# حمت (ح-م-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - م - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء والميم
ح ت م، ت ح ن، م ت ح، ح م ت، ت م ح، م ح ت كلهن مستعملات
حتم:
الحَتْم: إِيجابُ القَضاء، والحاتِم: القاضي، قال أمية:
حَنانَي رَبِّنا، وله عَنَوْنا		بكفَّيْه المنايا والحُتُومُ
والحاتِم: الغُرابُ الأسود، ويقال: بل غرابُ البَيْن، أحمر المنِقار والرِّجْلَيْن.
والحُتامةُ: ما يبقَى على الخِوان من سُقاط الطّعام.
والتَّحَتُّمُ: أن تأكُلَ شيئاً فكان في فيكَ هَشّاً.
تحم:
الأَتْحَميُّ: ضَرْبٌ من البرود، قال:
أَمْسَى كسَحْقِ الأتَحْمَيِ أرْسُمُهْ
متح:
المَتْحُ: جَذْبُكَ الرِّشاء تَمُدُّ بيَدٍ وتأخُذُ بيَدٍ على رأس البئر.
والإبل تَمْتَح في سَيْرها، أي تَراوِح بأيديها وتَتَمَتَّح، قال:
ماتِح سَجْلٍ مِدْفَقٍ غَروفٍ
وقال ذو الرمة:
لأَيْدي المَهارَى خَلْفَها مُتَمَتِّحُ
وفَرَسٌ مَتّاحٌ أي مَدّاد. وبينهم وبينَنا كذا فَرْسخاً مَتْحاً أي مَدّاً.
حمت:
الحَميتُ: وِعاء السَّمْن كالعُكَّة، وجمعه: حُمُت، ويقال: هو الزِّقُّ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**التاء** ve**الميم**
**ح ت م**، **ت ح ن**، **م ت ح**، **ح م ت**، **ت م ح**، **م ح ت**: hepsi kullanımdadır.

**حتم**:
**الحَتْم**: hükmün gerekli kılınması; **الحاتِم**: hâkim. Ümeyye dedi ki:
حَنانَي رَبِّنا، وله عَنَوْنا		بكفَّيْه المنايا والحُتُومُ

**الحاتِم**: siyah karga; ve denilir ki: bilakis ayrılık kargasıdır; gagası ve iki ayağı kırmızıdır.
**الحُتامةُ**: sofranın üzerinde yemek döküntüsünden kalan şey.
**التَّحَتُّمُ**: bir şeyi yemen; sonra o, ağzında gevrek olmasıdır.

**تحم**:
**الأَتْحَميُّ**: bürdelerden bir tür. Dedi ki:
أَمْسَى كسَحْقِ الأتَحْمَيِ أرْسُمُهْ

**متح**:
**المَتْحُ**: kuyunun başında, bir elinle uzatıp bir elinle alarak ipi çekmendir.
Develer yürüyüşlerinde **تَمْتَح** eder; yani elleriyle nöbetleşe hareket eder ve **تَتَمَتَّح** eder. Dedi ki:
ماتِح سَجْلٍ مِدْفَقٍ غَروفٍ

