# حمس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حمس

حمس الأمر، كفرح: اشتد، وكذلك حمش، وقول علي رضي الله تعالى عنه: حمس الوغى واستحر الموت. أي اشتد، مجاز. حمس الرجل: صلب في الدين، وتشدد وكذلك في القتال والشجاعة، فهو حمس، ككتف، وأحمس بين الحمس، ومنه سمي الورع أحمس؛ لغلائه في دينه، وتشدده على نفسه، كالمتحمس، وهم حمس، بضم فسكون. والحمس أيضا: الأمكنة الصلبة، جمع أحمس، وهو مجاز، قال العجاج:
  وكم قطعنا من قفاف حمس وهو، أي الحمس: لقب قريش ومن ولدت قريش وكنانة وجديلة قيس، وهم فهم وعدوان ابنا عمرو بن قيس عيلان، وبنو عامر بن صعصعة، قاله أبو الهيثم ومن تابعهم في الجاهلية، هؤلاء الحمس، وإنما سموا لتحمسهم في دينهم، أي تشددهم فيه، وكذا في الشجاعة فلا يطاقون، أو لالتجائهم بالحمساء، وهي الكعبة؛ لأن حجرها أبيض إلى السواد وقال الصاغاني: لنزولهم بالحرم الشريف، زاده الله شرفا، وقيل: لأنهم كانوا لا يستظلون أيام منى، ولا يدخلون البيوت من أبوابها وهم محرمون، ولا يسلؤون السمن ولا يلقطون البعر الجلة. وقال أبو الهيثم: وكانت الحمس سكان الحرم، وكانوا لا يخرجون في أيام الموسم إلى عرفات، إنما يقفون بالمزدلفة، ويقولون: نحن أهل الله، ولا نخرج من الحرم، وصارت بنو عامر من الحمس، وليسوا من ساكني الحرم؛ لأن أمهم قرشية، وهي مجد بنت تيم بن مرة، وخزاعة إنما سميت خزاعة لأنهم كانوا من سكان الحرم فخزعوا عنه، أي أخرجوا، ويقال: إنهم من قريش، انتقلوا ببنيهم إلى اليمن، وهم من الحمس. والحماسة: الشجاعة والمنع والمحاربة. منه الأحمس وهو الشجاع. عن سيبويه، كالحميس والحمس، كأمير وكتف، والجمع أحامس، وحمس وأحماس، ومنه الحديث:  أما بنو فلان فمسك أحماس  وقال ابن الأعرابي في قول عمرو بن معدي كرب:

  بتثليث ما ناصيت بعدي الأحامسا أراد قريشا، وقال غيره: أراد بني عامر؛ لأن قريشا ولدتهم، وقيل: أراد الشجعان من جميع الناس. من المجاز: الأحمس: العام الشديد، ويقال: سنة حمساء: أي شديدة، ويقال: أصابتهم سنون أحامس، وقال الأزهري: لو أرادوا محض النعت لقالوا: سنون حمس، إنما أرادوا بالسنين الأحامس تذكير الأعوام. وقال ابن سيده: ذكروا على إرادة الأعوام، وأجروا أفعل ها هنا صفة مجراه اسما، وأنشد:
  لنا إبل لم نكتسبـهـا بـغـدرة                      ولم يفن مولاها السنون الأحامسا وقال آخر:
  سيذهب بابن العبد عون بن جحوش                      ضلالا ويفنيها السنون الأحامـس من المجاز: وقع فلان في هند الأحامس، كذا نص التكملة، ونص اللسان: لقي هند الأحامس، أي الشدة، وقيل: إذا وقع في الداهية، أو معناه: مات، ولا أشد من الموت، وأنشد ابن الأعرابي:
  فإنكم لستم بـدار تـلـنة                      ولكنما أنتم بهند الأحامس وقال الزمخشري: وقعوا في هند الأحامس، إذا وقعوا في شدة وبلية، ولقي فلان هند الأحامس، إذا مات، وبنو هند: قوم من العرب فيهم حماسة، ومعنى إضافتهم إلى الأحامس إضافتهم إلى شجعانهم، أو إلى جنس الشجعان، وأنه منهم. وحماس الليثي، بالكسر: ولد في عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم وله دار بالمدينة، قاله الواقدي. حماس بن ثامل: شاعر. وذو حماس: ع، قال القطامي:
  عفا من آل فاطمة الفرات                      فشطا ذي حماس فحائلات في النوادر: حمس اللحم: قلاه. قال الزجاج: حمس فلانا، إذا أغضبه، كأحمسه، وكذلك حمشه وأحمشه، وحمسه تحميسا، وهذا عن غير الزجاج، وهو مجاز. في النوادر: الحميسة، كسفينة: القلية، وهي المقلاة. قال أبو الدقيش: الحميس، كأمير: التنور، ويقال له: الوطيس أيضا، وقال ابن فارس: وقال آخرون: هو بالشين المعجمة، وأي ذلك كان فهو صحيح. الحميس أيضا: الشديد، قال رؤبة:
  وكلكلا ذا بركة هروسا                      لاقين منه حمسا حميسا أي شديدا، كذا في التكملة، وقال الأزهري: أي شدة وشجاعة. والحمسة، بالضم: الحرمة، قال العجاج:
  ولم يهبن حمسة لأحمسا                      ولا أخا عقد ولا منجسا أي لم يهبن لذي حرمة حرمة، أي ركبن رؤوسهن، والتنجيس: شيء كانت العرب تفعله كالعوذة تدفع بها العين. الحمسة، بالتحريك: دابة بحرية، أو السلحفاة زعموا، قاله ابن دريد، ج حمس، محركة، وقيل: هي اسم الجمع. والحومسيس، كزنجبيل: المهزول، عن أبي عمرو، وهو مجاز. والحمس، بالفتح: الصوت وجرس الرجال، أنشد أبو الدقيش:
  كأن صوت وهسها تحت الدجـى                      حمس رجال سمعوا صوت وحى الحمس: بالكسر: ع. والتحميس: أن يؤخذ شيء من دواء وغيره، فيوضع على النار قليلا ومنه تحميس الحمص وغيره، وهي التقلية. واحتمس الديكان: هاجا، كاحتمشا، قاله يعقوب. واحمومس: غضب، وكذلك اقلولى، وهو مجاز، قال أبو النجم يصف الأسد:
  كأن عينيه إذا ما احمومسا                      كالجمرتين جيلتا لتقبسـا

  وابن أبي الحمساء: رجل آمن بالنبي صلى الله عليه وسلم وتابعه قبل المبعث، له ذكر في كتب السير. وبنو أحمس: بطن من ضبيعة، كما في العباب، وبطن آخر من بجيلة، وهو ابن الغوث بن أنمار. ومما يستدرك عليه: حمس بالشيء: تعلق به وتولع، عن أبي سعيد. واحتمس القرنان: اقتتلا، كاحتمشا، عن يعقوب. والحماس، كسحاب: الشدة والمنع والمحاربة. والتحمس: التشدد. وتحمس الرجل: إذا تعاصى. وحمس الوغى: حمي. ونجدة حمساء: شديدة، قال:
  بنجدة حمساء تعدي الذمرا وحمس الرجل حمسا، من حد ضرب، إذا شجع، عن سيبويه، أنشد ابن الأعرابي:
  كأن جمير قصتها إذا ما                      حمسنا والوقاية بالخناق وتحامس القوم تحامسا: تشادوا واقتتلوا. والمتحمس: الشديد. والأحمس: الورع المتشدد على نفسه في الدين. وعن ابن الأعرابي: الحمس: الضلال والهلكة والشر. والأحامس: الأرض التي ليس بها كلأ ولا مرتع ولا مطر ولا شيء، وقيل: أرض أحامس: جدبة، صفة بالجمع، كذا في الأساس، وفي اللسان: أرضون أحامس: جدبة. وتحمست: تحرمت واستغاثت، من الحمسة، قال ابن أحمر:
  لو بي تحمست الركاب إذا                      ما خانني حسبي ولا وفري هكذا فسره شمر. والأحماس من العرب: الذين أمهاتهم من قريش. وبنو حمس وبنو حميس وبنو حماس: قبائل. وحماساء: ممدودا: موضع. هنا ذكره صاحب اللسان، وسيأتي للمصنف في خ-م-س. وأبو محمد عبد الله بن أحمد بن حميس، كأمير، السراج، روى عن أبي القاسم بن بيان وغيره، مات سنة 578 ذكره ابن نقطة. وأبو الحميس: حدث. وأبو إسحاق حازم بن الحسين الحميسي، بالضم، عن مالك بن دينار، وعنه جبارة بن المغلس. وأبو حماس، ربيعة بن الحارث: بطن. وهجرة الحموس: قرية في اليمن بوادي غدر. وأبو حماس، ككتاب: شاعر من بني فزارة.

