’mda, yani toprağımda bir **أَراكَةٌ**.”
Bir rivayette: ona, **الأَراك**’tan neyin korunacağı soruldu; “develerin toynaklarının erişmediği şey” dedi; manası: deve, ağzının eriştiği son noktayı yer; çünkü ona, toynakları üzerinde yürüyerek erişir; bunun üstü korunur.
Ve denildi ki: **الأَراك**’tan, imardan uzak olan ve salıverildiğinde otlağa giden develerin erişmediği şey korunur.
Ve benzer ki: sorduğu bu **أَراكة** o gün, toprağı ihya edip üzerinde çit çektiğinde, onun içinde ayakta idi; toprağı ihya etti de ihya ile ona malik oldu; fakat **أَراكة**’ye malik olmadı.
Ama bir adamın mülkünde biterse, onu korur ve başkasını ondan men eder.
Ve şairin sözü:
“Soylu develerin yükseklerinden; onu sertleştirdi azı diş,
ve **رَعْيُ الحِمَى** ve uzun **الحِيال**.”
**رَعْيُ الحِمَى**: **حِمَى ضَرِيَّة**’yi kasteder; o, kralların develerinin meralarıdır; **حِمَى الرَّبَذَةِ** ondan aşağıdır.
**حديث الإفْكِ**’te: “**أَحْمِي** işitmemi ve görmemi”; yani ikisine, idrak etmedikleri şeyi nispet etmekten ve onlara yalan söylersem azaptan, onları men ederim.
Âişe hadîsinde ve Osman’ı zikretti: “**موضع الغَمامة المُحْماةِ**’de ona sitem ettik”; onun **حَماه** ettiği **الحِمَى**’yı kasteder.
Denir: mekânı **أَحْمَيْتُ**; o da **مُحْمىً**’dır; onu **حِمىً** yaptığında.
Âişe, رضي الله عنها, onu bulut için bir yer kıldı; çünkü yağmurla onu sular; göğün suladığı ot hususunda insanlar ortaktır; eğer mülk değilse; bu yüzden ona sitem ettiler.
Ebû Zeyd dedi ki: **حَمَيْتُ الحِمَى**: **حَمْياً**: onu men ettim; dedi ki: insanlar ondan men olunup onun **حِمىً** olduğunu bildiklerinde “onu **أَحمَيْتُه**” dersin.
Ve **عُشْبٌ حِمىً**: **مَحْمِيٌّ**.
İbn Berrî dedi ki: denir: yerini **حَمَى** ve onu **أَحْماه**; şair dedi:
“Onun sık ağaçlıklarını **حَمَى** etti de ıssız bırakıldılar,
ve diğer ağaçlıkların dışındakini **أَحْمَى** etti.”
Dedi ki: denir: falan ırzını **أَحْمَى** etti; **المُخَبَّلُ** dedi ki:
“İnsanlar üzerine ırzını **أَحْمَى** eden bir adama geldin,
durmadın; nihayet sen, onunla vuruşan, çömelmiş birisin.
Öyleyse babanın kıçı üzerine çömeldiği gibi çömel;
o, üstünde bir **رَيْماً** (yüksekliği) gördü ki ona denk değildir.”
Cevherî: bu, **فِعَلٍ** üzere bir **حِمىً**’dır; yani yaklaşılmayan, yasaklıdır.
Kisâî, **الحِمَى**’nın tesniyesinde **حِمَوانِ** işitti; dedi ki: doğru olan **حِمَيانِ**’dır.
Âsım b. Sâbit el-Ensârî’ye: **حَمِيٌّ الدَّبْرِ** denildi; **فَعِيلٍ** üzere, **مَفعول** manasında.
Ve falan **حامي الحقِيقةِ**’dir: **حامي الذِّمارِ** gibidir; cem‘i **حُماةٌ** ve **حامِية**’dir.
Şairin sözüne gelince:
“Dediler: Ey **أَشْجَعَ**! çarpışma gününde,
evin ortasında vuruş ve **احْتِمايا**!”
Cevherî dedi ki: onu asıl üzere çıkardı; bu, bazı Arapların dilidir.