Zü’r-Rumme dedi ki:
لأَيْدي المَهارَى خَلْفَها مُتَمَتِّحُ

**فَرَسٌ مَتّاحٌ**: yani çok uzatan. Onlarla bizim aramızda şu kadar fersah **مَتْحاً**: yani uzatma.

**حمت**:
**الحَميتُ**: yağ kabı; **العُكَّة** gibi. Çoğulu: **حُمُت**. Ve denilir ki: o, **الزِّقُّ**tur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ت م
حتم ، حمت ، محت ، متح ، تحم : مستعملة .
حتم : قال الليث : الحاتِمُ : القاضي . والْحَتمُ : إيجابُ القضاء ، قال : وكانت امرأة يقال لها صَدُوف فآلت ألا تتزوج إلا من يَرُدّ عليها جوابَها ، فجاءها خاطب فوقف ببابها ، فقالت له : من أنت ؟ قال : بَشَرٌ وُلِد صغيراً ونشأ كبيراً . فقالت : أين مَنْزِلُكَ ؟ قال : عَلَى بِساطٍ واسعٍ وبلدٍ شاسعٍ ، قريبُه بعيدٌ ، وبعيدُه قريب . قالت : ما اسمك ؟ قال : من شَاء أحدث إسماً ولم يكن ذلك حتماً ، قالت : كأنه لا حاجة لك ، قال : لو لم تكن حاجة لم آتِكِ لَجَاجَة ، وأَقِفْ ببابك وأَصِلْ بأسْبَابك . قالت : سِرٌّ حاجَتُك أم جَهْرٌ ؟ قال : سِرٌّ وسَتُعْلَنْ . قالت : فأنت إذاً خاطب ، قال : هو ذاك ، قالت : قُضِيَتْ ، فَتَزَوَّجَهَا .
قال : والحاتِمُ : الغُرابُ الأسودُ ، ويقال : بل هو غراب البَيْنِ أحمرُ المِنْقَارِ والرِّجْلَيْن .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : الحَاتِمُ : الغُراب ، وأنشد لِمُرَقّشٍ السَّدُوسِيّ :
ولَقَدْ غَدَوْتُ وكنت لا
أَغْدُو على وَاقٍ وحَاتِمْ
فإذا الأشَائِمُ كالأيَا
مِن والأيَامِنُ كالأشَائِمْ
وكذاك لا خَيْرٌ ولا
شَرٌّ عَلَى أحَدٍ بِدَائم
عمرو عن أبيه قال : الحاتم : المشئوم ، والحاتِمُ : الأسْوَدُ من كُلِّ شيء .
وقال غيره : سُمِّي الغراب الأسْوَدُ حاتماً لأنه يَحْتِم عندهم بالفراق إذا نَعَبَ أي يَحْكم ، والحاتِمُ : الحاكِمُ المُوجِبُ للحُكْم .
وقال الليث : التَّحَتُّم : الشَّيء إذا أَكَلْتَه فكان في فمك هَشّاً .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : الحُتَامَةُ : ما فَضَل من الطَّعام على الطَّبقَ الذي يُؤْكل عليه فهو الحُتَامَة .
وقال غيره : ما بقي على المائدة من الطعام .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء : التَّحَتُّم : أَكْلُ الحُتَامَةِ وهي فُتاتُ الخُبز .
وجاء في الخبر : ( من أَكَلَ وتَحَتَّم فَلَهُ كذا وكذا من الثواب ) .
قال الفَرَّاء : والتَّحَتُّم أيضاً : تَفَتُّتُ الثُؤْلُول إذا جَفَّ ، والتَّحَتُّم : تَكَسُّر الزُّجاج بعضه على بعض .
قال : والْحَتَمَةُ : القارُورَةُ المُفَتَّتَةُ .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : تحتَّمتُ له بخير أي تَمَنَّيْتُ له خيراً وتَفَاءَلْتُ له . ويقال : هو الأخُ الْحَتْمُ أي المَحْضُ الحَقُّ .
وقال أبو خِرَاش يَرْثي رَجُلاً :
فوالله لا أَنْسَاكَ ما عِشْتُ لَيْلَةً
صَفِيَ من الإخوانِ والْوَلَدِ الْحَتم
تحم : قال الليث : الأتْحَمِيُّ : ضَرْبٌ من البُرُود وقال رُؤْبَة :
أَمْسَى كَسَحْقِ الأتْحَمِيّ أَرْسُمُه
وقد أتحمْتُ البُرُودَ إتحاماً فهي مُتْحَمَةٌ ، وقال الشاعر :
صَفْرَاء مُتْحَمَةً حِيكَتْ نَمانِمُها
من الدِّمِقْسِيِّ أو مِنْ فَاخِرِ الطُّوطِ
الطُّوطُ : القُطْنُ .
وقال غيره : تَحَّمْتُ الثوبَ : وشَّيْتُه ، وفرسٌ مُتَحَّمُ اللَّوْنِ إلى الشُّقْرَةِ ، وكأنه شُبِّه بالأتْحمِيِّ من البُرودِ وهو الأحْمَرُ .
وفرسٌ أَتْحَمِيُّ اللون .
وروى أبو العَبّاس عن سَلَمَة عن الفرَّاء قال : التَّحَمَةُ : البُرُودُ المخططة بالصُّفْرَة .
عمرو عن أبيه : التَّاحِمُ الحائِكُ .
متح : قال الليث : المَتْحُ : جَذْبُك رِشَاءَ الدَّلْو تَمُدُّه بيد وتأخُذُ بيد على رَأْسِ البِئْر .
والإبلُ تَتَمَتَّحُ في سَيرها إذا تَرَاوَحَت بأيديها .
وقال ذو الرُّمَّة :
لأيْدِي المَهَارَى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ
وفَرسٌ مَتَّاحٌ أي مَدَّادٌ .
وسُئل ابن عباس عن السفر الذي تُقْصَرُ فيه الصَلاة ، فقال : لا تُقْصَرُ إلا في يوم مَتَّاحٍ إلى الليل ، أراد لا تقصر الصلاة إلا مَسِيرَة يوم يَمْتَدُّ فيه السير إلى المساء بلا وَتِيرةٍ ولا نُزُول .
وقال أبو سعيد المَتْح : القَطْعُ . يقال : مَتَحَ الشيءَ ومَتَخَه إذا قطعه من أصلهِ ، وقال : مَتَحَ بِسَلْحِه وَمَتَخَ به إذا رَمَى به رواه أبو تراب عنه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للجراد إذا ثَبَّتَ أذنابَه ليَبِيض مَتَحَ وأَمْتَحَ ومَتَّحَ ، وبَنَّ وأَبَنَّ وبَنَّنَ وقَلَزَ وأَقْلَزَ وقَلَّزَ .
قلتُ : ومَتَخَ الجَرَادُ بالخاءِ مِثْلُ مَتَحَ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : بئرٌ مَتُوحٌ وهي التي يُمَدُّ منها باليَدَيْن نَزْعاً .
قلتُ : وهذا هو الصَّواب لا ما قاله الليث .
ويقال : رَجُلٌ ماتِحٌ ورجالٌ مُتَّاحٌ ، وبَعيرٌ ماتِحٌ وجِمَالٌ مَوَاتِحُ ، ومنه قولُ ذي الرُّمَّة :
ذِمامُ الرَّكَايَا أَنْكَرَتْها المَوَاتِحُ
وقال الأصمعي : يقال مَتَحَ النهارُ ومَتَحَ الليلُ إذا طَالاَ . ويومٌ متَّاحٌ : طَوِيلٌ تامٌّ ، يقال ذلك لنهار الصيف وليل الشتاء .
حمت : قال الليث : الحَمِيتُ : وِعَاءُ السَّمن كالعُكَّة والجميع الحُمُت .
وفي حديث عمر أنه قال لِرَجُلٍ أتاه سائلاً فقال : هَلَكْت ، فقال له : أَهَلَكْتَ وأنتَ تِنِثُّ نَثِيثَ الحَمِيت .
قال أبو عُبَيد : الأحْمَرُ الحَمِيتُ : الْزِّقُّ المُشْعَر الذي يُجعَل فيه السمنُ والعسلُ والزيتُ وجمعه حُمُتٌ .
وقال ابن السكيت : الحَمِيتُ : المَتِينُ من كلِّ شيء وسُمِّي النِّحْيُ حَمِيتاً : لأنه مُتِّن بالرُّبِّ . قال وغَضَبٌ حَمِيتٌ : شديدٌ وأنشد :
حتَّى يَبُوخَ الغَضَبُ الحَمِيتُ
ويقال للتَّمرةِ الشديدةِ الحلاوة : هي أَحْمَتُ حَلاوةً من هذه أي أشدُّ حلاوة .
أبو عُبَيد عن الكسائي : يومٌ حَمْتٌ وليلةٌ حَمْتَةٌ ، ويوم مَحْتٌ وليلةٌ مَحْتَةٌ وَمَحْت وقد حَمُتَ ومَحُتَ كل هذا في شدة الحَرِّ ، وأنشد شمر :
مِنْ سَافِعاتٍ وهَجِيرٍ حَمْت
عمرو عن أبيه : الحامِتُ : التَّمر الشديد الحلاوة .
وقال ابن شُمَيل : حَمَتَك الله عليْه أي صَبَّك الله عليه بِحَمتِك .
محت : أبو عُبَيد عن الكِسائي : مَحَتَ يَوْمُنا وحَمُتَ إذا اشتدَّ حرُّه .
عمرو عن أبيه . الماحِتُ : اليومُ الحارُّ .
وقال غيرُه : عربيٌّ بَحْتٌ مَحْتٌ أي خالِصٌ .

