# حمق (ح-م-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - م - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والميم معهما
ق ح م، ق م ح، ح م ق، م ح ق مستعملات
قحم:
قَحَمَ الرجُلُ يَقْحَم قُحوماً في الشِعْر، ويقال في الكلام العام: اقتَحَمَ وهو رَمْيُه بنفسَه في نَهْر أو وَهْدةٍ أو في أمْرٍ من غير رَوِيّة. ويقال: قَحَمَ قُحُوماً: إذا كَبِرَ.
قال زائدة: قَحَمَ وأقحَمَ تجاوَزَ، واقتَحَم هو. والقَحْم: الشّيْخ الخَرِف، والقَحْمةُ: الشَّيْخةُ، قال الراجز:
إنّي وإنْ قالوا كبير قَحْمُ		عندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ
والقُحْمةُ: الأمْرُ العظيم. لا يَركَبُها كل أحَد، والجمعُ: قُحَم. وقُحَم الطريق: ما صَعُبَ، قال:
يَرَكَبْنَ من فَلْجٍ طريقاً ذا قُحَمْ
وبعيرٌ مِقحام: يقتَحِم الشَّوْلَ من غير إِرسالٍ فيها. والمُقْحَمُ: البعير الذي يُربع ويُثنى في سنة واحدة فَتقتَحِمُ سِنُّ. وبعير مُقْحَم: يُقْحَم في مَفازة من غير مُسيمٍ ولا سائقٍ، قال ذو الرمة:
أو مُقحَمٌ أَضعَفَ الإِبطانَ حادِجُه		بالأَمسِ فاستَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ
شبَّهَ به جَناحَي الظليم. وأعرابيُّ مُقْحَم: أي نَشَأ في المَفازة لم يخرُجْ منها. والتقحيم: رَمْي الفَرَس فارسَه على وجهه. وفي الحديث: "إنّ للخُصومة قُحَماً" أي إنّها تُتَقَحَّمُ على المَهالِك وقُحْمُة الأَعراب: سَنَةٌ جَدْبةَ تَتقحَّم عليهم، أو تَقَحُّمُ الأعراب بلاد الريف.
قمح:
القَمْحُ: البُرُّ. وأَقْمَحَ البُرُّ: جَرَى الدقيقُ في السُّنْبُل. والاقتِماحُ: ما تَقتَمِحُه من راحتكَ في فيكَ. والاسم: القُمْحة كاللُّقْمة والأُكْلة. القمحة: اسمُ الحُوارِش. والقُحَّمان: وَرْسٌ، ويقال: زَعْفَران.
وقال زائدة: هو الزَّبَدُ وقال النابغة:
إذا فُضَّتْ خَواتُمه علاه		يَبيسُ القُمَّحانِ من المُدام
والقامِح والمُقامِحُ من الإبِلِ: الذي اشتدَّ عَطَشُه فَفَتَر فُتُوراً شديداً. وبَعير مُقْمَحٌ، وقَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً وأقمَحَه العَطَش والذليل مُقمَح: لا يكادُ يرفَعُ بصَره. وقولُ الله -عزَّ وجلَّ- فهمُ مُقحَوُن أي خاشعون لا يَرفَعُونَ أبصارهم، وقال الشاعر:
ونحن على جوانِبِهِ عُكُـوفٌ		نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبِلِ القِماحِ
وفي مَثَل: "الظَمَأُ القامِحُ خَيْرُ من الرِيِّ الفاضِح" يُضرَبُ هذا لِما كان أوّله مَنْفَعَة وآخرهُ نَدامة.
ويقال: القامِحُ الذي يَردُ الحَوضَ فلا يشرَب. ويقال: رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ: أي حتى تَرَكْتُ الشَرابَ. وابِلٌِ قِماحُ.
محق:
مَحَقَهُ اللهُ فانمَحَقَ وامتَحَقَ : أي ذَهَبَ خيرُه وبَرَكَتُه ونَقَصَ، قال الشاعر:
يَزدادُ حتّى إذا ما تَمَّ أعقَبَـه		كَرُّ الجَديدَيْن نَقْصاً ثمَّ يَنْمَحِقُ
والمُحِاقُ: آخِرُ الشَّهْر إذا انمَحَقَ الهِلالُ فلم يُرَ، قال:
بلالُ يا ابنَ الأَنجُمِ الأَطلاقِ		لَسْنَ بنَحْساتٍ ولا مِحـاقِ
ويُرْوَي: ولا أَمحاقِ.
حمق:
استَحْمَقَ الرجلُ: فَعَلَ فِعْلَ الحَمْقَى. وامرأةٌ مُحْمِقٌ: تَلِدُ الحَمْقَى. وفَرَسٌ مُحْمِقٌ: لا يَسْبِقُ نَتاجُها.
وحَمَقَ حَماقة وحُمْقاً: صارَ أحمَقَ. والحُماقُ: الجُدَريّ. يقال منه رَجُلٌ مَحمُوقٌ. وانحَمَقَ في معنى استَحْمَقَ، قال:
والشَّيْخُ يَوماً إذا ما خِيفَ يَنْحَمِقُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** onlarla birlikte
**ق ح م**، **ق م ح**، **ح م ق**، **م ح ق** kullanımdadırlar.

**قحم**:
**قَحَمَ** adam **يَقْحَم** **قُحوماً** şiirde; ve genel sözde denilir: **اقتَحَمَ**; o, kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, düşüncesizce atmasıdır. Ve denilir: **قَحَمَ قُحُوماً**: büyüdüğü zaman.
Zâide dedi: **قَحَمَ** ve **أقحَمَ** aştı; ve **اقتَحَم** odur. Ve **القَحْم**: bunamış ihtiyar; ve **القَحْمةُ**: ihtiyar kadın; râciz dedi ki:
Ben, her ne kadar “büyük **قَحْمُ**” dedilerse de		bende bir **حُداءٌ** (deve sürme ezgisi) vardır, **زَجَلٌ** (nağmeli ses) ve **نَهْمُ** (iştah/şiddetli arzu).
Ve **القُحْمةُ**: büyük iş. Ona herkes binmez; çoğulu: **قُحَم**. Ve **قُحَم الطريق**: zor olan şey; dedi ki:
Bir **فَلْج**’den (yarık/boğaz) **ذا قُحَمْ** (zorluklar sahibi) bir yola binerler.
Ve **بعيرٌ مِقحام**: içinde salıverme olmaksızın **الشَّوْلَ**’e (sütü çekilmiş dişi develere) dalar. Ve **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde basan ve iki yaşına giren deve; böylece dişi (**سِنُّ**) dalar. Ve **بعير مُقْحَم**: bir otlatıcı ve bir sürücü olmaksızın bir çöl düzlüklerine sürülür; Zû’r-Rumme dedi ki:
Yahut bir **مُقحَمٌ** ki, dün **حادِجُه** (yükü/heybesi) karınları zayıflatmış; böylece iki **العِدْلانِ** (iki yan yük) ve **القَتَبُ** (semer) geri kalmıştır.
Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve **أعرابيُّ مُقْحَم**: yani çöl düzlüklerinde yetişti, ondan çıkmadı. Ve **التقحيم**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz çekişmenin **قُحَماً**’ı vardır” yani o, helâklere üzerine dalınır; ve **قُحْمُة الأَعراب**: onlara dalan kurak bir yıl; yahut bedevîlerin kır ülkelerinin beldelerine dalması.