### Türkçe

**حمس** işi, **كفرح**: şiddetlendi; aynı şekilde **حمش**. Ali (Allah Teâlâ ondan razı olsun)’un sözü: **حمس الوغى واستحر الموت**. Yani: şiddetlendi; mecaz.

**حمس** adam: dinde katı oldu ve sıkı davrandı; aynı şekilde savaşta ve yiğitlikte; o, **حمس**’tır, **ككتف**; ve **أحمس** (hamaslar arasında) en **أحمس** olandır; bundan dolayı vera‘a **أحمس** adı verildi; dininde pahalı oluşundan ve kendisine karşı sıkı davranışından dolayı; **كالمتحمس** gibi. Ve onlar **حمس**’tur; (harf) damme ile sonra sükûn ile.

Ve **الحمس** ayrıca: katı yerlerdir; **أحمس**’ın çoğuludur; ve o mecazdır. **العجاج** dedi:
  Ve nice **حمس** çorak düzlükler kestik

Ve o, yani **الحمس**: Kureyş’in ve Kureyş’in doğurduğu kimselerin; ve Kinâne’nin ve Cedîle-i Kays’ın (lakabıdır); ve onlar Fehm ve Adwân’dır; Amr b. Kays Aylân’ın iki oğludur; ve Benû Âmir b. Sa‘saa; bunu Ebû’l-Heysem ve cahiliyede onlara tâbi olanlar söyledi: bunlar **الحمس**’tır. Ancak dînlerinde **تحمس** ettikleri için adlandırıldılar; yani onda sıkı davranmaları için; ve aynı şekilde yiğitlikte, artık onlara güç yetirilmez. Yahut **الحمساء** ile sığınmalarından dolayı; o da Kâbe’dir; çünkü onun taşı beyazdan siyahlığadır. **الصاغاني** dedi: şerefli Harem’de ikamet etmelerinden dolayı; Allah ona şerefini artırsın. Ve denildi: çünkü onlar Minâ günlerinde gölgelenmezlerdi; ihramlı iken evlere kapılarından girmezlerdi; içyağını eritmezlerdi ve tezek olan dışkıyı toplamazlardı.

Ebû’l-Heysem dedi: **الحمس** Harem sakinleriydi; ve mevsim günlerinde Arafat’a çıkmazlardı; ancak Müzdelife’de dururlardı; ve derlerdi: biz Allah’ın ehliyiz; Harem’den çıkmayız. Benû Âmir **الحمس**’tan oldu; hâlbuki Harem sakinlerinden değillerdi; çünkü anneleri Kureyşli idi; o, Mecd bint Teym b. Mürre’dir. Ve Huzâa ancak Huzâa diye adlandırıldı; çünkü onlar Harem sakinlerindendi, sonra ondan **خزعوا** ettiler; yani çıkarıldılar. Ve denilir: onlar Kureyş’tendir; oğullarıyla Yemen’e intikal ettiler; ve onlar **الحمس**’tandır.

Ve **الحماسة**: yiğitlik, men‘ ve savaşmadır. Ondan **الأحمس**; o yiğittir. Sîbeveyh’ten: **كالحميس والحمس**; **كأمير وكتف**; çoğul: **أحامس**; ve **حمس** ve **أحماس**. Ondan hadis:
**أما بنو فلان فمسك أحماس**

İbnü’l-A‘râbî, Amr b. Ma‘dîkerib’in sözü hakkında dedi:

  **بتثليث ما ناصيت بعدي الأحامسا**
Kureyş’i kastetti. Başkası dedi: Benû Âmir’i kastetti; çünkü Kureyş onları doğurdu. Ve denildi: bütün insanlardan yiğitleri kastetti.