##### Türkçe

ح ت م
**حتم** ، **حمت** ، **محت** ، **متح** ، **تحم** : kullanımdadır.

**حتم** : Leys dedi: **الحاتِمُ** : kadı. Ve **الْحَتمُ** : hükmü zorunlu kılma. Dedi: Ve **صَدُوف** denilen bir kadın vardı; kendisine cevabını geri döndürecek olandan başkasıyla evlenmemeye yemin etti. Derken ona bir talip geldi de kapısında durdu; ona dedi ki: Sen kimsin? Dedi: Küçük doğmuş ve büyük yetişmiş bir beşerim. Dedi: Meskenin nerede? Dedi: Geniş bir döşek ve uzak bir belde üzerindedir; yakını uzak, uzağı yakındır. Dedi: Adın nedir? Dedi: Dileyen bir ad ihdas etti; bu da zorunlu bir hüküm olmadı. Dedi: Sanki senin bir ihtiyacın yok. Dedi: İhtiyaç olmasaydı, inatçılık için sana gelmezdim; kapında durmazdım ve sebeplerinle bağ kurmazdım. Dedi: İhtiyacın sır mıdır yoksa açık mı? Dedi: Sırdır ve elbette ilan edilecektir. Dedi: Öyleyse sen bir talipsin. Dedi: O odur. Dedi: Hükme bağlandı; böylece onunla evlendi.

