# حمش — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B4/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%B4/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B4.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حمش

ح ش م
حشم ، حمش ، شحم ، محش : مستعملة .
حشم : الليث : الحَشَم . خَدَم الرجل . وقال غيره : حَشَمُ الرجل . مَنْ يغضب له إذا أصابه أمر . وقال ابن السِّكِّيت : حَشَمتُ الرجلَ أَحْشِمه حَشْماً إذا أَغْضَبْته ، قال ذلك الفراء وغيره ، وأنشد في ذلك :
لعَمرُك إنَّ قُرْصَ أبي خُبَيْبٍ
بطيءُ النُّضْج محشوم الأكيل
أي مُغضَب .
قال : وحَشَمُ الرجل : قَرَابته وعياله ومَنْ يغضب له .
وقال الليث : الحِشْمة : الانقباض عن أخيك في المَطعم وطلب الحاجة . تقول : احْتَشَمْتَ ، وما الذي أحشمك ويقال حَشَمك .
وقال الليث : الحُشوم : الإقبال بعد الهزال يقال : حشَم يحشِم حُشوماً ، ورجل حاشم وقد حَشَمت الدَّوابُّ في أول الربيع ، وذلك إذا أصابت منه شيئاً فَحَسُنت بطونها وعَظُمت .
وقال يونس : تقول العرب : الحُسوم يورث الحُشوم ، قال : والحسوم : الدُّؤوب ، والحُشوم : الإعياء . وقال في قول مُزاحِم :
فعنَّت عُنوناً وهي صغْواءٌ ما بها
ولا بالخوافي الضاربات حشُوم
أي إعياء ، وقد حُشِم حَشما .
وقال الأصمعي : في يديه حُشوم أي انقباض ، وروى البيت :
ولا بالخوافي الخافقات حُشُوم
وقال اللِّحياني : الحُشْمة بالضَّم : القرابة يقال : لي فيهم حُشْمة أي قَرابة . وهؤلاء أحشامي أي جيراني وأضيافي .
وقال أبو عمرو : قال بعض العرب : إنه لمُحْتَشِم بأمري أي مهتم به .
قال : وأحشمتُ الرجلَ : أغضبتُه . والاحتِشام . التَغَضُّب .
شمر : وقال يونس : له الحُشمة : الذِّمام وهي الحُشْم ، قال : وبعضهم يقول : الحُشْمة والحَشَم . وإني لأتحشَّم منه تحشُّماً أي أتذمم وأستحي ، قال : وحَشَمت فلاناً وأحْشمته أي أغضبته .
أبو عُبَيد عن الكسائي : حَشَمت الرجلَ وأحشمته وهو يجلس إليك فتُؤذيه وتُسْمِعُه ما يكره .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الحُشُم . ذوو الحياء التام ، والْحُسُم بالسين : الأطبّاء .
عمرو عن أبيه قال : الحُشُم : المماليك ، والحُشُم : الأتباع ، مماليك كانوا أو أحراراً . والحَشَم : الاستحياء .
حمش : قال الليث : الحَمْش : الدَّقيق القوائم .
وأَوْتَار حَمْشَة ، وَوَتَر حَمْش : مُسْتَحْمِش . والاسْتِحْماش في الوتر أَحْسَن ، وقال ذو الرُّمَّة :
كأنما ضُرِبَتْ قُدَامَ أَعْيُنِها
قُطْنٌ لِمُسْتَحْمِشِ الأوْتارِ مَحْلوجُ
وقال أبو العباس : رواه الفرّاء :
كأَنما ضُرِبَت قُدّام أعْيُنها
قُطْناً . . . .
وقال الليث : ساق حَمْشَة : جَزْمٌ والجميع حَمْش وحِماش ، وقد حَمُشت ساقُه تَحمُش حُمُوشَة إذا دَقَّت ، وكان عبد الله بن مسعود حَمْشَ الساقين .