Mecazdan: **الأحمس**: şiddetli yıl. Ve denilir: **سنة حمساء**: yani şiddetli. Ve denilir: **أصابتهم سنون أحامس**. Ezherî dedi: sırf sıfatı isteselerdi “**سنون حمس**” derlerdi; ancak **السنين الأحامس** ile yılları hatırlatmayı istediler. İbn Sîde dedi: yılları kastetme üzere zikrettiler; ve burada **أفعل**’i, isim gibi cereyan eden bir sıfat kıldılar. Ve şu beyti okudu:
  Bizim develerimiz var; onları hıyanetle kazanmadık                      ve efendilerini **السنون الأحامسا** yok etmedi

Ve bir başkası dedi:
  İbnü’l-abd ile Avn b. Cuhûş gidecek                      sapıklıkla; ve onu **السنون الأحامـس** yok edecek

Mecazdan: falan kimse **هند الأحامس**’e düştü; böylece tekmile metni. Lisân metni: **لقي هند الأحامس**; yani şiddet. Ve denildi: musibete düştüğü zaman; yahut manası: öldü; ölümden daha şiddetlisi yoktur. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Şüphesiz siz yumuşak bir yurtta değilsiniz                      ancak siz **بهند الأحامس**’tesiniz

Zemahşerî dedi: **وقعوا في هند الأحامس**: bir şiddete ve belâya düştükleri zaman. Ve **لقي فلان هند الأحامس**: öldüğü zaman. Ve **بنو هند**: Araplardan bir kavimdir; onlarda **حماسة** vardır. Onların **الأحامس**’e izafesinin manası: yiğitlerine izafeleri; yahut yiğitler cinsine izafeleri; ve onun onlardan oluşudur.

Ve **حماس الليثي** (kesre ile): Resûlullah (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) devrinde doğdu; Medine’de evi vardır; bunu Vâkıdî söyledi.

**حماس بن ثامل**: şair.

Ve **ذو حماس**: (bir yer adı). **القطامي** dedi:
  Fâtıma âlinden Fırat silindi                      sonra **ذي حماس**’ın kıyısı ve Hâilât

**النوادر**’de: **حمس اللحم**: onu kızarttı. Zecâc dedi: **حمس فلانا**: onu öfkelendirdiği zaman; **كأحمسه** gibi. Ve aynı şekilde **حمشه** ve **أحمشه**; ve **حمسه تحميسا**. Bu, Zecâc’tan başkası üzerinedir; ve o mecazdır.

**النوادر**’de: **الحميسة**، **كسفينة**: kızartma; ve o, kızartma tavasıdır. Ebû’d-Dukayş dedi: **الحميس**، **كأمير**: tandırdır; ve ona **الوطيس** da denilir. İbn Fâris dedi: ve başkaları dedi: o, noktalı **ش** iledir; hangisi olursa olsun, o sahihtir.

**الحميس** ayrıca: şiddetli. Ru’be dedi:
  Ve her birini, hırçın bir bereke sahibi                      ondan **حمسا حميسا** ile karşılaştılar
Yani: şiddetli; tekmilede böyle. Ezherî dedi: yani şiddet ve yiğitlik.

Ve **الحمسة** (damme ile): hürmet. **العجاج** dedi:
  Ve bir **أحمس** için **حمسة**’den korkmadılar                      ne akid sahibi kardeşten ne de **منجسا**’dan
Yani: hürmet sahibine hürmetten korkmadılar; yani başlarını sürdüler. Ve **التنجيس**: Arapların yaptığı bir şeydi; göz değmesini defeden muska gibi.

**الحمسة** (harekeli): deniz hayvanı; yahut kaplumbağa, zannettiler; bunu İbn Düreyd söyledi. Çoğulu **حمس** (harekeli). Ve denildi: o, cem‘ ismidir.

Ve **الحومسيس**، **كزنجبيل**: zayıf; Ebû Amr’dan; ve o mecazdır.