Dedi: Ve **الحاتِمُ** : siyah karga. Ve denilir: Bilakis o, gagası ve iki ayağı kırmızı olan ayrılık kargasıdır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الحَاتِمُ** : karga. Ve Muraḳḳiş es-Sedûsî’nin şu beytini okudu:
ولَقَدْ غَدَوْتُ وكنت لا
أَغْدُو على وَاقٍ وحَاتِمْ
فإذا الأشَائِمُ كالأيَا
مِن والأيَامِنُ كالأشَائِمْ
وكذاك لا خَيْرٌ ولا
شَرٌّ عَلَى أحَدٍ بِدَائم

Amr, babasından dedi: **الحاتم** : uğursuz. Ve **الحاتِمُ** : her şeyin siyahı.

Başkası dedi: Siyah kargaya **حاتماً** adı verildi; çünkü onların yanında, öttüğü zaman ayrılıkla **يَحْتِم** eder; yani hükmeder. Ve **الحاتِمُ** : hükmü gerekli kılan hâkimdir.

Leys dedi: **التَّحَتُّم** : bir şey; onu yediğin zaman ağzında gevrek olursa.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **الحُتَامَةُ** : üzerinde yenilen tabak üzerinde yemekten artan şey; işte o **الحُتَامَة**’dır.

Başkası dedi: Sofrada yemekten kalan şey.

Seleme, Ferrâ’dan: **التَّحَتُّم** : **الحُتَامَة**’yi yemektir; o da ekmek kırıntısıdır.

Haberde geldi: (Kim yer ve **تَحَتَّم** ederse, onun için sevaptan şöyle şöyle vardır).

Ferrâ dedi: Ve **التَّحَتُّم** ayrıca: siğil kuruduğu zaman parçalanmasıdır; ve **التَّحَتُّم** : camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılmasıdır.

Dedi: Ve **الْحَتَمَةُ** : ufalanmış şişedir.

(نوادر الأعراب)’da denilir: Ona hayırla **تحتَّمتُ**; yani ona hayır diledim ve onun için uğur saydım. Ve denilir: O, **الأخُ الْحَتْمُ**’dur; yani sırf hakikatin kendisidir.

Ebû Hirâş, bir adamı mersiye ederken dedi:
فوالله لا أَنْسَاكَ ما عِشْتُ لَيْلَةً
صَفِيَ من الإخوانِ والْوَلَدِ الْحَتم

**تحم** : Leys dedi: **الأتْحَمِيُّ** : bürûd’dan bir türdür. Ve Ru’be dedi:
أَمْسَى كَسَحْقِ الأتْحَمِيّ أَرْسُمُه

Ve ben bürûd’u **أتحمْتُ**; **إتحاماً**; o da **مُتْحَمَةٌ** olur. Ve şair dedi:
صَفْرَاء مُتْحَمَةً حِيكَتْ نَمانِمُها
من الدِّمِقْسِيِّ أو مِنْ فَاخِرِ الطُّوطِ

**الطُّوطُ** : pamuktur.

Başkası dedi: Elbiseyi **تَحَّمْتُ** : onu nakışladım. Ve bir at, **مُتَحَّمُ اللَّوْنِ**: kırçıllığa doğru (renkli). Sanki bürûd’dan **الأتْحمِيِّ**’ye benzetilmiştir; o da kırmızıdır.

Ve bir at: **أَتْحَمِيُّ اللون**.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **التَّحَمَةُ** : sarılıkla çizgili bürûd’dur.

Amr, babasından: **التَّاحِمُ** : dokumacı.

**متح** : Leys dedi: **المَتْحُ** : kovanın ipini çekmendir; bir elinle uzatırsın ve bir elinle kuyu başında alırsın.

Ve develer, yürüyüşlerinde elleriyle nöbetleşe hareket ettikleri zaman **تَتَمَتَّحُ** ederler.

Zü’r-Rumme dedi:
لأيْدِي المَهَارَى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ

Ve bir at: **مَتَّاحٌ**; yani çok uzatan.

İbn Abbâs’a, namazın kısaltıldığı sefer hakkında soruldu; dedi: Ancak geceye kadar **يوم مَتَّاحٍ**’ta kısaltılır; yani namazı ancak, içinde yürüyüşün akşama kadar kesintisiz ve konaksız uzadığı bir gün yürüyüşünde kısalt.

