# حمط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حمط

حمطه يحمطه: قشره، عن ابن دريد، قال: وهو فعل ممات، وأنكره الأزهري. والحماطة: حرقة وخشونة يجدها الرجل في الحلق، حكاه أبو عبيد. والحماطة: شجر شيه بالتين خشبه وجناه وريحه، إلا أن جناه هو أصغر وأشد حمرة من التين، ومنابته في أجواف الجبال، وقد يستوقد بحطبه، ويتخذ خشبه لما ينتفع به الناس يبنون عليه البيوت والخيام، قاله أبو زياد، وقيل: هو في مثل نبات التين غير أنه أصغر ورقا، وله تين كثير صغار من كل لون: أسود وأملح وأصفر، وهو شديد الحلاوة يحرق الفم إذا كان رطبا، فإذا جف ذهب ذلك عنه، وهو يدخر، وله إذا جف متانة وعلوكة. قاله أبو حنيفة نقلا عن بعض الأعراب. وهو أحب شجر إلى الحيات، أي أنها تألفه كثيرا، يقال: شيطان حماط، ويقال: هو بلغة هذيل وقد رأيت هذا الشجر كثيرا بالطائف. أو هو شجر التين الجبلي، كذا في المحكم، وهو قول أبي حنيفة أيضا، أو هو الأسود الصغير المستدير منه، أو هو شجر الجميز، وهذا قول غير أبي حنيفة، نقله الصاغاني، وفيه تجوز. ج: حماط. ومن المجاز قولهم: أصبت حماطة قلبه. قيل: هو سواد القلب. وفي الصحاح والأساس: حبته أو دمه، وهو خالصه وصميمه، وهذا قول ابن دريد، وأنشد:
  ليت الغراب رمى حماطة قلبه                      عمرو بأسهمه التي لم تلغـب ومن المجاز: قولهم: وجدت الحماقة جاثمة في حماطة قلبه. والحماطة: تبن الذرة خاصة، عن أبي حنيفة. وقال أبو حنيفة: من الشجر حماط، ومن العشب حماط، أما الحماط من الشجر فقد ذكر، وأما الحماط من العشب فإن أبا عمرو قال: يقال ليبيس الأفاني: حماط. وقال الأصمعي: الحماط عند العرب الحلمة، والحلمة: نبي فيه غبرة، وله مس خشن، أحمر الثمرة. وقال أبو نصر: إذا يبست الحلمة فهي حماطة، وقول أبي عمرو أعرف. قال: وأخبرني أعرابي من بني أسد، قال: الحماط: عشب كالصليان، إلا أنه خشن المس، والصليان لين. والذي عليه العلماء ما قاله الأصمعي وأبو عمرو، ولا أعلم أحدا منهم وافق أبا نصر على ما قاله، وأحسبه سهوا، لأن الحلمة ليست من جنس الأفاني والصليان، ولا من شبههما في شيء. وقوله: خاصة إنما هو في تبن الذرة، أي عن أبي حنيفة وحده، وليس هنا محل ذكره، فإن هذا قول أعرابي من بني أسد ولم يختص به أبو حنيفة، فالأولى عدم ذكره هنا. فتأمل. والحمطيط، بفتح الحاء والميم: نبت، والجمع حماطيط، وقيل: هو كالحماط، قاله الليث. وقال الأزهري: لم أسمع الحمط بمعنى القشر لغير ابن دريد، ولا الحمطيط في باب النبات لغير الليث. وقيل: الحمطيط: الحية، والجمع كالجمع، وبه فسر قول المتلمس:
  إني كساني أبو قابوس مرفـلة                      كأنها ظرف أطلاء الحماطيط أطلاء: صغار، ويروى: سلخ أولاد المخاريط. والمخاريط: الحيات. وقال أبو سعيد الضرير: الحمطيط: دودة تكون في البقل أيام الربيع، مفصلة بحمرة، ويشبه بها تفصيل البنان بالحناء، وبه فسر قول الشاعر، وهو المتلمس:
  كأنما لونها والصبح منقشـع                      قبل الغزالة ألوان الحماطيط