Ve **الحمس** (fetha ile): ses ve erkeklerin çanımsı sesi. Ebû’d-Dukayş şu beyti okudu:
  Sanki onun fısıltısının sesi gecenin altında                      vahiy sesi işiten erkeklerin **حمس**’u

**الحمس** (kesre ile): (bir yer adı).

Ve **التحميس**: ilaçtan ve başkasından bir şey alınması, sonra ateş üzerine azıcık konulmasıdır; ondan **تحميس الحمص** ve başkası; ve o kızartmadır.

Ve **احتمس الديكان**: kızıştılar; **كاحتمشا** gibi; bunu Ya‘kūb söyledi.

Ve **احمومس**: öfkelendi; ve aynı şekilde **اقلولى**; ve o mecazdır. Ebû’n-Necm, aslanı vasfederek dedi:
  Sanki onun iki gözü, **احمومسا** ettiği zaman                      iki kor parçası gibi; yakılsın diye çevrilmiş

Ve **ابن أبي الحمساء**: bir adam; Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) iman etti ve ona, bi‘setten önce tâbi oldu; siyer kitaplarında zikri vardır.

Ve **بنو أحمس**: Dabîa’dan bir batındır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve Becîle’den başka bir batın; o, Gavs b. Enmâr’ın oğludur.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **حمس بالشيء**: ona tutundu ve ona düşkün oldu; Ebû Saîd’den.

Ve **احتمس القرنان**: dövüştüler; **كاحتمشا** gibi; Ya‘kūb’dan.

Ve **الحماس**، **كسحاب**: şiddet, men‘ ve savaşma.

Ve **التحمس**: sıkı davranma.

Ve **تحمس الرجل**: karşı koyduğu zaman.

Ve **حمس الوغى**: kızıştı.

Ve **نجدة حمساء**: şiddetli. Dedi:
  **بنجدة حمساء تعدي الذمرا**

Ve **حمس الرجل حمسا** ( **من حد ضرب** ): yiğit oldu; Sîbeveyh’ten. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Sanki onun örgüsünün yığını, biz yiğitleştiğimiz zaman                      ve korunma boğazlık iledir

Ve **تحامس القوم تحامسا**: birbirlerine sert davrandılar ve dövüştüler.

Ve **المتحمس**: şiddetli.

Ve **الأحمس**: dinde kendisine karşı sıkı davranan müttakî.

İbnü’l-A‘râbî’den: **الحمس**: sapıklık, helâk ve şer.

Ve **الأحامس**: içinde ot, otlak, yağmur ve hiçbir şey olmayan yer; ve denildi: **أرض أحامس**: kıraç; çoğul ile sıfat; **الأساس**’ta böyle. **اللسان**’da: **أرضون أحامس**: kıraç.

Ve **تحمست**: hürmetlendi ve yardım istedi; **الحمسة**’den. İbn Ahmer dedi:
  Eğer bende olsaydı, binekler **تحمست** ederdi                      soyum ve bolluğum beni yüzüstü bırakmadığı zaman
Şemmer bunu böyle tefsir etti.

Ve Araplardan **الأحماس**: anneleri Kureyş’ten olan kimselerdir.

Ve **بنو حمس** ve **بنو حميس** ve **بنو حماس**: kabilelerdir.

Ve **حماساء** (medli): bir yerdir. Burada Lisân sahibi onu zikretti; ve musannif için **خ-م-س**’te gelecektir.

Ve Ebû Muhammed Abdullah b. Ahmed b. **حميس**، **كأمير**: **السراج**; Ebû’l-Kāsım b. Beyân ve başkasından rivayet etti; 578 yılında öldü; bunu İbn Nukta zikretti.

Ve **أبو الحميس**: (bir hadisçi).

Ve Ebû İshâk Hâzim b. el-Hüseyn **الحميسي** (damme ile): Mâlik b. Dînâr’dan; ondan da Cebbâre b. el-Mugallis.

Ve **أبو حماس**: Rabîa b. el-Hâris: bir batın.

Ve **هجرة الحموس**: Yemen’de Vâdî Gadr’da bir köy.

Ve **أبو حماس**، **ككتاب**: Benû Fezâre’den bir şair.