Ebû Saîd dedi: **المَتْح** : kesmedir. Denilir: **مَتَحَ** şeyi ve **مَتَخَه**; onu kökünden kestiği zaman. Ve dedi: **مَتَحَ بِسَلْحِه** ve **مَتَخَ به**; onunla attığı zaman. Ebû Turâb onu ondan rivayet etti.

Sa’leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Çekirge, yumurtlamak için kuyruklarını sabitlediği zaman ona **مَتَحَ** ve **أَمْتَحَ** ve **مَتَّحَ** denilir; ve **بَنَّ** ve **أَبَنَّ** ve **بَنَّنَ**; ve **قَلَزَ** ve **أَقْلَزَ** ve **قَلَّزَ**.

Ben dedim: Çekirgenin **مَتَخَ** etmesi, **الخاء** ile, **مَتَحَ** gibidir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **بئرٌ مَتُوحٌ**: iki elle çekerek ondan su çekilen kuyudur.

Ben dedim: Doğru olan budur; Leys’in dediği değil.

Ve denilir: **رَجُلٌ ماتِحٌ** ve **رجالٌ مُتَّاحٌ**; ve **بَعيرٌ ماتِحٌ** ve **جِمَالٌ مَوَاتِحُ**. Ve ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
ذِمامُ الرَّكَايَا أَنْكَرَتْها المَوَاتِحُ

Asma‘î dedi: Gündüz **مَتَحَ** etti ve gece **مَتَحَ** etti denilir; uzadıkları zaman. Ve **يومٌ متَّاحٌ**: uzun, tam. Bu, yaz gündüzü ve kış gecesi için söylenir.

**حمت** : Leys dedi: **الحَمِيتُ** : yağ kabı; **العُكَّة** gibi. Çoğulu **الحُمُت**’tur.

Ömer’in hadisinde: Kendisine dilenerek gelen bir adama dedi ki: Helâk oldum. Ona dedi: Sen helâk mı oldun; hâlbuki **الحَمِيت**’in sızıntısı gibi sızıyorsun.

Ebû Ubeyd dedi: **الأحْمَرُ الحَمِيتُ** : içinde yağ, bal ve zeytinyağı konulan kıllı tulumdur; çoğulu **حُمُتٌ**’tur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الحَمِيتُ** : her şeyin sağlamı. Ve **النِّحْيُ**’ye **حَمِيتاً** adı verildi; çünkü pekmezle sağlamlaştırıldı. Dedi: Ve **غَضَبٌ حَمِيتٌ** : şiddetli (öfke). Ve şu beyti okudu:
حتَّى يَبُوخَ الغَضَبُ الحَمِيتُ

Ve çok şiddetli tatlı olan hurmaya denilir: Bu, bundan **أَحْمَتُ حَلاوةً**’dır; yani daha şiddetli tatlıdır.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **يومٌ حَمْتٌ** ve **ليلةٌ حَمْتَةٌ**; ve **يوم مَحْتٌ** ve **ليلةٌ مَحْتَةٌ** ve **مَحْت**; ve **حَمُتَ** ve **مَحُتَ**; bunların hepsi sıcağın şiddetindedir. Ve Şemmer şu beyti okudu:
مِنْ سَافِعاتٍ وهَجِيرٍ حَمْت

Amr, babasından: **الحامِتُ** : çok şiddetli tatlı hurma.

İbn Şümeyl dedi: **حَمَتَك الله عليْه**; yani Allah seni onun üzerine, senin **بِحَمتِك**’inle döksün.

**محت** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Günümüz **مَحَتَ** etti ve **حَمُتَ** etti; sıcağı şiddetlendiği zaman.

Amr, babasından: **الماحِتُ** : sıcak gün.

Başkası dedi: **عربيٌّ بَحْتٌ مَحْتٌ**; yani hâlis.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