  قال: شبه وشي الحلل بألوان الحماطيط. وحماطان: ع، عن الجرمي، أو أرض، عن ابن دريد، أو جبل بالدهناء، عن غيرهما، قال:
  يا دار سلمى من حماطان اسلمي وقد فسر بكل ما ذكر هكذا على الصواب في العباب، وقد خالفه في التكملة فقال: حماطان مثل سلامان، قال الجرمي: أرض، وقال ابن دريد: نبت. فتأمل. وحماط، كسحاب: ع، جاء ذكره في شعر ذي الرمة:
  فلما لحقنا بالحدوج وقد عـلـت                      حماطا وحرباء الضحى متشاوس والحماط، بالكسر، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب الحمطاط، كسربال، وكذلك الحمطوط، بالضم: دويبة في العشب منقوشة بألوان شتى. كلاهما عن ابن دريد. وقال أبو عمرو: هي الحمطيط، مثل حمصيص، ج حماطيط. وقال كعب الأخبار: حمياطى، بالكسر: من أسماء النبي صلى الله عليه وسلم في الكتب السالفة، قال ابن الأعرابي: أي حامي الحرم، وقال ابن الأثير: قال أبو عمرو: سألت بعض من أسلم من اليهود عن حمياطى فقال: معناه: يحمي الحرم، ويوطئ الحلال. وحميط: تصغير حميط كزبير: رملة بالدهناء، نقله الصاغاني.
 والتحميط على الكرم: أن يجعل عليه شجر من الشمس، عن أبي عمرو، وقال يونس: التحمطيط: التصغير، وهو أن تضرب إنسانا فلا تبالغ، أي يقول: ما أوجعني ضربه، فكأنه صغره، قال: ومنه المثل: إذا ضربت فلا تحمط، بل أوجع، فإن التحميط ليس بشيء. وقال ابن فارس: الحاء والميم والطاء ليس أصلا، ولا فرعا، ولا فيه لغة صحيحة إلا بشيء من النبت والشجر. ومما يستدرك عليه: حماطان، بالفتح: شجر. والحمطة، بالفتح: الكنة عن أبي عمرو.

### Türkçe

**حمطه يحمطه**: soydu; İbn Düreyd’den. Dedi ki: O, ölü (kullanımdan düşmüş) bir fiildir; Ezherî onu inkâr etti. **والحماطة**: erkeğin boğazda bulduğu yanma ve pürüzlülük; Ebû Ubeyd bunu nakletti. **والحماطة**: odunu, meyvesi ve kokusu bakımından incire benzeyen bir ağaçtır; ancak onun meyvesi incirden daha küçük ve daha şiddetli kırmızıdır; bitiş yerleri dağların iç boşluklarındadır; odunuyla ateş yakılır; odunu, insanların faydalandığı şeyler için alınır; onun üzerine evler ve çadırlar bina ederler; bunu Ebû Ziyâd söyledi. Ve denildi ki: İncirin bitkisi gibidir; ancak yaprakça daha küçüktür; her renkten çok küçük inciri vardır: siyah, tuzlu (açık renkli) ve sarı; şiddetli tatlıdır, yaş iken ağzı yakar; kuruyunca bu ondan gider; ve o saklanır; kuruyunca onda sağlamlık ve yapışkanlık vardır. Bunu Ebû Hanîfe, bazı bedevîlerden naklen söyledi. Ve o, yılanlara en sevgili ağaçtır; yani onlar ona çokça alışırlar. Denilir: **شيطان حماط**. Ve denilir: O, Hüzeyl’in lügatindedir; ben bu ağacı Tâif’te çok gördüm. Yahut o, dağ inciri ağacıdır; **المحكم**’de böyle (geçer); bu, Ebû Hanîfe’nin de sözüdür. Yahut o, ondan küçük yuvarlak siyah olandır. Yahut o, **الجميز** ağacıdır; bu, Ebû Hanîfe’den başkasının sözüdür; Sâgânî onu nakletti; onda mecaz vardır. Çoğulu: **حماط**. Mecazdan onların sözü: “Onun kalbinin **حماطة**’sına isabet ettim.” Denildi ki: O, kalbin karalığıdır. **الصحاح** ve **الأساس**’ta: onun tanesine yahut kanına; o, onun hâlisi ve özüdür; bu, İbn Düreyd’in sözüdür. Ve şu beyit okundu:
  Keşke karga, yorgun düşmeyen oklarıyla Amr’ın
  kalbinin **حماطة**’sını atsa.

