# حمض (ح-م-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - م - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد الميم معهما
ح م ض، م ح ض، م ض ح مستعملات
حمض:
الحَمْضُ: كلُّ نَباتٍ يبقى على القَيْظ فلا يَهيجُ في الربيع، وفيه مُلُوحة، تشربُ الإبِلُ الماءَ على أكلِه، وإذا لم تجدْه دَقَّتْ وضَعُفَت. حَمَضَتْ تَحْمُضُ حُمُوضاً: إذا رَعَتْها، وهي حَوامِضُ، وأحْمَضناها، قال:
قريبةٌ نُدْوَتُه من محْمَضِهْ
وقد يُسَمَّى كلُّ ما فيه مُلُوحة حُمْضاً. ويقال للشيء الحامض: حَمَضَ حُموضةً، إلاّ أنَّهم يقولون للَّبَن خاصةً حَمَضُ حَمْضاً، وهو شديد الحَمْض. واللَّحمُ حَمْضُ الرِجال، وإذا حَوِّلت رجلاً عن أمرٍ فقد أحمَضْتَه، قال الطرماح:
لا يَني يُحمِضُ العَدُوُّ وذُو الخُلَّةِ يُشْفَى صداه بالإحماضِ
والحَمْضة: الشَّهْوةُ للشَيء: وحَمضةُ اسم حَيِّ بلعاء بن قيس الليَّثيّ. والحُمّاض: بَقْلةٌ من ذُكُور البَقل لها زَهْرةٌ حَمراء، قال:
كثَمَر الحُمّاضِ من هَفَت العَلَقْ
ويقال للذَّي يكونُ في جَوف الأُتْرُجِّ: حُمّاضة ويجمع الحُمّاض: قال:
كأنَّما في فيه حُمّاضٌ نَزا
محض:
المَحْضُ: اللَّبَنُ الخالصُ بلا رَغوة. وكلُّ شيءٍ خَلَصَ حتّى لا يشُوبُه شَيءٌ فهو مَحْضٌ. ورجلٌ مَمْحُوض الضَريبةِ: أي مُخَلَّص. ورفِضَّةٌ مَحْضَة: لا شَوبَ فيها، فإذا قلت هذه الفضةُ محضاً جَعَلْتَ المحض نصباً اعتِماداً على المصدر أي قصداً له. ورجل عَرَبيُّ مَحْضٌ، وامرأةٌ مَحْضةٌ ومَحْضٌ.
مضح:
مَضَحَ الرجلُ عِرْضَ فُلانٍ: إذا شأنَه وعابَه، قال:
لا تَمْضَحنْ عِرْضي فإنّي ماضِحُ		عِرضَكَ إنْ شاتَمْتَنـي وقـادِحُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **الميم** onlarla birlikte
**ح م ض**، **م ح ض**، **م ض ح** kullanımdadırlar

**حمض**:
**الحَمْضُ**: yaz sıcağı üzerinde kalan, baharda yeşermeyen her bitkidir; onda tuzluluk vardır; develer onu yemesi üzerine su içer; onu bulmadıkları vakit incelirler ve zayıflarlar. **حَمَضَتْ تَحْمُضُ حُمُوضاً**: onu otladıkları zaman; ve onlar **حَوامِضُ**tür; ve biz onları **أحْمَضناها** (ona) yaptık; dedi ki:
قريبةٌ نُدْوَتُه من **محْمَضِهْ**
Ve içinde tuzluluk bulunan her şeye **حُمْضاً** adı verilebilir. Ve ekşi olan şeye: **حَمَضَ حُموضةً** denir; ancak onlar süte özellikle **حَمَضُ حَمْضاً** derler; ve o, şiddetli ekşidir. Ve et, erkeklerin **حَمْضُ**udur; ve bir adamı bir işten çevirdiğin vakit onu **أحمَضْتَه** etmiş olursun; الطرماح dedi ki:
لا يَني يُحمِضُ العَدُوُّ وذُو الخُلَّةِ يُشْفَى صداه بالإحماضِ
Ve **الحَمْضة**: bir şeye iştiyaktır; ve **حَمضةُ**، الليَّثيّ قيس بن بلعاء’nın bir kabilesinin adıdır. Ve **الحُمّاض**: erkek otlardan bir ottur; onun kırmızı bir çiçeği vardır; dedi ki:
كثَمَر **الحُمّاضِ** من هَفَت العَلَقْ
Ve turunçun iç boşluğunda olan şeye: **حُمّاضة** denir; ve **الحُمّاض**ın çoğulu (olarak) denir; dedi ki:
كأنَّما في فيه **حُمّاضٌ** نَزا

**محض**:
**المَحْضُ**: köpüksüz, katıksız süttür. Ve her şey, ona hiçbir şey karışmayacak derecede arındıysa o **مَحْضٌ**dur. Ve **مَمْحُوض الضَريبةِ** bir adam: yani arıtılmış. Ve **مَحْضَة** bir gümüş: onda karışım yoktur; “bu gümüş **محضاً**dır” dediğin vakit, **المحض**ı nasb yaparsın; masdara dayanarak, yani ona kasıt (maksadıyla). Ve **عَرَبيُّ مَحْضٌ** bir adam; ve **مَحْضةٌ** ve **مَحْضٌ** bir kadın.

**مضح**:
**مَضَحَ** adam, falanın **عِرْضَ**ını: onu kötülediği ve ayıpladığı zaman; dedi ki:
لا تَمْضَحنْ عِرْضي فإنّي ماضِحُ		عِرضَكَ إنْ شاتَمْتَنـي وقـادِحُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحُموضَةُ: طعمُ الحامِضِ. وقد حَمُضَ الشيءُ بالضم، وحَمَضَ الشيءُ أيضاً بالفتح، يَحْمُضُ حَموضَةً وحَمْضاً أيضاً. يقال: جاءنا بإدْلَةٍ ما تُطاقُ حَمْضاً، أي حُموضَةً، وهي اللبن الخاثر الشديد الحُموضَةِ. وقولهم: فلان حامِضُ الرئتين، أي مُرُّ النفسِ. والحَمْضُ: ما مَلُحَ وأَمَرَّ من النبات، كالرِمْثِ والأتْلِ والطَرْفاءِ ونحوها. والجمع الحُموضُ. والحَمْضَةُ: الشهوةُ للشيء. وأَحْمَضَتِ الأرضُ فهي مُحْمِضَةٌ، أي كثيرة الحَمْضِ. والتَحْميضُ: الإقلالُ من الشيءِ، يقال حَمَّضَ في القِرى، أي قَلَّلَ. الأصمعي: حَمِضَتِ الإبل تَحْمُضُ حموضاً: رَعت الحَمْضَ، فهي حامِضَةٌ وَحَوامِضُ. وأَحْمَضْتُها أنا. وإبلٌ حَمْضِيَّةٌ، إذا كانت مقيمة في الحَمْضِ. والمَحْمَضُ بالفتح: الموضع الذي تَرعى فيه الإبلُ الحَمْضَ. والحُمَّاضُ: نبتٌ له نَوْرٌ أحمرُ.

##### Türkçe

**الحُموضَةُ**: ekşinin tadı. Ve şey **حَمُضَ** (ötre ile) oldu; şey **حَمَضَ** (fetha ile) da oldu; **يَحْمُضُ** **حَموضَةً** ve **حَمْضاً** da.

Denilir: bize, **حَمْضاً** (yani **حُموضَةً**) dayanılmayan bir **إدْلَةٍ** ile geldi; o, şiddetli **الحُموضَةِ** sahibi pıhtılaşmış süttür.

Ve onların sözü: falan **حامِضُ الرئتين**; yani nefsi acı.

Ve **الحَمْضُ**: bitkiden tuzlu ve acı olan şey; **الرِمْثِ** ve **الأتْلِ** ve **الطَرْفاءِ** ve benzerleri gibi. Çoğulu **الحُموضُ**dur.

Ve **الحَمْضَةُ**: şeye iştah.

Ve yer **أَحْمَضَتِ**; o hâlde o **مُحْمِضَةٌ**dir; yani **الحَمْضِ**i çok olan.

Ve **التَحْميضُ**: şeyden azaltma; denilir: **حَمَّضَ** ikramda; yani azalttı.

**الأصمعي**: develer **حَمِضَتِ**; **تَحْمُضُ** **حموضاً**: **الحَمْضَ**ı otladı; o hâlde o **حامِضَةٌ** ve **حَوامِضُ**dur. Ve ben onu **أَحْمَضْتُ**.

Ve **إبلٌ حَمْضِيَّةٌ**: eğer **الحَمْضِ** içinde ikamet edici ise.

Ve **المَحْمَضُ** (fetha ile): develerin **الحَمْضَ**ı otladığı yer.

Ve **الحُمَّاضُ**: kırmızı çiçeği olan bir bitki.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ض م
حمض ، مضح ، محض
استعمل منه : حمض ، مضح ، محض .
حمض : قال الليث : الْحمْضُ كلُّ نباتٍ لا يَهيجُ في الرّبيع ويَبْقَى على القَيْظ ، وفيه مُلوحة إذا أكلت منه الإبل شَرِبَتْ عليه وإذا لم تجدْه رَقَّت وضَعُفَت .
ويقال : حَمَضَت الإبل تَحْمُضُ حُمُوضاً إذا رَعَت الحَمْض ، وهي إبل حوامض ، وقد أَحْمَضْناها ، وأنشد :
قَرَيبَةٍ نُدْوَتُهُ من مَحْمَضِهْ
أي من موضعه الذي يَحْمُض فيه ، قال : ومن الأعْرَابِ مَنْ يُسمِّي كلَّ نَبْتٍ فيه مُلُوَحة حَمْضاً .
قال : واللَّحْم : حَمْض الرجال .
وإذا حَوَّلْتَ رجلاً عن أَمْر يقال قد أَحْمَضْته ، وقال الطِّرِمَّاح :
لا يَنِي يُحْمِض العدُوّ وذو الخُلْ
لة يُشْفَى صَدَاه بالإحماضِ
وقال ابن السكيت : يقال : حَمَضَت الإبل فهي حامضة إذا كانت ترعى الخُلَّة ، وهو من النبت ما كان حُلْواً ، ثم صارت إلى الْحَمض ترعاه ، وهو ما كان من النبت مالحاً أو مِلْحاً وأَحْمَضْتها أنا . قال : فإذا كانت مقيمة في الحَمْض ، قيل إبل حَمِيضة ، وكذلك إبل واضعة وآركة : مقيمة في الحَمْض .
قال : وإبل زاهية : لا تَرَى الحَمْض وكذلك إبل عادية .
قلت : وشجر الحَمض كثير ، منها النّجِيل والرُّغْل ، والرّمث ، والخِذْراف ، والإخريطُ ، والهرْمُ ، والقُلاّمُ .
والعرَب تقول : الخُلّة خُبْز الإبل ، والحَمْض فاكهتها .
وقال ابن السّكّيت في كتاب ( المعاني ) حَمَضتُها الإبل أي رَعَيْتُها الحَمْض ، وأَحمَضْتُها : صَيَّرتُها تأكل الحَمْض وقال الْجَعدِيُّ :
وكَلْباً ولَخْماً لم تَزَل مُنْذُ أَحمضت
بحَمضَتِنَا أَهْلَ الجَناب وخَيْبَرا
أي طردناهم ونفيناهم عن منازلهم إلى
الجناب وخيبرا .
قال : ومثله قولهم :
جاءوا مُخِلّين فَلاَقَوْا حَمْضَا
أي جاءوا يشتهون الشَّرَّ فوجدوا مَنْ شفاهم مِمّا بهم ، وقال رؤبة :
ونُورِدُ المُستَوْرِدين الحَمْضا
أي من أتانا يَطْلب عندنا شَرّاً شَفَيْناه من دائه ، وذلك أن الإبل إذا شَبِعت من الخُلَّة اشتهت الحَمْض .
وقال بعض الناس : إذا أتى الرجل المرأة في غير مأْتاها الذي يكون موضعا للولد فقد حَمَّض تحْميضاً ، كأنه تحوّل من خير المكانين إلى شرِّهما شَهْوَة معكُوسَة ، كفِعْل قوم لُوط الذين أهلكهم الله بحجارة من سجِّيل .
ويقال : قد أحمض القوم إِحْماضا إذا أفاضوا فيما يؤنِسهم من الحديث ، كما يقال : فلان فكِهٌ ومُتفكِّه :
والحُمَّاض : بَقْلة بَرِّية تَنْبُتُ أيام الربيع في مَسايل الماء ، ولها ثمرةٌ حمراءُ ، وهي من ذكور البقول ، وقال رؤبة :
كثَمَرِ الحُمّاضِ من هَفْت العَلَق
ومَنابت الحُمّاض : الشُّعَيْبات وملاجىء الأُوْدِية وفيها حُموضَة ، وربما نَبَّتها الحاضِرَةُ في بساتينهم وسَقَوْها وربَّوها فلا تَهِيج وقت هَيْج البُقُول البَرِّيّة .
ويقال للذي في جوف الأُتْرُجِّ حُمّاض ، والواحدة حُمّاضة .
ولَبن حامض ، وقد حَمُض يَحْمُض حُمُوضَةً فهو حامض وإنه لَشَدِيد الحَمض والحُموضَة .
وروى أبو عُبَيْد في كتابه حديثاً لبعض التابعين أنه قال : الأُذُنُ مجَّاجة وللنَّفْس حَمْضة .
قال أبو عُبَيد : المجَّاجة : التي تَمُجُّ ما تسمع ، يَعْني أنها تُلْقيه ولا تَعِيه إذا وُعِظت بشيء أو نُهِيت عنه ، وقوله : وللنّفس حَمْضة ، أراد بالحَمْضة الشَّهوَة ، أُخِذت من شهوة الإبل للحَمْض إذا ملَّت الخُلَّة .
قلت : والمعنى أن الآذان لا تَعِي كُلّ ما تسمعه ، وهي مع ذلك ذات شهوة لما تَسْتَطْرِفُه من غرائب الحديث ونوادر الكلام .
وحَمْضٌ : ماء معروف لبني تميم .
وحُمَيْضة : اسم رجل مشهور من بني عامر بن صَعْصَعَة : وقال ابن شُمَيل : أرض حَمِيضَةٌ أي كثيرةُ أَحَمْض من الرِّمْتِ وغيره ، وقد أحْمَض القومُ إذا أصابُوا حَمْضاً ، ووطِئْنَا حُموضاً من الأرض أي ذَوات حَمْض ، قال : والملُوحَة تُسَمّى الحمُوضة .
محض : قال الليث : المَحضُ : اللبنُ الخالص بلا رَغْوة ، وكلّ شيء خَلَص حتى لا يَشُوبة شيء يُخَالِطه فهو مَحْضٌ .
ورجل مَمْحُوض الضَّرِيبة أي مُخَلَّص . قلت : كلام العرب : رجل مَمْحوص الضَّرِيبة بالصاد إذا كان مُنَقَّحاً مُهَذَّباً ، ويقال : فِضَّة مَحْضةٌ ، فإذا قلتَ : هذه الفِضَّة مَحْضاً ، قلتَه بالنصب اعْتماداً على
المَصْدَر .
وقال أبو عُبَيْد : قال غير واحد : هو عَرَبيّ مَحْض ، وامرأة عربيّة مَحْضة ومَحْض ، وبَحتٌ وبَحْتَة ، وقَلْب وقَلبة ، وإن شئت ثَنَّيتَ وجَمَعْت .
قال أبو عُبَيد : وقال أبو زَيد : أمحضتُه الحديث إمْحاضاً أي صَدَقْتُه ، وكذلك أمْحضتُه النصح ، وأنشد :
قل للغواني أمَا فيكُنَّ فاتِكةٌ
تَعْلُو اللئيمَ بضَرْبٍ فيه إِمْحَاضُ
وروى ابن هانىء عنه : أمْحَضْتُ له النُّصْح إذا أَخْلَصْته ، قلت : وقد قال غيره : مَحْضتُك نُصحي بغير ألف ، ومَحَضْتُك مَوَدَّتي ، ويقال : مَحَضتُ فلاناً إذا سَقَيْتَه لبناً محضاً لا ماء فيه ، وقد امتحضه شاربُه ، ومنه قول الرّاجز :
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحَا
مضح : قال الليث : يقال : مَضَح الرجلُ عِرْض فلان وأَمْضَحَه إذا شانه وعابه . أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : مَضح الرجل عِرضه وأمْضحه إذا شانه ، وقال الفَرَزْذق :
وأمضحتِ عِرضي في الحياة وشِنْتِني
وأوْقَدْتِ لي ناراً بكل مكان
وأنشدنا أبو عمرو :
لا تمْضَحَن عِرضي فإني ماضِحُ
عِرضَك إن شاتَمتني وقادِحُ
في ساقِ مَنْ شاتمنِي وجارحُ
وفي ( نوادر الأعراب ) : مَضَحَت الإبل ونضحت ورفَضَت إذا انتشرت . ومَضحت الشمس ونضَحَت إذا انتشر شُعاعها على الأرْض .