يومٌ حَمْتٌ، بالتسكين: شديد الحرّ، وليلة حَمْتَةٌ، ويومٌ مَحْتٌ، وليلة مَحْتَةٌ.
وقد حَمُتَ يومُنا، بالضم، إِذا اشتدّ حرّه. وقد حَمُتَ ومَحُتَ: كلُّ هذا في شدة الحرّ؛ وأَنشد شمر:
من سافِعاتٍ، وهَجيرٍ حَمْتِ
أَبو عمرو: الماحِتُ اليومُ الحارُّ. أَبو عمرو: الحامِتُ التمرُ الشديد الحلاوة. والحَمِيتُ من كل شيء: المَتِينُ، حتى إِنهم ليقولون تَمْر حَمِيتٌ، وعَسل حَمِيتٌ، وما أَكلتُ تمراً أَحْمَتَ حلاوةً من اليَعْضُوضِ أَي أَمْتن. ابن شميل: حَمَتَكَ اللهُ عليه أَي صَبَّكَ الله عليه بحَمْتِكَ. وغَضَبٌ حَمِيت: شديد؛ قال رؤبة:
حتى يَبُوخَ الغضَبُ الحَمِيتُ
يعني الشديد أَي يَنْكَسِرَ ويَسْكُنَ. والحَمِيتُ: وعاء السَّمْن، كالعُكَّةِ، وقيل: وِعاءُ السَّمْنِ الذي مُتِّنَ بالرُّبِّ، وهو من ذلك؛ وقيل: الحَمِيتُ أَصغر منَ النَّحْيِ؛ وقيل: هو الزِّقّ الصغير، والجمع من كل ذلك حُمُتٌ. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه: أَنه قال لرجل أَتاه سائلاً فقال: هَلَكْتُ فقال له: أَهَلَكْتَ، وأَنتَ تَنِثُّ نَثِيثَ الحَمِيتِ؟ قال الأَحمر: الحَمِيتُ الزِّقُّ المُشْعَرُ الذي يجعل فيه السمن والعسل والزيت. الجوهري: الحَمِيتُ الزِّقُّ الذي لا شَعْرَ عليه، وهو للسَّمْن. قال ابن السكيت: فإِذا جُعِلَ في نِحْيِ السَّمْن الرُّبُّ، فهو الحَميتُ، وإِنما سمي حَمِيتاً، لأَِنه مُتِّنَ بالرُّبِّ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللَّه عنه: فإِذا حَمِيتٌ من سمن؛ قال: هو النِّحْيُ والزِّقُّ. وفي حديث وَحْشِيٍّ: كأَنه حَمِيتٌ أَي زِقٌّ. وفي حديث هندٍ لمَّا أَخبرها أَبو سفيان بدخول النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، مكةَ، قالت: اقتلوا الحَمِيتَ الأَسْوَدَ؛ تعنيه استعظاماً لقوله، حديث واجهها بذلك. وحَمِتَ الجَوْزُ ونحوه: فَسَدَ وتَغَيَّر.
والتَّحْمُوتُ: كالحَمِيتِ؛ عن السيرافي.
وتَمْرٌ حَمْتٌ، وحَمِيتٌ، وتَحْمُوتٌ: شديدُ الحَلاوة.
وهذه التمرة أَحْمَتُ حَلاوةً من هذه أَي أَصْدَقُ حلاوَةً، وأَشدُّ، وأَمْتَنُ.

##### Türkçe

**يومٌ حَمْتٌ**، sükûn ile: şiddetli sıcak; ve **ليلة حَمْتَةٌ**; ve **يومٌ مَحْتٌ**,
ve **ليلة مَحْتَةٌ**.

Ve **حَمُتَ يومُنا**, zamme ile, onun sıcağı şiddetlendiği zaman. Ve **حَمُتَ** ve **مَحُتَ**: bütün
bu, sıcağın şiddetinde(dir); ve Şemmer inşad etti:
من سافِعاتٍ، وهَجيرٍ حَمْتِ

Ebû Amr: **الماحِتُ** sıcak gün(dür). Ebû Amr: **الحامِتُ** şiddetli
tatlılık(ta olan) hurma(dır). Ve her şeyden **الحَمِيتُ**: sağlam/katı olan(dır); hatta
onlar derler ki: **تَمْر حَمِيتٌ** ve **عَسل حَمِيتٌ**; ve ben **اليَعْضُوضِ**’dan daha tatlılıkça **أَحْمَتَ** bir hurma yemedim,
yani daha sağlam. İbn Şümeyl: **حَمَتَكَ اللهُ عليه** yani Allah seni onun üzerine
**بحَمْتِكَ** ile döktü. Ve **غَضَبٌ حَمِيت**: şiddetli; Rü’be dedi:
حتى يَبُوخَ الغضَبُ الحَمِيتُ
yani şiddetli olan; yani kırılsın ve sükûnet bulsun. Ve **الحَمِيتُ**: içyağı kabı,
**العُكَّةِ** gibi; ve denildi: **وِعاءُ السَّمْنِ** ki **بالرُّبِّ** ile sağlamlaştırıldı; ve o, bundandır;
ve denildi: **الحَمِيتُ** **النَّحْيِ**’den daha küçüktür; ve denildi: o küçük **الزِّقّ**’tır; ve bunların
hepsinin çoğulu **حُمُتٌ**’tur. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir adam kendisine dilenerek geldiğinde ona dediği rivayet edilmiştir,
ve dedi: “Helâk oldum”; ona dedi ki: “Helâk mı oldun, hâlbuki sen
**نَثِيثَ الحَمِيتِ** gibi sızdırıyorsun?” el-Ahmer dedi: **الحَمِيتُ** içyağı
bal ve yağ konulan, kıllı **الزِّقّ**’tır. el-Cevherî: **الحَمِيتُ** üzerinde kıl olmayan **الزِّقّ**’tır ve o
içyağı içindir. İbnü’s-Sikkît dedi: içyağı **نِحْيِ**’sine **الرُّبُّ** konulduğu zaman, o
**الحَميتُ**’tir; ve ancak **حَمِيتاً** diye adlandırıldı, çünkü o **بالرُّبِّ** ile sağlamlaştırıldı. Ebû Bekir’in hadîsinde,
Allah ondan razı olsun: “İçyağından bir **حَمِيتٌ**”; dedi: o **النِّحْيُ** ve **الزِّقُّ**’tur.
Ve Vahşî’nin hadîsinde: sanki o bir **حَمِيتٌ**; yani bir **زِقٌّ**. Ve Hind’in hadîsinde, Ebû Süfyân ona Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun,
Mekke’ye girişini haber verdiğinde, dedi: “Öldürün
**الحَمِيتَ الأَسْوَدَ**’ı”; bunu, onun sözüne büyük görerek kastediyor; onu bununla yüz yüze getiren bir hadîs.

Ve **حَمِتَ الجَوْزُ** ve benzeri: bozuldu ve değişti.

Ve **التَّحْمُوتُ**: **الحَمِيتِ** gibi; es-Sîrâfî’den.

Ve **تَمْرٌ حَمْتٌ** ve **حَمِيتٌ** ve **تَحْمُوتٌ**: şiddetli tatlılık(ta olan).

Ve bu hurma, tatlılıkça şundan daha **أَحْمَتُ**’tır; yani tatlılıkça daha doğru, daha şiddetli,
ve daha sağlam.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

يوم حمت، بالتسكين: شديد الحر، وليلة حمتة، ويوم محت، وليلة محتة، وقد حمت يومنا، ككرم: إذا اشتد حره، كمحت. كل هذا في شدة الحر؛ وأنشد شمر:
  من سافعات، وهجير حمت

  والحميت: المتين من كل شيء حتى إنهم ليقولون: تمر حميت، وعسل حميت. وما أكلت تمرا أحمت حلاوة من التعضوض، أي: أمتن، ويأتي قريبا. الحميت: وعاء السمن كالعكة، وقيل: وعاء السمن الذي متن بالرب، وهو من ذلك كالتحموت، بالفتح، عن السيرافي، والتاء زائدة، وهو في لسان العرب، ونقله الصاغاني عن ابن دريد. ولما لم يطلع عليه شيخنا استغربه. قيل: الحميت: الزق الصغير. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، قال لرجل أتاه سائلا، فقال: هلكت، فقال له:  أهلكت، وأنت تنث نثيث الحميت  قال الأحمر: الحميت: الزق المشعر الذي يجعل فيه السمن والعسل والزيت، أو الزق بلا شعر قال الجوهري، وهو للسمن. قال ابن السكيت: فإذا جعل في نحي السمن الرب، فهو الحميت، وإنما سمي حميتا، لأنه متن بالرب. وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه  فإذا حميت من سمن  قال: هو النحي والزق. وفي حديث وحشي:  كأنه حميت  ، أي زق. وفي حديث هند لما أخبرها أبو سفيان بدخول النبي، صلى الله عليه وسلم، مكة، قالت:  اقتلوا الحميت الأسود  تعنيه استعظاما لقوله، حيث واجهها بذلك. وتمر حمت بالتسكين، وحمت ككتف، وحامت، وحميت، وتحموت: كل ذلك بمعنى شديد الحلاوة. وهذه التمرة أحمت حلاوة من هذه، أي: أصدق حلاوة، وأشد، وأمتن. وحمت الجوز وغيره. وفي بعض الأمهات: ونحوه، كفرح: إذا تغير وفسد. وتحمت لونه: صار خالصا، نقله الصاغاني. عن ابن شميل: حمتك الله تعالى عليه يحمتك أي صبك الله عليه. ومما يستدرك عليه: غضب حميت: شديد؛ قال رؤبة:
  حتى يبوخ الغضب الحميت يعني الشديد، أي ينكسر ويسكن، كذا في الصحاح.