**قمح**:
**القَمْحُ**: buğdaydır. Ve **أَقْمَحَ** buğday: un başakta aktı. Ve **الاقتِماحُ**: avucundan ağzına aldığın şeydir. Ve isim: **القُمْحة** lokma ve bir yeme gibi. **القمحة**: **الحُوارِش**’in adıdır. Ve **القُحَّمان**: **وَرْسٌ** (boya otu); ve denilir: safran.
Zâide dedi: o, **الزَّبَدُ**’dür (köpük/kaymak). Nâbiga dedi ki:
Mühürleri açıldığı zaman onun üzerine çıkar		**القُمَّحانِ**’ın (kurumuşu) içkiden.
Ve develerden **القامِح** ve **المُقامِحُ**: susuzluğu şiddetlenen, sonra çok şiddetli bir gevşeme ile gevşeyen kimsedir. Ve **بَعير مُقْمَحٌ**; ve **قَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً**; ve susuzluk onu **أقمَحَه**. Ve zelil **مُقمَح**: bakışını neredeyse kaldırmaz. Ve Allah’ın sözü -azze ve celle-: “Onlar **مُقحَوُن**’dur” yani boyun eğmişlerdir, gözlerini kaldırmazlar. Şair dedi ki:
Ve biz onun yanlarında bekleyişteyiz		bakışı kısarız, **القِماحِ** develer gibi.
Ve bir meselde: “**الظَمَأُ القامِحُ** (şiddetli susuzluk) **خَيْرُ**dür **من الرِيِّ الفاضِح**’tan (rezil eden kanmışlıktan).” Bu, başı fayda olup sonu pişmanlık olan şey için darb-ı mesel yapılır.
Ve denilir: **القامِحُ** o kimsedir ki havuza varır da içmez. Ve denilir: **رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ**: yani içmeyi bırakıncaya kadar kandım. Ve **ابِلٌِ قِماحُ** (içmeyen/susuzluğu şiddetli develer).

**محق**:
Allah onu **مَحَقَهُ** da o **انمَحَقَ** ve **امتَحَقَ**: yani hayrı ve bereketi gitti ve eksildi. Şair dedi ki:
Artar; nihayet tamam olunca onu ardından getirir		iki yeninin dönüşü, eksiltme; sonra **يَنْمَحِقُ**.
Ve **المُحِاقُ**: ayın sonu; hilâl **انمَحَقَ** olup görülmediği zaman. Dedi ki:
Bilâl, ey salıverilmiş yıldızların oğlu		biz uğursuzluklar ve **مِحـاقِ** değiliz.
Ve rivayet olunur: “ve **أَمحاقِ** değil.”

**حمق**:
**استَحْمَقَ** adam: ahmakların fiilini yaptı. Ve **امرأةٌ مُحْمِقٌ**: ahmakları doğurur. Ve **فَرَسٌ مُحْمِقٌ**: yavrusu yarışta geçmez.
Ve **حَمَقَ حَماقة وحُمْقاً**: ahmak oldu. Ve **الحُماقُ**: çiçek hastalığıdır. Ondan denilir: **رَجُلٌ مَحمُوقٌ**. Ve **انحَمَقَ** **استَحْمَقَ** mânâsındadır; dedi ki:
Ve ihtiyar, bir gün korkulunca **يَنْحَمِقُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحُمْقُ والحُمُقُ: قِلَّةُ العقل. وقد حَمُقَ الرجل بالضم حَماقَةً فهو أَحْمَقُ. وحَمِقَ أيضاً بالكسر يَحْمَقُ حُمْقاً، فهو حَمِقٌ قال يزيد بن الحكم الثقفيّ:
قد يٌُْتِرُ الحُوَلُ الـتَـقِيُّ ويُكْثِرُ الحَمِقُ الأَثيمُ
وامرأةٌ حَمْقاءُ، وقومٌ ونسوة حُمُقٌ وحَمْقى وَحَماقى. والبَقْلَةُ الحَمْقاءُ: الرِجْلَةُ. وحَمُقَتِ السوقُ أيضاً: بالضم، أي كسَدتْ. وأَحْمَقَتِ المرأَةُ، أي جاءت بولد أَحْمَقَ؛ فهي مُحْمَِقٌ ومُحْمِقَةٌ. فإن كان من عادتها أن تَلِدَ الحَمْقى فهي: محماقٌ. ويقال: أَحْمَقْتُ الرجلَ: إذا وجدتَهُ أَحْمَقَ حَمَّقْتُهُ تَحْميقاً: نسبته إلى الحُمْقِ. وحامَقْتُهُ، إذا ساعدتَه على حُمْقِه. واسْتَحْمَقْتُهُ، أي عددته أَحْمَقَ. وتحامَقَ فلانٌ، إذا تكلَّف الحَماقَةَ ويقال: انْحَمَقَتِ السوقُ، أي كَسَدتْ. وانْحَمَقَ الثوبُ، أي أَخْلَقَ. والحُماقُ: كالجُدَريّ يصيبُ الإنسان قال أبو عبيد: يقال منه رجل مَحْموقٌ.