وقال الليث : يقال للرجل إذا اشتدَّ غضبُه قد اسْتَحْمش غَضباً .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أحمشت فُلاناً وحَمَّشتهُ إذا أَغْضَبْتَه ، وأنشد شمر :
إني إذا حَمَّشني تَحْمِيشى
اللِّحياني : احْتَمَش الدِّيكان واحْتَمسا إذا اقتتلا . وحَمِش الشّرُّ وحَمِس إذا اشتدَّ .
عمرو عن أبيه : الحَمِيش : الشَّحْمُ المُذابُ .
أبو عُبَيد : حَشَشْت النار وأَحْمَشْتُها ، وقال :
. . . إِحْماشُ الوَلِيدة بالقِدْر
محش : المَحْش : تناوُلٌ من لَهَب يُحرِق الجلد ويُبْدي العظم .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة قال : المَحَاش : المتاع ، والأثاث ، بفتح الميم .
والمِحَاش : القومُ يحالفون غيرهم من الحِلف عند النار قال النَّابغةُ :
جَمِّعْ مِحاشَك يا يزيدُ فإنّني
أعددتُ يربُوعاً لكم وتَمِيماً
شمِر عن ابن الأعرابي في قوله : جَمِّع مِحاشَك سَبَّ قبائل فصيَّرهم كالشيء الذي أحرقَتْه النارُ ، يقال : مَحشَتْه النارُ وأَمْحَشَتُه .
وقال أعرابي : ( مِنْ حَرَ كاد أن يَمحَش عِمامتي ) ، قال : وكانوا يوقدون ناراً لدى الحِلف ليكون أوكدَ لهم .
ويقال : ما أعطاني إلا مِحْشى خِناقٍ قَمِلٍ وإلا مَحْشاً خِناقَ قَمِلٍ فأما المِحْشَى فهو ثوب يُلْبَس تحت الثِّياب ويُحْتَشى به ، وأما مَحْشاً فهو الذي يَمْحَشُ البَدَنَ بكثرة وسخه وأخلاقه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يخرج ناس من النار قد امْتحَشُوا وصاروا حُمَماً ) معناه : قد احترقوا وصاروا فحماً .
ويقال للخبز الذي قد احترق قد امْتَحَش ، وهو خُبْزٌ مُحاشٌ .
وقال بعضهم : مَرَّ بي حِمْلٌ فَمَحَشَني مَحْشاً وذلك إذا سَحَجَ جلدَه من غير أن يَسْلُخَه .
شحم : أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : الشَّحَم : البَطَر والحَشَم : الاستحياء .
وقال الليث : الشَّحْمُ ، والقطعة منه شَحْمَة ، ورجل شاحِمٌ لاحِم إذا أطْعَم الناس الشحمَ واللحَم ، وقد شَحَمَهُم يَشْحَمُهُم .
الحرّاني عن ابن السِّكّيت : رجل شحيم لحيم أي سمين ، ورجل شَحِمٌ لَحِمٌ إذا كان قَرِما إلى اللَّحم والشحْم وهو يشتهيهما .
وقال غيره : رجل شاحم لاحم : ذُو شَحْم ولَحم ، وكذلك لابِنٌ وتامِرٌ . ويقال : هو شاحِم ولاحِم إذا كان يُطْعِم الناس الشَّحْم واللَّحْم .
والعرب تُسَمي سنامَ البعير شَحْما ، وبياضَ البطن شَحْماً .
والشَّحّامُ : الذي يُكثِر إطعام الناس الشَّحْمَ : وكذلك بيَّاعُ الشَّحْم يقال له : شَحّام .
وشَحْمُ الْحَنْظَل : ما في جوفه سِوَى حبِّه . وشَحْمُ الرُّمانة الأصفر بين ظَهْرانَي الحبِّ .
وشَحْمةُ العَيْن : حَدَقَتها ، ويقال : هي الشَّحْمة التي تحت الحَدَقَة :
وطَعام مَشْحوم ، وخبز مشحوم : قد جُعِلَ فيه الشحْم .
وأَشْحَم الرجلُ إذا كَثُر عنده الشَّحْم وكذلك ألحَم فهو مُلْحِم .