##### Türkçe

ح ض م
**حمض** , **مضح** , **محض**
Ondan kullanılan: **حمض** , **مضح** , **محض** .
**حمض** : Leys dedi: **الْحمْضُ** baharda coşmayan ve yaz sıcağı üzerinde kalan her bitkidir; onda tuzluluk vardır; develer ondan yediklerinde onun üzerine su içerler; onu bulmadıklarında ise incelirler ve zayıflarlar.
Ve denilir: Develer **الحَمْض** otladıklarında **حَمَضَت الإبل تَحْمُضُ حُمُوضاً**; onlar **إبل حوامض**tir; biz de onları **أَحْمَضْناها** (yaptık). Ve şu beyit okunmuştur:
قَرَيبَةٍ نُدْوَتُهُ من مَحْمَضِهْ
Yani, içinde **يَحْمُض** ettiği yerinden. Dedi: Araplardan, içinde tuzluluk bulunan her bitkiye **حَمْضاً** adını veren vardır.
Dedi: Et: erkeklerin **حَمْض**’ıdır.
Bir adamı bir işten çevirdiğinde: onu **أَحْمَضْته** (yaptın) denilir. Tırimmâh dedi:
لا يَنِي يُحْمِض العدُوّ وذو الخُلْ
لة يُشْفَى صَدَاه بالإحماضِ
İbnü’s-Sikkît dedi: Develer **الخُلَّة**yi otluyor iken **حَمَضَت الإبل فهي حامضة** denilir; o, bitkiden tatlı olan şeydir; sonra **الْحَمض**a dönüp onu otlarlar; o da bitkiden tuzlu veya tuz (gibi) olan şeydir; ben de onları **أَحْمَضْتها** (yaptım). Dedi: **الحَمْض** içinde ikamet eder durumda olurlarsa **إبل حَمِيضة** denilir; aynı şekilde **إبل واضعة** ve **آركة**: **الحَمْض** içinde ikamet eden.
Dedi: **إبل زاهية**: **الحَمْض**’ı görmez; aynı şekilde **إبل عادية**.
Dedim: **الحَمض** ağacı çoktur; ondan: **النّجِيل** ve **الرُّغْل** , **الرّمث** , **الخِذْراف** , **الإخريطُ** , **الهرْمُ** , **القُلاّمُ** .
Araplar der: **الخُلّة** develerin ekmeğidir; **الحَمْض** ise onun meyvesidir.
İbnü’s-Sikkît ( **المعاني** ) kitabında dedi: **حَمَضتُها الإبل** yani onlara **الحَمْض** otlattım; **أَحمَضْتُها**: onları **الحَمْض** yer hâle getirdim. Câ‘dî dedi:
وكَلْباً ولَخْماً لم تَزَل مُنْذُ أَحمضت
بحَمضَتِنَا أَهْلَ الجَناب وخَيْبَرا
Yani onları sürdük ve menzillerinden **الجناب** ve **خيبرا**’ya doğru sürdük ve uzaklaştırdık.
Dedi: Bunun benzeri onların şu sözüdür:
جاءوا مُخِلّين فَلاَقَوْا حَمْضَا
Yani şerri arzulayarak geldiler de, kendilerinde olan şeyden onları iyileştiren kimseyi buldular. Ru’be dedi:
ونُورِدُ المُستَوْرِدين الحَمْضا
Yani bize şer talep ederek gelen kimseyi, hastalığından iyileştirdik; bu, develer **الخُلَّة**den doyduklarında **الحَمْض**ı arzuladıkları içindir.
Bazı insanlar dedi: Adam kadına, çocuk yeri olan kendi geliş yerinin dışında gelirse, **حَمَّض تحْميضاً** yapmış olur; sanki iki yerin hayırlısından şerlisine tersine çevrilmiş bir şehvetle dönmüş gibidir; Lût kavminin fiili gibi; Allah onları **سجِّيل**den taşlarla helâk etti.
Ve denilir: Kavim, kendilerini ünsiyetlendiren sözden konuşmada daldıklarında **قد أحمض القوم إِحْماضا**; nitekim denilir: falan **فكِهٌ** ve **مُتفكِّه**.
**والحُمَّاض** : bahar günlerinde su akıntılarında biten bir kır otu; onun kırmızı bir meyvesi vardır; o, baklagillerin erkeklerindendir. Ru’be dedi:
كثَمَرِ الحُمّاضِ من هَفْت العَلَق
**الحُمّاض**’ın bitme yerleri: **الشُّعَيْبات** ve vadilerin sığınaklarıdır; onda **حُموضَة** vardır; bazen yerleşikler onu bahçelerinde bitirirler, sularlar ve yetiştirirler de, kır baklagillerinin coştuğu vakitte coşmaz.
**الأُتْرُجّ**’ün içindeki şeye **حُمّاض** denilir; bir tanesi **حُمّاضة**.
Ve ekşi süt: **لَبن حامض**; **حَمُض يَحْمُض حُمُوضَةً**; o hâlde o **حامض**tır; ve o, **الحَمض** ve **الحُموضَة** bakımından şiddetlidir.
Ebû ‘Ubeyd kitabında, tâbiînden birine ait bir hadis rivayet etti; o dedi ki: **الأُذُنُ مجَّاجة** ve nefis için bir **حَمْضة** vardır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **المجَّاجة**: işittiğini tüküren (şey)dir; yani bir şeyle öğüt verildiğinde veya ondan nehyedildiğinde onu atar ve onu belleyip kavramaz. Ve onun sözü: “Nefis için bir **حَمْضة** vardır”; **الحَمْضة** ile şehveti kastetti; develerin **الخُلَّة**den bıktıklarında **الحَمْض**a olan şehvetinden alınmıştır.
Dedim: Mana şudur ki kulaklar işittiği her şeyi belleyip kavramaz; bununla beraber, hadisin gariplerinden ve sözün nadirlerinden taze olarak elde ettiği şeye karşı şehvet sahibidir.
**وحَمْضٌ** : Benî Temîm’e ait bilinen bir sudur.
**وحُمَيْضة** : Benî ‘Âmir b. Sa‘sa‘a’dan meşhur bir adamın adıdır. İbn Şümeyl dedi: **أرض حَمِيضَةٌ** yani **الرِّمْت** ve başkasından **أَحَمْض**ı çok olan; kavim **أحْمَض** etti, yani **حَمْضاً**a rastladılar; ve yerden **حُموضاً** çiğnedik, yani **حَمْض** sahibi olanlar. Dedi: Tuzluluğa **الحمُوضة** adı verilir.
**محض** : Leys dedi: **المَحضُ**: köpüksüz saf süttür; ve her şey, kendisine karışan bir şey onu bulandırmayacak şekilde arınıp saflaşırsa o **مَحْضٌ**dur.
Ve **رجل مَمْحُوض الضَّرِيبة** yani arıtılmış. Dedim: Arapların sözü: **رجل مَمْحوص الضَّرِيبة** **بالصاد**; eğer arıtılmış, ayıklanmış, terbiye edilmiş ise. Ve denilir: **فِضَّة مَحْضةٌ**; “Bu gümüşü **مَحْضاً**” dediğinde, onu nasb ile söylersin; **المَصْدَر**a dayanarak.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Birden fazla kimse dedi: O, **عَرَبيّ مَحْض**tır; ve kadın: **عربيّة مَحْضة** ve **مَحْض**; ve **بَحتٌ** ve **بَحْتَة**; ve **قَلْب** ve **قَلبة**; istersen ikileştirir ve çoğul yaparsın.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **أمْحضتُه الحديث إمْحاضاً** yani ona doğru söyledim; aynı şekilde **أمْحضتُه النصح**. Ve şu beyit okunmuştur:
قل للغواني أمَا فيكُنَّ فاتِكةٌ
تَعْلُو اللئيمَ بضَرْبٍ فيه إِمْحَاضُ
İbn Hânî ondan rivayet etti: Ona nasihati **أمْحَضْتُ له النُّصْح**; onu hâlis kıldığımda. Dedim: Başkası da dedi: Elifsiz olarak **مَحْضتُك نُصحي**; ve **مَحَضْتُك مَوَدَّتي**. Ve denilir: Birine, içinde su olmayan saf süt içirdiğinde **مَحَضتُ فلاناً**; ve içeni onu **امتحضه**. Ondan, râcizin sözü:
فامْتَحَضا وسَقَّياني ضَيْحَا
**مضح** : Leys dedi: Adam, falanın ırzını **مَضَح** eder ve onu **أَمْضَحَه** (eder) denilir; onu ayıpladığında ve kınadığında. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: Adam onun ırzını **مَضح** etti ve onu **أمْضحه** (etti) denilir; onu ayıpladığında. Ferazdak dedi:
وأمضحتِ عِرضي في الحياة وشِنْتِني
وأوْقَدْتِ لي ناراً بكل مكان
Ebû ‘Amr bize okuttu:
لا تمْضَحَن عِرضي فإني ماضِحُ
عِرضَك إن شاتَمتني وقادِحُ
في ساقِ مَنْ شاتمنِي وجارحُ
( **نوادر الأعراب** )’da: Develer yayıldıklarında **مَضَحَت الإبل** ve **نضحت** ve **رفَضَت**. Güneş, ışını yeryüzüne yayıldığında **مَضحت الشمس** ve **نضَحَت**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والميم وما يثلثهما)
  (حمد) الحاء والميم والدال كلمةٌ واحدة وأصلٌ واحد يدلّ على خلاف الذمّ. يقال حَمِدْتُ فلاناً أحْمَدُه. ورجل محمود ومحمّد، إذا كثُرت خصاله المحمودة غيرُ المذمومة. قال الأعشى يمدح النعمان بن المنذر، ويقال إنه فضّله بكلمته هذه على سائر مَن مدحه يومئذ:
إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1])  ولهذا [الذي] ذكرناه سمِّي نبينا مُحَمَّداً صلى الله عليه وآله وسلم. ويقول العرب: حُمَاداك أن تفعلَ كذا، أي غايتُك وفعلُك المحمودُ منك غيرُ المذموم. ويقال أحمَدْتُ فلاناً، إذا وجدتَه محموداً، كما يقال أبخلْتُه إذا وجدتَه بخيلا، وأعجزته [إذا وجدتَه] عاجزاً. وهذا قياسٌ مطّردٌ في سائر الصفات. وأهْيَجْت المكانَ، إذا وجدتَه هائجاً قد يبِس نباتُه. قال:
  * وأهْيَج الخَلْصاءَ من ذات البُرَقْ([2]) *
  فإنْ سأل سائلٌ عن قولهم في صوت التهاب النار الحَمدَة؛ قيل له: هذا ليس من الباب؛ لأنه من المقلوب وأصله حَدَمة. وقد ذكرت في موضعها.
  (حمر) الحاء والميم والراء أصلٌ واحدٌ عندي، وهو من الذي يعرف بالحُمْرة. وقد يجوز أن يُجعَل أصلين: أحدهما هذا، والآخر جنسٌ من الدوابّ.
  فالأوّل الحُمْرة في الألوان، وهي معروفة. والعرب *تقول: "الحسن أحمر" يقال ذلك لأنّ النفوسَ كلَّها لا تكاد تكره الحمرة. وتقول رجل أحمر، وأحامر([3]) فإن أردت اللونَ قلت حُمر. وحجّة الأحامرة قول الأعشى:
إنّ الأحامرةَ الثلاثة أهلكَتْ *** مالي وكنت بهنّ قِدْما مُولَعا([4])  ذهب بالأحامرة مذهب الأسماء، ولم يَذهب بها مذهبَ الصفات. ولو ذهب بها مذهب الصفات لقال حُمْرٌ. والحمراء: العَجَم، سُمُّوا بذلك لأنّ الشّقْرة أغلبُ الألوان عليهم. ومن ذلك قولهم لعليّ رضي الله عنه: "غلبَتْنا عليك هذه الحمراء". ويقال موتٌ أحمرُ، وذلك إذا وُصِف بالشدّة. وقال عليّ: "كُنّا إذا احمرّ البأسُ اتقّينا بِرسولِ الله صلى الله عليه وسلم، فلم يكن أَحَدٌ منا أقربَ إلى العَدُوّ منه".
  ومن الباب قولهم: وَطْأةٌ حمراء؛ وذلك إذا كانتْ جديدة؛ ووَطْأة دهماء، إذا كانت قديمةً دارسة. ويقال سنةٌ حمراء شديدة، ولذلك يقال لشدة القيْظ حَمَارَّة. وإنَّما قيل هذا لأنّ أعجبَ الألوان إليهم الحمرة. إذا كان كذا وبالغُوا([5]) في وصفِ شيءٍ ذكروه بالحُمْرة، أو بلفظةٍ تشبه الحمرة.
  فأمّا قولُهم للذي لا سلاحَ معه أحمر، فممكن [أن يكون] ذلك تشبيهاً لـه بالعجم، وليست فيهم شجاعة مذكورة كشجاعة العرب. وقال:
  * وتَشْقَى الرّماحُ بالضَّياطرةِ الحُمْرِ([6]) *
  الضياطرة: جمع ضَيْطار، وهو الجبان العظيم الخَلْق الذي لا يُحسن حملَ السِّلاح. قال:
تعرَّضَ ضَيطارُو فُعالةَ دونَنا *** وما خَيْرُ ضَيطارٍ يقلِّب مِسطَحا([7])  وقولهم غيث حِمِرٌّ، إذا كان شديداً يقشِر الأرض. وهو من هذا الذي ذكرناه من باب المبالغة.
  وأمّا الأصل الثاني فالحِمار معروف، يقال حمار وحَمير وحُمُر وحُمُرات، كما يقال صعيد وصُعُد وصُعُدات. قال:
إذا غَرّد المُكَّاء في غير روضةٍ *** فويلٌ لأهل الشَّاء والحُمُراتِ([8])  يقول: إذا أجدبَ الزّمانُ ولم تكن روضة فغرَّد([9]) في غير روضةٍ، فويلٌ لأهل الشاء والحمرات.
  وممّا يحمل على هذا الباب قولُهم لدويْبّة: حِمارُ قَبَّانٍَ. قال:
يا عجبَا لقد رأيتُ عجَبَا *** حمارَ قَبَّانٍَ يسوقُ أرنبا([10])ومنه الحِمار، وهو شيءٌ يُجعَل حول الحوض لئلا يسيل ماؤُه، والجمع حمائر. قال الشاعر:
ومُبْلِد بين مَوْمَاةٍ بمَهْلُِكَةٍ *** جاوزتُه بِعَلاةِ الخَلْق عِلْيَانِ([11])كأنَّما الشَّحْطُ في أعلى حمائرِه *** سَبائبُ الرَّيْط مِن قزٍّ وكَتَّانِ([12])  وأما قولهم للفرَس الهجينِ مِحْمَرٌ فهو من الباب. [ومن الباب] الحِماران، وهما حجَران يجفَّف عليهما الأقِط، يسمَّيان مع الذي فوقهما العلاة([13]). قال:
لا تنفع الشاوِيّ فيهما شاتُه *** ولا حِمارَاه ولا عَلاَتُه([14])  والحمارة: حجارة تنصب حولَ البيت، والجمع حمائِر. قال:
  * بَيْتَ حُتوفٍ أُرْدِحَتْ حمائرُه([15]) *
  وأما قولهم: "أخلَى من حوفِ حمارٍ" فقد ذُكر حديثه في كتاب حرف العين.
  (حمز) الحاء والميم والزاء أصلٌ واحد، وهو حدَّة في الشيء كالحَرافة وما أشبهها. فالحَمْزَة حَرافَة في الشيء. يقال شرابٌ يحمِزُ اللسانَ. ومنه الحَمْزة، وهي بقلةٌ تَحْمِز اللسان، وقال أنس بن مالك: "كنّاني رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم ببقلةٍ كنت اجتنيتُها"؛ وكان يكنّى با حمزة. وقال الشماخ يصف رجلاً باع [قوساً] وأسِفَ عليها:
فلما شَرَاها فاضَتِ العَين عَبْرَةً *** وفي القلب حَُزَّازٌ من اللّوم حامِزُ([16])  فأما قولهم للذكّي القلبِ اللوذعيِّ حَمِيز، وهو حَميز الفؤاد، فهو من الباب؛ لأن ذلك من الذكاء والحدّة، والقياس فيه واحد.
  (حمس) الحاء والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على الشدَّة. فالأحمس: الشّجاع. والحَمَس والحماسة: الشجاعة والشِّدَّة. ورجلٌ حَمِسٌ. قال:
  * ومِثْلي لُزَّ بالحَمِسِ الرَّئيسِ([17]) *
  ويقال: "بالحَمِس البئيس". ويقال تحمَّس الرجُل: تعاصَى. والحُمْس قريش؛ لأنهم كانوا يتحمَّسون في دينهم، أي يتشدَّدون. وقال بعضهم: الحُمْسة الحُرْمة، وإنما سُموا حُمْساً لنزولهم بالحرَم. ويقال عام أحْمَسُ، إذا كان شديداً. وأَرَضُونَ أحامسُ: شديدةٌ. وزعم ناسٌ أنّ الحَميس التَّنُّور. وقال آخرون: هو بالشين معجمة. وأيَّ ذلك كانَ فهو صحيحٌ؛ لأنه إن كان من السين فهو من الذي ذكرناه ويكون من شدة التهاب نارِه؛ وإن كان بالشين فهو من أحمشتُ النارَ والحربَ.
  (حمش) الحاء والميم والشين أصلان: أحدهما التهاب الشيء وهَيْجه، والثاني الدِّقّة.
  فالأول قولهم: أحمشتُ الرَّجُل: أغضبتُه. واستحمش الرجلُ، إذا اتّقَدَ غضباً([18]). قال:
  * إني إذا حَمَّشَني تحميشي([19]) *
  ومن الباب حَمَشْت الشيء: جمعتُه.
  والأصل الثاني قولهم للدقيق القوائم حَمْش، وقد حَمَُشَتْ قوائمُه. ومن الباب قولهم: لِثَةٌ حَمْشةٌ: قليلة اللّحم.
  (حمص) الحاء والميم والصاد ليس أصلاً يقاس عليه، وما فيه قياسٌ ويجوز أن يكون مِن جفافٍ في الشيء. ويقولون: انْحَمَصَ الوَرَم، إذا سَكَنَ. هذا أصحَّ ما فيه. والحَمَصِيصُ: بقلةٌ.
  (حمض) الحاء والميم والضاد أصل واحدٌ صحيح، وهو شيءٌ من الطعوم. يقال شيءٌ حامض وفيه حُموضة. والحَمْض من النَّبْت ما كانت فيه ملوحة. والْخُلّة ما سوى ذلك. والعرب تقول:  الْخُلّة خبز الإبل والحَمْض فاكهتُها. وإنما تَحَوَّلُ إلى الحَمْض إذا مَلّت الخُلّة. وكلُّ هذا من النّبت. وليس شيءٌ من الشجر العظام بحَمْضٍ ولا خُلّة.
  (حمط) الحاء والميم والطاء ليس أصلاً ولا فرعاً، ولا فيه لغةً صحيحة، إلا شيءٌ من النبت أو الشجر. يقال لجنسٍ من الحيَّات شيطان الحَمَاطِ. من المحمول عليه قولُهم: أصبْتُ حَماطةَ قلبِه، أي سواد قلبه، كما يقولون حبَّة قلبه، والحماطة، فيما يقال: وجَعٌ في الحلْق. وليس بذلك الصحيح. فإنْ صحَّ فهو محمولٌ على نبتٍ لعلَّ له طعماً حامزاً.
فأما قولهم الحَمَطيط والحِمْطاط، فالأوَّل نبت، والثاني دودٌ يكون في العُشب منقوشٌ بألوان، فمما لا معنى لذكرِه.
(حمق) الحاء والميم والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على كَساد الشيء. والضّعفِ والنُّقصان. فالحُمْق: نقصان العقل. والعرب تقول: انحمق الثوبُ. إذا بَلِي. وانحمقت السُّوق: كسدت.
  (حمل) الحاء والميم واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إقلال الشيء. يقال حَملْتُ الشيء أحمِلُه حَمْلاً. والحَمْل: ما كان في بطنٍ أو على رأس شجرٍ. يقال امرأةٌ حامل وحاملة. فمن قال حامل قال هذا نعت لا يكون إلا للإناث. ومن قال حاملة بناه على حَمَلَتْ فهي حاملة. قال:
تَمَخَّضَتِ المَنونُ لـه بيومٍ *** أنَى ولكلِّ حامِلةٍ تِمامُ([20])  والحِمْل: ما كان على ظهرٍ أو رأسٍ. والحَمَالة: أن يحمل الرجلُ ديةً ثم يسعى عليها، والضَّمانُ حَمَالة، والمعنى واحد، وهو قياسُ الباب.
  ومما هو مضافٌ إلى هذا المعنى المرأة المُحْمِل، وهي التي تنزِل لبنَها من غير حَبَل. يقال أحْمَلَت تُحْمِل إحْمالا. ويقال ذلك للناقة أيضاً. والحُمُول: الهوادج، كان فيها نساءٌ أو لم يكن. وتحامَلْتُ، إذا تكلَّفْتَ الشيءَ على مشقّةٍ. وقال ابن السكيت في قول الأعشى:
لا أعرفنّك إنْ جدَّت عداوتُنا *** والتُمِس النصرُ منكم عِوض تُحتَمَلُ([21])  إنَّ الاحتمال الغضب. قال: ويقال احْتُمِل، إذا غَضِب. وهذا قياسٌ صحيح، لأنهم يقولون: احتملَه الغضب، وأقلّه الغضب، وذلك* إذا أزعجه. والحِمالة والمِحْمل عِلاقة السَّيف. ومنه قول امرئ القيس:
  * حتى بلّ دمعِيَ مِحْملي([22]) *
  والحَمُولة: الإبل تُحمَل عليها الأثقال، كان عليها ثِقْل أو لم يكن. والحَمولة: الإبل بأثقالها، والأثقالُ أنفُسها حَمُولة. ويقال أحمَلْتُ فلاناً، إذا أعنْتَه على الحمل. وحَمِيل السَّيل: ما يَحمله من غُثائه. وفي الحديث: "يخرج من النار قومٌ فيَنْبتون كما تنبت الحِبَّة في حميل السّيل([23])". فالحَميل: ما حمله السّيلُ من غُثاء. ولذلك يقال للدّعِيّ حَميل. قال الكميت يعاتب قُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمين:
عَلامَ نَزلتمُ من غير فَقرٍ *** ولا ضَرَّاءَ منزلة الحَميلِ([24])  فأمّا قولهم الأحمال- وهم من بني يَربوع، وهم ثعلبة وعمرو والحارث أبو سَلِيط وصُبَيْر- فيقال إنّ أمَّهم حملتهم على ظهرٍ في بعض أيّام الفَزَع، فسُمُّوا الأحمال. وإيّاهم أرادَ جريرٌ بقوله:
أبَنِي قُفَيرةَ مَن يُوَرِّع وِرْدَنا *** أم مَن يقومُ لِشدّةِ الأحمالِ([25])  ويقال أدَلّ عليَّ فحمَلتُ إدلاله واحتَملتُ إدلالَه، بمعنىً. وقال:
أدلّتْ فلم أحمِلْ وقالت فلم أُجِبْ *** لعَمْرُ أبيها إنّني لظَلُومُ([26])والقياس مطّردٌ في جميع ما ذكرناه. فأمّا البَرَقُ فيقال له حَمَلٌ، وهو مشتقٌّ من الحَمْل، كأنّه يقال حَمَلَتِ الشاةُ حَمْلاً، والمحمول حَمْل وحَمَلٌ كما يقال نفَضتُ الشيء نَفْضاً والمنفوض نَفَض، وحسَبت الشيء حَسْباً. والمحسُوبُ حَسَبٌ، وهو باب مستقيم. ثم يشبه بهذا فيقال لبُرج من بروج السماء حَمَل. قال الهذليّ([27]):
كالسُّحُل البِيض جلا لونَها *** سَحُّ نِجاءِ الحَمَلَ الأَسْوَل---------------------------------------------------------------
([1]) ديوان الأعشى 132 واللسان (حمد).
([2]) البيت لرؤبة في ديوانه 105.
([3]) أي في جمع أحمر بهذا المعنى.
([4]) ملحقات ديوان الأعشى 247، واللسان (حمر).
([5]) كذا. ولعل وجه الكلام: "وكان العرب إذا بالغوا". وفي اللسان: "والعرب إذا ذكرت شيئاً بالمشقة والشدة. وصفته بالحمرة".
([6]) لخداش بن زهير، كما في اللسان (ضطر). وصدره: * وتركب خيلاً لا هوادة بينها *
([7]) البيت لمالك بن عوف النصري، كما في اللسان (ضطر). وفعالة: كناية عن خزاعة.
([8]) البيت في اللسان (مكا) وأمالي القالي (2: 32)، وسيعيده في (مكو).
([9]) في الأصل: "يغرد فعرد".
([10]) الرجز في اللسان (حمر، قبب، قبن).
([11]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في (بلد).
([12]) في اللسان (حمر): * سبائب القز من ريط وكتان *
([13]) في المجمل: "والعلاة فوقهما"، وفي اللسان: "حجران ينصبان يطرح عليهما حجر رقيق يسمى العلاوة".
([14]) الرجز لمبشر بن هذيل بن فزارة الشمخي، كما في اللسان.
([15]) من رجز لحميد الأرقط، كما في اللسان (حمر). وأنشد هذا البيت أيضاً في اللسان (ردح).وقبله:  * أعد للبيت الذي يسامره *
([16]) سبق البيت والكلام عليه في (حزز).
([17]) في اللسان (ربس، وقي): "الربيس" بالياء. صدره: * ولا أتقي الغيور إذا رآني *
([18]) في الأصل: "إذا اتقدوا واتقد".
([19]) لرؤبة في ديوانه 77. وأنشده في اللسان (حمش) بدون نسبة.
([20]) البيت لعمرو بن حسان، كما في اللسان (منن، حمل).
([21]) ديوان الأعشى 46 ومعلقات التبريزي 285.
([22]) جزء من بيت لامرئ القيس في معلقته. وهو بتمامه:
ففاضت دموع العين مني صبابة *** على النحر حتى بل دمعي محملي([23]) سبق الحديث والكلام عليه في (حب).
([24]) البيت في اللسان (حمل).
([25]) ديوان جرير 468 واللسان والمجمل (حمل).
([26]) كلمة "إنني" ساقطة من الأصل، وإثباتها من المجمل واللسان.
([27]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين ص45 من مخطوطة الشنقيطي واللسان (حمل).
ـ