##### Türkçe

**الحُمْقُ** ve **الحُمُقُ**: aklın azlığı. Ve adam **حَمُقَ** (ötre ile) **حَماقَةً** (olarak) (olur); o hâlde o **أَحْمَقُ**tur. Ve **حَمِقَ** da (esre ile) **يَحْمَقُ** **حُمْقاً** (olur); o hâlde o **حَمِقٌ**tir. Yezîd b. el-Hakem es-Sekafî dedi ki:
قد يٌُْتِرُ الحُوَلُ الـتَـقِيُّ ويُكْثِرُ الحَمِقُ الأَثيمُ
Ve **امرأةٌ حَمْقاءُ**; ve **قومٌ** ve **نسوة** **حُمُقٌ** ve **حَمْقى** ve **حَماقى**. Ve **البَقْلَةُ الحَمْقاءُ**: **الرِجْلَةُ**. Ve **حَمُقَتِ السوقُ** da: (ötre ile), yani durgunlaştı. Ve kadın **أَحْمَقَتِ**; yani **أَحْمَقَ** bir çocukla geldi; o hâlde o **مُحْمَِقٌ** ve **مُحْمِقَةٌ**dir. Şayet âdetinden **الحَمْقى** doğurmak ise, o hâlde o: **محماقٌ**dur. Ve denir ki: **أَحْمَقْتُ الرجلَ**: onu **أَحْمَقَ** bulduğum zaman. **حَمَّقْتُهُ تَحْميقاً**: onu **الحُمْقِ**e nispet ettim. Ve **حامَقْتُهُ**: onu **حُمْقِه** üzerinde desteklediğim zaman. Ve **اسْتَحْمَقْتُهُ**: yani onu **أَحْمَقَ** saydım. Ve falan **تحامَقَ**: **الحَماقَةَ**yi külfete girdiği zaman. Ve denir ki: **انْحَمَقَتِ السوقُ**: yani durgunlaştı. Ve **انْحَمَقَ الثوبُ**: yani eskidi. Ve **الحُماقُ**: insana isabet eden, **الجُدَريّ** gibi (bir şey)dir. Ebû Ubeyd dedi ki: ondan **رجل مَحْموقٌ** denir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والميم
حمق ، قحم ، قمح ، محق : مستعملة .
قحم : قال الليث : قَحَمَ الرّجلُ يَقْحَمُ قُحُوماً . وفي الكلام العامِّ : اقْتَحَم وهو رَمْيُه بنفسه في نَهرٍ أو وهْدَة أو في أمر من غير دُرْبَة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ? لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ ) ( البَلَد : 11 ) ثم فسر اقْتِحَامَها فقال : ( فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ ) . وقرىء : ( ? لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ ) ( البلد : 13 ، 14 ) ومعنى فلا اقْتَحَمَ العَقَبة أي فلا هو اقتحم العقبة ، والعرب إذا نفت بلا فعلاً كررتها كقوله : ( ? لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ? ) ( القِيَامَة : 31 ) ولم يُكَرِّرْها هاهنا : لأنه أضمر لها فعلاً دل عليه سياق الكلام كأنه قال : فلا آمَنَ ولا اقْتَحَم العَقَبَة ، والدليل عليه قوله : ( مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ ) ( البلد : 17 ) . ويقال : تَقَحَّمَتْ بفلان دابَّتُه وذلك إذا نَدَّتْ به فلم يضبط رأسها ، فربما طوَّحت به في وهْدَة أو وَقَصَتْ به . وقال الراجز : أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ يقال : إن الناقة إذا تَقَحَّمَتْ براكبها نادَّةً لا يضبِط رأسَها إنه إذا سَمّى أُمَّها وقَفَت وعَلْكَم اسم ناقة . وفي حديث عليّ ح أنه وكَّل عبد الله بن جعفر بالخُصُومة وقال : ( إنَّ للخصومة قُحَماً ) . قال الليث : القُحَمُ : العِظامُ من الأمور التي لا يَرْكَبُها كلُّ أَحَد ، والواحدة قُحْمَة . وقال أبو عُبيد : قال أبو زيد الكلابيُّ : القُحَم : المهالك . قال أبو عُبيد : وأصلهُ من التقحم . قال : ومنه قُحْمَةُ الأعراب ، وهو أن تُصيبَهم السَّنَةُ فتُهلكهم ، فذلك تَقَحُّمها عليهم أو تَقَحُّمُهُم بلادَ الرِّيفِ . وقال ذو الرُّمَّة يصف الإبل وشدة ما تلقى من السّير حتى تُجْهِضَ أولادها : يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ وقال شمر : كلُّ شاقَ صعب من الأمور المُعضِلة والحُروب والدُّيون فهي قُحَمٌ . وأنشد لرؤبة : من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد قال : قُحَمُ الدَّيْنِ : كثرته ومَشَقَّتُه . قال ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة : والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم يقول : إذا تقَحَّمَ في أمر لم يطش ولم يخطىء ، قال : وقال ابن الأعرابي في قوله : قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ قال : إقدامٌ وجرأةٌ وتقحُّم ، وقال في قوله : ( معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ ) . قال شمر : التَّقَحُّم : التقدُّم والوقُوع في أُهْوِيَّة وشِدَّة بغير رَوِيَّة ولا تَثَبُّت . وقال العجَّاج : إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ يقول : صُرِع الذي أُصيبت كُلْيَتُه . قال : واقْتَحَم النَّجْمُ إذا غاب وسقط . وقال ابن أحمر : أُراقبُ النجم كأني مُولَع بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم
أي يسقط . وقال جرير في التقدّم : هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها وقال الليث : المَقاحيمُ مِنَ الإبل التي تَقْتحِم فتضرب الشّوْلَ من غير إرسال فيها ، والواحد مِقْحَامٌ . قلت : هذا من نعت الفُحُول . والمُقْحَمُ : البعيرُ الذي يُرّبِعُ ويُثني في سنة واحدة : فَتَقْتَحِمُ سنٌّ على سنَ قبل وقتها . يقال : أُقْحِمَ البَعِيرُ وهذا قول الأصمعي إن البعير إذا ألقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو مُقْحَم ، وذلك لا يكون إلاَّ لابْن الهرِمين . وقال الليث : بعيرٌ مُقْحَم . وهو الذي يُقْحَمُ في المفازة من غير مُسِيمٍ ولا سائق . وقال ذو الرُّمَّة : أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ قال : شبَّه به جَنَاحَي الظَّليم . قال : وأعرابيٌّ مُقْحَمٌ : نشأ في البَدْو والفَلَواتِ لم يُزَايلها . والتَّقْحيم : رَمْيُ الفَرَسِ فارِسَه على وَجْهِه وأنشد : يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر ) . قال أبو عُبيد : اقْتَحَمَتْه عيني إذا احْتَقَرَتْه ، أراد الواصف أنه لا تستصغره العينُ ولا تزدريه لقصره ، وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف . وكُلُّ شيء نُسب إلى الضَّعْف فهو مُقْحَمٌ ، ومنه قول الجَعْدِي : علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم وأصل هذا كله من المُقْحَم الذي يتحول من سِنِّ إلى سِنَ في سنة واحدة . وقال ابن الأعرابي : شيخ قَحْرٌ وقَحْمٌ بمعنى واحد . وقال أبو عمرو : القَحْمُ : الكبير من الإبل ، ولو شُبِّه به الرجلُ كان جائزاً ، والقَحْرُ مثله . وقال أبو العَمَيْثَل الأعرابي : القَحْمُ الذي أقْحَمَتْه السِّن تراه قد هَرِم في غير أوان الهَرَم . قمح : قال الليث : القَمْحُ : البُرُّ . قال : وإذا جَرَى الدَّقيقُ في السُّنْبُل من لَدُنِ الإنضاج إلى الاكتناز ، تقول : قد جَرى القمحُ في السُّنْبل ، وقد أقْمَحَ البُرُّ . قلت : وقد أنْضَج ونَضِج ، والقَمْحُ لغةٌ شاميّةٌ ، وأهل الحجاز قد تكلموا بها . وقال الليث : الاقْتِماحُ : أخْذُك الشيء في راحتِك ثم تَقْتَمِحهُ في فِيك ، والاسم القُمْحَةُ كاللُّقْمَةِ والأُكْلَةِ : قال : والقَمِيحَةُ : اسم الجُوَارِشِ . قلت : يقال : قَمِحْتُ السويقَ أَقْمَحُهُ قَمحاً إذا سفِفْتَه . أخبرني بذلك المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : والقَمِيحَة : السَّفُوفُ من السَّويقِ وغيره . الليث : القُمَّحان : يقال : وَرْس . ويقال : زَعْفَران . وقال أبو عُبيد : القُمَّحَانُ : زَبَدُ الخَمْرِ