İbn Berrî dedi ki: Asma‘î, A‘ṣur b. Sa‘d b. Kays ‘Aylân için okudu:
“Adam sağır kesilirse de konuşulmazsa,
ve işitmesi ancak çağrılara yorulursa;
akşamleyin oğullarının oğullarıyla oynarsa,
kemikleri hırpalayan kedinin işi gibi;
onlarla oynar; onlar isterlerdi ki ona içirsinler
dolmuş kaplarla **الذَّيْفانِ**’dan;
ne nimeti tadar ne içeceği,
ne de hastalıktan şifayı alır.”
Dedi ki: Ebû’l-Hasen es-Sıḳıllî dedi: nasb elifi, mahreçte ona yakınlığı ve gizlilikte ona benzerliği sebebiyle, te’nîs **هاء**’sına hamledildi.
İkinci bir vecih: **الشفاءَا** dediğinde hemze iki elif arasına düşer; onu, **عَظاءَا**’da kerih gördüğü gibi kerih gördü; onu yâ’ya çevirdi; cem‘e hamlen.

Ve **حُمَّةُ الحَرِّ**: onun çoğu/şiddetlisi; şeddeli.
Ve ondan **حامَيْتُ**: **مُحاماةً** ve **حِماءً**. Denir: **الضَّرُوسُ** yavrusundan yana **تُحامي** eder.
Ve misafirim için **حامَيْتُ**: ona ihtimam ettiğimde; şair dedi:
“Misafirleri için **حامَوْا** ettiler; onlar için kızarttılar
seçilmiş etten ve ciğerlerden.”
Ve ona karşı **حَمِيتُ**: öfkelendim; Ümevî onu hemzeler.
Ve denir: sana **حِماءٌ** (med ile); **فِداءٌ** manasında.
Ve insanlar ondan **تحاماه** ettiler; yani ondan sakındılar ve kaçındılar.
Ve altın, güzel **الحَماءِ**’lıdır; memdûd: **الحَماءِ**’dan güzel çıktı.
İbnü’s-Sikkît: bu, iyi bir altındır; **الإحْماءِ**’dan çıkar; **الحَمَى** üzerine denmez; çünkü o, **أَحمَيْتُ**’tendir.
Ve bir şeyden **حَمِيَ**: **حَمِيَّةً** ve **مَحْمِيَةً**: utandı.
Ve **المَحْمِيَة**’nin benzeri: **المَحْسِبةُ** ( **حَسِب**’den), ve **المَحْمِدة** ( **حَمِدَ**’den), ve **المَوْدِدة** ( **وَدَّ**’den), ve **المَعْصِيةُ** ( **عَصَى**’dan).
Ve savaşta **احْتَمى**: nefsi **حَمِيَتْ**.
Ve **رجل حَمِيٌّ**: zulmü taşımaz; ve bundan bir **أَنْفٌ حَمِيٌّ**.
Lihyânî dedi ki: öfkede **حَمِيتُ**: **حُمِيّاً**.
Ve gündüz **حَمِيَ** (kesre ile); ve tandır **حَمِيَ**: **حُمِيّاً**; ikisinde de: harareti şiddetlendi.
Huneyn hadîsinde: “Şimdi **حَميَ الوَطِيسُ**”; **التَّنُّورُ**’dur; bu, işin şiddetine ve savaşın alevlenmesine kinayedir.
Ve denir: bu kelimeyi ilk söyleyen Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Huneyn günü çetinlik şiddetlendiğinde söylemiştir; ondan önce işitilmemiştir; o, en güzel istiarelerdendir.
Hadîste: “Kavmin kazanı **حامِيةٌ**: kaynar”; yani sıcak, fokurdayan; onların tarafının izzetini ve dikenlerinin şiddetini kasteder.
Ve at **حَمِيَ**: **حِمىً**: ısındı ve terledi; **يَحْمَى**: **حَمْياً**; ve **حَمْيُ الشَّدِّ** de böyledir; A‘şâ dedi ki:
“İçinin kızışması, onun koşusunun **حَمْيِ شَدِّه**’inden sanki,
ve ondan sonra koşusundan olan, bir kazan kaynamasıdır.”