### Türkçe

ح ش م
**حشم** ، **حمش** ، **شحم** ، **محش** : kullanımdadır.

**حشم** : el-Leys: **الحَشَم**. Adamın hizmetkârları. Başkası dedi ki: **حَشَمُ الرجل**: kendisine bir iş isabet ettiğinde onun için öfkelenen kimse. İbn es-Sikkît dedi ki: **حَشَمتُ الرجلَ أَحْشِمه حَشْماً**: onu öfkelendirdiğim zaman; bunu el-Ferrâ ve başkaları söyledi; bunun hakkında şu şiiri okudu:
“Senin ömrüne yemin olsun ki Ebû Hubeyb’in ekmeği
pişmesi yavaş, yiyeni öfkelendirilmiş (ekmektir).”
Yani: öfkelendirilmiş.

Dedi ki: **وحَشَمُ الرجل**: onun akrabası, ailesi ve onun için öfkelenen kimse.

el-Leys dedi ki: **الحِشْمة**: yemek yerken ve ihtiyaç istemede kardeşinden çekinip büzülmendir. Dersin ki: **احْتَشَمْتَ**; “seni ne çekindirdi/büzdü?” ve “**حَشَمك**” denilir.

el-Leys dedi ki: **الحُشوم**: zayıflıktan sonra yönelme/semirme; **حشَم يحشِم حُشوماً** denilir; ve **رجل حاشم**. Ve ilkbaharın başında binek hayvanları **حَشَمت**; bu, ondan bir şey bulup (otlayıp) karınları güzelleşip büyüdükleri zamandır.

Yûnus dedi ki: Araplar der ki: **الحُسوم** **الحُشوم**u miras bırakır. Dedi ki: **الحسوم**: durmadan çalışan; **الحُشوم**: bitkinlik. Müزاحِم’in sözü hakkında dedi ki:
“Derken (kuş) kanat çırptı; o, küçük kanatlıdır; onda
ne (kanat) teleklerinde ne de vuran kanat uçlarında **حشُوم** vardır.”
Yani: bitkinlik; ve **حُشِم حَشما**.

el-Asma‘î dedi ki: “Onun ellerinde **حُشوم** vardır” yani büzülme; ve beyti şöyle rivayet etti:
“Ve ne de çırpan kanat uçlarında **حُشُوم** (vardır).”

el-Lihyânî dedi ki: **الحُشْمة** (ötre ile): akrabalık; “onlarda benim için **حُشْمة** vardır” yani akrabalık. “Bunlar benim **أحشامي**mdir” yani komşularım ve misafirlerim.

Ebû ‘Amr dedi ki: Bazı Araplar dedi ki: “O, benim işim hakkında elbette **لَمُحْتَشِم**dir” yani onunla ilgilenen.

Dedi ki: **وأحشمتُ الرجلَ**: onu öfkelendirdim. Ve **الاحتِشام**: öfkelenme.

Şemmer: Yûnus dedi ki: Onun için **الحُشمة** vardır: zimmet/korunma hakkı; ve o **الحُشْم**dur. Dedi ki: Bazıları **الحُشْمة** ve **الحَشَم** der. “Ben ondan **أتحشَّم** ederim **تحشُّماً**” yani zimmet altına girerim ve utanırım. Dedi ki: “Falanı **حَشَمت** ve onu **أحْشمته**” yani onu öfkelendirdim.

Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: **حَشَمت الرجلَ** ve onu **أحشمته**: o senin yanına otururken ona eziyet edip ona hoşlanmadığı şeyi işittirirsin.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحُشُم**: tam hayâ sahipleri; **الْحُسُم** (س ile): tabipler.

‘Amr, babasından dedi ki: **الحُشُم**: köleler; ve **الحُشُم**: tâbiler; köle olsunlar yahut hür olsunlar. Ve **الحَشَم**: utanma.

**حمش** : el-Leys dedi ki: **الحَمْش**: ince bacaklı (olan).

Ve **أَوْتَار حَمْشَة** ve **وَتَر حَمْش**: **مُسْتَحْمِش**. Ve kirişte **الاسْتِحْماش** daha güzeldir. Zü’r-Rumme dedi ki:
“Sanki onun gözlerinin önüne vurulmuş
kirişleri **مُسْتَحْمِش** olan, atılmış pamuk (gibi).”

Ebû’l-‘Abbâs dedi ki: el-Ferrâ’dan şöyle rivayet etti:
“Sanki onun gözlerinin önüne vurulmuş
pamuk . . . .”

el-Leys dedi ki: **ساق حَمْشَة**: ince (bacak); çoğulu **حَمْش** ve **حِماش**. Ve onun baldırı inceldiği zaman **حَمُشت ساقُه تَحمُش حُمُوشَة**; ve Abdullah b. Mes‘ûd **حَمْشَ الساقين** idi.

el-Leys dedi ki: Adamın öfkesi şiddetlendiğinde ona “Öfkeyle **اسْتَحْمش** oldu” denilir.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Falanı **أحمشت** ve onu **حَمَّشتهُ**”: onu öfkelendirdiğin zaman. Şemmer şu şiiri okudu:
“Ben, beni **حَمَّشني** (öfkelen-dirdi) **تَحْمِيشى** (öfkelen-dirişim) olunca...”

el-Lihyânî: Horozlar dövüştüklerinde **احْتَمَش** ve **احْتَمسا**. Ve şer **حَمِش** ve **حَمِس**: şiddetlendiği zaman.

‘Amr, babasından: **الحَمِيش**: eritilmiş yağ.

Ebû ‘Ubeyd: Ateşi **حَشَشْت** ve onu **أَحْمَشْتُها**; ve dedi ki:
“. . . tencere ile cariyenin **إِحْماشُ**u”

**محش** : **المَحْش**: deriyi yakan ve kemiği ortaya çıkaran alevden bir dokunuş/yanık.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den dedi ki: **المَحَاش**: eşya ve döşeme; mîm’in fethiyle.

Ve **المِحَاش**: ateş yanında, başka bir toplulukla ittifak yapan kavim; en-Nâbiga dedi ki:
“**جَمِّعْ مِحاشَك** ey Yezîd; çünkü ben
size Yerbû‘u ve Temîm’i hazırladım.”

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den, “**جَمِّع مِحاشَك**” sözü hakkında: kabilelere sövdü de onları ateşin yaktığı şey gibi yaptı; “Ateş onu **مَحشَتْه**” ve “ben onu **أَمْحَشَتُه**” denilir.

Bir bedevî dedi ki: “(Sıcaktan, neredeyse sarığımı **يَمحَش** edecek.)” Dedi ki: İttifak yanında, kendileri için daha sağlam olsun diye bir ateş yakarlardı.

Ve denilir: Bana ancak bitli bir boğazlığın **مِحْشى**sını verdi; yahut bitli bir boğazlığın **مَحْشاً**sını. **المِحْشَى** ise elbisenin altında giyilen ve onunla doldurulan bir elbisedir; **مَحْشاً** ise çok pisliği ve eskiliği sebebiyle bedeni **يَمْحَشُ** eden şeydir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: “Ateşten bir topluluk çıkar; gerçekten **امْتحَشُوا** ve kömürler oldular.” Manası: yanmışlar ve kömür olmuşlardır.

Ve yanmış ekmeğe **امْتَحَش** denilir; o, **خُبْزٌ مُحاشٌ**dur.

Bazıları dedi ki: “Bir yük yanımdan geçti de beni **فَمَحَشَني مَحْشاً**”; bu, derisini soymaksızın derisini sıyırdığı zamandır.

**شحم** : Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr’dan, babasından dedi ki: **الشَّحَم**: azgınlık/şımarıklık; ve **الحَشَم**: utanma.

el-Leys dedi ki: **الشَّحْم**; ondan bir parça **شَحْمَة**. Ve **رجل شاحِمٌ لاحِم**: insanlara yağ ve et yediren; ve gerçekten onları **شَحَمَهُم يَشْحَمُهُم**.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: **رجل شحيم لحيم**: yani şişman; ve **رجل شَحِمٌ لَحِمٌ**: ete ve yağa düşkün olduğu, onları arzuladığı zaman.

Başkası dedi ki: **رجل شاحم لاحم**: yağ ve et sahibi; ve aynı şekilde **لابِنٌ** ve **تامِرٌ**. Ve o, insanlara yağ ve et yediren olduğunda “o **شاحِم** ve **لاحِم**dir” denilir.

Araplar devenin hörgücünü **شَحْماً**, karnın beyazlığını **شَحْماً** diye adlandırır.

**الشَّحّامُ**: insanlara **الشَّحْم** yedirmeyi çok yapan; ve aynı şekilde yağ satıcısına da **شَحّام** denilir.

**شَحْمُ الْحَنْظَل**: içindeki, çekirdeği dışında olan şey. Ve **شَحْمُ الرُّمانة**: tanelerin iki yanı arasında olan sarı (kısım).

**شَحْمةُ العَيْن**: göz bebeği; ve denilir: o, göz bebeğinin altındaki **الشَّحْمة**dir:
Ve **طَعام مَشْحوم** ve **خبز مشحوم**: içine yağ konulmuş.

Ve adamın yanında yağ çoğaldığında **أَشْحَم الرجلُ**; aynı şekilde **ألحَم**; o da **مُلْحِم**dir.