ويقالُ : طيبٌ . وقال النابغة : ( يبَيسُ القُمَّحَان مِنَ المَدَام ) وقال الليث : المُقامِحُ والقامِح من الإبل الذي قد اشتد عطَشُه حتى فَتَر لذلك فُتوراً شديداً ، وبعير مُقْمَح ، وقد قَمَحَ يَقْمَح من شِدَّةِ العطش قُموحاً ، وأقمحَه العطشُ فهو مُقْمَح . وقال الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) : خاشعون لا يرفعون أبصارَهم ، قلت : كلُّ ما قاله الليث في تفسير القامِح والمُقامِح وفي تفسير قوْله : ( إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ( فخطأٌ ، وأهل العربية والتفسير على غيرِه ، فأما المُقامِح فإنّ الإيَادِيّ أقرأني لشَمِر عن أبي عُبَيد عن الأصمعي أنه قال : بَعِيرٌ مُقامحٌ وكذلك الناقةُ بغير هاء إذا رَفَع رأسَه عن الحوضِ ولم يشرَب . قال وجمعه قِمَاحٌ . وقال بِشْر بن أبي خازم يَذْكر سفينةً ورُكبانَها : ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح قال أبو عُبيد : قَمَحَ البعيرُ يَقْمَحُ قُموحاً وقَمَه يَقْمَه قُموها : إذا رفع رأسَه ولم يشرَب الماء . ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : التقَمُّحُ : كراهةُ الشُّرْبِ . وقال الهُذَليّ : فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح رواه بضمِّ القافِ قُماح ورواه ابنُ السِّكِّيت في شهري قِماح بالكسر وهما لغتان . وشَهْرا قُماح هما الكانونانِ أشدُّ الشتاءِ برداً : سُمِّيا شهرَي قِماح لكَراهةِ كلِّ ذِي كَبِدٍ شُرْبَ الماء فيهما : ولأن الإبِلَ لا تشربُ الماءَ فيهما إلا تَعْذيراً . وقال أبو زَيد : تَقَمَّحَ فلان من الماء : إذا شرِبَ الماء وهو متكاره . وقال شمر : يقال لشَهْرَي قِماح : شَيْبَانُ ومَلْحانُ . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) فإن سَلَمة روى عن الفراء أنه قال : المُقْمَحُ : الغاضُّ بصرَه بعد رفعِ رأسِه . وقال الزَّجَّاج : المُقْمَحُ : الرافع رأسَه الغاضُّ بصرَه . قال : وقيلَ للكانونَيْنِ شَهْرا قُمَاح : لأن الإبلَ إذا وَرَدَت الماءَ فيهما ترفعُ رؤوسها لشِدَّة بَرْده . قال : وقولُه : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ ( هي كناية عن الأيدي لا عن الأعناقِ لأنَّ الغُلَّ يجعَلُ اليدَ تَلِي الذَّقَنَ والعُنُقَ وهو مقاربٌ للذَّقن . قلتُ : وأراد جلّ وعزّ أنَّ أيديَهم لمّا غُلَّت عند أعناقِهم رَفَعَتِ الأغلالُ أذقانَهم ورؤوسهم صُعُداً كالإبل الرافعةِ رؤوسها . وقال اللّيثُ : يقال في مَثَل : ( الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) . قلتُ : وهذا خلاف ما سمِعناه من العربِ ، والمسموع منهم : ( الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) ومعناه العطشُ الشاقُّ خيرٌ من
رِيَ يَفضحُ صاحبَه . وقال أبو عُبيد في قَوْل أُمِّ زَرْع : ( وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح ) أي أرْوَى حتى أَدَعَ الشربَ من شِدة الرِّي : قلتُ : وأصْلُ التقَمُّح في الماء فاستعارتْه في اللَّبن ، أرادت أنها تَرْوى من اللَّبن حتى ترفع رأسها عن شُرْبه كما يفعل البعيرُ إذا كَرِه شُرْبَ الماء . قال ابن شُمَيل : إنَّ فلاناً لَقَموح للنَّبِيذ أي شَرُوبٌ له وإنه لَقَحوف للنبيذ . وقد قَمَحَ الشرابَ والنبيذَ والماء واللَّبَن واقْتَمَحَه وهو شُرْبه إيّاه . وقَمِح السَّوِيقَ قَمْحاً ، وأما الخبزُ والتّمرُ فلا يقال فيهما : قمِحَ ، إنما يقال القمح فيما يُسَفّ . محق : قال الليث : المَحْقُ : النُّقصانُ وذَهابُ البركة . قال : والمَحاقُ : آخر الشهر إذا امَّحَق الهلال . وأنشد : يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق قال : وتقول : مَحَقَه الله فامَّحق وامْتَحَق أي ذهبَ خيرُه وبركتُه . وأَنشد لِرُؤبةَ : بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ قلت : واختلفَ أهل العربية في اللَّيالِي المحاقِ ، فمنهم من جَعَلها الثلاثَ التي هي آخرُ الشهرِ وفيها السِّرارُ وإلى هذا ذهب أبو عُبيد وابن الأعرابي ، ومنهم من جَعَلها ليْلةَ خمسٍ وستَ وسبعٍ وعشرين لأن القمرَ يطلُع في أخيرِها ثم يأتي الصّبحُ فيَمْحَقُ ضوءَ القمر ، والثلاثُ التي بعدها هي الدَّآدِىء وهذا قول الأصمعيّ وابن شُمَيل وإليه ذهب أبو الهيْثَم والمبرِّد والرِّياشي ، وهو أصحُّ القولَيْن عِندي . ابن السكيت عن أبي عمرو : الإمْحَاقُ : أن يَهِلك المال كمَحاقِ الهلالِ وأنشد : أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا قال : وقال الأصمعي : جاء في ماحقِ الصَّيف أي في شدَّةِ حَرِّه . وقال ساعِدةُ الهُذَليُّ : ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم ويقال : يوم ماحِقٌ : إذا كان شديدَ الحَرِّ أي أنه يَمْحَقُ كلّ شيء ويَحْرِقُه وقد مَحقْتُ الشيءَ أَمْحَقُه . وقَرْنٌ مَحِيقٌ : إذا دُلِك فذهب حَدّه ومَلُسَ . ومن المَحْقِ الخَفي عند العرب أن تَلِدَ الإبلُ الذّكورَ ولا تِلدَ الإناثَ : لأن فيه انقطاعَ النَّسِل وذِهابَ اللَّبَن . ومن المَحْقِ الخَفِي النَّخْل المُقارَب بينَه في الغَرْسِ . وكلُّ شيء أبطَلْتَه حتى لا يبقَى منه شيءٌ فقد مَحَقْتَه وقد أمْحَقَ أي بَطَلَ . قال الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ ) ( البَقَرَة : 276 ) أي يَستأْصِل الله الرِّبا فيُذْهِب رَيْعَه وبَركتَهُ . وقال أبو زيد : مَحَقَه الله وأَمْحَقَه وأبَى الأصمعيّ إلاّ مَحَقَه . ويقال : مُحَاقُ القمر وَمِحاقُه . ومَحَّق فلانٌ بفلان تَمْحِيقاً : وذلك أنَّ
العرب في الجاهِلية إذا كان يَوْمُ المُحاق من الشَّهر ، بدَرَ الرجل إلى ماء الرجل إذا غاب عنه فيَنْزِل عَلَيه ويَسْقِي به مالَه ، فلا يَزال قَيِّمَ الماء ذلك الشَّهْر ورَبَّه حتى يَنْسَلِخَ ، فإذا انْسَلَخ كان رَبُّه الأوَّلُ أحَقَّ بِه ، وكانت العرب تدعو ذلك المَحِيقَ . أبو العبَّاس عن ابن الأعْرابيّ قال : المَحْقُ : أن يَذْهَب الشيء كُلُّه حتى لا يُرَى منه شَيْءٌ ، ومنه قول الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ ( أي يَسْتأْصِلُ الله . حمق : قال الليث : حَمُقَ الرجلُ يَحْمُقُ حَماقَة وحُمْقاً ، واسْتَحْمَق الرجُل إذا فَعَل فِعْل الحَمْقَى . وامْرأةٌ مُحْمِقٌ : تَلِدُ الحَمْقَى . ويُقال مُحْمِقَةٌ . وقالت امْرَأَةٌ من العرب : لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ وسئل أبو العباس عن قول الشاعر : إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَ اسِ تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ فقال : سُئل بعضُ البُلغَاءِ عن الْحُمقِ فقال : أَجْودُه خَيْرُه قال : ومَعناه أن الأحْمَق الذي فيه بُلْغَةٌ يطاوِلُك بحُمْقِه فلا تعثُر على حُمْقه إلاّ بعد مِرَاس طويل ، والأحْمَق : الذي لا مُلاَوَمَ فيه ينكشف حُمقُه سريعاً فتستريح منه ومن صُحبتِه . قال : ومعْنى البيْت مُقَدَّم ومؤخَّر ، كأنه قال : إن للحُمق نعمةً في رِقابِ العُقَلاءِ تَغِيبُ وتَخْفَى على غيرهم من سائر الناس لأنهم أفطَن وأذكَى من غيره . قال : والأحْمَق : مأخوذٌ من انحماق السوقِ إذا كسدَت فكأنه فَسَد عَقلُه حتى كَسد . أبو عُبيد عن الأحمر : نام الثَّوْبُ وانحمق إذا خَلُق . قالَ : وانْحمقَت السّوقُ إذا كَسَدت . قال : وقال الكسائي : الحُمَاقُ : الجُدَرِيُّ يقال منْه رجل مَحْموق . وقال ابن دُرَيْد : انحمق الرجُل إذا ضَعُفَ عن الأمر . قال : والحَمِق : الخفيف اللِّحية ، وقال غيره : يقال رَجُلٌ أحْمَق وحَمِقٌ بمعنًى واحِد . والحُمَيقَاءُ : الجُدَرِيُّ الذي يصيبُ الصِّبيانَ . والبَقْلَةُ الحَمقاءُ : هي الفَرْفَخَةُ . قال : والحَمَاق : نَبْتٌ ذكَرَتْه أمُّ الهيثم قال : وذَكَر بعضُهم أن الحَمَقِيق نَبْتٌ . وقال الخليل : هو الهَمَقِيق . وقال الليث : فَرَسٌ مُحْمِق إذا كان نِتاجُها لا يَسبِق . قلت : لا أَعْرِفُ المُحْمِق بهذا المعْنى . وقال أبو زيد : انْحمق الطَّعام انْحماقاً . ومَأقَ مُؤُوقاً إذا رَخُص . ابن السِّكِّيت : يقال : لِلَّيَالي التي يطلُع القمرُ فيها لَيلَه كلَّه فيكون في السماء ومن دونِه غَيْمٌ فترَى ضَوْءاً ولا ترى قمراً فتَظُن أنك قد أصْبَحْت وعليك لَيْل : المُحْمِقات . يقال : غَرَّنِي غُرورَ المُحْمِقات . ثعلب عن ابن الأعرابي قالَ : الحُمْق أصلُه
الكسادُ . ويقال للأَحْمَق : الكاسِد العَقْل . قال : والحُمْق أيضاً : الغُرور . يقال : سِرْنا في لَيَال مُحْمِقاتٍ إذا اسْتَتر القمر فيها بغَيْم أبْيضَ رقيق فيَسير الرَّاكِبُ وهو يَظُن أنه قد أصبح حتى يملَّ ، قال : ومنه أخذ اسم الأحمق لأنه يغرك في أول مجلسه بتعاقله ، فإذا انتهى إلى آخر كلامه بيَّن حمقه فقد غرك بأول كلامه .