Ve **حَمْيُ الشَّدّ** **أَحْماءً** olarak cem‘ edilir; Ṭarafa dedi ki:
“O, düşürür; korktuğunda ise
kuşağının koşusu, onun **أَحْمائِها**’sından uçar.”
Ve çivi ve başkası ateşte **حِميَ**: **حَمْياً** ve **حُمُوّاً**: ısındı.
Ve demiri **أَحْمَيْتُ**; ben onu **أُحْمِيها**: **إحْماءً** ile; nihayet **حَمِيَتْ**; **تَحْمَى**.
İbnü’s-Sikkît: çiviyi **أَحْمَيْتُ**: **إحْماء**; ben onu **أُحْمِيهِ**.
Ve demiri ve başkasını ateşte **أَحْمَى**: onu ısıttı; **حَمَيْتها** denmez.

Ve **الحُمَة**: zehir; Lihyânî’den. Bazıları dedi ki: o, yılanın ve akrebin ve eşekarısının ve benzerinin vurduğu yahut soktuğu iğnedir; aslı **حُمَوٌ** yahut **حُمَيٌ**’dir; **الهاء** bedeldir; cem‘i **حُماتٌ** ve **حُمىً**’dır.
Leys: **الحُمَةُ** avamın ağzında akrebin ve eşekarısının ve benzerinin iğnesidir; hâlbuki **الحُمَةُ**, sokan yahut ısıran her şeyin zehridir.
İbnü’l-A‘râbî: akrebin zehrine **الحُمَةُ** ve **الحُمَّةُ** denir.
Ezherî dedi ki: **الحُمَّة**’de şeddeli söyleyiş, İbnü’l-A‘râbî’den başkası için işitilmedi; dedi ki: sanırım onu ancak ezberlemiş olarak zikretti.
Cevherî: akrebin **حُمَةُ**’si onun zehri ve zararıdır; ve dolunun **حُمَة**’si onun şiddetidir.

Ve **الحُمَيَّا**: öfkenin şiddeti ve başlangıcıdır. Ve denir: falan, **حَمِيَّتهِ**’sinde geçti; yani hamlesinde.
Ve denir: onda kadehin **حُمَيَّا**’sı yürüdü; yani coşkunluğu; “yürüdü”nün manası: başına yükseldi.
Leys dedi ki: **الحُمَيَّا**, şarap içenin şarabının ulaşmasıdır.
Ebû Ubeyd: **الحُمَيَّا** içkinin yürüyüşüdür.
İbn Sîde: kadehin **حُمَيَّا**’sı onun coşkunluğu ve şiddetidir; ve denildi ki: coşkunluğunun ve şiddetinin başlangıcıdır; ve denildi ki: onun sarhoş edişi, keskinliği ve başı tutuşudur.
Ve acının **حُمُوَّة**’si: onun coşkunluğudur.
Ve her şeyin **حُمَيّا**’sı: onun şiddeti ve keskinliğidir.
Ve bunu, gençliğinin **حُمَيَّا**’sında yaptı; yani coşkunluğunda ve canlılığında; ve şöyle okunur:
“Sizi bıraktıktan sonra, zayıf kalacağımı sanmadım,
size acının **حُمُوَّةَ**’sini şikâyet ederim.”
Hadîste: ona, **الحُمَة**’den rukyede ruhsat verdi; bir rivayette: her **ذي حُمَة**’den.
Deccâl hadîsinde: “Her canlının **حُمَةُ**’si çekilip çıkarılır”; yani zehri.
İbnü’l-Esîr dedi ki: komşuluk sebebiyle akrebin iğnesine de ıtlak olunur; çünkü zehir ondan çıkar.
Ve denir: o, **شديد الحُمَيَّا**’dır; yani nefsi ve öfkesi şiddetlidir.
Asma‘î dedi ki: o, **حامِي الحُمَيَّا**’dır; yani havzasını ve velî olduğu şeyi korur; ve okudu:
“**حَامِي الحُمَيَّا**; körlüğü yoğuran (adam).”