##### Türkçe

(حâ ve mîm ve bunların üçüncülünün babı)
  (**حمد**) **الحاء** ve **الميم** ve **الدال** bir tek kelimedir ve bir tek asıldır; zemmin zıddına delâlet eder. Denir: **حَمِدْتُ** falancayı, **أحْمَدُه**. Ve (bir) adam **محمود** ve **محمّد**(dir); yani övülen, yerilmeyen hasletleri çok olduğu zaman. **الأعشى** **النعمان بن المنذر**’i överken dedi; ve denir ki, o gün kendisini övenlerin geri kalanına karşı onu bu sözüyle üstün tuttu:
إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1])  İşte bu, zikrettiğimiz şey sebebiyle peygamberimiz **مُحَمَّداً** diye adlandırıldı—Allah’ın salâtı ve selâmı onun ve âlinin üzerine olsun. Araplar der: **حُمَاداك** أن تفعلَ كذا; yani senin gayen ve senden olan övülen, yerilmeyen fiilin (budur). Ve denir: **أحمَدْتُ** falancayı; yani onu övülür bulduğum zaman; tıpkı denildiği gibi: **أبخلْتُه** onu cimri bulduğum zaman; ve **أعجزته** [onu] âciz bulduğum zaman. Bu, diğer sıfatların tamamında düzenli bir kıyastır. Ve **أهْيَجْت** mekânı; yani onu coşkun bulduğum zaman; bitkisi kurumuş olarak. Dedi:
  * وأهْيَج الخَلْصاءَ من ذات البُرَقْ([2]) *
  Eğer bir soran, onların ateşin tutuşmasının sesinde **الحَمدَة** sözünü sorsa; ona denir ki: Bu, babdan değildir; çünkü bu, maklûbdandır ve aslı **حَدَمة**’dir. Onu yerinde zikrettim.
  (**حمر**) **الحاء** ve **الميم** ve **الراء** bende bir tek asıldır; o da **الحُمْرة** diye bilinen şeydendir. Ve iki asıl kılınması da câizdir: birincisi bu, ikincisi ise binek hayvanlarından bir cinstir.
  Birincisi: renklerde **الحُمْرة**; o bilinir. Araplar der: " **الحسن أحمر** "; bu, nefislerin tamamının neredeyse kızıllıktan nefret etmemesi sebebiyle söylenir. Ve der: adam **أحمر**; ve **أحامر**([3]). Eğer rengi kast edersen **حُمر** dersin. **الأحامرة**’nin delili **الأعشى**’nın sözüdür:
إنّ الأحامرةَ الثلاثة أهلكَتْ *** مالي وكنت بهنّ قِدْما مُولَعا([4])  **الأحامرة** ile isimler yolu üzere gitti; sıfatlar yolu üzere gitmedi. Eğer onunla sıfatlar yolu üzere gitseydi **حُمْرٌ** derdi. Ve **الحمراء**: Acemlerdir; onlara bu ad verildi; çünkü sarışınlık onlarda renklerin en galibidir. Bundan, onların Ali’ye—Allah ondan razı olsun—sözleri: "Sana karşı bize bu **الحمراء** galip geldi." Ve denir: **موتٌ أحمرُ**; bu, şiddetle vasfedildiği zaman. Ali dedi: "Biz, savaş kızardığı zaman, Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—ile korunurduk; böylece bizden hiç kimse düşmana ondan daha yakın olmazdı."
  Babdandır onların sözü: **وَطْأةٌ حمراء**; bu, yeni olduğu zaman. Ve **وَطْأة دهماء**; bu, eski, silinmiş olduğu zaman. Ve denir: **سنةٌ حمراء** şiddetli (yıl); bunun için şiddetli yaz sıcağına **حَمَارَّة** denir. Bu ancak, renklerin onlara en hayranlık vereni kızıllık olduğu için söylenmiştir. Şöyle olduğu zaman ve mübalağa ettikleri([5]) vakit, bir şeyi vasfetmede onu **الحُمْرة** ile yahut kızıllığa benzeyen bir lafızla zikrederler.
  Silâhı olmayan kimseye **أحمر** demelerine gelince: bu, ona Acemlere benzetme olabilir; onlarda Arapların yiğitliği gibi zikredilen bir yiğitlik yoktur. Dedi:
  * وتَشْقَى الرّماحُ بالضَّياطرةِ الحُمْرِ([6]) *
  **الضياطرة**: **ضَيْطار**’ın cem’idir; o, silâh taşımayı iyi becermeyen, yaratılışı büyük korkaktır. Dedi:
تعرَّضَ ضَيطارُو فُعالةَ دونَنا *** وما خَيْرُ ضَيطارٍ يقلِّب مِسطَحا([7])  Ve onların sözü: **غيث حِمِرٌّ**; bu, şiddetli olup yeri soyan (yağmur) olduğu zaman. Bu, zikrettiğimiz mübalağa babındandır.
  İkinci asla gelince: **الحِمار** bilinir; denir: **حمار** ve **حَمير** ve **حُمُر** ve **حُمُرات**; tıpkı denildiği gibi: **صعيد** ve **صُعُد** ve **صُعُدات**. Dedi:
إذا غَرّد المُكَّاء في غير روضةٍ *** فويلٌ لأهل الشَّاء والحُمُراتِ([8])  Yani: zaman kıtlık olup bir çayır bulunmadığında, (kuş) çayır dışında ötüp durursa([9]), koyun sahiplerine ve **الحُمُرات**’a yazıklar olsun.
  Bu baba hamledilen şeylerdendir: onların küçük bir hayvancağıza **حِمارُ قَبَّانٍَ** demeleri. Dedi:
يا عجبَا لقد رأيتُ عجَبَا *** حمارَ قَبَّانٍَ يسوقُ أرنبا([10])  Ve ondan **الحِمار**: o, suyu akmasın diye havuzun etrafına yapılan bir şeydir; cem’i **حمائر**. Şair dedi:
ومُبْلِد بين مَوْمَاةٍ بمَهْلُِكَةٍ *** جاوزتُه بِعَلاةِ الخَلْق عِلْيَانِ([11])كأنَّما الشَّحْطُ في أعلى حمائرِه *** سَبائبُ الرَّيْط مِن قزٍّ وكَتَّانِ([12])  Ve onların melez ata **مِحْمَرٌ** demelerine gelince: o, babdandır. [Babdandır] **الحِماران**; ikisi, üzerinde **الأقِط** kurutulan iki taştır; üstlerindeki şeyle birlikte **العلاة**([13]) diye adlandırılırlar. Dedi:
لا تنفع الشاوِيّ فيهما شاتُه *** ولا حِمارَاه ولا عَلاَتُه([14])  Ve **الحمارة**: evin etrafına dikilen taşlardır; cem’i **حمائِر**. Dedi:
  * بَيْتَ حُتوفٍ أُرْدِحَتْ حمائرُه([15]) *
  Ve onların " **أخلَى من حوفِ حمارٍ** " sözlerine gelince: onun haberi **حرف العين** kitabında zikredilmiştir.
  (**حمز**) **الحاء** ve **الميم** ve **الزاء** bir tek asıldır; o da, keskinliktir; **الحَرافة** ve benzerleri gibi. Öyleyse **الحَمْزَة**: şeyde bir keskinliktir. Denir: içecek, dili **يحمِزُ**. Ve ondan **الحَمْزة**: o, dili **تَحْمِز** eden bir ottur. **أنس بن مالك** dedi: "Resûlullah—Allah’ın salâtı ve selâmı onun ve âlinin üzerine olsun—beni, topladığım bir otla künyelendirdi"; ve **با حمزة** künyesiyle künyelenirdi. **الشماخ**, bir adamı—[bir yay] satıp ona üzülen—vasfederken dedi:
فلما شَرَاها فاضَتِ العَين عَبْرَةً *** وفي القلب حَُزَّازٌ من اللّوم حامِزُ([16])  Kalbi zeki, kıvrak olana **حَمِيز** demelerine gelince—o, **حَميز الفؤاد**’dır—bu babdandır; çünkü bu, zekâ ve keskinliktendir; ve kıyas onda birdir.
  (**حمس**) **الحاء** ve **الميم** ve **السين** bir tek asıldır; şiddete delâlet eder. Öyleyse **الأحمس**: yiğittir. Ve **الحَمَس** ve **الحماسة**: yiğitlik ve şiddettir. Ve (bir) adam **حَمِسٌ**. Dedi:
  * ومِثْلي لُزَّ بالحَمِسِ الرَّئيسِ([17]) *
  Ve denir: " **بالحَمِس البئيس** ". Ve denir: adam **تحمَّس**; yani inat etti. Ve **الحُمْس**: Kureyş’tir; çünkü dinlerinde **يتحمَّسون** idiler; yani sertleşirlerdi. Bazıları dedi: **الحُمْسة** hürmettir; onlar ancak, haremde konaklamaları sebebiyle **حُمْساً** diye adlandırıldılar. Ve denir: **عام أحْمَسُ**; yani şiddetli olduğu zaman. Ve **أَرَضُونَ أحامسُ**: şiddetli (yerler). Bir topluluk, **الحَميس**’in tandır olduğunu iddia etti. Başkaları dedi: o, noktalı **الشين** iledir. Hangisi olursa olsun, doğrudur; çünkü eğer **السين**’den ise, zikrettiğimiz şeydendir ve ateşinin tutuşmasının şiddetinden olur; eğer **الشين** ile ise, **أحمشتُ النارَ** ve **الحربَ**’dendir.
  (**حمش**) **الحاء** ve **الميم** ve **الشين** iki asıldır: birincisi şeyin tutuşması ve coşması, ikincisi inceliktir.
  Birincisi: onların sözü: **أحمشتُ** adamı; yani onu öfkelendirdim. Ve adam **استحمش**; yani öfkeyle tutuştu([18]). Dedi:
  * إني إذا حَمَّشَني تحميشي([19]) *
  Babdandır: **حَمَشْت** şeyi; yani onu topladım.
  İkinci asıl: onların ince bacaklıya **حَمْش** demeleri; ve bacakları **حَمَُشَتْ**. Babdandır: onların sözü: **لِثَةٌ حَمْشةٌ**; yani eti az (dişeti).
  (**حمص**) **الحاء** ve **الميم** ve **الصاد** kıyaslanacak bir asıl değildir; onda kıyas olan şey vardır ve şeyde bir kurulukdan olması câizdir. Ve derler: **انْحَمَصَ** şiş; yani sakinleştiği zaman. Onda olanın en sahihi budur. Ve **الحَمَصِيصُ**: bir ottur.
  (**حمض**) **الحاء** ve **الميم** ve **الضاد** bir tek sahih asıldır; o, tatlardan bir şeydir. Denir: şey **حامض** ve onda **حُموضة** vardır. Ve **الحَمْض** bitkiden, içinde tuzluluk olan şeydir. Ve **الْخُلّة** bunun dışındaki şeydir. Araplar der: **الْخُلّة** develerin ekmeğidir, **الحَمْض** ise onların meyvesidir. O ancak, **الْخُلّة**’den bıktıkları zaman **الحَمْض**’a döner. Bütün bunlar bitkidendir. Büyük ağaçlardan hiçbir şey **حَمْضٍ** da değildir, **خُلّة** de değildir.
  (**حمط**) **الحاء** ve **الميم** ve **الطاء** ne asıldır ne fer’dir; onda sahih bir lügat yoktur; ancak bitkiden yahut ağaçtan bir şey (vardır). Yılanların bir cinsine **شيطان الحَمَاطِ** denir. Buna hamledilen şeylerdendir onların sözü: **أصبْتُ حَماطةَ قلبِه**; yani kalbinin karalığı; tıpkı onların "kalbinin tanesi" demeleri gibi. Ve **الحماطة**—denildiğine göre—boğazda bir ağrıdır. Bu sahih olan değildir. Eğer sahih olursa, bir bitkiye hamledilmiştir; belki onun keskin bir tadı vardır.
**الحَمَطيط** ve **الحِمْطاط** sözlerine gelince: birincisi bir bitkidir; ikincisi, ot içinde olan, renklerle nakışlı bir kurtçuktur; zikrinin bir mânâsı olmayan şeylerdendir.
(**حمق**) **الحاء** ve **الميم** ve **القاف** bir tek asıldır; şeyin durgunluğuna, zayıflığına ve noksanlığına delâlet eder. Öyleyse **الحُمْق**: aklın noksanlığıdır. Araplar der: **انحمق** elbise; yani eskidiği zaman. Ve **انحمقت** pazar; yani durgunlaştığı zaman.
  (**حمل**) **الحاء** ve **الميم** ve **اللام** bir tek asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. Denir: **حَملْتُ** şeyi, **أحمِلُه** **حَمْلاً**. Ve **الحَمْل**: karında yahut ağacın başında olan şeydir. Denir: kadın **حامل** ve **حاملة**. Kim **حامل** derse, bu, ancak dişilere olan bir niteliktir der. Kim **حاملة** derse, onu **حَمَلَتْ** üzerine bina eder; öyleyse o **حاملة**’dir. Dedi:
تَمَخَّضَتِ المَنونُ لـه بيومٍ *** أنَى ولكلِّ حامِلةٍ تِمامُ([20])  Ve **الحِمْل**: sırt üzerinde yahut baş üzerinde olan şeydir. Ve **الحَمَالة**: adamın bir diyeti yüklenmesi, sonra onun için çalışmasıdır; ve kefalet **حَمَالة**’dır; mânâ birdir; ve bu, babın kıyasıdır.
  Bu mânâya izafe edilen şeylerdendir: **المُحْمِل** kadın; o, hamilelik olmaksızın sütü inen kadındır. Denir: **أحْمَلَت** **تُحْمِل** **إحْمالا**. Bu, deve için de söylenir. Ve **الحُمُول**: hevdaclar; içinde kadınlar olsun yahut olmasın. Ve **تحامَلْتُ**: yani meşakkat üzere bir şeyi zorla üstlendiğin zaman. **ابن السكيت**, **الأعشى**’nın sözünde dedi:
لا أعرفنّك إنْ جدَّت عداوتُنا *** والتُمِس النصرُ منكم عِوض تُحتَمَلُ([21])  **الاحتمال** öfkedir, dedi. Dedi: ve denir: **احْتُمِل**; yani öfkelendiği zaman. Bu sahih bir kıyastır; çünkü onlar derler: öfke onu **احتملَه**; ve öfke onu **أقلّه**; bu, onu rahatsız ettiği zaman. Ve **الحِمالة** ve **المِحْمل**: kılıcın askısıdır. Ondan **امرئ القيس**’in sözü:
  * حتى بلّ دمعِيَ مِحْملي([22]) *
  Ve **الحَمُولة**: üzerine yükler yüklenen develerdir; üzerinde yük olsun yahut olmasın. Ve **الحَمولة**: yükleriyle birlikte develerdir; ve yüklerin kendileri **حَمُولة**’dur. Ve denir: **أحمَلْتُ** falancayı; yani ona yük taşımada yardım ettiğim zaman. Ve **حَمِيل السَّيل**: onun köpüğünden taşıdığı şeydir. Hadiste: "Ateşten bir kavim çıkar; sonra **الحِبَّة**’nin **حميل السّيل**’de bitmesi gibi biterler([23])." Öyleyse **الحَميل**: selin köpükten taşıdığı şeydir. Bunun için, evlâtlık/nesebi iddia edilen kimseye **حَميل** denir. **الكميت**, **قُضاعة**’yı sağ tarafa dönüşlerinde azarlarken dedi:
عَلامَ نَزلتمُ من غير فَقرٍ *** ولا ضَرَّاءَ منزلة الحَميلِ([24])  Onların **الأحمال** sözüne gelince—onlar **بني يَربوع**’dandır; ve onlar **ثعلبة** ve **عمرو** ve **الحارث أبو سَلِيط** ve **صُبَيْر**’dir—denir ki anneleri onları korku günlerinin bazısında sırtında taşıdı; böylece **الأحمال** diye adlandırıldılar. **جرير**’in şu sözüyle kastettiği de onlardır:
أبَنِي قُفَيرةَ مَن يُوَرِّع وِرْدَنا *** أم مَن يقومُ لِشدّةِ الأحمالِ([25])  Ve denir: bana nazlandı da ben onun nazını **حمَلتُ** ve onun nazını **احتَملتُ**; aynı mânâda. Dedi:
أدلّتْ فلم أحمِلْ وقالت فلم أُجِبْ *** لعَمْرُ أبيها إنّني لظَلُومُ([26])  Kıyas, zikrettiğimiz şeylerin tamamında düzenlidir. **البَرَقُ**’a gelince: ona **حَمَلٌ** denir; o, **الحَمْل**’den türetilmiştir; sanki denir: koyun **حَمَلَتِ** **حَمْلاً**; ve taşınan şey **حَمْل** ve **حَمَلٌ**(dür); tıpkı denildiği gibi: şeyi **نفَضتُ** **نَفْضاً**; ve silkelenen **نَفَض**; ve şeyi **حسَبت** **حَسْباً**; ve hesaplanan **حَسَبٌ**; bu, düzgün bir babdır. Sonra bununla benzetilerek göğün burçlarından bir burca **حَمَل** denir. **الهذليّ**([27]) dedi:
كالسُّحُل البِيض جلا لونَها *** سَحُّ نِجاءِ الحَمَلَ الأَسْوَل

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح م ض
حمض الشيء وحمش‏.‏
وحمضت الإبل وأحمضت‏:‏ رعت الحمض وهو نبت فيه ملوحة تتفكه بـه وتشـرب عليـه‏.‏
ويقولون‏:‏ الخلة خبز الإبل والحمض فاكهتها‏.‏
وكأنه حماض الأترج وهو ما في جوفه الواحدة حماضة‏.‏
وأنا أستلذ حماضة الأترجة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أحمض القوم‏:‏ أفاضوا فيما يؤنسهم من الحديث‏:‏ وكان ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يقول لأصحابه‏:‏ أحمضوا فيأخذون في الأشعار وأيام العرب‏.‏
ويقال للتهدد‏:‏ أنت مختل فتحمض‏.‏

##### Türkçe

ح م ض
**حمض** şey ve **حمش**.