Mecazdan: onların sözü: “Ahmaklığı, onun kalbinin **حماطة**’sında çökmüş buldum.” **والحماطة**: özellikle darı samanı; Ebû Hanîfe’den. Ebû Hanîfe dedi ki: Ağaçtan **حماط** vardır, ottan **حماط** vardır. Ağaçtan olan **حماط** zikredildi. Otten olan **حماط** ise: Ebû Amr dedi ki: **الأفاني**’nin kurusuna **حماط** denilir. Asmaî dedi ki: Araplar yanında **الحماط** **الحلمة**’dir; **الحلمة**: üzerinde tozluluk bulunan bir nebittir; onda pürüzlü bir dokunuş vardır; meyvesi kırmızıdır. Ebû Nasr dedi ki: **الحلمة** kuruduğu zaman o **حماطة**’dır; Ebû Amr’ın sözü daha bilinir. Dedi ki: Benî Esed’den bir bedevî bana haber verdi; dedi ki: **الحماط**: **الصليان** gibi bir ottur; ancak dokunuşça pürüzlüdür; **الصليان** yumuşaktır. Âlimlerin üzerinde olduğu şey, Asmaî ve Ebû Amr’ın söylediğidir; onlardan hiç kimsenin Ebû Nasr’ın söylediğine muvafakat ettiğini bilmiyorum; onu bir yanılma sayıyorum; çünkü **الحلمة**, **الأفاني** ve **الصليان** cinsinden değildir ve hiçbir şeyde onların benzeri değildir. Onun “özellikle” sözü ancak darı samanındadır; yani yalnız Ebû Hanîfe’den (naklen); burada onun zikrinin yeri değildir; çünkü bu, Benî Esed’den bir bedevînin sözüdür ve Ebû Hanîfe’ye mahsus değildir; en uygunu burada onun zikredilmemesidir. Öyleyse düşün. **والحمطيط**—**الحاء** ve **الميم**’in fethiyle—: bir nebittir; çoğulu **حماطيط**. Ve denildi ki: O, **الحماط** gibidir; bunu Leys söyledi. Ezherî dedi ki: İbn Düreyd’den başkası için **الحمط**’u “kabuk” mânasında işitmedim; Leys’ten başkası için de bitki babında **الحمطيط**’i (işitmedim). Ve denildi ki: **الحمطيط**: yılandır; çoğulu çoğul gibidir; bununla Mütelemmis’in sözü tefsir edildi:
  Bana Ebû Kâbûs, sanki **الحمطيط** yavrularının kabı gibi
  bir örtü giydirdi.

**أطلاء**: küçüklerdir. Ve rivayet olunur: **سلخ أولاد المخاريط**. **والمخاريط**: yılanlardır. Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: **الحمطيط**: bahar günlerinde sebzede olan bir kurtçuktur; kırmızılıkla bölümlenmiştir; parmak uçlarının kınayla bölümlenmesine onunla benzetme yapılır; bununla şairin sözü—o Mütelemmis’tir—tefsir edildi:
  Sanki onun rengi ve sabah açılmışken, ceylandan önce,
  **الحماطيط** renkleridir.

Dedi ki: elbiselerin nakşını **الحماطيط** renklerine benzetti. **وحماطان**: bir yer; Cermî’den. Yahut bir arazi; İbn Düreyd’den. Yahut Dehnâ’da bir dağ; başkalarından. Dedi ki:
  Ey Selmâ’nın yurdu, **حماطان**’dan selâmet bul.

**العباب**’da doğru üzere böyle, zikredilenlerin hepsiyle tefsir edilmiştir; **التكملة**’de ona muhalefet etti de dedi ki: **حماطان** **سلامان** gibidir; Cermî dedi ki: bir arazidir; İbn Düreyd dedi ki: bir nebittir. Öyleyse düşün. **وحماط**—**سحاب** gibi—: bir yerdir; Zü’r-Rumme’nin şiirinde zikri geldi:
  Hevdeçlere yetiştiğimizde ve yükselmişken,
  **حماطا** ve kuşluk kelerleri inatçı (hâlde idi).

**والحماط**—kesre ile—nüshalarda böyle (geçer); o yanlıştır; doğrusu **الحمطاط**’tır—**سربال** gibi—; yine **الحمطوط**—zamme ile—: çimde türlü renklerle nakışlı küçük bir canlıdır. İkisi de İbn Düreyd’dendir. Ebû Amr dedi ki: O, **الحمطيط**’tir; **حمصيص** gibi; çoğulu **حماطيط**. Ka‘b el-Ahbâr dedi ki: **حمياطى**—kesre ile—: önceki kitaplarda Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) isimlerindendir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yani Harem’i koruyan. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Amr dedi: Yahudilerden Müslüman olmuş olanlardan birine **حمياطى** hakkında sordum; dedi ki: mânası: Harem’i korur ve helâli çiğnetir. **وحميط**: **حميط**’un tasğîri—**زبير** gibi—: Dehnâ’da bir kumluktur; Sâgânî onu nakletti.

**والتحميط** üzüm asması üzerine: üzerine güneşten (koruyan) ağaç konulmasıdır; Ebû Amr’dan. Yûnus dedi ki: **التحمطيط** tasğîrdir; o, bir insana vurmandır da mübalağa etmeyişindir; yani der ki: “Onun vuruşu beni acıtmadı”; sanki onu küçültmüş gibidir. Dedi ki: Ondan mesel: “Vurduğun zaman **تحمط** etme; bilakis acıt; çünkü **التحميط** bir şey değildir.” İbn Fâris dedi ki: **الحاء** ve **الميم** ve **الطاء** asıl değildir, fer‘ değildir; onda, bitki ve ağaçtan bir şey dışında sahih bir lügat yoktur. Üzerine istidrâk olunanlardandır: **حماطان**—fetha ile—: ağaçtır. **والحمطة**—fetha ile—: Ebû Amr’dan, örtü (kinâye).
