# حمط — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B7/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D8%B7/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B7.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حمط

ح ط م
حطم ، حمط ، طمح ، طحم ، مطح ، محط : مستعملات .
حطم : قال : الليث : الحَطْمُ : كَسْرُك الشيءَ اليَابِسَ كالعَظْم ونحوه ، حَطَمْتُه فانْحَطَم ، والحُطام : ما تكَسَّر من ذلك ، وقِشْرُ البَيْض إذَا تكَسَّر حُطَامه . وقال الطِّرِمَّاحُ :
كأنَّ حُطَامَ قَيْضِ الصَّيْفِ فِيهِ
فَرَاشُ صَمِيم أقحَافِ الشُّؤُون
والحَطْمَةُ : السّنَةُ الشَّدِيدةُ ، وحَطْمةُ الأسَدِ : عَيْثُه وفَرْسُه للمال .
وحِجْرُ مَكَّة يقال له : الحَطيم مِمَّا يَلِي المِيزَاب .
أبو داود عن النضر : الحَطِيمُ : الذي فيه المِيْزَاب ، وإنما سُمِّي حَطيماً لأن البَيْت رُفِعَ وتُرِك ذَاكَ مَحْطُوماً .
أخبرني المنذري عن الحرّاني عن ابن السكيت : يقال : رجل حُطَمَة إذا كان كَثِيرَ الأَكْلِ .
وقال أبو زيد : يقال للنار الشديدة : حُطَمة .
وحَطَمَ فُلاَناً أهلُه إذا كَبِرَ فيهم كأنهم صَيَّرُوه شَيْخاً محْطُوماً بُطُولِ الصّحْبَة .
وقالت عائِشَةُ في النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعدما حَطَمْتُمُوه .
ويقال للجَوَارس حَاطُوم وهَاضوم وحُطَامُ الدنيا : عَرَضُها وأَثَرُها وزِينَتُها .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ ) ( الهُمَزة : 4 ) ، الحُطَمَةُ : اسْمٌ من أَسْمَاء النار .
ويقال : شَرُّ الرِّعَاءِ الحُطَمَةُ ، وهو الراعي الذي لا يمكن رَعِيَّتُه من المَرَاتَع الخَصِيبَة ويقبضها ولا يَدَعُها تَنْتشر في المَرْعَى .
ويقال : راعٍ حُطَمٌ بغير هاء إذا كان عنيفاً كأنه يَحْطِمها أي يكسرها إذا ساقها أو أَسَامَها لعُنفه بها ، ومنه قول الراجز :
قَدْ حَشَّها اللَّيْلُ بِسَوَّاقٍ حُطَم
ويقال : فلانٌ قد حَطَمَتْه السِّنُّ إذا أَسَنَّ وضَعُفَ .
وقال أبو زيد : يقال للعَكَرَةِ من الإبلِ حُطَمَة لحَطْمِها الكلأ وكذلك الغَنَم إذا كَثُرت .
وحُطامُ الدنيا : كُلُّ ما فيها من مَالٍ يَفْنَى ولا يَبْقَى .
ويقال للهاضوم حَاطُوم .
وفَرَسٌ حَطِمٌ إذا هُزِل أو أسَنَّ فَضَعُفَ .
الأصمعي : إذا تكسر يَبِيسُ البَقْلِ فهو حُطَام .
شمر : الحُطَمِيَّةُ من الدُّرُوعِ : الثَّقِيلَةُ العَرِيضَةُ .