Ve develer **حمضت** ve **أحمضت**: **الحمض**’ı otladılar; o, içinde tuzluluk bulunan bir bitkidir; onunla ağız tadı yapılır ve onun üzerine su içilir.

Ve derler ki: **الخلة** develerin ekmeğidir ve **الحمض** onların meyvesidir.

Ve sanki o, **حماض الأترج**’dur; o da onun içindeki şeydir; bir tanesi **حماضة**(dır).

Ve ben **حماضة الأترجة**’yi lezzetli bulurum.

Mecazdan: Kavim **أحمض** etti: kendilerini ünsiyetlendiren sözden taşkınlık ettiler; ve İbn عباس (Allah Teâlâ onlardan razı olsun) ashabına derdi ki: **أحمضوا**; böylece şiirlere ve Arapların günlerine dalarlardı.

Ve tehdit için denir: Sen **مختل**’sin; öyleyse **تحمض**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَمْضُ من النبات: كل نبت مالحٍ أَو حامضٍ يقوم على سُوق ولا أَصل له، وقال اللحياني: كل ملْحٍ أَو حامض من الشجر كانت ورقتُه حيَّةً إِذا غَمَزّتها انْفَقَأَتْ بماءٍ وكان ذَفِرَ المَشَمِّ يُنْقِي الثوب إِذا غسل به أَو اليد فهو حَمْض، نحو النَّجِيل والخِذْراف والإِخْرِيط والرِّمْث والقِضَة والقُلاَّم والهَرْم والحُرُض والدَّغَل والطَّرْفاء وما أَشبهها. وفي حديث جرير: من سَلَمٍ وأَراكٍ وحُمُوضٍ؛ هي جمع الحَمْض وهو كل نبت في طعمه حُموضة. قال الأَزهري: والمُلُوحة تسمَّى الحُموضة. الأَزهري عن الليث: الحَمْضُ كل نبات لا يَهيجُ في الربيع ويبقى على القيظ وفيه ملوحة، إِذا أَكلته الإِبل شَرِبَت عليه، وإِذا لم تجده رَقَّت وضَعُفَت. وفي الحديث في صفة مكة، شرفها اللّه تعالى، وأَبْقَلَ حَمْضُها أَي نبت وظهَرَ من الأَرض. ومن الأَعراب من يسمِّي كل نبت فيه مُلوحة حَمْضاً. واللَّحْم حَمْضُ الرجال. والخُلَّةُ من النبات: ما كان حُلْواً، والعرب تقول: الخُلَّةُ خُبْزُ الإِبل والحَمْضُ فاكهتُها ويقال لَحْمُها، والجمع الحُموض؛ قال الراجز:
يَرْعَى الغَضَا من جانِبَيْ مُشَفِّقِ
غِبّاً، ومَن يَرعَ الحُموضَ يَغْفِقِ
أَي يَرِدُ الماءَ كلَّ ساعة. ومنه قولهم للرجل إِذا جاءَ متهدداً: أَنْتَ مُخْتَلٌّ فَتَحَمَّضْ. وقال ابن السكيت في كتاب المعاني: حَمَّضْتها يعني الإِبل أَي رَعَّيْتها الحَمْضَ؛ قال الجعدي:
وكَلْباً ولَخْماً لم نزَلْ منذ أَحْمَضَت،
يُحَمِّضُنا أَهْلُ الجَنابِ وخَيْبَرا
أَي طَرَدْناهم ونفَيْناهم عن منازلهم إِلى الجَنابِ وخَيْبر؛ قال ومثله قولهم:
جاؤوا مُخِلِّينَ فلاقَوْا حَمْضا
أَي جاؤوا يشتهون الشر فوجدوا مَنْ شَفاهم مما بهم؛ وقال رؤبة: ونُورِدُ المُسْتَوْرِدِينَ الحَمْضا
أَي مَنْ أَتانا يَطلب شرّاً شفيناه من دائه، وذلك أَن الإِبل إِذا شَبِعْت من الخُلَّة اشتهت الحَمْض.
وحمَضَت الإِبل تَحْمُضُ حَمْضاً وحُموضاً: أَكلت الحَمْضَ، فهي حامِضةٌ، وإِبل حَوامِضُ، وأَحْمَضَها هو.
والمَحْمَضُ، بالفتح: الموضعُ الذي ترعى فيه الإِبل الحَمْض؛ قال هميان بن قحامة:
وقَرَّبُوا كلَّ جُمالِيٍّ عَضِهْ،
قَريبة نُدْوَتُه من مَحْمَضِه،
بَعِيدة سُرَّته من مَغْرِضِهْ
من مَحْمَضة أَي من موضعه الذي يَحْمُض فيه، ويروى: مُحْمَضه بضم الميم. وإِبل حَمْضيّة وحَمَضيّة: مقيمة في الحَمْض؛ الأَخيرة على غير قياس. وبعير حَمْضِيٌّ: يأْكُلُ الحَمْض. وأَحْمَضَت الأَرض وأَرض مُحْمِضة: كثيرة الحَمْض، وكذلك حَمْضِيّة وحَمِيضةٌ من أَرَضِين حمْضٍ، وقد أَحْمَضَ القومُ أَي أَصابوا حَمْضاً. ووَطِئْنا حُموضاً من الأَرض أَي ذواتِ حَمْضٍ.
والحُموضة: طعم الحامِض. والحُموضةُ: ما حذَا اللسانَ كطعم الخل واللبن الحازِر، نادرٌ لأَن الفُعولة إِنما تكون للمَصادرِ، حَمَضَ يَحْمُضُ (*
قوله «حمض يحمض إلخ» كذا ضبط في الأصل. وفي القاموس وشرحه ما نصه: وقد حمض ككرم وجعل وفرح، الاولى عن اللحياني. ونقل الجوهري هذه: وحمض من حد نصر، وحمض كفرح في اللبن خاصة حمضاً، محركة، وهو في الصحاح بالفتح وحموضة بالضم.) حَمْضاً وحُموضةً وحَمُضَ، فهو حامِضٌ؛ عن اللحياني، ولبن حامِضٌ وإِنه لشديد الحَمْضِ والحُموضةِ. والمُحَمِّضُ من العِنَب: الحامِضُ. وحَمَّضَ: صار حامضاً. ويقال: جاءَنا بأَدِلَّةٍ ما تُطاق حَمْضاً، وهو اللبن الخاثر الشديد الحموضة. وقولهم: فلانٌ حامِضُ الرِّئَتينِ أَي مُرُّ النَّفْسِ. والحمّاضةُ: ما في جَوْفِ الأُتْرُجَّةِ، والجمع حُمّاضٌ. والحُمَّاض: نَبْتٌ جَبَلِيٌّ وهو من عُشْب الربيع وورَقُه عِظامٌ ضُخْم فُطْح إِلا أَنه شديدُ الحَمْضِ يأْكله الناس وزهره أَحمر وورقه أَخضر ويَتناوَسُ في ثمره مثلُ حَبِّ الرُّمان يأْكله الناس شيئاً قليلاً: واحدته حُمّاضة؛ قال الراجز رؤبة:
تَرَى بها من كلِّ رَشَّاشِ الوَرَقْ
كثامِرِ الحُمّاضِ من هَفْتِ العَلَقْ
فشبَّه الدم بنَوْرِ الحُمّاض. وقال أَبو حنيفة: الحُمَّاض من العُشْب وهو يطول طولاً شديداً وله ورقة عظيمة وزهرة حمراء، وإِذا دنا يُبْسُه ابيضَّت زهرته، والناس يأْكلونه؛ قال الشاعر:
ماذا يُؤَرِّقُني، والنومُ يُعْجِبُني،
من صوت ذي رَعَثاتٍ ساكن الدار؟
كأَن حُمّاضةً في رأْسِه نَبَتَتْ،
من آخر الصَّيف، قد همَّت بإِثْمارِ
فأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي من قول وَبْرةَ وهو لِصٌّ معروف يصف قوماً:
على رؤُوسِهمُ حُمّاضُ مَحْنِية،
وفي صُدورِهم جَمْرُ الغَضَايَقِدُ
فمعنى ذلك أَن رؤُوسهم كالحُمّاض في حُمْرة شعورهم وأَن لِحاهم مَخْضوبة كجَمر الغضا، وجعلَهَا في صدورهم لعظمها حتى كأَنها تضرب إِلى صدورهم، وعندي أَنه إِنما عنى قولَ العرب في الأَعداء صُهْب السِّبال، وإِنما كُنِيَ عن الأَعداء بذلك لأَن الروم أَعداءُ العرب وهم كذلك، فوُصِف به الأَعداءُ وإِن لم يكونوا رُوماً. الأَزهري: الحُمَّاض بقلة بَرِّيَّة تنبت أَيام الربيع في مسايل الماء ولها ثمرة حمراء وهي من ذكور البقول؛ وأَنشد ابن بري:
فتداعَى مَنْخَراهُ بِدَم،
مِثلَ ما أَثمرَ حُمّاض الجبَلْ
ومَنابتُ الحُمّاضِ: الشُّعَيْبات ومَلاجئ الأَودية وفيها حُموضةٌ، وربما نبَّتها الحاضرةُ في بَساتِينهم وسَقَوْها ورَبَّوْها فلا تَهِيجُ وقت هَيْجِ البُقولِ البَرِّيَّةِ.
وفلان حامضُ الفُؤاد في الغضب إِذا فسد وتغير عَداوةً. وفُؤادٌ حَمْضٌ، ونَفْسٌ حَمْضة: تَنْفِر من الشيء أَولَ ما تسمعه. وتَحَمَّض الرجلُ: تحوَّل من شيءٍ إِلى شيءٍ. وحَمَّضه عنه وأَحْمَضَه: حَوَّله؛ قال الطرماح:لا يَني يُحْمِضُ العَدُوَّ، وذو الخُـ
لمَّة يُشْفَى صَداهُ بالإِحْماض
قال ابن السكيت: يقال حَمَضت الإِبلُ، فهي حامضة إِذا كانت ترعى الخُلَّة، وهو من النبت ما كان حُلْواً، ثم صارت إِلى الحَمْض ترعاه، وهو ما كان من النبت مالحاً أَو حامضاً. وقال بعض الناس: إِذا أَتى الرجلُ المرأَة في غير مأْتاها الذي يكون موضع الولد فقد حَمَّضَ تَحْمِيضاً كأَنه تحول من خير المكانين إِلى شرِّهما شَهْوَةً مَعْكوسة كفعل قوم لوطٍ الذين أَهلكهم اللّه بحجارة من سِجِّيل. وفي حديث ابن عمر وسئل عن التحمُّض قال: وما التحمُّض؟ قال: يأْتي الرجل المرأَة في دُبُرِها، قال: ويَفْعَلُ هذا أَحدٌ من المسلمين ويقال للتَّفْخيذ في الجماع: تَحْمِيض. ويقال: أَحْمَضْت الرجلَ عن الأَمر حَوَّلْته عنه وهو من أَحْمَضَت الإِبلُ إِذا مَلَّتْ من رَعْي الخُلَّة، وهو الحُلْوُ من النبات، اشْتَهَت الحَمْضَ فتحوَّلَت إِليه؛ وأَما قول الأَغلب العجلي:
لا يُحْسِنُ التَّحْمِيضَ إِلا سَرْدا
فإِنه يريد التَّفْخِيذ. والتَّحْمِيضُ: الإِقلال من الشيء. يقال: حَمَّضَ لنا فلانٌ في القِرَى أَي قلَّل. ويقال: قد أَحْمَضَ القومُ إِحْماضاً إِذا أَفاضوا فيما يُؤْنِسُهم من الحديث والكلامِ كما يقال فَكِهٌ ومُتَفَكِّهٌ. وفي حديث ابن عباس: كان يقول إِذا أَفاضَ مَنْ عِنْده في الحديث بعد القرآن والتفسير: أَحْمِضُوا، وذلك لَمّا خافَ عليهم المَلالَ أَحَبَّ أَن يُرِيحَهم فأَمَرَهم بالإِحْماض بالأَخْذِ في مُلَح الكلام والحكايات.
والحَمْضة: الشَّهْوة إِلى الشيء، وروى أَبو عبيدة في كتابه حديثاً لبعض التابعين وخرجه ابن الأَثير من حديث الزهري قال: الأُذُنُ مَجّاجَةٌ وللنفس حَمْضةٌ أَي شَهْوة كما تشتهي الإِبلُ الحَمْضَ إِذا مَلَّت الخُلَّة، والمَجَّاجَةُ: التي تمُجُّ ما تَسْمعه فلا تَعِيه إِذا وُعِظت بشيءٍ أَو نُهيَت عنه، ومع ذلك فلها شَهْوة في السماع؛ قال الأَزهري: والمعنى أَن الآذان لا تَعِي كلَّ ما تَسْمَعُه وهي مع ذلك ذات شَهْوَةٍ لما تَسْتَظْرِفُه من غرائبِ الحديث ونوادر الكلام.
والحُمَّيْضى: نبت وليس من الحُموضة.
وحَمْضة: اسم حَيِّ بَلْعاءَ بن قيس الليثي؛ قال:
ضَمِنْتُ لِحَمْضَةَ جِيرانَه،
وذِمَّةَ بَلْعاءَ أَن تُؤْكَلا
معناه أَن لا تؤْكل. وبنو حُمَيْضة: بطن. وبنو حَمْضة: بطن من العرب من بني كنانة. وحُمَيْضة: اسم رجل مشهور من بني عامر بن صعصعة. وحَمْضٌ: ماءٌ معروف لبني تميم.

##### Türkçe

**الحَمْضُ** bitkilerden: gövde(ler) üzerinde duran ve kökü olmayan her tuzlu yahut ekşi bitki; el-Lihyânî dedi ki: ağaçtan her tuzlu yahut ekşi (şey) ki yaprağı diri olur; onu sıktığında su ile patlar ve kokusu keskin olur; onunla yahut elle yıkandığında elbiseyi temizler; işte o **حَمْض**tır; **النَّجِيل** ve **الخِذْراف** ve **الإِخْرِيط** ve **الرِّمْث** ve **القِضَة** ve **القُلاَّم** ve **الهَرْم** ve **الحُرُض** ve **الدَّغَل** ve **الطَّرْفاء** ve benzerleri gibi. Cerîr hadîsinde: “**سَلَم** ve **أَراك** ve **حُمُوض**dan”; o, **الحَمْض**ın cem‘idir ve o, tadında ekşilik bulunan her bitkidir. el-Ezherî dedi ki: tuzluluk **الحُموضة** diye adlandırılır. el-Ezherî, el-Leys’ten: **الحَمْضُ** ilkbaharda coşmayan ve yaz sıcağında kalan ve içinde tuzluluk bulunan her bitkidir; develer onu yediğinde onun üzerine su içer; onu bulmadığında incelir ve zayıflar. Mekke’nin sıfatı hakkında hadîste—Allah Teâlâ onu şereflendirsin—: “ve onun **حَمْضُ**u yeşerdi” yani yerden bitti ve göründü. Bedevîlerden kimi, içinde tuzluluk bulunan her bitkiye **حَمْض** adını verir. Ve et, erkeklerin **حَمْضُ**udur. Ve bitkiden **الخُلَّةُ**: tatlı olan şeydir; Araplar der ki: **الخُلَّةُ** develerin ekmeğidir, **الحَمْضُ** ise onların meyvesidir; ve onların eti denir; cem‘i **الحُموض**dur; râciz dedi ki:
يَرْعَى الغَضَا من جانِبَيْ مُشَفِّقِ
غِبّاً، ومَن يَرعَ الحُموضَ يَغْفِقِ
yani her saat suya varır. Ve ondan, adam tehdit ederek geldiğinde ona söyledikleri: “Sen **مُخْتَلٌّ**sün; öyleyse **فَتَحَمَّضْ**.” İbn es-Sikkît, **كتاب المعاني**’de dedi ki: “**حَمَّضْتها**” yani develer; yani onları **الحَمْضَ** ile otlattım; el-Ca‘dî dedi ki:
وكَلْباً ولَخْماً لم نزَلْ منذ أَحْمَضَت،
يُحَمِّضُنا أَهْلُ الجَنابِ وخَيْبَرا
yani onları sürdük ve yurtlarından **الجَناب** ve **خَيْبر**’e doğru kovduk ve uzaklaştırdık; dedi ki: bunun benzeri onların sözü:
جاؤوا مُخِلِّينَ فلاقَوْا حَمْضا
yani şerri arzulayarak geldiler de, kendilerindeki şeyden onları iyileştiren kimseyi buldular; Ru’be dedi ki:
ونُورِدُ المُسْتَوْرِدِينَ الحَمْضا
yani bize şer talep ederek gelen kimseyi derdinden iyileştirdik; bu, develer **الخُلَّة**den doyduğunda **الحَمْضَ**ı arzuladığı içindir.

Ve develer **حمَضَت** **تَحْمُضُ** **حَمْضاً** ve **حُموضاً**: **الحَمْضَ** yedi; o hâlde o **حامِضةٌ**dur; ve **إِبل حَوامِضُ**; ve onu o **أَحْمَضَها**.

Ve **المَحْمَضُ**, fetha ile: develerin **الحَمْضَ** otladığı yer; Humeyyân b. Kahâme dedi ki:
وقَرَّبُوا كلَّ جُمالِيٍّ عَضِهْ،
قَريبة نُدْوَتُه من مَحْمَضِه،
بَعِيدة سُرَّته من مَغْرِضِهْ
**مَحْمَضة**dan yani içinde **يَحْمُض** ettiği yerinden; ve “**مُحْمَضه**” mîm’in dammesiyle de rivayet edilir. Ve **إِبل حَمْضيّة** ve **حَمَضيّة**: **الحَمْض**da ikamet eden; sonuncusu kıyasa göre değildir. Ve **بعير حَمْضِيٌّ**: **الحَمْضَ** yer. Ve yer **أَحْمَضَت** ve **أَرض مُحْمِضة**: **الحَمْض**ı çok olan; yine bunun gibi **حَمْضِيّة** ve **حَمِيضةٌ** (olan yerler), **أَرَضِين حمْضٍ**dan; ve kavim **أَحْمَضَ** etti yani **حَمْضاً**a rastladı. Ve yerden **حُموضاً** çiğnedik yani **حَمْضٍ** sahibi olanlar.

