# حمز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حمز

الحمز، كالضرب: حرافة الشيء وشبه اللذعة فيه، كطعم الخردل. وقال أبو حاتم: تغدى أعرابي مع قوم فاعتمد على الخردل فقالوا: ما يعجبك منه? فقال: حمزه وحرافته. نقله الأزهري. من المجاز: الحمز: التحديد، في لغة هذيل، يقال: حمز حديدته، إذا حددها، وقد جاء ذلك في أشعارهم. الحمز: القبض: حمزه يحمزه: قبضه وضمه. وحمز الشراب اللسان يحمزه: لذعه من حرافته. والحمازة، كسحابة: الشدة والصلابة، وقد حمز، ككرم، فهو حميز الفؤاد وحامزه، أي صلب الفؤاد، ويقال: حامز وحميز: نز خفيف الفؤاد شديد ذكي ظريف. وأحمز الأعمال: أمتنها وأقواها وأشدها، وقيل: أمضها وأشقها، وهو من حديث ابن عباس رضي الله عنهما:  سئل رسول الله صلى الله عليه وسلم، أي الأعمال أفضل، فقال: أحمزها  ، وهو مجاز. ورمانة حامزة: فيها حموضة كذا قاله الصاغاني، وفي الأساس: مزة. وحبيب بن حماز، ككتاب، الحمازي، تابعي، روى عن أبي ذر وعلي، رضي الله عنهما، وعنه سماك بن حرب وغيره. وعمرو بن زالف بن عوف بن حماز الصفدي ممن شهد فتح مصر، ذكره ابن يونس، ويقال: هو ابن حمار، بالراء، كما نقله الصاغاني. والحمزة: الأسد، لشدته وصلابته. الحمزة: بقلة حريفة، وبها كني أنس، قال أنس: كناني رسول الله صلى الله عليه وسلم ببقلة كنت أجنيها، وكان يكنى أبا حمزة؛ والبقلة التي جناها أنس كان في طعمها لذع للسان فسميت البقلة حمزة، بفعلها، وكني أنس أبا حمزة لجنيه إياها، قاله الجوهري. يقال: إنه لحموز، كصبور، لما حمزه، أي ضابط لما ضمه. ومحتمل له، ومنه اشتقاق حمزة. أو من الحمازة بمعنى الشدة، أو مأخوذ من الحمزة وهي البقلة الحريفة، أو غير ذلك. وحمزان، كصليان: ة بنجران اليمن، نقله الصاغاني، وهكذا في مختصر البلدان. ورجل محموز البنيان، شديده، قال أبو خراش:
  أقيدر محموز البنان ضئيل هكذا أنشدوه. قلت: والذي قرأت في أشعار الهذليين لأبي خراش:
  منيبا وقد أمسى تقدم وردها                      أقيدر محموز القطاع نذيل قال السكري: محموز القطاع، أي شديد القطاع، ونذيل: نذل الهيئة. وقال الأخفش: القطاع: النصال، ومحموزها: صلبها محددها، قال: ومنه اشتق حمزة. وحامز: ع، هكذا نقله المصنف، ولعله بالراء، وقد تقدم في موضعه. ومما يستدرك عليه: حمز اللبن يحمز حمزا: حمض، وهو دون الحازر، والاسم الحمزة. قال الفراء: اشرب من نبيذك فإنه حموز لما تجد، أي يهضمه. والحامز: الحامض الذي يلذع اللسان ويقرصه. والحمازة، بالفتح، اللذع والحدة، ومنه حديث:  أنه شرب شرابا فيه حمازة  . وحمزت الكلمة فؤاده: قبضته وأوجعته، وهو مجاز. وفي التهذيب: حمز اللوم فؤاده. وقال اللحياني: كلمت فلانا بكلمة حمزت فؤاده. ورجل حامز الفؤاد: متقبضه. والحامز والحميز: الشديد الذكي. وفلان أحمز أمرا من فلان، أي أشد. وقال ابن السكيت: أي متبقض الأمر مشمره، ومنه اشتق حمزة. وهم حامز: شديد. قال الشماخ:
  وفي الصدر حزاز من الهم حامز وفي التهذيب، من اللوم حامز: أي عاصر. وقيل: ممض محرق. وحميزة كسفينة: فرس شيطان بن مدلج، أحد بني تغلب ولها يقول:
  أتتني بها تسري حميزة موهنا                      كمسرى الدهيم أو حميزة أشأم