وقال بعضهم : هي التي تَكْسِر السُّيُوفَ وكان لعلي رضي الله عنه دِرْعٌ يقال لها : الحُطَمِيَّةُ .
حمط : قال ابن دريد : حمطْتُ الشيءَ حَمْطاً إذا قَشَرْته .
وقال الليث : الحَمَطِيط : نَبْتٌ وجمعه الحَمَاطِيطُ .
قلت : ولَمْ أسمع الحَمَط بمعنى القَشْر لغير ابن دريد ، ولا الحَمَطِيطُ في باب النبات لغير الليث .
وقرأْتُ بخط شمر ليونس أنه قال : يقال : إذا ضَرَبْتَ فأَوْجِع ولا تُحْمِّط ، فإن التحميط ليس بشيء . يقول بالغ . قال : والتحميط : أن يُضْرَب الرَّجلُ فيقول : ما أوجعني ضَرْبُه أي لم يُبَالِغ .
وأما قول المُتَلَمِّس في تشبيهه وشْيَ الحُلَلِ بالحَمَاطِيط :
كأنّما لَوْنُها والصُّبْح مُنْقَشِعٌ
قَبْلَ الغَزَالَةِ أَلْوَانُ الحَمَاطِيط
فإن أَبَا سعيد قال : الحَماطِيط جمع حَمَطيطٍ : وهي دودة تكون في البَقْل أيَّام الربيع مُفَصَّلَةٌ بحمرة ، يُشَبَّه بها تفصِيلُ البَنَان بالحِنّاء . شبّه المتلمس وشْي الْحُلَلِ بأَلْوَان الحَماطيط .
أبو عُبَيْد عن الأصمعي : قال : الحَمَاطَةُ : حُرْقَةٌ يجدها الرجل في حلْقِه .
قال أبو عُبَيد : وقال أبو عَمْرو : إذا يَبِسَ الأَفَانَى فهو الحَمَاطُ .
قُلْتُ : الحَمَاطَةُ عند العَرَب هي الحَلَمَةُ وهي من الجَنْبَةِ ، وأما الأفَانَى فهُوَ من العُشْبِ الذي يَتَنَاثر .
وقال شمر : الحَمَاطُ : من ثمر اليَمَنِ معروف عندهم يُؤْكَلُ . قلت : وهو يشبه
التِّين .
قلت : وقيل : إنه مِثْلُ فِرْسِكِ الخَوْخِ .
وقال الأصمعي : العَرَبُ تقول لجِنْس من الحَيَّات . شيطانُ الحَمَاط .
وأنشد الفرّاء :
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حِينَ أَحْلِفُ .
كمِثْل شيطان الحَمَاطِ أَعْرَفُ
العَنْجَرِدُ : المرأةُ السَّلِيطَةُ . وقيل : الحَماطُ بلغة هُذَيل : شجَرٌ عِظامٌ تنبت في بلادهم تأْلَفُها الحيَّاتُ .
وأنشد بعضهم :
كأَمْثَال العِصِيِّ من الحَمَاطِ
وحَمَاط : موضع ذكره ذو الرُّمَّة في شِعْره :
فَلَمَّا لَحِقْنَا بالحُمُول وقد عَلَتْ
حَمَاطَ وَحِرْبَاءُ الضُّحَى مُتَشَاوِسُ
وقال الأصمعي : يقال : أصبت حَماطَةَ قلبه ، كقولك : أَصبت حَبَّةَ قلبه وأَسْوَد قلبه ، وأنشد الأصمعي :
ليْتَ الغُرابَ رَمَى حَمَاطَة قَلْبه
عَمْرٌ و بأَسْهُمِه التي لم تُلْغَبِ
ثعلب : عن ابن الأعرَابي أنه ذكر عن كعب أنه قال : أسماء النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في الكتب السالفة : محمد ، وأحمد ، والمُتَوَكِّل والمُخْتار ، وحِمْيَاطا ، ومعناه حَامِي الحُرَم ، وفارِقْلِيطا أي يَفْرُق بين الحق والباطل .
طحم : قال الليث : طَحَمَةُ السَّيْلِ : دُفَّاعُ مُعْظَمه .
وطَحَمَةُ الفِتْنَةِ : جَوْلَةُ الناس عندها .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : أَتَتْنا طُحْمَةٌ من الناس وطَحْمَةٌ وكذلك طَحْمَةُ السيْلِ وطُحْمَتُه بفتح الطاء وضمها ، وهم أكثر من القَادِيَة ، والقادِيَة : أوَّلُ من يطْرَأُ عَلَيْك .
والطَّحْمَاء : نبت معروف .
وقال الأصمعي : الطَّحُوم والطَّحُورُ : الدَّفُوعُ . وقَوْسٌ طَحُورٌ وطَحُومٌ بمعنى وَاحِد .
محط : قال اللَّيثُ : المَحْطُ كما يَمْحَطُ البازِي ريشَه أي يَدْهُنه .
يقال : اَمتحَط البازي .
ويقال : مَحَّطَتُ الوَتَرَ وهو أَنْ يُمِرَّ الأصابعَ لتُصْلِحَه ، وكذلك تَمْحِيطُ العَقَب تَخْلِيصُه .
وقال النَّضْرُ المُمَاحَطَةُ : شِدَّةُ سِنان الجمل الناقَةَ إذا اسْتَناخَها ليضْرِبها ، يقال : سانَّها وما حَطَها مِحَاطاً شَدِيداً حتى ضَرَب بها الأرض .
وامْتَحطَ سيْفَه من غِمْدِه وامْتَخَطه إذا اسْتَلَّهُ من جَفْنِه .
طمح : قال الليث : يقال : طَمَحَ فلان ببصره إذا رَمَى به إلى الشيء ، وفرس طامحُ البصر ، وقال أبو دُوادٍ :
طَوِيلٌ طامح الطَّرْف
إلى مِقْرَعَةِ الكَلْبِ
ويقال للفرس إذا رفع يديه قد طمّح تَطْمِيحاً .
قال أبو عمرو : الطَّامِحُ من النساء : التي تُبْغِضُ زوجها وتنظر إلى غيره .
وأنشد :
بَغَى الوُدَّ من مطْروفَةِ العَيْن طامح
وطَمَحَت بعينها إذا رمت ببصرها إلى الرجل ، وإذا رفعت بصرها يقال : طَمَحَت ، وطمحَ به : ذَهَب به ، قال ابنُ مُقْبِل :
قُوَيْرَحُ أَعْوَامٍ رَفيعٌ قَذالُه
يَظَلُّ بِبَزِّ الكَهْلِ والكَهْلُ يَطْمَح
يطمح : يجري ويذهب بالكَهْلِ وبَزِّه . وامرأَة طَمَّاحَة : تُكثِرُ نظرَها يَميناً وشمالاً إلى غير زوْجها .
وقال : طَمَحَاتُ الدَّهْرِ : شدائِدُه ، وربما خفّف ، قال الشاعر :
باتَتْ هُمُومِي في الصَّدْرِ تَحْضَؤُها
طَمْحَاتُ دهرٍ ما كُنْتُ أَدْرَؤُها
قال : ما هاهنا صلة .
وإذا رَمَيْتَ بشيء في الهواء قلتَ : طَمَّحْتُ به تطميحاً .
والطَّمّاحُ : من أسماء العرب .
مطح : أهمله الليث . وقال ابن دريد : المَطْحُ : الضربُ باليد ، قال : ومَطَحَ الرجلُ جاريته إذا نكحها . قلت : أما الضرب باليد مَبْسُوطة فهو البَطْحُ ، ولا أَعْرِفُ المطجَ بالميم إلا أن تكون الباءُ أبدلت ميماً .

### Türkçe

ح ط م
**حطم** ، **حمط** ، **طمح** ، **طحم** ، **مطح** ، **محط** : kullanılagelenlerdir.

**حطم** : dedi: el-Leys: **الحَطْمُ**: senin kuru şeyi, kemik ve benzeri gibi, kırmandır; **حَطَمْتُه** de(=onu kırdım), böylece **انْحَطَم** (=kırıldı); **الحُطام**: bundan kırılan şeydir; yumurtanın kabuğu kırıldığı zaman onun kırıntısı **حُطَامه**’dir. Et-Tırimmâh dedi:
Sanki onda yazın yumurtasının kırıntısı varmış gibi,
**الشُّؤُون**’un kafataslarının katı (soğuğunun) kelebekleri.

**الحَطْمَةُ** : şiddetli senedir; **حَطْمةُ الأسَدِ** : onun mala musallat oluşu ve onu parçalayıp yemesidir.
Mekke’nin **حِجْرُ**’una, **المِيزَاب**’a bitişik olan taraftan dolayı **الحَطيم** denir.

Ebû Dâvûd, en-Nadr’dan: **الحَطِيمُ** : içinde **المِيْزَاب** bulunan yerdir; ancak **حَطيماً** diye adlandırıldı; çünkü **البَيْت** yükseltildi ve şu (kısım) kırılmış bırakıldı: **مَحْطُوماً**.

El-Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir ki: çok yiyen olursa adam **حُطَمَة**(dir).
Ebû Zeyd dedi: şiddetli ateşe **حُطَمة** denir.

Bir kimseyi, ailesi, içlerinde büyüdüğü zaman **حَطَمَ** eder; sanki onu, uzun beraberlik sebebiyle kırılmış bir ihtiyar: **شَيْخاً محْطُوماً** kılmışlardır.

Âişe, Peygamber hakkında ( صلى الله عليه وسلم ) “onu kırıp yıprattıktan sonra”: **بعدما حَطَمْتُمُوه** dedi.

**الجَوَارس**’a **حَاطُوم** ve **هَاضوم** denir; **حُطَامُ الدنيا** : onun geçici malı, izi ve süsüdür.

Allah جلّ وعزّ dedi: ( **أَخْلَدَهُ كَلاَّ لَيُنبَذَنَّ فِى الْحُطَمَةِ** ) ( **الهُمَزة** : 4 )؛ **الحُطَمَةُ** : ateşin isimlerinden bir isimdir.

Denir ki: çobanların şerri **الحُطَمَةُ**’dir; o, sürüsünü verimli otlaklardan yararlandırmayan, onları tutup (otlağı) sıkıca elinde bulunduran ve onları merada yayılmaya bırakmayan çobandır.

Denir ki: sert olursa, sanki onları sürerken yahut otlatırken sertliği sebebiyle onları kırıyormuş gibi, **راعٍ حُطَمٌ** (هاء’sız) (dır); ondan râcizin sözü:
Gece onu, kırıp geçiren bir sürücüyle: **بِسَوَّاقٍ حُطَم** ile otlattı.

Denir ki: yaşlılık onu kırdıysa: **حَطَمَتْه السِّنُّ**; yaşlanıp zayıfladığı zaman.

Ebû Zeyd dedi: develerden huysuz olana, otu kırıp ezmesinden dolayı **حُطَمَة** denir; koyun da çoğaldığı zaman böyledir.

**حُطامُ الدنيا** : onda bulunan, yok olup kalmayan her maldır.

**الهاضوم**’a **حَاطُوم** denir.

Zayıflayıp ihtiyarlarsa ve güçsüz düşerse at **حَطِمٌ**(dir).

El-Asma‘î: baklanın kurusu kırılıp parçalanırsa o **حُطَام**’dır.

Şemr: zırhlardan **الحُطَمِيَّةُ** : ağır, geniş olandır.
Bazıları dedi: o, kılıçları kıran şeydir; Ali رضي الله عنه için bir zırh vardı, ona **الحُطَمِيَّةُ** denirdi.

**حمط** : İbn Düreyd dedi: bir şeyi soyduğum zaman **حَمْطاً** olarak **حمطْتُ**.
El-Leys dedi: **الحَمَطِيط** : bir bitkidir; onun çoğulu **الحَمَاطِيطُ**’tur.

Dedim: İbn Düreyd’den başkasından, **الحَمَط**’ı soyma anlamında işitmedim; el-Leys’ten başkasından da bitkiler babında **الحَمَطِيطُ**’u (işitmedim).

Şemr’in yazısıyla Yûnus’a dair okudum ki o dedi: denir ki: vurduğun zaman acıt ve **تُحْمِّط** etme; çünkü **التحميط** bir şey değildir. “aşırıya var” der. Dedi: **التحميط**: adamın dövülmesi ve (sonra) “onun vuruşu beni acıtmadı” demesidir; yani mübalağa etmedi.

El-Mutelemmis’in, **الحَمَاطِيط** ile **الحُلَل**’in nakışını benzetmesindeki sözüne gelince:
Sanki onun rengi ve sabah, açılıp dağılırken,
**الغَزَالَة**’dan önce, **الحَمَاطِيط**’in renkleridir.

Şüphesiz Ebû Saîd dedi: **الحَماطِيط** , **حَمَطيطٍ**’in çoğuludur; o, bahar günlerinde baklada bulunan, kırmızılıkla bölümlenmiş bir kurtçuktur; parmakların kınayla bölümlenmesi ona benzetilir. El-Mutelemmis, **الْحُلَل**’in nakışını **الحَماطيط**’in renklerine benzetti.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: dedi: **الحَمَاطَةُ** : adamın boğazında bulduğu bir yanmadır.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr da dedi: **الأَفَانَى** kuruduğu zaman o **الحَمَاطُ**’tur.

Dedim: Araplar katında **الحَمَاطَةُ** , **الحَلَمَةُ**’dir; o da **الجَنْبَة**’dendir; **الأفَانَى** ise, dağılıp saçılan ottandır.

Şemr dedi: **الحَمَاطُ** : Yemen’in meyvesinden, onların yanında bilinen, yenilen (bir şey)dir. Dedim: o,
incire benzer.

Dedim: ve denildi ki: o, şeftalinin **فِرْسِك**’i gibidir.

El-Asma‘î dedi: Araplar, yılanların bir cinsine **شيطانُ الحَمَاط** der.

El-Ferrâ’ okudu:
**عَنْجَرِدٌ** yemin eder, ben yemin ettiğim zaman.
**شيطان الحَمَاطِ**’ın benzeri gibi bilirim.

**العَنْجَرِدُ** : sivri dilli kadındır. Denildi ki: **الحَماطُ** , Hüzeyl dilinde: onların beldelerinde biten iri ağaçlardır; yılanlar ona alışır.

Bazıları okudu:
**الحَمَاطِ**’tan değneklerin benzerleri gibi.

**حَمَاط** : bir yerdir; Zü’r-Rumme onu şiirinde zikretti:
Yüklerle yetiştiğimizde ve yükselmişken,
**حَمَاطَ** ve kuşluk vaktinin kertenkele(si) huysuz.

El-Asma‘î dedi: denir ki: onun kalbinin **حَماطَة**’sini vurdun; “kalbinin tanesini vurdun” ve “kalbinin karasını (vurdun)” demen gibi. El-Asma‘î okudu:
Keşke karga, kalbinin **حَمَاطَة**’sini atmış olsaydı,
Amr’ı; ve körelmeyen oklarıyla.

Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den; o, Ka‘b’dan zikretti ki o dedi: önceki kitaplarda Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) isimleri: Muhammed, Ahmed, **المُتَوَكِّل** ve **المُخْتار** , ve **حِمْيَاطا**; manası: harem(ler)i koruyan: **حَامِي الحُرَم**; ve **فارِقْلِيطا** yani hak ile bâtılı ayırır.

**طحم** : el-Leys dedi: **طَحَمَةُ السَّيْلِ** : onun çoğunun itişi (şiddetli akışı)dır.
**وطَحَمَةُ الفِتْنَةِ** : onun yanında insanların dolaşmasıdır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: bize insanlardan bir **طُحْمَةٌ** ve bir **طَحْمَةٌ** geldi; ve aynı şekilde selin **طَحْمَةُ**’si ve onun **طُحْمَتُه**’si; طاء’nın fethasıyla ve dammasıyla; ve onlar **القَادِيَة**’den daha çoktur; **القادِيَة** : sana ilk gelen(ler)dir.

**الطَّحْمَاء** : bilinen bir bitkidir.

El-Asma‘î dedi: **الطَّحُوم** ve **الطَّحُورُ** : itişlerdir. **قَوْسٌ طَحُورٌ** ve **طَحُومٌ** bir manadadır.

**محط** : el-Leys dedi: **المَحْطُ** , doğanın tüyünü yağladığı gibi: **يَمْحَطُ**; yani onu yağlar.
Denir ki: doğan **اَمتحَط** etti.

Denir ki: kirişi **مَحَّطَتُ**; o, onu düzeltmek için parmakları üzerinden geçirmendir; ve aynı şekilde **تَمْحِيطُ العَقَب** onun arıtılmasıdır.

En-Nadr dedi: **المُمَاحَطَةُ** : devenin, dişi deveyi çöktürmek için ona vuracağı sırada, onun mızrak ucu (gibi) sertliğinin şiddetidir; denir ki: onunla çekişti ve onu, şiddetli bir **مِحَاطاً** ile sıkıştırdı; nihayet onunla yere vurdu.

Kılıcını kınından **امْتَحطَ** etti; ve onu, kılıfından çekip çıkardığı zaman **امْتَخَطه**.

**طمح** : el-Leys dedi: denir ki: bir kimse, bakışıyla bir şeye fırlattığı zaman **طَمَحَ**; ve bakışı fırlayan at: **طامحُ البصر**. Ebû Duvâd dedi:
Uzun, bakışı fırlayan göz,
Köpeğin tokmağına doğru.

At, ellerini kaldırdığı zaman ona denir ki: **طمّح** etti, **تَطْمِيحاً**.

Ebû Amr dedi: kadınlardan **الطَّامِحُ** : kocasından nefret eden ve başkasına bakan kadındır.
Ve okudu:
Sevgiyi, gözü kenarlı (kadın)dan istedi; (o) **طامح**.

Gözünü bir erkeğe doğru bakışıyla fırlattığı zaman **طَمَحَت**; bakışını kaldırdığı zaman denir ki: **طَمَحَت**; ve **طمحَ به** : onu götürdü. İbn Mukbil dedi:
Yüksek ense(li), yüzücü yılların küçük (atı),
Yaşlıyı ve yaşlının elbisesini çekiştirirken, yaşlı **يَطْمَح** kalır.

**يطمح** : koşar ve yaşlıyı ve elbisesini götürür. **امرأَة طَمَّاحَة** : sağa sola, kocasından başkasına bakışını çok eder.

Ve dedi: **طَمَحَاتُ الدَّهْرِ** : onun şiddetleridir; bazen hafifletilir. Şair dedi:
Gamlarım göğüste geceleyin onu kışkırtır,
Bir dehrin **طَمْحَاتُ**’ı; ben onları savacak değildim.

Dedi: buradaki **ما** صلة’dir.

Havada bir şey fırlattığın zaman dedin ki: onunla **طَمَّحْتُ** , **تطميحاً**.

**الطَّمّاحُ** : Arapların isimlerindendir.

**مطح** : el-Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **المَطْحُ** : elle vuruştur. Dedi: adam, cariyesini onunla **مَطَحَ** eder; onu nikâhladığı zaman. Dedim: ele açık (avuç içiyle) vuruş **البَطْحُ**’tır; ve ben, ميم ile **المطج**’i bilmem; إلا ki **الباءُ** ميم’e بدل edilmiş olsun.