Ve **الحُموضة**: ekşinin tadı. Ve **الحُموضةُ**: dilin ucunu yakan şeydir; sirke ve keskin ekşimiş süt tadı gibi; nadirdir, çünkü **الفُعولة** ancak masdarlar için olur: **حَمَضَ يَحْمُضُ** (*
“**حمض يحمض إلخ**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir. Ve **القاموس** ve şerhinde lafzen şöyledir: “Ve **حمض** **ككرم** ve **جعل** ve **فرح**; birincisi el-Lihyânî’dendir. el-Cevherî bunu nakletti: ‘Ve **حمض** **من حد نصر**; ve **حمض كفرح** sütte özellikle **حمضاً**—harekeli—; ve o **الصحاح**’ta fetha ile, **حموضة** ise damme iledir.”) **حَمْضاً** ve **حُموضةً** ve **حَمُضَ**; o hâlde o **حامِضٌ**dur; el-Lihyânî’den. Ve **لبن حامِضٌ**; ve o, şiddetli **الحَمْضِ** ve **الحُموضةِ** sahibidir. Ve üzümden **المُحَمِّضُ**: ekşi olan. Ve **حَمَّضَ**: ekşi oldu. Ve denir: bize, katlanılamayan delillerle geldi: **حَمْضاً**; o, pıhtılaşmış, şiddetli ekşilikte süttür. Ve onların sözü: falan **حامِضُ الرِّئَتينِ** yani nefsi acı. Ve **الحمّاضةُ**: turunçun içindeki şey; cem‘i **حُمّاضٌ**dur. Ve **الحُمَّاض**: dağlık bir bitkidir; o, ilkbahar otlarındandır; yaprağı büyük, iri, yassıdır; ancak şiddetli **الحَمْضِ**dir; insanlar onu yer; çiçeği kırmızıdır, yaprağı yeşildir; meyvesinde nar tanesi gibi bir şey bulunur; insanlar ondan az bir şey yer: tekili **حُمّاضة**dır; râciz Ru’be dedi ki:
تَرَى بها من كلِّ رَشَّاشِ الوَرَقْ
كثامِرِ الحُمّاضِ من هَفْتِ العَلَقْ
Böylece kanı **نَوْرِ الحُمّاض**a benzetti. Ebû Hanîfe dedi ki: **الحُمَّاض** ottandır; çok uzun uzar; büyük bir yaprağı ve kırmızı bir çiçeği vardır; kuruması yaklaştığında çiçeği beyazlar; insanlar onu yer; şair dedi ki:
ماذا يُؤَرِّقُني، والنومُ يُعْجِبُني،
من صوت ذي رَعَثاتٍ ساكن الدار؟
كأَن حُمّاضةً في رأْسِه نَبَتَتْ،
من آخر الصَّيف، قد همَّت بإِثْمارِ
İbnü’l-A‘râbî’nin **وَبْرةَ**’den—o, bilinen bir hırsızdır—kavmi vasfederek okuduğu şeye gelince:
على رؤُوسِهمُ حُمّاضُ مَحْنِية،
وفي صُدورِهم جَمْرُ الغَضَايَقِدُ
Bunun manası: başları, saçlarının kızıllığında **الحُمّاض** gibidir; sakalları **جَمر الغضا** gibi boyalıdır; ve onu göğüslerinde kıldı, büyüklüğünden dolayı sanki göğüslerine kadar vuruyor gibidir. Ve bence o, ancak Arapların düşmanlar hakkında “**صُهْب السِّبال**” sözünü kastetti; bununla düşmanlardan kinaye edildi; çünkü Rumlar Arapların düşmanlarıdır ve onlar böyledir; böylece Rum olmasalar da düşmanlar bununla vasfedildi. el-Ezherî: **الحُمَّاض** yabânî bir ottur; ilkbahar günlerinde su akıntılarında biter; kırmızı bir meyvesi vardır; ve o, otların erkeklerindendir; İbn Berrî şu beyti okudu:
فتداعَى مَنْخَراهُ بِدَم،
مِثلَ ما أَثمرَ حُمّاض الجبَلْ
Ve **الحُمّاض**ın bitiş yerleri: küçük vadicikler ve vadilerin sığınaklarıdır; onda **حُموضةٌ** vardır; bazen şehirli onu bahçelerinde bitirtir, sular ve yetiştirir; böylece yabânî otların coştuğu vakitte coşmaz.

Ve falan, öfkede **حامضُ الفُؤاد**dır; düşmanlıkla bozulduğunda ve değiştiğinde. Ve **فُؤادٌ حَمْضٌ**; ve **نَفْسٌ حَمْضة**: bir şeyi ilk işittiğinde ondan ürker. Ve adam **تَحَمَّض** etti: bir şeyden bir şeye dönüştü. Ve onu ondan **حَمَّضه** ve **أَحْمَضَه**: onu çevirdi; et-Tırimmâh dedi ki:
لا يَني يُحْمِضُ العَدُوَّ، وذو الخُـ
لمَّة يُشْفَى صَداهُ بالإِحْماض
İbn es-Sikkît dedi ki: “develer **حَمَضت**” denir; o hâlde onlar **حامضة**dır; **الخُلَّة**yi otluyor iken—o, bitkiden tatlı olan şeydir—sonra **الحَمْض**a dönüp onu otladıklarında; o ise bitkiden tuzlu yahut ekşi olan şeydir. Bazı insanlar dedi ki: adam kadına, çocuk yerinin bulunduğu mahallin dışında gelirse, **حَمَّضَ تَحْمِيضاً** etmiştir; sanki iki yerin hayırlısından şerlisine tersine dönmüş bir şehvetle dönmüştür; Lût kavminin fiili gibi; Allah onları **سِجِّيل**den taşlarla helâk etti. İbn Ömer hadîsinde, **التحمُّض** hakkında soruldu; dedi ki: “**وما التحمُّض؟**” Dediler ki: adamın kadına arkasından gelmesidir; dedi ki: “Müslümanlardan bunu yapan biri olur mu?” Ve cinsî birleşmede **التَّفْخيذ**e: **تَحْمِيض** denir. Ve denir: adamı işten **أَحْمَضْت**; onu ondan çevirdim; bu, develer **أَحْمَضَت** ettiğinde—**الخُلَّة**yi otlamaktan bıktıklarında; o, bitkiden tatlı olandır—**الحَمْضَ**ı arzulayıp ona döndüklerinde (olan şey)den gelir. el-Ağleb el-‘Aclî’nin sözüne gelince:
لا يُحْسِنُ التَّحْمِيضَ إِلا سَرْدا
o, **التَّفْخيذ**i kasteder. Ve **التَّحْمِيضُ**: bir şeyden azaltmadır. Denir: falan bize ikramda **حَمَّضَ** etti yani azalttı. Ve denir: kavim **أَحْمَضَ** etti **إِحْماضاً**; kendilerini ünsiyetlendiren hadîs ve sözde daldıklarında; nasıl ki **فَكِهٌ** ve **مُتَفَكِّهٌ** denir. İbn Abbâs hadîsinde: Kur’ân ve tefsirden sonra yanındakiler hadîs ve sözde daldığında derdi ki: “**أَحْمِضُوا**”; bu, üzerlerine bıkkınlıktan korktuğu içindir; onları rahatlatmayı sevdi; böylece onları **الإِحْماض** ile, sözün latifelerine ve hikâyelere dalmakla emretti.

Ve **الحَمْضة**: bir şeye şehvettir. Ebû Ubeyde kitabında tâbiînden birine ait bir hadîs rivayet etti; İbnü’l-Esîr onu ez-Zührî hadîsinden çıkardı; dedi ki: “**الأُذُنُ مَجّاجَةٌ وللنفس حَمْضةٌ**” yani deve **الخُلَّة**den bıkınca **الحَمْضَ**ı arzuladığı gibi bir şehvet; ve **المَجَّاجَةُ**: işittiğini tüküren, onu bellemeyen; bir şeyle öğüt verildiğinde yahut ondan nehyedildiğinde; bununla beraber onda işitmeye şehvet vardır. el-Ezherî dedi ki: mana şudur: kulaklar işittiklerinin hepsini belleyemez; bununla beraber, hadîsin gariplerinden ve sözün nadirlerinden hoş bulduğuna karşı şehvet sahibidir.

Ve **الحُمَّيْضى**: bir bitkidir; **الحُموضة**dan değildir.

Ve **حَمْضة**: el-Leysî **بَلْعاءَ بن قيس** kabilesinin bir kolunun adıdır; dedi ki:
ضَمِنْتُ لِحَمْضَةَ جِيرانَه،
وذِمَّةَ بَلْعاءَ أَن تُؤْكَلا
Manası: yenilmemesidir. Ve **بنو حُمَيْضة**: bir batın. Ve **بنو حَمْضة**: Araplardan, **بني كنانة**’den bir batın. Ve **حُمَيْضة**: **بني عامر بن صعصعة**’den meşhur bir adamın adıdır. Ve **حَمْضٌ**: **بني تميم** için bilinen bir sudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح م ض * * الحُمُوضةُ * طعم الحامض وقد * حَمُضَ * الشيء من باب سهُل ونصر فهو * حامِضٌ * وهو نادر لما سنذكره في ف ر ه و * الحُمَّاضُ * نبت له نور أحمر

##### Türkçe

* ح م ض * * **الحُمُوضةُ** * ekşi olanın tadı; ve şey **حَمُضَ** (سهُل ve نصر bâbından) (olur); o hâlde o **حامِضٌ**dur; ve o, ف ر ه’de zikredeceğimiz şey sebebiyle nadirdir. Ve **الحُمَّاضُ**: kırmızı çiçeği olan bir bitki.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحمض: ما ملح وأمر من النبات  ، كالرمث، والأثل، والطرفاء ونحوها، كما في الصحاح. وفي المحكم: الحمض من النبات، كل نبت مالح أو حامض يقوم على سوق ولا أصل له. وقال اللحياني: كل ملح أو حامض من الشجر كانت ورقته حية إذا غمزتها انفقأت بماء، وكان ذفر المشم، ينقي الثوب إذا غسل به، أو اليد، فهو حمض، نحو النجيل، والخذراف، والإخريط، والرمث، والقضة، والقلام، والهرم، والحرض، والدغل، والطرفاء، وما أشبهها. وفي التهذيب عن الليث: الحمض: كل نبات لا يهيج في الربيع ويبقى على القيظ وفيه ملوحة، إذا أكلته الإبل شربت عليه، وإذا لم تجده رقت وضعفت.  وهي كفاكهة الإبل، والخلة ما حلا، وهي كخبزها  أي أن العرب تقول: الخلة خبز الإبل، والحمض فاكهتها. ويقال: لحمها، كما في الصحاح،  ج: الحموض  ، قال الراجز:
  يرعى الغضى من جانبي مشفق
  غبا ومن يرع الحموض يغفـق أي يرد الماء كل ساعة، كما في الصحاح.  وحمضت الإبل  ، من حد نصر،  حمضا وحموضا: أكلته  ، وفي الصحاح: رعته، ونقله عن الأصمعي. واقتصر في المصادر على الأخير،  كاحمضت  ، نقله الصاغاني في التكملة، والزمخشري في الأساس.  وأحمضتها أنا  . رعيتها الحمض. وقال ابن السكيت: حمضت الإبل  فهي حامضة  ، إذا كانت ترعى الخلة ثم صارت إلى الحمض ترعاه،  من حوامض  . يقال:  إبل حمضية  ،  بالفتح  ، أي  مقيمة فيه  ، نقله الجوهري عن الأصمعي. وبعير حمضي: يأكل الحمض.  والمحمض  ، كمقعد،  ويضم أوله، ذلك الموضع  الذي ترعى فيه الإبل الحمض، الضم عن أبي عبيدة، وينشد على اللغتين قول هميان بن قحافة السعدي:
  وقربوا كل جمالي عضه
  قريبة ندوته من محمضه

   وحمضت عنه، كرهته، و  وحمضت  به: اشتهيته  ن نقلهما الصاغاني.  وأرض حميضة  ، كسفينة:  كثيرته  ، عن ابن شميل،  وأرضون حمض  ، بالضم.  والحمضة  ، بالفتح:  الشهوة للشيء  . وفي حديث الزهري:  الأذن مجاجة وللنفس حمضة  . وإنما أخذت من شهوة الإبل للحمض، لأنها إذا ملت الخلة اشتهت الحمض فتحول إليه، كما في الصحاح. وهكذا ذكره أبو عبيد في الغريب، ولكن عزاه لبعض التابعين. وخرجه ابن الأثير من حديث الزهري، كما هو في الصحاح. وفي نوادر الفراء: للأذن مجة ومجاجة. وفي كتاب  يافع ويفعة  تقول للرجل الكثير الكلام: اكفف عنا كلامك فإن للأذن مجة، وللنفس حمضة، أي تمجه وترمي به. وقال ابن الأثير: المجاجة: التي تمج ما سمعته فلا تعيه إذا وعظت بشيء، أو نهيت عنه، ومع ذلك فلها شهوة في السماع. وقال أزهري: المعنى أن الآذان لا تعي كل ما تسمعه، وهي مع ذلك ذات شهوة لما تستظرفه من غرائب الحديث ونوادر الكلام.  وبنو حمضة  ، بالفتح:  بطن  من العرب من بني كنانة. قلت: وهم بنو حمضة بن قيس الليثي، وهو عم الصعب بن جثامة بن قيس الصحابي المشهور، قال الشاعر:
  ضمنت لحمضة جيرانه                      وذمة بلعاء أن يؤكـلا والمعنى أن لا يؤكل، وبلعاء هذا هو ابن قيس الليثي.  وعبد الله بن حمضة  الخزاعي،  تابعي  ، عن أبي هريرة، في الأمر بالمعروف. أبو محفوظ  معاذ  ، كذا في سائر النسخ، وهو غلط، صوابه معان، بالنون، وكذا ضبطه ابن ماكولا، وهو  ابن حمضة  البصري، روى عنه ابن مهدي، وأحمد بن حنبل، ويحيى بن معين. أبو محفوظ  ريحان بن حمضة  البصري، روى عنه أحمد بن حنبل، هكذا هو في كتاب الذهبي، وتبعه المصنف، والصواب أن معان بن حمضة هو أبو محفوظ، وقد روى عنه الجماعة المذكورون، وهما واحد، نبه عليه الحافظ،  محدثون  . وفاته: حمضة بن قيس الليثي، عم الصعب بن جثامة بن قيس الصحابي المشهور.  والحمضيون منهم جماعة  نسبوا إلى جدهم حمضة.  وحمض: ماء لتميم  ، وقيل: واد  قرب اليمامة  . حمض  محركة: جبل  ، وقيل: منزل  بين البصرة والبحرين  ، وقيل بين الدو والسودة. قال الشاعر:
  يا رب بيضاء لها زوج حرض
  حلالة بين عريق وحـمـض

   والحموضة  ، بالضم:  طعم الحامض  ، كما في الصحاح. وقال غيره: الحموضة ما حذا اللسان كطعم الخل واللبن الحازر نادر، لأن الفعولة إنما تكون للمصادر.  وقد حمض ككرم، وجعل، وفرح  ، الأولى عن اللحياني ونقل الجوهري هذه وحمض من حد نصر، حمض  كفرح في اللبن خاصة حمضا  ، محركة، وهو في الصحاح بالفتح،  وحموضة  ، بالضم. قال: ويقال: جاءنا بإدلة ما تطاق حمضا، أي حموضة، وهي اللبن الخاثر الشديد الحموضة ويقال: لبن حامض، وإنه لشديد الحمض والحموضة.  ورجل حامض الفؤاد  ، في الغضب، أي  متغيره فاسده  عداوة، كما في العباب، وهو مجاز. والذي في الصحاح: فلان حامض الرئتين، أي مر النفس.  والحوامض: مياه ملحة  لبني عميرة، نقله ابن عباد.  وحمضة، كفرحة: ة، من   قرى  عثر  ، من جهة القبلة، كما في العباب على ساحل بحر اليمن، كما في التكملة.  ويوم حمضى، مثال جمزى: من أيامهم  ، نقله الصاغاني. حميضة،  كسفينة، وجهينة: ابن رقيم  الخطمي،  صحابي  ، شهدا أحدا، قاله الغساني. حميضة  بنت ياسر، و  حميضة  بنت الشمردل، أو  هو  ابنه  ، أي الشمردل،  من الرواة  ، لهم ذكر.  والحماض، كرمان: عشبة  جبلية من عشب الربيع، و  ورقها  عظام ضخم فطح  كالهندبا  ، إلا أنه  حامض  شديد الحمض، وزهره أحمر، وورقه أخضر، ويتناوس في ثمره مثل حب الرمان،  طيب  ، يأكله الناس شيئا قليلا. وقال أبو حنيفة، وأبو زياد: الحماض يطول طولا شديدا، وله ورقة عريضة، وزهرة حمراء، فإذا دنا يبسه ابيضت زهرته. قال أبو زياد: والحماض ببلادنا، أرض الجبل، كثير، وهو ضربان: أحدهما حامض عذب،  ومنه مر  . وفي أصولهما جميعا إذا انتهيا حمرة، وبذر الحماض يتداوى به وكذلك بورقه. وقال الأزهري: الحماض: بقلة برية، تنبت أيام الربيع في مسايل الماء، ولها ثمرة حمراء، وهي من ذكور البقول، وأنشد ابن بري:
  فتداعى مـنـخـراه بـدم                      مثل ما أثمر حماض الجبل

  قال: ومنابت الحماض الشعيبات وملاجيء الأودية، وفيها حموضة، وربما نبتها الحاضرة في بساتينهم وسقوها وربوها فلا تهيج وقت هيج البقول البرية. وفي المنهاج: الحماض بري وبستاني، والبري يقال له السلق، وليس في البري كله حموضة. والبستاني يشبه الهندبا، فيه حموضة ورطوبة فضلية لزجة، وأجوده البستاني الحامض. انتهى.  وكلاهما  ، أي المر والعذب، أو البستاني والبري  نافع للعطش، و  التهاب  الصفراء  ، يقوي الأحشاء، يسكن  الغثيان والخفقان الحار، والأسنان الوجعة، و  ينقع من  اليرقان  الأسود، وينقع ضمادا إذا طبخ للبرض والقوباء، ويضمد به الخنازير، حتى قيل إنه إذا علق في عنق صاحب الخنازير نفعه، وهو مع الخل نافع للجرب، ويمسك الطبع، ويقطع شهوة الطين.  وبزره  بارد في الأولى، وفيه قبض يعقل الطبع خاصة إذا قلي. وقالوا:  إن علق في صرة، لم تحبل ما دامت  عليها، وهو نافع من لسع العقارب، وإذا شرب من البزر قبل لسع العقرب لم يضر لسعها.  ويقال: لما في جوف الأترج حماض  ، بارد يابس في الثالثة، يجلوا الكلف واللون طلاء، ويقمع الصفراء، ويشهي الطعام، وينفع من الخفقان الحار. ويطيب النكهة مشروبا، وينفع من الإسهال الصفراوي، ويوافق المحمومين.  والتحميض: الإقلال من الشيء  . يقال: حمض لنا فلان في القرى، أي قلل، وكذلك التحبيض.  والمستحمض: اللبن البطيء الروب  ، نقله ابن عباد.  ومحمود بن علي الحمضي، بضمتين مشددة: متكلم، شيخ للفخر الرازي  . وقد تقدم للمصنف في الصاد أيضا. وذكرنا هناك أنه هو الصواب، وهكذا ضبطه الحافظ وغيره، فإيراده هنا ثانيا تطويل مخل لا يخفى، فتأمل. ومم يستدرك عليه: قولهم: اللحم حمض الرجال، وقولهم للرجل إذا جاء متهددا: أنت مختل فتحمض، نقله الجوهري، والصاغاني، والزمخشري، وهو مجاز، وقال ابن السكيت في  كتاب المعاني:  حمضتها، يعني الإبل، تحميضا، أي رعيتها الحمض. ومن المجاز قولهم:
  جاءوا مخلين فلاقوا حمضا أي جاءوا يشتهون الشر فوجدوا من شفاهم مما بهم. ومثله قول رؤبة:
  ونورد المستوردين الحمضا أي من أتانا يطلب شرا شفيناه من دائه، وذلك أن الإبل إذا شبعت من الخلة اشتهت الحمض. وإبل حمضية، بالتحريك، لغة في حمضية، بالتسكين، على غير قياس. وأحمضت الأرض، فهي محمضة: كثيرة الحمض، وكذلك حمضية. وقد أحمض القوم، أي أصابوا حمضا. ووطئنا حموضا من الأرض، أي ذوات حمض. والمحمض من العنب، كمحدث: الحامض. وحمض تحميضا: صار حامضا. وفؤاد حمض، بالفتح، ونفس حمضة: تنفر من الشيء أول ما تسمعه. قال دريد بن الصمة:
  إذا عرس امرئ شتمت أخاه                      فليس فؤاد شانيه بحمـض

  وتحمض الرجل: تحول من شيء إلى شيء. وحمضه عنه، وأحمضه: حوله، وهو مجاز. وأحمض القوم: أفاضوا فيما يؤنسهم من حديث. ومنه حديث ابن عباس -رضي الله عنهما- أنه كان يقول، إذا أفاض من عنده في الحديث بعد القرآن والتفسير:  أحمضوا  ، ضرب ذلك مثلا لخوضهم في الأحاديث وأخبار العرب، إذا ملوا تفسير القرآن، وقال الطرماح:
  لا يني يحمض العدو وذو الخل                      ة يشفى صداه بالإحـمـاض وقال بعض الناس: إذا أتى الرجل المرأة في دبرها فقد حمض تحميضا، وهو مجاز، كأنه تحول من خير المكانين إلى شرهما شهوة معكوسة. ويقال للتفخيذ في الجماع التحميض أيضا. ومنه قول الأغلب العجلي يصف كهلا:
  يضمها ضم الفنيق البدا
  لا يحسن التحميض إلا سردا
  يحشو الملاقي نضيا عردا والحميضى، كسميهى: نبت، وليس من الحموضة. وبنو حميضة. بطن. قال الجوهري: من كنانة. وحميضة: اسم رجل مشهور من بني عامر بن صعصعة. وحميضة بن محمد بن أبي سعد الحسني، من أمراء مكة، كان بالعراق. وحميض، كأمير: ماء لعائذة بن مالك، بقاعة بني سعد. والحماضية: معجون يركب من حماض الأترج، وصفتها مذكورة في كتب الطب. والحامض: لقب أبي موسى سليمان بن محمد بن أحمد النحوي، أخذ عن ثعلب، صحبه أربعين سنة، وألف في اللغة  غريب الحديث  و  خلق الإنسان  و  الوحوش  و  النبات  ، روى عنه أبو عمر الزاهد، وأبو جعفر الأصبهاني. مات سنة 305 وحامض رأسه: لقب أبي القاسم عبد الله ابن محمد بن إسحاق المروزي الحامضي، روى عنه الدارقطني. قاله السمعاني.