  كذا في كتاب الخيل لابن الكلبي. وحمزة، وقيل حمزى، من بلاد المغرب، هكذا نقله الصاغاني. قلت: وهذا البلد يقال له حمزة آشير، كما أفاد ابن خلكان، وانتسب إليه عبد الملك بن عبد الله بن داوود المغربي الحمزي الفقيه، نزيل بغداد، عن أبي نصر الزينبي، وعنه ابن عساكر، مات سنة 527. وأما أبو بكر أحد بن محمد بن إسماعيل الأدمي المقرئ الحمزي فإنه منسوب إلى إتقان حرف حمزة في القراءات، روى عنه أبو الفتح يوسف القواس. والحمزية: طائفة من الخوارج. والحمزيون: بطن من بني الحسن السبط باليمن، وهم بنو حمزة بن الحسن بن عبد الرحمن بن يحيى بن عبد الله بن الحسين بن القاسم بن طباطبا الحسني، ويدعى بالنفس الزكية، وحفيده حمزة بن علي بن حمزة الملقب بالمنتجب العالم، وهو الثاني أحد أئمة الزيدية، وحفيده هذا حمزة بن سليمان بن حمزة بن علي، وهو الثالث، ويدعى بالتقي والجواد؛ وولده عبد الله بن حمزة، من كبار أئمة اليمن وعلمائهم، ويلقب بالمنصور بالله، وأعقب عن عشرة، كما أودعنا تفصيل ذلك في المشجرات. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**الحمز**، **كالضرب**: şeyin keskinliği ve onda ısırık benzeri (bir şey)dir; **كطعم الخردل**. Ebû Hâtim dedi: Bir bedevî bir kavimle öğle yemeği yedi de hardala dayandı; bunun üzerine dediler: Ondan sana ne hoş geliyor? Dedi ki: **حمزه** ve keskinliği. Ezherî onu nakletti.

Mecazdan: **الحمز**: belirginleştirme (keskinleştirme), Hüzeyl dilinde; denir ki: **حمز حديدته**; onu keskinleştirdiği zaman; ve bu onların şiirlerinde gelmiştir.

**الحمز**: tutma (kavrama): **حمزه يحمزه**: onu tuttu ve onu kendine kattı.

**وحمز الشراب اللسان يحمزه**: içki dili **يحمزه**: keskinliğinden dolayı onu ısırır (dili yakar).

**والحمازة**، **كسحابة**: şiddet ve katılık; ve **قد حمز**، **ككرم**; artık o, **حميز الفؤاد** ve **حامزه**’dir; yani kalbi katı. Ve denir ki: **حامز** ve **حميز**: hafif kalpli, şiddetli, zeki, zarif.

**وأحمز الأعمال**: onların en sağlamı, en kuvvetlisi ve en şiddetlisidir; ve denildi ki: onların en keskin (en etkili) olanı ve en meşakkatli olanı; ve bu, İbn Abbâs’tan (Allah ikisinden de razı olsun) gelen hadistendir: Resûlullah’a (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) soruldu: Amellerin hangisi daha faziletlidir? Dedi ki: **أحمزها**; ve bu mecazdır.

**ورمانة حامزة**: onda ekşilik vardır; Sâgânî böyle dedi; ve **في الأساس**: **مزة**.

**وحبيب بن حماز**، **ككتاب**، **الحمازي**: tâbiîdir; Ebû Zer ve Ali’den (Allah ikisinden de razı olsun) rivayet etti; ondan da Simâk b. Harb ve başkaları rivayet etti.

Ve Amr b. Zâlif b. Avf b. Himâz es-Safedî, Mısır’ın fethine şahit olanlardandır; onu İbn Yûnus zikretti; ve denir ki: o, **ابن حمار**’dır, **بالراء**; Sâgânî’nin naklettiği gibi.

**والحمزة**: aslandır; şiddeti ve katılığı sebebiyle.

**الحمزة**: keskin (acı) bir ot; bununla Enes’in künyesi yapılmıştır. Enes dedi: Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) beni, topladığım bir otla künyelendirdi; ve **أبا حمزة** künyesiyle künyelenirdi. Enes’in topladığı ot, tadında dile bir ısırma (yakma) vardı; bu yüzden ot, yaptığı şey sebebiyle **حمزة** diye adlandırıldı; ve Enes, onu toplaması sebebiyle **أبا حمزة** diye künyelendi; Cevherî bunu söyledi.

Denir ki: o, **لحموز**’dur, **كصبور**; **لما حمزه**; yani kendine kattığını zapteden (sıkıca tutan). Ve onu taşıyandır. Ve bundan **حمزة**’nin اشتقاقı.

Yahut **الحمازة**’den, şiddet mânasında; yahut **الحمزة**’den alınmıştır ki o keskin ottur; yahut başka (bir şey)den.