##### Türkçe

**باب الحاء والقاف والميم**
**حمق** ، **قحم** ، **قمح** ، **محق** : kullanımdadır.

**قحم** : Leys dedi ki: **قَحَمَ** adam **يَقْحَمُ** **قُحُوماً**. Ve umumî konuşmada: **اقْتَحَم**; bu, kişinin kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut tecrübesiz olarak bir işe atmasıdır.

Allah azze ve celle dedi ki: ( ? **لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ** ) ( **البَلَد** : 11 ) sonra onun **اقْتِحَام**’ını açıkladı da dedi ki: ( **فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ** ) . Ve şöyle okunmuştur: ( ? **لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ** ) ( **البلد** : 13 ، 14 ) ve “**فلا اقْتَحَمَ العَقَبة**”nın manası: yani o, engeli aşmadı; Araplar bir fiili **بلا** ile nefyettiklerinde onu tekrar ederler; şu sözü gibi: ( ? **لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ?** ) ( **القِيَامَة** : 31 ) ve onu burada tekrar etmedi: çünkü ona, sözün akışının delalet ettiği bir fiili gizledi; sanki şöyle dedi: “Ne iman etti ne de engeli aştı”; bunun delili de şu sözüdür: ( **مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ** ) ( **البلد** : 17 ) . Ve denir ki: **تَقَحَّمَتْ** falan kimseyle onun biniti; bu, onunla ürküp kaçtığı ve başını zapt edemediği zamandır; bazen onu bir çukura savurur yahut onu düşürür. Râciz dedi ki:
أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ
وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم
ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ

Denir ki: deve, binicisiyle **تَقَحَّمَتْ** (azgınlaşıp) başını zapt edemediğinde, o, annesini isimlendirirse durur; ve **عَلْكَم** bir devenin adıdır. Ali’nin hadîsinde: Abdullah b. Ca‘fer’i husumete vekil kıldı ve dedi ki: ( **إنَّ للخصومة قُحَماً** ) . Leys dedi ki: **القُحَمُ**: herkesin binmediği işlerden büyük olanlarıdır; tekili **قُحْمَة**’dir. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **القُحَم**: helâklerdir. Ebû Ubeyd dedi ki: Aslı **التقحم**’dandır. Dedi ki: Ondandır **قُحْمَةُ الأعراب**; o da şudur: kıtlığın onlara isabet edip onları helâk etmesi; işte bu, onun onlara **تَقَحُّم**’udur yahut onların kır beldelerine **تَقَحُّم**’udur. Zü’r-Rumme, develeri ve yürüyüşten gördükleri şiddeti, ta yavrularını düşürünceye kadar, vasfederek dedi ki:
يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها
عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ

Şemmer dedi ki: Müşkil işler, savaşlar ve borçlardan her yarıcı-zor olan şey; işte onlar **قُحَم**’dır. Rü’be’ye ait olarak şu okundu:
من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد

Dedi ki: **قُحَمُ الدَّيْنِ**: onun çokluğu ve meşakkatidir. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به
للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم

Der ki: Bir işte **تقَحَّمَ** ettiğinde şaşırmadı ve hata etmedi. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî şu söz hakkında dedi: **قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ**; dedi ki: atılganlık, cesaret ve **تقحُّم**. Ve şu söz hakkında dedi: ( **معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ** ) . Şemmer dedi ki: **التَّقَحُّم**: ilerleme ve düşüncesiz ve sebat etmeksizin uçurumlara ve şiddete düşüştür. ‘Accâc dedi ki:
إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ

Der ki: böbreği vurulan kimse devrildi. Dedi ki: **واقْتَحَم النَّجْمُ**: kaybolup düştüğünde. İbn Ahmer dedi ki:
أُراقبُ النجم كأني مُولَع
بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم

Yani: düşer. Cerîr ilerleme hakkında dedi ki:
هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ
قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها

Leys dedi ki: **المَقاحيمُ** develerden, **تَقْتحِم** edenlerdir; içinde salıverme olmaksızın **الشّوْل**’a vururlar; tekili **مِقْحَام**’dır. Dedim ki: Bu, aygırların sıfatındandır. Ve **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde ve altıya giren devedir; böylece bir diş, vaktinden önce bir dişin üzerine **تَقْتَحِمُ** eder. Denir ki: **أُقْحِمَ البَعِيرُ**; bu, Asma‘î’nin sözüdür: deve bir yılda iki dişini düşürürse o **مُقْحَم**’dır; bu da ancak çok yaşlıların yavrusunda olur. Leys dedi ki: **بعيرٌ مُقْحَم**; o, otlatan ve süren olmaksızın çölün içine **يُقْحَمُ** edilendir. Zü’r-Rumme dedi ki:
أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه
بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ

Dedi ki: Bununla devekuşunun iki kanadını benzetti. Dedi ki: **وأعرابيٌّ مُقْحَمٌ**: bedevîlikte ve çöllerde yetişmiş, onlardan ayrılmamıştır. Ve **التَّقْحيم**: atın binicisini yüzüstü atmasıdır; ve şu okundu:
يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه

Ve Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: ( **لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر** ) . Ebû Ubeyd dedi ki: **اقْتَحَمَتْه** gözüm: onu küçümsediğimde; vasfeden, onun gözce küçümsenmediğini ve kısalığından ötürü hor görülmediğini kastetti; ve falan **مُقْحَمٌ**: yani zayıftır. Ve zayıflığa nisbet edilen her şey **مُقْحَمٌ**’dır; ondan Câ‘dî’nin sözü:
علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم

Bunun hepsinin aslı, bir yılda bir dişten bir dişe dönüşen **المُقْحَم**’dandır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **شيخ قَحْرٌ وقَحْمٌ** bir manadadır. Ebû ‘Amr dedi ki: **القَحْمُ**: develerin büyüğüdür; adam ona benzetilse caiz olur; **القَحْرُ** da onun gibidir. Ebû’l-‘Ameysel el-A‘râbî dedi ki: **القَحْمُ**: yaşı onu **أقْحَمَتْ** eden; onu, ihtiyarlık vakti olmaksızın ihtiyarlamış görürsün.

**قمح** : Leys dedi ki: **القَمْحُ**: buğdaydır. Dedi ki: Un, başakta olgunlaşmadan dolgunlaşmaya kadar yürüdüğünde, “**قد جَرى القمحُ في السُّنْبل**” dersin; ve “**أقْمَحَ البُرُّ**” (buğday başakta yürüdü) denir. Dedim ki: Olgunlaştı ve pişti; **القَمْحُ** Şam lehçesidir; Hicaz ehli de onunla konuşmuştur. Leys dedi ki: **الاقْتِماحُ**: bir şeyi avucunda alman, sonra onu ağzına **تَقْتَمِحهُ** etmendir; isim **القُمْحَةُ**’dır; **كاللُّقْمَةِ والأُكْلَةِ**. Dedi ki: **القَمِيحَةُ**: hazım ilacının adıdır. Dedim ki: **قَمِحْتُ السويقَ أَقْمَحُهُ قَمحاً** denir; onu yuttuğunda (safîf ettiğinde). Bunu bana Münzirî, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi. Dedi ki: **القَمِيحَة**: **السَّفُوفُ**tur; **السَّويقِ** ve başkasından. Leys: **القُمَّحان**: **وَرْس** denir. Ve **زَعْفَران** denir. Ebû Ubeyd dedi ki: **القُمَّحَانُ**: şarabın köpüğüdür; ve denir ki: güzel kokudur. Nâbiga dedi ki: ( يبَيسُ **القُمَّحَان** مِنَ المَدَام ) . Leys dedi ki: **المُقامِحُ** ve **القامِح** develerden, susuzluğu şiddetlenmiş olup bundan dolayı şiddetli bir gevşeklikle gevşeyendir; **بعير مُقْمَح**; ve **قَمَحَ يَقْمَح** şiddetli susuzluktan **قُموحاً**; susuzluk onu **أقمحَه** eder, o da **مُقْمَح** olur. Allah azze ve celle dedi ki: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) ( **يس** : 8 ) : boyun eğmişlerdir; gözlerini kaldırmazlar. Dedim ki: Leys’in **القامِح** ve **المُقامِح**’ı tefsirde söylediği her şey ve şu sözün tefsirinde: ( **إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) hatadır; Arap dili ve tefsir ehli onun dışında bir görüş üzeredir. **المُقامِح**’a gelince: İyâdî, Şemmer’e, Ebû Ubeyd’e, Asma‘î’ye isnadla bana okuttu ki o dedi: **بعيرٌ مُقامحٌ**; ve dişisinde de **الناقةُ** (ه olmaksızın) böyledir: havuzdan başını kaldırıp içmediğinde. Dedi ki: cem‘i **قِمَاحٌ**’tır. Bişr b. Ebî Hâzim, bir gemiyi ve yolcularını anarak dedi ki:
ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ
نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح

Ebû Ubeyd dedi ki: **قَمَحَ** deve **يَقْمَحُ قُموحاً** ve **قَمَه يَقْمَه قُموها**: başını kaldırıp suyu içmediğinde. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **التقَمُّحُ**: içmeyi kerih görmektir. Hüzeli dedi ki:
فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا
وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح

Kafın dammesiyle **قُماح** diye rivayet etti; İbnü’s-Sikkît ise kesreyle **قِماح** diye rivayet etti; ikisi de dildir. **وشَهْرا قُماح** iki **الكانونانِ**’dır; kışın en şiddetli soğuğudur: her ciğer sahibinin o ikisinde su içmeyi kerih görmesinden dolayı **شهرَي قِماح** diye adlandırıldılar; ve develerin o ikisinde suyu ancak zorlanarak içmesinden dolayı. Ebû Zeyd dedi ki: **تَقَمَّحَ** falan kimse sudan: suyu kerihlenerek içtiğinde. Şemmer dedi ki: **شَهْرَي قِماح** için **شَيْبَانُ** ve **مَلْحانُ** denir. Allah azze ve celle’nin şu sözüne gelince: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) ( **يس** : 8 ) Salame, Ferrâ’dan rivayet etti ki o dedi: **المُقْمَحُ**: başını kaldırdıktan sonra gözünü kısandır. Zeccâc dedi ki: **المُقْمَحُ**: başını kaldıran, gözünü kısandır. Dedi ki: **الكانونَيْنِ**’e **شَهْرا قُمَاح** denildi: çünkü develer o ikisinde suya vardıklarında, şiddetli soğuğundan dolayı başlarını kaldırırlar. Dedi ki: Onun sözü: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ** ) “**هي**” eller için kinayedir, boyunlar için değil; çünkü **الغُلَّ** eli çeneye ve boyna bitişik kılar; o da çeneye yakındır. Dedim ki: Azze ve celle, elleri boyunlarında bağlanınca, zincirlerin onların çenelerini ve başlarını, başlarını kaldıran develer gibi, yukarı kaldırdığını murad etti. Leys dedi ki: Meselde denir: ( **الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح** ) . Dedim ki: Bu, Araplardan işittiğimize aykırıdır; onlardan işitilen: ( **الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح** ) ; manası: ağır susuzluk, sahibini rezil eden bir kanmadan hayırlıdır. Ebû Ubeyd, Ümmü Zer‘in sözü hakkında: ( **وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح** ) dedi ki: yani kanarım da şiddetli kanmışlıktan içmeyi bırakırım. Dedim ki: **التقَمُّح**’ın aslı suda idi; onu sütte ödünç aldı; sütle kanıp, deve su içmeyi kerih gördüğünde yaptığı gibi, içmekten başını kaldırdığını kastetti. İbn Şümeyl dedi ki: Falan kimse **لَقَموح**tur **للنَّبِيذ**: yani onu çok içendir; ve o **لَقَحوف**tur nebîze. Ve **قَمَحَ** içeceği, nebîzi, suyu ve sütü; ve **اقْتَمَحَه**: onu içmesidir. Ve **قَمِح السَّوِيقَ قَمْحاً**; ekmek ve hurmada ise “**قمِحَ**” denmez; **القمح** ancak **يُسَفّ** edilende söylenir.

**محق** : Leys dedi ki: **المَحْقُ**: eksilme ve bereketin gitmesidir. Dedi ki: **المَحاقُ**: ayın sonudur; hilâl **امَّحَق** ettiğinde. Ve şu okundu:
يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ
كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق

Dedi ki: “Allah onu **مَحَقَه** etti de o **امَّحق** etti ve **امْتَحَق** etti” dersin; yani hayrı ve bereketi gitti. Rü’be’ye ait olarak şu okundu:
بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ
لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ

Dedim ki: **اللَّيالِي المحاقِ** hakkında Arap dili ehli ihtilaf etti: onlardan kimi, ayın sonu olan ve içinde **السِّرارُ** bulunan üç geceyi yaptı; Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî buna gitti. Onlardan kimi de, yirmi yedinin beşinci, altıncı ve yedinci gecesi yaptı; çünkü ay onların sonunda doğar, sonra sabah gelir de ayın ışığını **يَمْحَقُ** eder; ondan sonraki üç gece ise **الدَّآدِىء**’dür; bu, Asma‘î ve İbn Şümeyl’in sözüdür; Ebû’l-Heysem, Müberred ve Riyâşî de buna gitti; iki sözün daha sahihi benim yanımda budur. İbnü’s-Sikkît, Ebû ‘Amr’dan: **الإمْحَاقُ**: malın, hilâlin **مَحاق**’ı gibi helâk olmasıdır. Ve şu okundu:
أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه
بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا

Dedi ki: Asma‘î dedi: Yazın **ماحق**’inde, yani sıcağının şiddetinde geldi. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi ki:
ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً
في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم

Ve denir ki: **يوم ماحِقٌ**: sıcağı şiddetli olduğunda; yani her şeyi **يَمْحَقُ** eder ve yakar. Ve “şeyi **مَحقْتُ** onu **أَمْحَقُه**” denir. Ve **قَرْنٌ مَحِيقٌ**: ovulup keskinliği gidince ve düzleşince. Araplar yanında gizli **المَحْقِ**’tan: develerin erkek doğurup dişi doğurmamasıdır; çünkü onda neslin kesilmesi ve sütün gitmesi vardır. Gizli **المَحْقِ**’tan: dikimde arası yakın hurmalık. Ve her şeyi iptal edip ondan hiçbir şey bırakmayıncaya kadar, onu **مَحَقْتَه** etmiş olursun; ve **أمْحَقَ**: yani bâtıl oldu. Allah dedi ki: ( **يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ** ) ( **البَقَرَة** : 276 ) yani Allah ribâyı kökünden söker; kazancını ve bereketini giderir. Ebû Zeyd dedi ki: Allah onu **مَحَقَه** etti ve **أَمْحَقَه** etti; Asma‘î ise yalnız “**مَحَقَه**”den başkasını kabul etmedi. Ve denir ki: **مُحَاقُ القمر** ve **مِحاقُه**. Ve falan kimse falan kimseyle **مَحَّق** etti **تَمْحِيقاً**: bu şudur ki, Araplar cahiliyede ayın **المُحاق** günü olduğunda, adam, su sahibi ondan kaybolduğunda, onun suyuna erken davranır; onun üzerine iner ve onunla malını sular; o ay boyunca suyun idarecisi ve sahibi olmaya devam eder, ta ay çıkıncaya kadar; ay çıkınca ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu; Araplar buna **المَحِيقَ** derdi. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَحْقُ**: bir şeyin tamamının gidip ondan hiçbir şey görülmeyinceye kadar yok olmasıdır; Allah’ın sözü de bundandır: ( **يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ** ) yani Allah kökünden söker.