##### Türkçe

**الحمض**: bitkiden tuzlu ve acı olan şey; **الرمث** ve **الأثل** ve **الطرفاء** ve benzerleri gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve **المحكم**’de: bitkiden **الحمض**; saplar üzerinde duran ve kökü olmayan her tuzlu veya ekşi bitki. Ve **اللحياني** dedi: ağaçtan her tuzlu veya ekşi (şey) ki, yaprağı diri olur; onu sıktığında su ile patlar; ve kokusu burnu koklatan (keskin) olur; onunla yıkandığında elbiseyi temizler, yahut (onunla yıkandığında) eli; işte o **حمض**tur; **النجيل** ve **الخذراف** ve **الإخريط** ve **الرمث** ve **القضة** ve **القلام** ve **الهرم** ve **الحرض** ve **الدغل** ve **الطرفاء** ve onlara benzeyenler gibi. Ve **التهذيب**’de **الليث**’ten: **الحمض**: ilkbaharda coşmayan ve yaz sıcağı üzerinde kalan ve onda tuzluluk bulunan her bitki; develer onu yediğinde onun üzerine su içer; onu bulmadığında incelir ve zayıflar. Ve o, develerin meyvesi gibidir; **الخلة** ise tatlı olan (şey)dir; ve o, onların ekmeği gibidir; yani Araplar der ki: **الخلة** develerin ekmeğidir, **الحمض** ise onların meyvesidir. Ve denilir: onların eti; **الصحاح**’ta olduğu üzere; çoğulu: **الحموض**. **الراجز** dedi:
  يرعى الغضى من جانبي مشفق
  غبا ومن يرع الحموض يغفـق
yani her saat suya varır; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve **حمضت الإبل**; **حد نصر** babından; **حمضا** ve **حموضا**: onu yedi; ve **الصحاح**’ta: onu otladı; ve onu **الأصمعي**’den nakletti. Ve kaynaklarda sonuncusu üzerine iktisar etti; **كاحمضت** gibi; onu **الصاغاني** **التكملة**’de ve **الزمخشري** **الأساس**’ta nakletti. Ve ben onu **أحمضتها**: ona **الحمض**ı otlattım. Ve **ابن السكيت** dedi: **حمضت الإبل**; artık o **حامضة**dır; **الخلة**yi otluyor iken sonra **الحمض**a dönüp onu otladığında; **حوامض**dan (olur). Denilir: **إبل حمضية**; fetih ile; yani onda ikamet eden; **الجوهري** onu **الأصمعي**’den nakletti. Ve **بعير حمضي**: **الحمض** yer. Ve **المحمض**; **كمقعد** (vezninde); ve evveli damme ile de gelir; o yer: develerin içinde **الحمض** otladığı yer; damme (okunuşu) **أبي عبيدة**’den. Ve iki lugat üzere **هميان بن قحافة السعدي**’nin sözü inşad olunur:
  وقربوا كل جمالي عضه
  قريبة ندوته من محمضه

Ve **حمضت عنه**: ondan tiksindim; ve **حمضت به**: onu arzuladım; ikisini **الصاغاني** nakletti. Ve **أرض حميضة**; **كسفينة**: onun **كثيرته**si (çokluğu); **ابن شميل**’den. Ve **أرضون حمض**; damme ile. Ve **الحمضة**; fetih ile: bir şeye karşı **الشهوة**. Ve **الزهري** hadîsinde: **الأذن مجاجة وللنفس حمضة**. Ancak o, develerin **الحمض**a iştahından alınmıştır; çünkü onlar **الخلة**den bıktıklarında **الحمض**ı iştah ederler de ona dönerler; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve onu **أبو عبيد** **الغريب**’de böyle zikretti; fakat onu bazı tâbiîlere nisbet etti. Ve **ابن الأثير** onu **الزهري** hadîsinden tahric etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **نوادر الفراء**’da: **للأذن مجة ومجاجة**. Ve **يافع ويفعة** kitabında: çok konuşan adama dersin ki: sözünü bizden kes; çünkü kulağın **مجة**si vardır, nefsin **حمضة**si vardır; yani onu tükürür ve onunla atar. Ve **ابن الأثير** dedi: **المجاجة**: işittiğini tüküren, onu bellemeyen; bir şeyle öğütlendiğinde yahut ondan nehyedildiğinde; bununla beraber onda işitmede bir iştah vardır. Ve **أزهري** dedi: mana şudur ki: kulaklar işittiklerinin hepsini belleyemez; bununla beraber hadisin gariplerinden ve sözün nadirlerinden hoşuna giden şeye karşı iştah sahibidir. Ve **بنو حمضة**; fetih ile: Araplardan, **بني كنانة**’den bir **بطن**. Dedim: ve onlar **بنو حمضة بن قيس الليثي**’dir; o, meşhur sahâbî **الصعب بن جثامة بن قيس**’in amcasıdır. Şair dedi:
  ضمنت لحمضة جيرانه                      وذمة بلعاء أن يؤكـلا
ve mana: yenilmemesidir; ve bu **بلعاء**, **ابن قيس الليثي**’dir. Ve **عبد الله بن حمضة الخزاعي**; tâbiî; **أبي هريرة**’den, iyiliği emretme hakkında. **أبو محفوظ معاذ**; diğer bütün nüshalarda böyle; ve o yanlıştır; doğrusu **معان**dır, **النون** ile; ve **ابن ماكولا** onu böyle ضبط etti; ve o, **ابن حمضة البصري**’dir; ondan **ابن مهدي** ve **أحمد بن حنبل** ve **يحيى بن معين** rivayet etti. **أبو محفوظ ريحان بن حمضة البصري**; ondan **أحمد بن حنبل** rivayet etti; **الذهبي**’nin kitabında böyledir; musannif de ona tâbi oldu; ve doğru olan: **معان بن حمضة** **أبو محفوظ**tur; ve ondan zikredilen cemaat rivayet etmiştir; ve ikisi birdir; buna **الحافظ** dikkat çekti; **محدثون**. Vefatı: **حمضة بن قيس الليثي**; meşhur sahâbî **الصعب بن جثامة بن قيس**’in amcası. Ve **الحمضيون**: onlardan bir cemaat; cedleri **حمضة**’ye nisbet edildiler. Ve **حمض**: **تميم** için bir su; ve denildi: **اليمامة** yakınında bir vadi. **حمض**; harekeli: bir dağ; ve denildi: **البصرة** ile **البحرين** arasında bir menzil; ve denildi: **الدو** ile **السودة** arasında. Şair dedi:
  يا رب بيضاء لها زوج حرض
  حلالة بين عريق وحـمـض

Ve **الحموضة**; damme ile: ekşinin tadı; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve başkası dedi: **الحموضة**, dilin kenarını kesen şeydir; sirke tadı ve **اللبن الحازر** gibi; nadirdir; çünkü **الفعولة** ancak masdarlar için olur. Ve gerçekten **حمض**; **ككرم** ve **جعل** ve **فرح** gibi (çekimlenir); birincisi **اللحياني**’dendir; ve **الجوهري** bunları nakletti. Ve **حمض** **حد نصر** babından; **حمض** **كفرح**: özellikle sütte; **حمضا**; harekeli; ve o **الصحاح**’ta fetih iledir; ve **حموضة**; damme ile. Dedi: ve denilir: bize **بإدلة** getirdi, **ما تطاق حمضا**; yani **حموضة**; ve o, şiddetli ekşiliği olan kesilmiş süttür. Ve denilir: **لبن حامض**; ve o, elbette şiddetli **الحمض** ve **الحموضة** sahibidir. Ve **رجل حامض الفؤاد**; öfkede; yani düşmanlıkça değişmiş, bozulmuş; **العباب**’da olduğu üzere; ve o mecazdır. Ve **الصحاح**’ta olan: falan **حامض الرئتين**dir; yani nefsi acıdır. Ve **الْحوامض**: **بني عميرة** için tuzlu sular; **ابن عباد** nakletti. Ve **حمضة**; **كفرحة**: **عثر**’ın köylerinden bir köy; kıble cihetinden; **العباب**’da olduğu üzere; Yemen denizinin sahilinde; **التكملة**’de olduğu üzere. Ve **يوم حمضى**; **مثال جمزى**: onların günlerinden; **الصاغاني** nakletti. **حميضة**; **كسفينة**; ve **جهينة**: **ابن رقيم الخطمي**; sahâbî; Uhud’a şahit oldular; **الغساني** söyledi. **حميضة بنت ياسر** ve **حميضة بنت الشمردل**; yahut o, onun oğlu; yani **الشمردل**’in; râvilerden; onlar için bir zikrediş vardır. Ve **الحماض**; **كرمان**: dağlık bir ot; bahar otundan; ve onun yaprağı büyük, iri, yassı; **كالهندبا** gibi; ancak o, şiddetli **حامض**tur, şiddetli **الحمض** sahibidir; ve çiçeği kırmızıdır; ve yaprağı yeşildir; ve meyvesinde nar tanesi gibi tanelenir; hoş; insanlar ondan az bir şey yer. Ve **أبو حنيفة** ve **أبو زياد** dedi: **الحماض** çok şiddetli bir boyca uzar; ve onun geniş bir yaprağı ve kırmızı bir çiçeği vardır; kuruması yaklaştığında çiçeği beyazlar. **أبو زياد** dedi: ve **الحماض** bizim beldemizde, dağ toprağında, çoktur; ve o iki çeşittir: birisi tatlı ekşidir; ve ondan acı olan da vardır. Ve ikisinin de köklerinde, ikisi de nihayete vardığında, bir kızıllık vardır. Ve **بذر الحماض** ile tedavi olunur; aynı şekilde onun yaprağıyla da. Ve **الأزهري** dedi: **الحماض**: yabani bir ot; ilkbahar günlerinde su akıntılarında biter; ve onun kırmızı bir meyvesi vardır; ve o, otların erkeklerindendir. Ve **ابن بري** inşad etti:
  فتداعى مـنـخـراه بـدم                      مثل ما أثمر حماض الجبل

Dedi: **الحماض**’ın bitiş yerleri **الشعيبات** ve vadilerin sığınaklarıdır; onda ekşilik vardır. Bazen yerleşik olanlar onu bahçelerinde bitirirler, sularlar ve büyütürler de yabani baklagillerin coştuğu vakitte o coşmaz. **المنهاج**’da: **الحماض** yabani ve bahçeliktir; yabani olana **السلق** denir; yabani olanın hepsinde ekşilik yoktur. Bahçelik olan **الهندبا**’ya benzer; onda ekşilik ve fazlalık, yapışkan bir rutubet vardır; onun en iyisi ekşi bahçelik olandır. Bitti.

Ve ikisi de, yani acı ve tatlı; yahut bahçelik ve yabani, susuzluğa ve safranın iltihabına faydalıdır; iç organları kuvvetlendirir; sıcak bulantıyı ve çarpıntıyı ve ağrıyan dişleri yatıştırır; kara sarılıktan fayda verir; pişirilirse **البرض** ve **القوباء** için merhem olarak fayda verir; **الخنازير** üzerine bununla merhem yapılır; hatta denildi ki: **الخنازير** sahibi olanın boynuna asılırsa ona fayda verir. O, sirke ile birlikte uyuz için faydalıdır; tabiatı tutar; toprak iştahını keser. Onun tohumu birincide soğuktur; onda kabızlık vardır; özellikle kavrulursa tabiatı bağlar. Dediler ki: Bir keseye asılırsa, üzerinde durduğu müddetçe hamile kalmaz. Akrep sokmasından faydalıdır; akrep sokmasından önce tohumdan içilirse onun sokması zarar vermez.

Ve denilir: **الأترج**’in içindeki **حماض** için: üçüncüde soğuk kuru; sürme olarak çilleri ve rengi giderir; safrayı bastırır; yemeği iştahlandırır; sıcak çarpıntıdan fayda verir. İçilince ağız kokusunu güzelleştirir; safravî ishale fayda verir; hummalılara uygundur.

Ve **التحميض**: şeyden azaltmadır. Denilir: Filan bize ikramda **حمض** etti; yani azalttı; **التحبيض** de böyledir.

Ve **المستحمض**: yoğurdu yavaş olan süt; bunu İbn عباد nakletti.

Ve محمود بن علي **الحمضي**، iki ötreli, şeddeli: kelâmcı; Fahreddin er-Râzî’nin şeyhi. Musannif için **الصاد**’da da daha önce geçti. Orada onun doğru olanın bu olduğunu zikrettik; hâfız ve başkası da onu böyle ضبط etti; öyleyse onu burada ikinci defa getirmek, gizli olmayan bozuk bir uzatmadır; düşün.

Ona ilâve edileceklerdendir: “Et, erkeklerin **حمض**’ıdır” sözleri; ve adam tehdit ederek geldiğinde ona söylenen: “Sen şaşkınsın, öyleyse **تحمض** et”; bunu el-Cevherî, es-Sâğânî ve ez-Zemahşerî nakletti; bu mecazdır. İbnü’s-Sikkît **كتاب المعاني**’de dedi ki: “Onu, yani develeri, **تحميضا** ile **حمضتها** ettim”; yani onlara **الحمض** otlattım.

Mecazdandır onların sözü:
“Boş gelmişlerdi de **حمضا** buldular”; yani şer arzulayarak geldiler de kendilerinde olan şeye şifa veren şeyi buldular. Bunun benzeri Rü’be’nin sözüdür:
“Ve gelenleri **الحمض**’a götürürüz”; yani bize şer istemeye geleni derdinden şifalandırdık. Bu, develerin **الخلة**’den doyunca **الحمض**’ı arzulaması sebebiyledir.

Ve **حمضية** develer; harekeli olarak, sükûnlu **حمضية**’de bir dildir; kıyasa aykırı olarak. Ve yer **أحمضت**; o halde o **محمضة**’dır: **الحمض**’ı çoktur; **حمضية** de böyledir. Kavim **أحمض** etti; yani **حمضا** isabet ettiler. Yerden **حموضا** çiğnedik; yani **حمض** sahibi olanlar. Üzümden **المحمض**، **كمحدث** vezninde: ekşi olan. **حمض** **تحميضا**: ekşi oldu. Ve **فؤاد حمض** (fetha ile) ve **نفس حمضة**: bir şeyi ilk işittiğinde ondan ürker. Düreyd b. es-Sımme dedi ki:
“Bir kişinin eşi, onun kardeşine sövdüğünde,
ona buğzedenin kalbi **بحمـض** değildir.”

Ve adam **تحمض** etti: bir şeyden bir şeye dönüştü. Onu ondan **حمضه** etti ve onu **أحمضه** etti: onu çevirdi; bu mecazdır. Kavim **أحمض** etti: kendilerini ünsiyetlendiren sözden bahse daldılar. Ondandır İbn عباس -Allah ikisinden de razı olsun- hadisi: Kur’an ve tefsirden sonra yanında bulunanlara hadiste açıldığında şöyle derdi: **أحمضوا**; bunu, Kur’an tefsirinden usandıklarında hadislere ve Arap haberlerine dalmalarına bir misal yaptı. Ve et-Tırmâh dedi ki:
“Düşmanı **يحمض** etmekten geri durmaz; ve dostluk sahibi, **بالإحـمـاض** ile susuzluğunu giderir.”

Bazı insanlar dedi ki: Adam kadına arkasından gelirse **حمض تحميضا** etmiş olur; bu mecazdır; sanki iki yerin hayırlısından şerlisine tersine dönmüş bir şehvetle dönüştü. Cimada uyluk arasına sürtünmeye de **التحميض** denilir. Ondandır el-Ağleb el-‘Aclî’nin, bir yaşlıyı vasfederek sözü:
“Onu, çökmüş erkek devenin sıkması gibi sıkar;
**التحميض**’i ancak hızlıca yapmayı iyi bilir;
buluşma yerlerini zayıf, sert bir şeyle doldurur.”