**وحمزان**، **كصليان**: Yemen’in Necran’ında bir köydür; Sâgânî onu nakletti; ve **مختصر البلدان**’da da böyledir.

Ve **ورجل محموز البنيان**: yapısı şiddetli (sağlam) olan. Ebû Hirâş dedi:
  **أقيدر محموز البنان ضئيل**
Böylece onu inşad ettiler.

Dedim: Hüzeylîlerin şiirlerinde Ebû Hirâş için okuduğum:
  **منيبا وقد أمسى تقدم وردها                      أقيدر محموز القطاع نذيل**
Sükkerî dedi: **محموز القطاع**; yani kesimi şiddetli. Ve **نذيل**: görünüşü aşağı (zelil).

Ahfeş dedi: **القطاع**: kılıç uçlarıdır; ve onun **محموزها**’sı: onun katı olanı, keskinleştirilmiş olanıdır. Dedi ki: ve bundan **حمزة** اشتقاق edilmiştir.

**وحامز**: bir yer (adı), musannif onu böyle nakletti; ve herhalde **بالراء**’dır; ve onun yeri daha önce geçti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **حمز اللبن يحمز حمزا**: ekşidi; ve o, **الحازر**’dan aşağıdır; ve isim **الحمزة**’dir. Ferrâ dedi: Nebîzinden iç; çünkü o, bulduğun şeye karşı **حموز**’dur; yani onu hazmeder.

**والحامز**: dili ısıran ve onu çimdikleyen ekşi (şey)dir.

**والحمازة**، **بالفتح**: ısırma (yakma) ve keskinlik; ve ondan hadis: **أنه شرب شرابا فيه حمازة**.

**وحمزت الكلمة فؤاده**: onu tuttu ve ona acı verdi; ve bu mecazdır. **وفي التهذيب**: **حمز اللوم فؤاده**. Lihyânî dedi: Falancaya bir söz söyledim; onun kalbini **حمزت**.

**ورجل حامز الفؤاد**: kalbi büzülmüş olan.

**والحامز والحميز**: şiddetli, zeki.

Ve falan kimse, falan kimseden bir işte **أحمز**’dır; yani daha şiddetli. İbn Sikkît dedi: yani işte büzülen, eteğini toplayan; ve bundan **حمزة** اشتقاق edilmiştir.

Ve onlar **حامز**’dır: şiddetli. Şemmâh dedi:
  **وفي الصدر حزاز من الهم حامز**
Ve **في التهذيب**: **من اللوم حامز**: yani sıkan. Ve denildi ki: delici, yakıcı.

**وحميزة** **كسفينة**: Şeytân b. Mudlic’in atıdır; Benî Tağlib’den biridir; ve onun hakkında der ki:
  **أتتني بها تسري حميزة موهنا                      كمسرى الدهيم أو حميزة أشأم**

İbnü’l-Kelbî’nin **كتاب الخيل**’inde böyledir.

**وحمزة**، ve denildi ki **حمزى**: Mağrib beldelerindendir; Sâgânî onu böyle nakletti. Dedim: Bu beldeye **حمزة آشير** denir; İbn Hallikân’ın faydalandırdığı gibi. Ve ona nisbet edildi: Abdülmelik b. Abdullah b. Dâvûd el-Mağribî el-Hamzî, fakih, Bağdat’ta ikamet eden; Ebû Nasr ez-Zeynebî’den (rivayet etti); ondan da İbn Asâkir (rivayet etti); 527 yılında öldü.

أما Ebû Bekir Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl el-Edemî el-Mukri’ el-Hamzî ise, kıraatlerde **حرف حمزة**’yi itkan etmeye nisbetlidir; ondan Ebü’l-Feth Yûsuf el-Kavvâs rivayet etti.

**والحمزية**: Hâricîlerden bir taife.

**والحمزيون**: Yemen’de Benî’l-Hasen es-Sıbt’tan bir batındır; onlar, Hasanî Tabâtabâ el-Hasenî olan, ve **بالنفس الزكية** diye adlandırılan, Hamza b. el-Hasen b. Abdurrahman b. Yahyâ b. Abdullah b. el-Hüseyn b. el-Kâsım b. Tabâtabâ’nın oğullarıdır. Ve onun torunu Ali b. Hamza b. Ali, **بالمنتجب العالم** lakaplıdır; ve o, Zeydiyye imamlarından ikinci olan (kimsedir). Ve onun bu torunu, Süleyman b. Hamza b. Ali b. Hamza’dır; ve o üçüncüdür; ve **بالتقي والجواد** diye adlandırılır. Ve onun oğlu Abdullah b. Hamza, Yemen imamlarının ve âlimlerinin büyüklerindendir; ve **بالمنصور بالله** lakaplanır; ve ondan on (çocuk) türemiştir; bunun tafsilini **المشجرات**’ta emanet ettiğimiz gibi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:
