# حمص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حمص

حَمَصَ القَذاةَ: رَفَقَ بإِخراجها مسْحاً مَسْحاً. قال الليث: إِذا وقَعَت قذاةٌ في العين فرَفَقْتَ بإِخراجها مَسْحاً رُوَيْداً قلت: حَمَصْتُها بيدي. وحَمَصَ الغُلامُ حَمْصاً: تَرَجَّح من غير أَن يُرَجَّحَ. والحَمْصُ: أَنْ يُضَمَّ الفرسُ فيُجْعَلَ إِلى المكان الكَنِين وتُلْقَى عليه الأَجِلّةُ حتى يَعْرَقَ لِيَجْرِيَ. وحَمَصَ الجُرْحُ: سكَنَ وَرَمُه. وحَمَصَ الجُرْحُ يَحْمُصُ حُموصاً، وهو حَمِيصٌ، وانْحَمَصَ انْحِماصاً، كلاهما: سكن ورمه. وحَمَّصَه الدواءُ، وقيل: حَمَزه الدواء وحَمَصَه. وفي حديث ذي الثُّديّةِ المقتول بالنَّهْرَوان: أَنه كانت له ثُدَيّةٌ مثل ثَدْي المرأَة إِذا مُدَّت امْتَدَّت وإِذا تُرِكَت تحَمّصَت؛ قال الأَزهري: تحَمّصَت أَي تقَبّضَتْ واجْتَمعت؛ ومنه قيل للورَمِ إِذا انْفَشّ: قد حَمَصَ، وقد حَمّصَه الدواءُ.
والحِمَّصُ والحِمِّصُ: حَبُّ القدر
(* قوله: حب القدر؛ هكذا في الأصل.)،
قال أَبو حنيفة: وهو من القَطَانِيّ، واحدتُه حِمَّصةٌ وحِمِّصة، ولم يعرف ابنُ الأَعرابي كَسْرَ الميم في الحِمِّص ولا حكى سيبويه فيه إِلا الكسر فهما مختلفان؛ وقال أَبو حنيفة: الحِمَّصُ عربي وما أَقلَّ ما في الكلام على بنائه من الأَسماء. الفراء: لم يأْت على فِعَّل، بفتح العين وكسر الفاء، إِلا قِنَّفٌ وقِلَّفٌ، وهو الطين المتشقق إِذا نَضَبَ عنه الماء، وحِمَّصٌ وقِنَّبٌ، ورجلٌ خِنّبٌ وخِنّاب: طويلٌ؛ وقال المبرد: جاء على فِعِّل جِلِّقٌ وحِمِّصٌ وحِلِّز، وهو القصير، قال: وأَهل البصرة اختاروا حِمِّصاً، وأَهل الكوفة اختاروا حِمَّصاً، وقال الجوهري: الاختيار فتح الميم، وقال المبرد بكسرها.
والحَمَصِيصُ: بَقْلةٌ دون الحُمَّاضِ في الحُموضة طيّبةُ الطعم تنبُت في رَمْل عالج وهي من أَحْرار البُقول، واحدته حَمَصيصةٌ. وقال أَبو حنيفة: بقْلةُ الحَمَصِيص حامضةٌ تُجْعَلُ في الأَقِطِ تأْكلُه الناسُ والإِبل والغنم؛ وأَنشد:
في رَبْرَبٍ خِماصِ،
يأْكُلْنَ من قُرَّاصِ،
وحَمَصِيصٍ واصِ
قال الأَزهري: رأَيت الحَمَصِيصَ في جبال الدَّهْناء وما يَلِيها وهي بَقْلة جَعْدة الورَق حامضةٌ، ولها ثمرة كثمرة الحُمَّاضِ وطعمُها كطعْمةِ وسمعتهم يُشَدِّدون الميم من الحَمصِيص، وكنَّا نأْكله إِذا أَجَمْنا التمر وحلاوتَه نَتَحَمّضُ به ونَسْتَطيبُه.
قال الأَزهري: وقرأْت في كتب الأَطِبّاءِ حبٌّ مُحَمَّصٌ يريد به المَقْلُوَّ؛ قال الأَزهري: كأَنه مأْخوذ من الحَمْصِ، بالفتح، وهو الترجُّح. وقال الليث: الحَمْصُ أَن يترجَّحَ الغلامُ على الأُرْجُوحةِ من غير أَن يُرَجِّحَه أَحدٌ. يقال: حَمَصَ حَمْصاً، قال: ولم أَسمع هذا الحرف لغير الليث.
والأَحْمَصُ: اللِّصُّ الذي يَسْرِقُ الحَمائِصَ، واحِدَتُها حَمِيصةٌ، وهي الشاة المسروقةُ وهي المَحْمُوصةُ والحَريسةُ. الفراء: حَمَّص الرجلُ إِذا اصطادَ الظباءَ نِصْفَ النهار. والمِحْماصُ من النساء: اللِّصَّةُ الحاذقة. وحَمَصَت الأُرْجُوحةُ: سكنَتْ فَوْرَتُها.
وحِمْصُ: كُورةٌ من كُوَرِ الشام أَهلُها يمانُون، قال سيبويه: هي أَعجمية، ولذلك لم تَنْصَرِف، قال الجوهري: حِمْص يذكر ويؤَنث.

### Türkçe

**حَمَصَ القَذاةَ**: Onu çıkarmada, silme silme yumuşak davrandı. Leys dedi:
Gözde bir **قذاةٌ** düştüğünde onu çıkarmada silerek yavaşça yumuşak davranırsan şöyle dersin:
**حَمَصْتُها** onu elimle. Ve **حَمَصَ الغُلامُ حَمْصاً**: Kendisine sallandırılmaksızın sallandı.
Ve **الحَمْصُ**: Atın sıkıca tutulup kapalı yere konulması
ve üzerine örtülerin atılmasıdır; ta ki terlesin de koşsun. Ve **حَمَصَ الجُرْحُ**: Şişi sakinleşti.
Ve **حَمَصَ الجُرْحُ يَحْمُصُ حُموصاً**; o **حَمِيصٌ**dur; ve **انْحَمَصَ انْحِماصاً**,
ikisinin de manası: şişi sakinleşti. Ve ilâç onu **حَمَّصَه**; ve denildi ki: ilâç onu **حَمَزه**,
ve onu **حَمَصَه**. Nehrevan’da öldürülen **ذي الثُّديّةِ** hadîsinde: onda
kadın memesi gibi bir **ثُدَيّةٌ** vardı; uzatıldığında uzar, bırakıldığında **تحَمّصَت**; dedi.
Ezherî dedi: **تحَمّصَت** yani büzüldü ve toplandı; bundan dolayı şişe,
sönüp yayıldığında: “**قد حَمَصَ**” denildi; ve ilâç onu **حَمّصَه**.

**والحِمَّصُ والحِمِّصُ**: tencerenin tanesi
(* Sözü: “tencerenin tanesi”; asılda böyledir.),
Ebû Hanîfe dedi: O, baklagillerdendir; tekili **حِمَّصةٌ** ve **حِمِّصة**’dır. İbnü’l-A‘râbî,
**الحِمِّص**’ta mîm’in kesresini bilmedi; Sîbeveyh de onda kesreden başka bir şey rivayet etmedi;
öyleyse ikisi farklıdır. Ebû Hanîfe dedi: **الحِمَّصُ** Arapçadır; isimlerden onun vezni üzerine
kelâmda ne kadar da az vardır. Ferrâ dedi: **فِعَّل** vezninde, ‘ayn’ın fethi ve fâ’nın kesriyle,
yalnız **قِنَّفٌ** ve **قِلَّفٌ** geldi; o, su çekildiğinde çatlayan çamurdur;
ve **حِمَّصٌ** ve **قِنَّبٌ**; ve **رجلٌ خِنّبٌ** ve **خِنّاب**: uzun. Müberred dedi:
**فِعِّل** vezninde **جِلِّقٌ** ve **حِمِّصٌ** ve **حِلِّز** geldi; o, kısa olandır. Dedi ki:
Basralılar **حِمِّصاً**’ı seçtiler; Kufeliler **حِمَّصاً**’ı seçtiler. Cevherî dedi:
tercih mîm’in fethidir; Müberred ise onun kesriyle dedi.

**والحَمَصِيصُ**: Ekşilikte **الحُمَّاضِ**’dan aşağı, tadı hoş bir ottur; ‘Âlic kumunda biter;
ve o, otların seçkinlerindendir. Tekili **حَمَصيصةٌ**’dır. Ebû Hanîfe dedi:
**بقْلةُ الحَمَصِيص** ekşidir; **الأَقِطِ** içine konur; onu insanlar, develer ve koyunlar yer;
ve şu beyit okundu:
في رَبْرَبٍ خِماصِ،
يأْكُلْنَ من قُرَّاصِ،
وحَمَصِيصٍ واصِ
Ezherî dedi: **الحَمَصِيصَ**’ı Dehnâ dağlarında ve ona bitişik yerlerde gördüm; o,
yaprağı kıvırcık, ekşi bir ottur; ve onun, **الحُمَّاضِ** meyvesi gibi bir meyvesi vardır;
tadı da onun tadı gibidir. Onların **الحَمصِيص**’te mîm’i şeddeli söylediklerini işittim;
biz de hurmayı ve onun tatlılığını bıktırdığımızda onu yerdik; onunla ekşilenir ve onu hoş bulurduk.

Ezherî dedi: Tabiplerin kitaplarında “**حبٌّ مُحَمَّصٌ**” okudum; bununla
**المَقْلُوَّ**yu kasteder. Ezherî dedi: Sanki **الحَمْصِ**’tan alınmıştır; feth ile; o da sallanmadır.
Leys dedi: **الحَمْصُ** çocuğun salıncakta, kimse onu sallandırmaksızın sallanmasıdır.
“**حَمَصَ حَمْصاً**” denir. Dedi ki: Bu harfi Leys’ten başkası için işitmedim.

**والأَحْمَصُ**: **الحَمائِصَ**ı çalan hırsızdır; onun tekili **حَمِيصةٌ**dır;
o, çalınmış koyundur; o da **المَحْمُوصةُ** ve **الحَريسةُ**dır. Ferrâ dedi:
**حَمَّص الرجلُ**: gün ortasında ceylan avladığında (böyledir). Kadınlardan **المِحْماصُ**:
usta hırsız kadındır. Ve **حَمَصَت الأُرْجُوحةُ**: coşkunluğu sakinleşti.

**وحِمْصُ**: Şam’ın kûrelerinden bir kûredir; halkı Yemenlidir. Sîbeveyh dedi:
O, Acemcedir; bu yüzden tenvin almaz. Cevherî dedi: **حِمْص** müzekker de gelir, müennes de.