Ve **الحميضى**، **كسميهى**: bir bitkidir; ekşilikten değildir. Ve Benû **حميضة**: bir batın. el-Cevherî dedi ki: Kinâne’dendir. Ve **حميضة**: Âmir b. Sa’sa’a oğullarından meşhur bir adam adıdır. Ve **حميضة** b. Muhammed b. Ebî Sa’d el-Hasenî: Mekke emirlerindendir; Irak’ta idi. Ve **حميض**، **كأمير**: Âize b. Mâlik’e ait bir sudur; Benû Sa’d’in düzlüğünde. Ve **الحماضية**: **حماض الأترج**’den terkib edilen bir macundur; onun tarifi tıp kitaplarında zikredilmiştir. Ve **الحامض**: Ebû Mûsâ Süleymân b. Muhammed b. Ahmed en-Nahvî’nin lakabıdır; Sa’leb’den aldı; onunla kırk yıl arkadaşlık etti; dilde **غريب الحديث** ve **خلق الإنسان** ve **الوحوش** ve **النبات** hakkında telif etti; ondan Ebû Ömer ez-Zâhid ve Ebû Ca’fer el-İsfahânî rivayet etti. 305 yılında öldü. Ve **حامض رأسه**: Ebü’l-Kâsım Abdullah b. Muhammed b. İshâk el-Mervezî el-**حامضي**’nin lakabıdır; ondan ed-Dârakutnî rivayet etti. Bunu es-Sem‘ânî söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَمُضَ
1 حَمُضَ حمض , aor. حَمُضَ ; and حَمَضَ, (S, A, Msb, K,) aor. حَمُضَ , (S,) or حَمَضَ , (K,) or both; (TA;) and حَمِضَ, aor. حَمَضَ ; (K;) inf. n. [of the first] حُمُوضَةٌ (S, Msb, K) and [of the second or third] حَمْضٌ, (as in some copies of the S and of the K,) or حَمَضٌ; (as in other copies of the S and of the K;) said of a thing, (S, A, Msb,) or the third is said particularly of milk, (K,) It was, or became, حَامِض [i. e. acid, sour, sharp or biting to the taste, pungent, or in taste like vinegar or like sour milk: see حُمُوضةٌ below]; (S, Msb, K;) as also ↓ حمّض, inf. n. تَحْمِيضٌ. (TA.) You say, جَآءَنَا بِاـِدْلَةٍ مَا تُطاقُ حَمْضًا, or حَمضًا, (accord. to different copies of the S,) He brought us some thick and very sour milk, not to be endured by reason of sourness. (S.) -A2- [Hence, or from حَمْضٌ, q. v. infrà,] حَمَضَتِ الاـِبِلُ, (As, S, A, K,) aor. حَمُضَ , (As, S TA,) inf. n. حُمُوضٌ (As, S, K) and حَمْضٌ; (K;) and ↓ احمضت; (A, TS, K;) The camels pastured upon حَمْض [q. v.]; (As, S, A;) or ate it. (K.) ― -b2- [And hence, because camels become weary of eating حَمْض,] حَمَضْتُ عَنْهُ (assumed tropical:) I disliked him, or it. (Sgh, K.) ― -b3- And [because camels are eager for حَمْض after eating long of خُلَّة,] حَمَضْتُ بِهِ (assumed tropical:) I eagerly desired him, or it. (Sgh, K.)

حمّض
2 حمّض حمض , inf. n. تَحْمِيضٌ: see 1, first signification. -A2- [It seems to be also syn. with تحمّض, q. v.: for, ― -b2- ] said of a man, it signifies أَتَى المَرْأَةَ فِى دُبُرِهَا, as though he shifted from the better of the two places to the worse thereof, by reason of preposterous desire: (TA:) as also ↓ احمض: opposed to أَخَلَّ [q. v.]. (TA in art. خل.) ― -b3- تَحْمِيضٌ also signifies (assumed tropical:) تَفْخِيذٌ (S, TA) in جِمَاع. (TA.) ― -b4- Also (assumed tropical:) The giving, or doing, little of a thing. (S, K.) You say, حَمَّضَ لَنَا فُلَانٌ فِى القِرَى (assumed tropical:) Such a one gave, or did, little to us in entertaining. (S.) -A3- حَمَّضْتُ الاـِبِلَ: see 4. ― -b2- حمّضهُ عَنْهُ: see 4.

احمضت الأَرْضُ
4 احمضت الأَرْضُ ذ The land became abundant in حَمْض [q. v.]. (S.) ― -b2- احمض القَوْمُ The people, or company of men, lighted on, or found, حَمْض. (TA.) ― -b3- احمضت الاـِبِلُ i. q. حَمَضَت, q. v. (A, TS, K.) ― -b4- [And hence,] احمض القَوْمُ (tropical:) The people, or company of men, launched into, or entered upon, cheering discourse. (A, TA.) I'Ab used to say to his companions, أَحْمِضُوا (tropical:) [Launch ye forth, or enter upon, cheering discourse]; (A, TA;) whereupon they would begin to recite poetry, and to relate the memorable conflicts of the Arabs; (A;) because they then entered into traditions and stories of the Arabs, being weary of the interpretation of the Kur-لn, [like camels betaking themselves to the pasture termed حَيْض when weary of that termed خُلَّة.] (TA.) [And in like manner,] اـِحْمَاضٌ also means (assumed tropical:) The changing from seriousness to jesting or joking. (Har p. 10.) ― -b5- See also 2. [And see 5.] -A2- احمضتُ الاـِبِلَ; (S, K;) or ↓ حَمَّضْتُهَا, inf. n. تَحْمِيضٌ; (ISk;) I pastured the camels upon حَمْض. (ISk, S K.) ― -b2- [And hence, as camels are pastured upon حَمْض after they have pastured for a time upon خُلَّة,] احمضهُ عَنْهُ, and ↓ حمّضهُ, (tropical:) He shifted him from it [to another thing]. (TA.)

تحمّض
5 تحمّض حمض تحمض [app. signifies, in its primary acceptation, He (a camel) betook himself to the pasture termed حَمْض after eating for a time of that termed خُلَّة. (See also 1 and 4 and 2.) ― -b2- And hence,] (tropical:) He shifted from one thing to another thing. (TA.) ― -b3- [Hence also,] one says to a man when he comes threatening, أَنْتَ مُخْتَلَّ فَتَحَمَّضْ (tropical:) [Thou art disordered in temper, therefore sooth thyself]: (S, A:) from خُلَّةٌ and حَمْضٌ. (S.) [See also خُلِّىٌّ, in art. خل.]

حَمْضٌ
حَمْضٌ حمض [a coll. gen. n.] A kind of plant in which is saltness, (A, Msb,) which camels eat as though it were fruit, and after which they drink: (A:) other plants are termed خُلَّة: (Msb:) or what is salt and bitter, of plants; (S, K;) such as the رِمْث and the أَثْل and the طَرْفَآء and the like: (S:) what is sweet is called خُلَّة: (S, K:) or any kind of plant that is salt, or sour, rising upon [several] stems, and having no [single] أَصْل [or stock]: (M [as cited in the L, but I doubt whether the passage be correctly transcribed]:) or any salt, or sour, kind of trees; having a juicy and quivering leaf, which, when squeezed, bursts forth with water; and having a pungent, or strong, odour; that cleanses the garment and the hand when they are washed with it; such as the نَجِيل and the خذْرَاف and the اـِخْرِيط and the رِمْث and the قِضَة and the قُلَّام and the هَرْم and the حُرْض and the رُغل and the طَرْفَآء and the like: (Lh:) or any plant that does not dry up in the رَبِيع [or spring], but endures the hot season, having in it saltness; when camels eat it, they drink upon it; and when they do not find it, they become thin and weak: (Lth, T:) the Arabs say that the خُلَّة is the bread of camels, and the حَمْض is their fruit, (S, A, Msb, K, *) or, as some say, their flesh-meat; (S;) or their خَبِيص: (TA in art. خل:) and they say that flesh-meat is the حَمْض of men: (TA:) the n. un. is with ة: (Mgh:) and the pl. is حُمُوضٌ. (S, K.) [In Isaiah xxx. 24, the word rendered “ clean ” in our authorized version is thought by some to mean “ salt ” or “ sour. ”] ― -b2- Hence the saying,
جَاؤُوا مُخِلِّينَ فَلَاقَوْا حَمْضَا
(tropical:) They came eagerly desiring evil, or mischief, and found him who cured them of that which affected them: which is like the saying of Ru-beh,
وَنُورِدُ المُسْتَوْرِدِينَ حَمْضَا
(tropical:) And him who cometh to us seeking to do evil, or mischief, we cure of his disease: for camels, when they are satiated with خُلَّة, eagerly desire حَمْض [to cure them of the effect of the former]. (TA. [See also خُلِّىٌّ, in art. خل.]) ― -b3- Hence, also, by way of comparison, حَمْض is applied to (tropical:) Evil, and war: and خُلَّة, to ease, or repose; freedom from trouble or inconvenience, and toil or fatigue; or tranquillity; and ampleness of circumstances: (T and TA in art. خل:) and the former, to death: and the latter, to life. (Ham p. 315.) ― -b4- فُؤَادٌ حَمْضٌ and نَفْسٌ حَمْضةٌ mean (assumed tropical:) A mind that takes fright at a thing, and shrinks from it, at first hearing it. (TA.)

حَمْضَةٌ
حَمْضَةٌ حمض حمضه حمضة (assumed tropical:) Eager desire for a thing. (S, K.) It is said in a trad., الأُذُنُ مَجَّاجَةٌ وَلِلنَّفْسِ حَمْضةٌ; (S, TA;) and in another, لِلْأُذُنِ مَجَّةٌ وللنفس حمضة; (TA;) [both meaning the same;] (assumed tropical:) The ear is wont to reject what it hears, not retaining it, when one is exhorted to do a thing, or forbidden to do it, while the mind has eager desire to hear: (IAth:) or the ear retains not all that that it hears, while having eager desire for what it deems elegant, of extraordinary matters of discourse and speech. (Az.) This usage of the word is taken from the eager desire of camels for حَمْض when they have become weary of خُلَّة. (S.)

بَعِيرٌ حَمْضِىٌّ
بَعِيرٌ حَمْضِىٌّ بعير حمضى بعير حمضي , and اـِبِلٌ حَمْضِيَّةٌ and حَمَضِيَّةٌ: see حَامِضٌ: ― -b2- and أَرْضٌ حَمْضِيَّةٌ: see حَمِيضةٌ.

حُمُوضةٌ
حُمُوضةٌ حموضه حموضة [Acidity; sourness; the quality of being sharp or biting to the taste; pungency;] the taste of that which is termed حَامِض. (S, K.) [See 1.] الحُمُوضةُ is also explained as signifying That which bites the tongue; as the taste of vinegar, and of milk such as is termed حَازِر: which is extr., [if it be meant thereby that the word is thus used as an epithet to qualify a subst., or as an epithet in which the quality of a subst. is predominant, but I rather think that it is a loose way of explaining it as an inf. n. used as a simple subst.,] for [the measure] فُعُولَةٌ does not belong [save] to inf. ns. (TA: [in which the word اـِلَّا is evidently omitted by an oversight in transcription, and therefore has been supplied by me in rendering the passage.])

أَرْضٌ حَمِيضَةٌ
أَرْضٌ حَمِيضَةٌ ذ Land abounding with حَمْض; (ISh, K;) as also ↓ ارض مُحْمِضَةٌ; (S;) and ↓ ارض حَمْضِيَّةٌ: (TA:) pl. of the first, أَرَضُونَ حُمُضٌ, (as in some copies of the K,) or حُمْضٌ: (as in other copies of the same, and in the TA:) and حُمُوضٌ [which seems to be another pl. of the first of these epithets] is explained as signifying land possessing حَمْض. (TA.)

حُمَّاضٌ
حُمَّاضٌ حماض [Sorrel; or particularly the rose-flowered sorrel; more commonly called in the present day حُمَّيْض;] a certain plant having a red flower; (S;) a herb, or leguminous plant, of the kind termed ذُكُور, having a produce, or fruit, red like blood; (Ham p. 823;) a certain herb (K, TA) growing in the mountains, of herbs of the [season called] رَبِيع, (TA,) the leaves of which are like those of the هِنْدِبَآء, (K, TA,) large and broad; (TA;) it is acid, (K, TA,) intensely so; its flower is red, and its leaves are green: (TA: [in which is here added ويتناوس فى ثمره مثل حبّ الرمّان, app. for وَيَتَنَوَّسُ الخ; meaning that it waves much to and fro when blown by the wind, and describing its fruit as containing what resemble the grains of the pomegranate:]) it is pleasant to the taste; (K, TA;) and is eaten by men, but in small quantity: AHn and Aboo-Ziyلd say, it grows very tall, and has a wide leaf, and a red flower, which, when it is near to drying up, becomes white: and Aboo-Ziyلd says, in our mountain-country it is abundant; and is of two species; one of these two is acid, [but] pleasant to the taste; (TA;) and one species thereof is bitter; (K, TA;) in the lower parts of each, when they are full grown, is a redness; and the seeds and leaves of the acid species are used medicinally: Az says, it is a wild herb, or leguminous plant, that grows in the days of the [season called] رَبِيع, in the channels of water, and has a red flower, and is of the herbs, or leguminous plants, which are termed ذُكُور: IB says, the places of its growth are the small channels of water, and the places to which valleys take their courses; and in it is acidity: sometimes, also, the people of settled habitations make it to grow in their gardens, and water it and sustain it so that it does not dry up in the time when the wild herbs, or leguminous plants, dry up: it is also said in the Minhلj that it is both wild and growing in gardens; that the wild is called سلق, [but this name is commonly applied to bete,] and in all of this there is not acidity: the garden-kind resembles the هندباء, and in this is acidity, and an excessive viscous moisture: the best is the acid, gardenkind: here ends the quotation from the Minhلj: (TA:) each species, (K, TA,) the bitter and the pleasant, or the garden-kind and the wild, (TA,) is good for thirst, and for inflammation arising from yellow bile; and strengthens the bowels; and allays heaving of the stomach, and hot palpitation, and tooth-ache; and is good for the black [or livid] jaundice; (K, * TA;) and, when cooked, and applied externally, for the leprosy; and for the ringworm (قُوَبَآء); and for glandular swellings in the neck, so much so that it is said to do good to him who has these even when hung upon the neck: with vinegar, also, it is good for the mange, or scab; and it is astringent; and puts a stop to malacia [so I render شَهْوَةالطِّين, lit. “ the longing for clay ”]: its seeds are cold in the first degree, and have an astringent property, particularly when fried: (TA:) they say that if these be hung, in a purse, upon a woman's left upper arm, she will not become pregnant as long as they remain upon her: (K, * TA:) they are also good for the sting of scorpions; and if some of the seeds be swallowed before the scorpion's stinging, its stinging will not hurt. (TA.) -A2- Also What is in the interior of the [kind of citron called] أُتْرُجّ: (A, K:) n. un. with ة: (A:) it is cold and dry in the third degree; used as a liniment, it removes freckles and the like, and clears the complexion; and it suppresses (يَقْمَعُ) the yellow bile; and gives appetite for food; and is good for hot palpitation; and made into a beverage, it sweetens the odour of the mouth; and is good for looseness arising from yellow bile; and is suitable for those who are fevered. (TA.) [In the present day, in Egypt, this name is applied to A species of citron, itself, with a conical apex, and very acid pulp.]

حُمَّيْضَى
حُمَّيْضَى حميضى حميضي A certain plant: not from حُمُوضَة. (TA.)

حُمَّاضِيَّةٌ
حُمَّاضِيَّةٌ حماضيه حماضية A confection composed of حُمَّاض of the أُتْرُجّ. (TA.)

حَامِضٌ
حَامِضٌ حامض [Acid; sour; sharp or biting to the taste; pungent; having a taste like that of vinegar or like that of sour milk; see حُمُوضةٌ;] (S, Msb, K;) applied to milk (TA) and other things; (Msb;) and ↓ مُحَمِّضٌ signifies the same, applied to a grape. (TA.) ― -b2- [Hence,] رَجُلٌ حَامِضُ الفُؤَادِ (tropical:) A man whose heart, or mind, is altered and bad, (O, K,) فِى الغَضَبِ in anger. (O.) And فُلَانٌ حَامِضُ الرِّئَتَيْنِ (assumed tropical:) Such a one is in a loathing state of mind; syn. مُرُّ النَّفْسِ. (S.) -A2- اـِبِلٌ حَامِضَةٌ Camels pasturing upon حَمْض; (S.) or eating it; (K;) or pastur ing upon حَمْض after pasturing upon خُلَّة: (ISk:) pl. حَوَامِضُ: (S, K:) and ↓ اـِبِلٌ حَمْضِيَّةٌ Camels staying among حَمْض; (As, S, K;) as also ↓ حَمَضِيَّةٌ, contr. to rule: (TA:) and بَعِيرٌ ↓ حَمْضِىٌّ a camel eating حَمْض. (TA.)

مَحْمَضٌ
مَحْمَضٌ محمض and مُحْمَضٌ, (S, K,) the latter on the authority of A'Obeyd, (S,) A place in which camels pasture upon حَمْض. (S, K. *)

أَرْضٌ مُحْمِضَةٌ
أَرْضٌ مُحْمِضَةٌ ذ : see حَمِيضَةٌ.

مُحَمِّضٌ
مُحَمِّضٌ محمض : see حَامِضٌ.

لَبَنٌ مُسْتَحْمِضٌ
لَبَنٌ مُسْتَحْمِضٌ لبن مستحمض Milk slow in thickening. (Ibn- 'Abbلd, K.)

##### Türkçe

حَمُضَ
1 **حَمُضَ** **حمض** , muzâri‘ı **حَمُضَ** ; ve **حَمَضَ**, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **حَمُضَ** , (S,) yahut **حَمَضَ** , (K,) yahut ikisi; (TA;) ve **حَمِضَ**, muzâri‘ı **حَمَضَ** ; (K;) mastar ismi [birincinin] **حُمُوضَةٌ** (S, Msb, K) ve [ikincinin yahut üçüncünün] **حَمْضٌ**, (S’nin ve K’nın bazı nüshalarında olduğu gibi,) yahut **حَمَضٌ**; (S’nin ve K’nın diğer nüshalarında olduğu gibi;) bir şey hakkında söylenir, (S, A, Msb,) yahut üçüncüsü özellikle süt hakkında söylenir, (K,) O, **حَامِض** idi [yani asidik, ekşi, tadı keskin yahut ısırıcı, yakıcı; yahut tadı sirke gibi yahut ekşi süt gibi: aşağıda **حُمُوضةٌ**’ye bak]; (S, Msb, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **حمّض**, mastar ismi **تَحْمِيضٌ**. (TA.) Sen dersin ki, جَآءَنَا بِاـِدْلَةٍ مَا تُطاقُ **حَمْضًا**, yahut **حَمضًا**, (S’nin farklı nüshalarına göre,) O bize, ekşilik sebebiyle tahammül edilmeyen, koyu ve pek ekşi bir süt getirdi. (S.) -A2- [Bundan dolayı, yahut aşağıda gelecek **حَمْضٌ**’dan,] **حَمَضَتِ الاـِبِلُ**, (As, S, A, K,) muzâri‘ı **حَمُضَ** , (As, S TA,) mastar ismi **حُمُوضٌ** (As, S, K) ve **حَمْضٌ**; (K;) ve ↓ **احمضت**; (A, TS, K;) Develer **حَمْض** üzerinde otladı [aşağıda bak]; (As, S, A;) yahut onu yedi. (K.) ― -b2- [Ve bundan dolayı, çünkü develer **حَمْض** yemekten usanırlar,] **حَمَضْتُ عَنْهُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Ben ondan, yahut ondan (şeyden), hoşlanmadım. (Sgh, K.) ― -b3- Ve [çünkü develer uzun süre **خُلَّة** yedikten sonra **حَمْض**’a iştahlıdırlar,] **حَمَضْتُ بِهِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Ben onu, yahut onu (şeyi), şiddetle arzuladım. (Sgh, K.)

حمّض
2 **حمّض** **حمض** , mastar ismi **تَحْمِيضٌ**: 1’in birinci anlamına bak. -A2- [Görünüşe göre **تحمّض** ile de eşanlamlıdır, aşağıda bak: zira, ― -b2- ] bir adam hakkında söylenince, **أَتَى المَرْأَةَ فِى دُبُرِهَا** anlamına gelir; sanki iki yerin daha iyisinden daha kötüsüne kaymış gibidir; ters arzu sebebiyle: (TA:) bunun gibi ayrıca ↓ **احمض**: **أَخَلَّ**’ın zıddı [madde **خل**’de bak]. (TA in art. خل.) ― -b3- **تَحْمِيضٌ** ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) **تَفْخِيذٌ** (S, TA) anlamına gelir, **جِمَاع** içinde. (TA.) ― -b4- Ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) Bir şeyden az vermek, yahut az yapmak. (S, K.) Sen dersin ki, **حَمَّضَ لَنَا فُلَانٌ فِى القِرَى** (mecaz olduğu varsayılarak:) Falan kimse, ağırlamada bize az verdi, yahut az yaptı. (S.) -A3- **حَمَّضْتُ الاـِبِلَ**: 4’e bak. ― -b2- **حمّضهُ عَنْهُ**: 4’e bak.