##### Türkçe

**يوم حمت**, sükûn ile: şiddetli sıcak; ve **ليلة حمتة**; ve **يوم محت**; ve **ليلة محتة**; ve “Günümüz **حمت** oldu”, **كرم** gibi: sıcağı şiddetlendiği zaman; **كمحت** gibi. Bütün bunlar sıcağın şiddetinde(dir); ve Şemmer inşad etti:
  “**من سافعات، وهجير حمت**”

Ve **الحميت**: her şeyden sağlam olan; hatta onlar “**تمر حميت**” ve “**عسل حميت**” derler. “**وما أكلت تمرا أحمت حلاوة من التعضوض**”: yani, daha sağlam; ve yakında gelir. **الحميت**: **العكة** gibi içyağı kabı; ve denildi: **الرب** ile sağlamlaştırılmış içyağı kabı; ve o, bundan (türemiş)tir; **كالتحموت** (fetha ile); Sîrâfî’den; ve **التاء** ziyadedir; ve o, **لسان العرب**’dadır; ve Sâgânî onu İbn Düreyd’den nakletti. Şeyhimiz ona muttali olmayınca onu garipsedi. Denildi: **الحميت**: küçük tulum. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: kendisine dilenerek gelen bir adama dedi; o da “Helâk oldum” dedi; ona dedi ki: “Sen helâk ettin; hâlbuki sen **نث نثيث الحميت** (olarak) akıtıyorsun.” El-Ahmer dedi: **الحميت**: içine içyağı, bal ve zeytinyağı konulan kıllı tulum; yahut kılsız tulum; Cevherî dedi; ve o, içyağı içindir. İbnü’s-Sikkît dedi: İçyağı kırbasına **الرب** konulursa, o **الحميت**’tir; ancak ona **حميتا** adı verildi; çünkü **الرب** ile sağlamlaştırıldı. Ebû Bekir’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**فإذا حميت من سمن**”; dedi ki: o, kırba ve tulumdur. Vahşî’nin hadîsinde: “**كأنه حميت**”, yani tulum. Hind’in hadîsinde, Ebû Süfyân ona Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Mekke’ye girişini haber verince, dedi ki: “**اقتلوا الحميت الأسود**”; bununla, ona bunu yüzüne karşı söylemesi sebebiyle, sözünü büyütmeyi kasteder. Ve **تمر حمت** sükûn ile; ve **حمت** **كتف** gibi; ve **حامت**; ve **حميت**; ve **تحموت**: bütün bunlar “şiddetli tatlılık” mânâsındadır. “Bu hurma, bundan daha çok **أحمت** tatlılıktadır”; yani tatlılıkça daha doğru, daha şiddetli ve daha sağlam. Ve **حمت الجوز** ve başkası. Bazı ana kaynaklarda: ve benzeri; **كفرح** gibi: değiştiği ve bozulduğu zaman. **تحمت لونه**: rengi hâlis oldu; Sâgânî nakletti. İbn Şümeyl’den: “Allah Teâlâ seni onun üzerine **حمتك** eder, seni **يحمتك** eder”: yani Allah seni onun üzerine döker. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **غضب حميت**: şiddetli; Ru’be dedi:
  “**حتى يبوخ الغضب الحميت**”
yani şiddetli; yani kırılır ve sakinleşir; **الصحاح**’ta böyle(ce).

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَمِتَ
حَمِتَ A ( n. ac. حَمَت 4 ),
a.  Was rank, musty ( nut ).

حَمُتَ
حَمُتَ U ( n. ac. حُمُوْتَة 27t ),
a.  Was hot, sultry ( day ).

تَحَمَّتَ
تَحَمَّتَ V ,
a.  Was clear, bright ( colour ).

حَمْت
حَمْت 1 ,
a.  Hot, sultry ( day ).

b.  Very sweet ( fruit ).

حَمِيْت
حَمِيْت 25 ,
a.  Violent ( anger ).

b.  see 1 (b) .

##### Türkçe

حَمِتَ
**حَمِتَ** A (mastar: **حَمَت** 4),
a. Bayat, küflü oldu (kuruyemiş).

حَمُتَ
**حَمُتَ** U (mastar: **حُمُوْتَة** 27t),
a. Sıcak, bunaltıcı oldu (gün).

تَحَمَّتَ
**تَحَمَّتَ** V,
a. Berrak, parlak oldu (renk).

حَمْت
**حَمْت** 1,
a. Sıcak, bunaltıcı (gün).

b. Çok tatlı (meyve).

حَمِيْت
**حَمِيْت** 25,
a. Şiddetli (öfke).

b. 1 (b)’ye bak.