Ve **الحَامِيَةُ**: kuyunun örüldüğü taşlardır.
İbn Şümeyl: **الحَوامي** taşların büyükleri ve ağırlarıdır; tekili **حامِيَةٌ**’dir.
Ve **الحَوَامِي**: örmenin arka taraflarına konulan büyük kayalardır; önden sökülmesin diye; ona oyuklar kazarlar da onu içine bastırırlar; ne toprak bırakır ne de örmeye yaklaşır da onu iter.
Ebû Amr dedi ki: **الحَوامِي**, kayadan onu koruyan şeydir; tekili **حامِيَة**’dir.
İbn Şümeyl dedi ki: kuyunun taşlarının hepsi **حَوَامٍ**’dır; hepsi tek bir hizadadır; bazısı bazısından daha büyük değildir; **الأَثافِي** de **الحَوامِي**’dir; tekili **حاميةٌ**’dir; Şemmer okudu:
“Sanki iki kovam, dönüp durur
örmenin **حَوَامِي**’si arasında, iki tavşan (gibi).”
Ve **الحَوامِي**: nalbantın sağları ve sollarıdır. Ve **الحَامِيَتانِ**: bunun sağ ve sol tarafında olan şeydir.
Asma‘î dedi ki: toynaklarda **الحَوَامِي** vardır; onlar, sağ ve soldan kenarlarıdır; Ebû Duvâd dedi ki:
“Onun, iki **حَوامِيهِ** arasında,
hurma çekirdeği gibi akbabalar (vardır).”
Ebû Ubeyde dedi ki: **الحَامِيَتانِ**, **السُّنْبُك**’un sağında ve solunda olan şeydir.
Ve **الحَامِي**: develerden, sayılı çiftleşmeyi yapan erkek devedir; on karın denildi; buna ulaştığında “bu **حامٍ**’dır” derler; yani sırtını **حَمَى** etti; bırakılır; ondan hiçbir şeyle faydalanılmaz; ne sudan ne meradan men edilir.
Cevherî: develerden **الحامي**, onların yanında kalışı uzayan (deve)dir.
Allah عز وجل dedi: “Allah ne **بَحِيرةٍ** ne **سائبة** ne **وَصِيلةٍ** ne de **حامٍ** kılmadı”; böylece bunlardan hiçbir şeyi haram kılmadığını bildirdi.
Dedi ki:
“Falıncılık olarak ona erkek devenin gözünü oydum,
içlerinde kulakları sarkık olan ve **الْحامي** (olanlar) vardır.”
Ferrâ dedi ki: torununun yavrusu dölleyince sırtını **حَمَى** etmiştir; onun yünü kırkılmaz; meradan men edilmez.

Ve şey **احْمَوْمَى** etti: gece ve bulut gibi karardı; dedi ki:
“Parladı ve **احْمَوْمَى** etti; tepelerde konakladı,
zirveleri kara, saçaklı, üst üste.”
Bu, başka bir yerde zikredilmiştir.
Leys: şeyden **احْمَوْمَى**; o, **مُحْمَوْمٍ**’dur; gece ve bulut gibi siyaha vasıf olur.
Ve buluttan **المُحْمَوْمِي**: yığılmış siyah olandır.

Ve **حَمَاةُ**: bir yerdir; İmru’ul-Kays dedi ki:
“Akşamleyin **حَمَاةَ**’yi ve **شَيْزَرا**’yı geçtik.”
(* Beytin صدر’ı:
“**اللُّبانة**’nin sebepleri ve heva kopar.”)
Ve Yakub’un okuduğu sözü:
“Ve kapısında istemekle bunalmış bir (kimse),
yardım istemedi; ölümün **حَوامِي**’si onu sarar.”
Dedi ki: o, ancak **حَوائِم**’i kastetti; **حامَ يَحُومُ**’dan; çevirdi; ve **سَال** ile **سَأَلَ**’i kastetti;
ya bedel yapmıştır, ya da “**سَلْتَ تَسَالُ**” diyenin diliyle kasteder.