احمضت الأَرْضُ
4 **احمضت الأَرْضُ** ذ Yer, **حَمْض** bakımından bol oldu [aşağıda bak]. (S.) ― -b2- **احمض القَوْمُ** Kavim, yahut erkekler topluluğu, **حَمْض**’a rastladı, yahut onu buldu. (TA.) ― -b3- **احمضت الاـِبِلُ** yani **حَمَضَت**, ona bak. (A, TS, K.) ― -b4- [Ve bundan dolayı,] **احمض القَوْمُ** (mecaz:) Kavim, yahut erkekler topluluğu, neşeli konuşmaya daldı, yahut ona girdi. (A, TA.) I'Ab, arkadaşlarına şöyle derdi: **أَحْمِضُوا** (mecaz:) [Neşeli konuşmaya dalınız, yahut ona giriniz]; (A, TA;) bunun üzerine şiir okumaya ve Arapların hatırlanmaya değer çarpışmalarını anlatmaya başlarlardı; (A;) çünkü onlar, Kur’ân’ın tefsirinden usanmış olarak, Arapların rivayetlerine ve hikâyelerine girmiş olurlardı; [develerin, **خُلَّة** denilen otlaktan usanıp **حَيْض** denilen otlağa yönelmeleri gibi.] (TA.) [Ve aynı şekilde,] **اـِحْمَاضٌ** ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) Ciddiyetten şakaya yahut latifeye geçmek demektir. (Har p. 10.) ― -b5- 2’ye de bak. [Ve 5’e de bak.] -A2- **احمضتُ الاـِبِلَ**; (S, K;) yahut ↓ **حَمَّضْتُهَا**, mastar ismi **تَحْمِيضٌ**; (ISk;) Ben develeri **حَمْض** üzerinde otlattım. (ISk, S K.) ― -b2- [Ve bundan dolayı, develer bir süre **خُلَّة** üzerinde otladıktan sonra **حَمْض** üzerinde otlatıldığından,] **احمضهُ عَنْهُ**, ve ↓ **حمّضهُ**, (mecaz:) Onu ondan [başka bir şeye] kaydırdı. (TA.)

تحمّض
5 **تحمّض** **حمض** **تحمض** [görünüşe göre, aslî kabulünde, O (bir deve), bir süre **خُلَّة** denilen şeyi yedikten sonra **حَمْض** denilen otlağa yöneldi anlamına gelir. (1 ve 4 ve 2’ye de bak.) ― -b2- Ve bundan dolayı,] (mecaz:) Bir şeyden başka bir şeye geçti. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] bir adam tehdit ederek geldiğinde ona şöyle denir: **أَنْتَ مُخْتَلَّ فَتَحَمَّضْ** (mecaz:) [Sen huysuzlaşmışsın; öyleyse yatış]; (S, A:) **خُلَّةٌ** ve **حَمْضٌ**’dan. (S.) [Madde **خل**’de **خُلِّىٌّ**’ye de bak.]

حَمْضٌ
**حَمْضٌ** **حمض** [cins isim] İçinde tuzluluk bulunan bir çeşit bitki, (A, Msb,) develerin onu sanki meyveymiş gibi yediği ve ardından su içtiği: (A:) diğer bitkilere **خُلَّة** denir: (Msb:) yahut bitkilerden tuzlu ve acı olan şey; (S, K;) **رِمْث** ve **أَثْل** ve **طَرْفَآء** ve benzerleri gibi: (S:) tatlı olana **خُلَّة** denir: (S, K:) yahut saplar üzerinde yükselen ve [tek] bir **أَصْل**’i [kökü yahut gövdesi] olmayan, tuzlu yahut ekşi her çeşit bitki: (M [L’de nakledildiği üzere, fakat pasajın doğru aktarılıp aktarılmadığından şüphe ederim]:) yahut yaprakları sulu ve titrek olan, sıkılınca su fışkırtan; keskin yahut güçlü kokusu bulunan; onunla yıkandıklarında elbiseyi ve eli temizleyen; **نَجِيل** ve **خذْرَاف** ve **اـِخْرِيط** ve **رِمْث** ve **قِضَة** ve **قُلَّام** ve **هَرْم** ve **حُرْض** ve **رُغل** ve **طَرْفَآء** ve benzerleri gibi; tuzlu yahut ekşi her çeşit ağaç: (Lh:) yahut **رَبِيع**’de (ilkbaharda) kurumayan, fakat sıcak mevsime dayanan, içinde tuzluluk bulunan her bitki; develer onu yediklerinde onun üzerine su içerler; onu bulmadıklarında zayıflar ve güçsüzleşirler: (Lth, T:) Araplar derler ki **خُلَّة** develerin ekmeğidir ve **حَمْض** onların meyvesidir, (S, A, Msb, K, *) yahut bazılarına göre onların et yemeğidir; (S;) yahut onların **خَبِيص**’idir: (TA in art. خل:) ve derler ki et yemeği insanların **حَمْض**’ıdır: (TA:) tekili ة iledir: (Mgh:) çoğulu **حُمُوضٌ**’dur. (S, K.) [İşaya xxx. 24’te bizim yetkili tercümemizde “clean” diye çevrilen kelimenin bazılarınca “salt” yahut “sour” anlamına geldiği düşünülür.] ― -b2- Bundan dolayı şu söz:
جَاؤُوا مُخِلِّينَ فَلَاقَوْا حَمْضَا
(mecaz:) Onlar kötülüğü yahut fesadı şiddetle arzulayarak geldiler ve kendilerini etkileyen şeyden onları iyileştiren kimseyi buldular: bu, Ru-beh’in sözüne benzer:
وَنُورِدُ المُسْتَوْرِدِينَ حَمْضَا
(mecaz:) Ve bize kötülük yahut fesat yapmak isteyerek gelen kimseyi, hastalığından iyileştiririz: çünkü develer **خُلَّة** ile doyduklarında, [öncekinin etkisini gidermek için] **حَمْض**’ı şiddetle arzularlar. (TA. [Madde **خل**’de **خُلِّىٌّ**’ye de bak.]) ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, benzetme yoluyla, **حَمْض** (mecaz:) kötülüğe ve savaşa uygulanır: ve **خُلَّة**, rahatlığa yahut dinlenmeye; sıkıntıdan ve meşakkatten ve zahmetten yahut yorgunluktan uzak olmaya; yahut sükûnete; ve hâlin genişliğine: (T ve TA in art. خل:) ve birincisi ölüme: ve ikincisi hayata. (Ham p. 315.) ― -b4- **فُؤَادٌ حَمْضٌ** ve **نَفْسٌ حَمْضةٌ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Bir şeyi ilk işittiğinde ondan ürken ve ondan çekinen bir zihin demektir. (TA.)

حَمْضَةٌ
**حَمْضَةٌ** **حمض** **حمضه** **حمضة** (mecaz olduğu varsayılarak:) Bir şeye karşı şiddetli arzu. (S, K.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **الأُذُنُ مَجَّاجَةٌ وَلِلنَّفْسِ حَمْضةٌ**; (S, TA;) ve bir diğerinde: **لِلْأُذُنِ مَجَّةٌ وللنفس حمضة**; (TA;) [ikisi de aynı anlama gelir;] (mecaz olduğu varsayılarak:) Kulak, bir şeye teşvik edildiğinde yahut ondan men edildiğinde işittiğini reddetmeye, onu tutmamaya alışkındır; buna karşılık nefis işitmeye şiddetle arzu sahibidir: (IAth:) yahut kulak, işittiğinin hepsini tutmaz; buna karşılık nefis, konuşma ve sözden olağanüstü şeylerin zarif gördüğü kısmına şiddetle arzu sahibidir. (Az.) Kelimenin bu kullanımı, develerin **خُلَّة**’den usanmış olduklarında **حَمْض**’a şiddetli arzularından alınmıştır. (S.)

بَعِيرٌ حَمْضِىٌّ
**بَعِيرٌ حَمْضِىٌّ** **بعير حمضى** **بعير حمضي** , ve **اـِبِلٌ حَمْضِيَّةٌ** ve **حَمَضِيَّةٌ**: **حَامِضٌ**’a bak: ― -b2- ve **أَرْضٌ حَمْضِيَّةٌ**: **حَمِيضةٌ**’ye bak.

حُمُوضةٌ
**حُمُوضةٌ** **حموضه** **حموضة** [Asitlik; ekşilik; tadı keskin yahut ısırıcı olma niteliği; yakıcılık;] **حَامِض** denilen şeyin tadı. (S, K.) [1’e bak.] **الحُمُوضةُ** ayrıca, dili ısıran şey anlamında açıklanır; sirkenin tadı gibi ve **حَازِر** denilen sütün tadı gibi: bu, gariptir, [eğer bununla kelimenin bir ismi niteleyen sıfat olarak yahut bir ismin niteliğinin baskın olduğu bir sıfat olarak kullanılması kastediliyorsa; fakat ben, bunun, basit bir isim olarak kullanılan bir mastar ismi diye gevşekçe açıklanması olduğunu daha muhtemel görürüm,] çünkü [vezin] **فُعُولَةٌ** mastar isimlerinden başkasına ait değildir. (TA: [orada **اـِلَّا** kelimesi, yazım aktarımında bir dikkatsizlikle açıkça düşmüştür; bu yüzden pasajı çevirirken tarafımdan tamamlanmıştır.])

أَرْضٌ حَمِيضَةٌ
**أَرْضٌ حَمِيضَةٌ** ذ **حَمْض** bakımından bol yer; (ISh, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **ارض مُحْمِضَةٌ**; (S;) ve ↓ **ارض حَمْضِيَّةٌ**: (TA:) birincinin çoğulu, **أَرَضُونَ حُمُضٌ**, (K’nın bazı nüshalarında olduğu gibi,) yahut **حُمْضٌ**: (aynı eserin diğer nüshalarında ve TA’da olduğu gibi:) ve **حُمُوضٌ** [ki bu, bu sıfatların birincisinin başka bir çoğulu gibi görünür] **حَمْض** sahibi yer anlamında açıklanır. (TA.)

حُمَّاضٌ
**حُمَّاضٌ** **حماض** [Kuzukulağı; yahut özellikle gül çiçekli kuzukulağı; günümüzde daha çok **حُمَّيْض** diye adlandırılır;] kırmızı çiçeği olan belirli bir bitki; (S;) **ذُكُور** denilen türden bir ot yahut baklagil bitkisi; kan gibi kırmızı bir ürün yahut meyveye sahip; (Ham p. 823;) dağlarda yetişen belirli bir ot (K, TA); [mevsim adı] **رَبِيع**’in otlarından, (TA,) yaprakları **هِنْدِبَآء**’ın yaprakları gibi olan, (K, TA,) büyük ve geniş; (TA;) o ekşidir, (K, TA,) pek şiddetli ekşi; çiçeği kırmızıdır ve yaprakları yeşildir: (TA: [burada ayrıca ويتناوس فى ثمره مثل حبّ الرمّان eklenmiştir; görünüşe göre وَيَتَنَوَّسُ الخ yerine; anlamı, rüzgâr estiğinde çokça sağa sola sallanır; ve meyvesini nar tanelerine benzeyen şeyler içerir diye tasvir eder:]) tadı hoştur; (K, TA;) ve insanlar tarafından yenir, fakat az miktarda: AHn ve Aboo-Ziyلd derler ki, çok uzar ve geniş bir yaprağı ve kırmızı bir çiçeği vardır; kurumağa yaklaştığında beyaz olur: ve Aboo-Ziyلd der ki, bizim dağ ülkemizde bol bulunur; ve iki türdür; bu ikisinden biri ekşidir, [fakat] tadı hoştur; (TA;) ve onun bir türü acıdır; (K, TA;) her birinin alt kısımlarında, olgunlaştıklarında, bir kızıllık vardır; ve ekşi türün tohumları ve yaprakları tıbbî olarak kullanılır: Az der ki, **رَبِيع** günlerinde su kanallarında yetişen, kırmızı çiçeği olan, ve **ذُكُور** denilen otlardan yahut baklagil bitkilerinden olan yabani bir ottur yahut baklagil bitkisidir: IB der ki, onun yetiştiği yerler küçük su kanallarıdır ve vadilerin aktığı yerlerdir; ve onda ekşilik vardır: bazen de yerleşik hayat ehli onu bahçelerinde yetiştirir, sular ve destekler; böylece yabani otların yahut baklagil bitkilerinin kuruduğu zamanda o kurumaz: Minhلj’da da onun hem yabani hem bahçelerde yetişen olduğu söylenir; yabani olana **سلق** denir, [fakat bu ad genellikle pancara uygulanır,] ve bunun tamamında ekşilik yoktur: bahçe türü **هندباء**’a benzer ve bunda ekşilik ve aşırı yapışkan bir rutubet vardır: en iyisi ekşi, bahçe türüdür: Minhلj’dan alıntı burada biter: (TA:) her türü, (K, TA,) acı ve hoş olan, yahut bahçe türü ve yabani olan, (TA,) susuzluğa ve sarı safradan doğan iltihaba iyidir; ve bağırsakları güçlendirir; ve midenin kabarmasını ve sıcak çarpıntıyı ve diş ağrısını dindirir; ve kara [yahut morumsu] sarılığa iyidir; (K, * TA;) ve pişirilip dıştan uygulanınca, cüzzama; ve saçkırana (**قُوَبَآء**); ve boyundaki bez şişliklerine, öyle ki bunlara sahip olana boynuna asılsa bile fayda verdiği söylenir: sirke ile de uyuz yahut kabuğa iyidir; ve büzücüdür; ve malaciayı durdurur [**شَهْوَةالطِّين**, lafzen “toprağa özlem”]: tohumları birinci derecede soğuktur ve özellikle kavrulduklarında büzücü bir özelliğe sahiptir: (TA:) derler ki bunlar bir kesede bir kadının sol üst koluna asılırsa, üzerlerinde kaldığı müddetçe hamile kalmaz: (K, * TA:) ayrıca akrep sokmasına iyidir; ve tohumlardan bir kısmı akrep sokmadan önce yutulursa, onun sokması zarar vermez. (TA.) -A2- Ayrıca [**أُتْرُجّ** denilen turunç türünün] iç kısmında olan şey: (A, K:) tekili ة iledir: (A:) üçüncü derecede soğuk ve kurudur; merhem olarak kullanıldığında çilleri ve benzerlerini giderir ve teni berraklaştırır; ve sarı safrayı bastırır (**يَقْمَعُ**); ve yemeğe iştah verir; ve sıcak çarpıntıya iyidir; içecek yapıldığında ağzın kokusunu güzelleştirir; ve sarı safradan doğan ishale iyidir; ve ateşli olanlara uygundur. (TA.) [Günümüzde, Mısır’da bu ad, konik tepeli ve çok ekşi özlü bir turunç türünün kendisine uygulanır.]

حُمَّيْضَى
**حُمَّيْضَى** **حميضى** **حميضي** Belirli bir bitki: **حُمُوضَة**’dan değildir. (TA.)

حُمَّاضِيَّةٌ
**حُمَّاضِيَّةٌ** **حماضيه** **حماضية** **أُتْرُجّ**’ün **حُمَّاض**’ından oluşan bir şekerleme. (TA.)

حَامِضٌ
**حَامِضٌ** **حامض** [Asidik; ekşi; tadı keskin yahut ısırıcı; yakıcı; tadı sirke gibi yahut ekşi süt gibi olan; **حُمُوضةٌ**’ye bak;] (S, Msb, K;) süte (TA) ve diğer şeylere uygulanır; (Msb;) ve ↓ **مُحَمِّضٌ** aynı anlama gelir, bir üzüme uygulanır. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **رَجُلٌ حَامِضُ الفُؤَادِ** (mecaz:) Kalbi yahut zihni değişmiş ve kötü olan bir adam, (O, K,) **فِى الغَضَبِ** öfkede. (O.) Ve **فُلَانٌ حَامِضُ الرِّئَتَيْنِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Falan kimse tiksinti hâlinde bir nefse sahiptir; eşanlamlısı **مُرُّ النَّفْسِ**. (S.) -A2- **اـِبِلٌ حَامِضَةٌ** **حَمْض** üzerinde otlayan develer; (S.) yahut onu yiyen; (K;) yahut bir süre **خُلَّة** üzerinde otladıktan sonra **حَمْض** üzerinde otlayan: (ISk:) çoğulu **حَوَامِضُ**: (S, K:) ve ↓ **اـِبِلٌ حَمْضِيَّةٌ** **حَمْض** arasında duran develer; (As, S, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **حَمَضِيَّةٌ**, kaideye aykırı olarak: (TA:) ve **بَعِيرٌ** ↓ **حَمْضِىٌّ** **حَمْض** yiyen bir deve. (TA.)

مَحْمَضٌ
**مَحْمَضٌ** **محمض** ve **مُحْمَضٌ**, (S, K,) ikincisi A'Obeyd’in rivayetine göre, (S,) develerin **حَمْض** üzerinde otladığı bir yer. (S, K. *)

أَرْضٌ مُحْمِضَةٌ
**أَرْضٌ مُحْمِضَةٌ** ذ : **حَمِيضَةٌ**’ye bak.

مُحَمِّضٌ
**مُحَمِّضٌ** **محمض** : **حَامِضٌ**’a bak.

لَبَنٌ مُسْتَحْمِضٌ
**لَبَنٌ مُسْتَحْمِضٌ** **لبن مستحمض** Koyulaşması yavaş olan süt. (Ibn- 'Abbلd, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَمَضَ
حَمَضَ A ,  U ( n. ac. حَمْض 1 ),
a.  Was, became sour, acid.

b.  U ( n. ac. حَمْض 1 ,  حُمُوْض 27 ), Browsed on bitter herbage.

حَمِضَ
حَمِضَ A ( n. ac. حَمَض 4 ), حَمُضَ U ( n. ac. حُمُوْضَة 27t ),
a.  see I (a) .

حَمَّضَ
حَمَّضَ II ,
a.  Rendered, turned sour, acid; acidulated; leavened.

b.  Treated shabbily, stingily.

أَحْمَضَ
أَحْمَضَ IV ,
a.  see II (a) & I ( b ).

حَمْض
حَمْض 1 , ( pl. حُمُوْض 27 ),
a.  Bitter herbage.

حَاْمِض
حَاْمِض 21 , ( pl. حَوَاْمِضُ 41 ),
a.  Sour, acid, sharp; soured. - حَامُض ,  see 21 .

حُمُوْضَة
حُمُوْضَة 27t ,
a.  Sourness, acidity; sour taste.

حُمَّاْض
حُمَّاْض 29 ,
a.  Sorrel.

حُمَّيْض
حُمَّيْض
a.  see 29 .

##### Türkçe

**حَمَضَ**
**حَمَضَ** A , U ( n. ac. **حَمْض** 1 ),
a. Ekşi, asitli oldu; ekşidi.

b. U ( n. ac. **حَمْض** 1 , **حُمُوْض** 27 ), Acı otlak üzerinde otladı.

**حَمِضَ**
**حَمِضَ** A ( n. ac. **حَمَض** 4 ), **حَمُضَ** U ( n. ac. **حُمُوْضَة** 27t ),
a. I (a)’ya bak.

**حَمَّضَ**
**حَمَّضَ** II ,
a. Ekşitti, asitli kıldı; asitlendirdi; mayaladı.

b. Kötüce, cimrice muamele etti.

**أَحْمَضَ**
**أَحْمَضَ** IV ,
a. II (a) ve I (b)’ye bak.

**حَمْض**
**حَمْض** 1 , ( pl. **حُمُوْض** 27 ),
a. Acı otlak.

**حَاْمِض**
**حَاْمِض** 21 , ( pl. **حَوَاْمِضُ** 41 ),
a. Ekşi, asitli, keskin; ekşimiş. - **حَامُض** , 21’e bak.

**حُمُوْضَة**
**حُمُوْضَة** 27t ,
a. Ekşilik, asitlik; ekşi tat.

**حُمَّاْض**
**حُمَّاْض** 29 ,
a. Kuzukulağı.

**حُمَّيْض**
**حُمَّيْض**
a. 29’a bak.