**حمق** : Leys dedi ki: **حَمُقَ** adam **يَحْمُقُ** **حَماقَة** ve **حُمْقاً**; ve adam **اسْتَحْمَق** eder: **الحَمْقَى**’nın fiilini yaptığında. Ve bir kadın **مُحْمِقٌ**: **الحَمْقَى** doğurur. Ve **مُحْمِقَةٌ** denir. Araplardan bir kadın dedi ki:
لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ
إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ

Ebû’l-‘Abbâs’a şairin şu sözü soruldu:
إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَ
اسِ تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ

O dedi ki: Bazı belîğlere **الْحُمقِ** hakkında soruldu da dedi ki: “Onun en iyisi, onun hayırlısıdır.” Dedi ki: Manası şudur: içinde bir miktar yeterlilik bulunan ahmak, ahmaklığıyla sana karşı uzar; uzun bir denemeden sonra ancak ahmaklığına rastlarsın. Ahmak ise, içinde uyum bulunmayan kimsedir; ahmaklığı çabuk açığa çıkar; ondan ve arkadaşlığından rahat edersin. Dedi ki: Beytin manası takdim ve te’hirdir; sanki şöyle dedi: Ahmaklığın, akıllıların boyunlarında bir nimeti vardır; o, diğer insanlardan başkasına kaybolur ve gizlenir; çünkü onlar başkasından daha anlayışlı ve daha zekidir. Dedi ki: **الأحْمَق**: pazarın **انحماق**’ından alınmıştır; pazar durgunlaştığında; sanki aklı bozuldu da durgunlaştı. Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Elbise **نام** etti ve **انحمق** etti: eskidiğinde. Dedi: Pazar **انْحمقَت** etti: durgunlaştığında. Dedi: Kisâî dedi ki: **الحُمَاقُ**: çiçek hastalığıdır; ondan “adam **مَحْموق**” denir. İbn Düreyd dedi ki: Adam **انحمق** etti: işten aciz kaldığında. Dedi: **الحَمِق**: sakalı hafif olandır. Başkası dedi ki: “Adam **أحْمَق** ve **حَمِقٌ**” bir manadadır. Ve **الحُمَيقَاءُ**: çocuklara isabet eden çiçek hastalığıdır. Ve **البَقْلَةُ الحَمقاءُ**: o, **الفَرْفَخَةُ**’dir. Dedi: **الحَمَاق**: Ümmü’l-Heysem’in zikrettiği bir bitkidir. Dedi: Bazıları **الحَمَقِيق**’in bir bitki olduğunu zikretti. Halîl dedi ki: o, **الهَمَقِيق**’tir. Leys dedi ki: **فَرَسٌ مُحْمِق**: yavrusu yarışta geçmeyen olduğunda. Dedim ki: Bu manada **المُحْمِق**’i bilmem. Ebû Zeyd dedi ki: Yiyecek **انْحمق** etti **انْحماقاً**. Ve **مَأقَ مُؤُوقاً**: ucuzladığında. İbnü’s-Sikkît: Ayın bütün gece doğduğu, gökte olduğu, fakat onun altında bulut bulunduğu için ışık görüp ay görmediğin; böylece sabahladığını sanıp hâlâ gece üzerinde olduğun gecelere: **المُحْمِقات** denir. “Beni **غَرَّنِي غُرورَ المُحْمِقات** aldattı” denir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الحُمْق**’un aslı **الكسادُ**’dır. Ve ahmağa: **الكاسِد العَقْل** denir. Dedi ki: **الحُمْق** ayrıca: **الغُرور**dur. Denir ki: Ayın içinde ince beyaz bir bulutla örtündüğü gecelerde “**سِرْنا في لَيَال مُحْمِقاتٍ**”; binici, sabahladığını sanarak yürür, ta usanır. Dedi ki: Ondan ahmağın adı alınmıştır; çünkü o, ilk meclisinde akıllı görünmesiyle seni aldatır; sözünün sonuna varınca ahmaklığını açıklar; böylece seni sözünün başıyla aldatmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والميم وما يثلثهما)
  (حمد) الحاء والميم والدال كلمةٌ واحدة وأصلٌ واحد يدلّ على خلاف الذمّ. يقال حَمِدْتُ فلاناً أحْمَدُه. ورجل محمود ومحمّد، إذا كثُرت خصاله المحمودة غيرُ المذمومة. قال الأعشى يمدح النعمان بن المنذر، ويقال إنه فضّله بكلمته هذه على سائر مَن مدحه يومئذ:
إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1])  ولهذا [الذي] ذكرناه سمِّي نبينا مُحَمَّداً صلى الله عليه وآله وسلم. ويقول العرب: حُمَاداك أن تفعلَ كذا، أي غايتُك وفعلُك المحمودُ منك غيرُ المذموم. ويقال أحمَدْتُ فلاناً، إذا وجدتَه محموداً، كما يقال أبخلْتُه إذا وجدتَه بخيلا، وأعجزته [إذا وجدتَه] عاجزاً. وهذا قياسٌ مطّردٌ في سائر الصفات. وأهْيَجْت المكانَ، إذا وجدتَه هائجاً قد يبِس نباتُه. قال:
  * وأهْيَج الخَلْصاءَ من ذات البُرَقْ([2]) *
  فإنْ سأل سائلٌ عن قولهم في صوت التهاب النار الحَمدَة؛ قيل له: هذا ليس من الباب؛ لأنه من المقلوب وأصله حَدَمة. وقد ذكرت في موضعها.
  (حمر) الحاء والميم والراء أصلٌ واحدٌ عندي، وهو من الذي يعرف بالحُمْرة. وقد يجوز أن يُجعَل أصلين: أحدهما هذا، والآخر جنسٌ من الدوابّ.
  فالأوّل الحُمْرة في الألوان، وهي معروفة. والعرب *تقول: "الحسن أحمر" يقال ذلك لأنّ النفوسَ كلَّها لا تكاد تكره الحمرة. وتقول رجل أحمر، وأحامر([3]) فإن أردت اللونَ قلت حُمر. وحجّة الأحامرة قول الأعشى:
إنّ الأحامرةَ الثلاثة أهلكَتْ *** مالي وكنت بهنّ قِدْما مُولَعا([4])  ذهب بالأحامرة مذهب الأسماء، ولم يَذهب بها مذهبَ الصفات. ولو ذهب بها مذهب الصفات لقال حُمْرٌ. والحمراء: العَجَم، سُمُّوا بذلك لأنّ الشّقْرة أغلبُ الألوان عليهم. ومن ذلك قولهم لعليّ رضي الله عنه: "غلبَتْنا عليك هذه الحمراء". ويقال موتٌ أحمرُ، وذلك إذا وُصِف بالشدّة. وقال عليّ: "كُنّا إذا احمرّ البأسُ اتقّينا بِرسولِ الله صلى الله عليه وسلم، فلم يكن أَحَدٌ منا أقربَ إلى العَدُوّ منه".
  ومن الباب قولهم: وَطْأةٌ حمراء؛ وذلك إذا كانتْ جديدة؛ ووَطْأة دهماء، إذا كانت قديمةً دارسة. ويقال سنةٌ حمراء شديدة، ولذلك يقال لشدة القيْظ حَمَارَّة. وإنَّما قيل هذا لأنّ أعجبَ الألوان إليهم الحمرة. إذا كان كذا وبالغُوا([5]) في وصفِ شيءٍ ذكروه بالحُمْرة، أو بلفظةٍ تشبه الحمرة.
  فأمّا قولُهم للذي لا سلاحَ معه أحمر، فممكن [أن يكون] ذلك تشبيهاً لـه بالعجم، وليست فيهم شجاعة مذكورة كشجاعة العرب. وقال:
  * وتَشْقَى الرّماحُ بالضَّياطرةِ الحُمْرِ([6]) *
  الضياطرة: جمع ضَيْطار، وهو الجبان العظيم الخَلْق الذي لا يُحسن حملَ السِّلاح. قال:
تعرَّضَ ضَيطارُو فُعالةَ دونَنا *** وما خَيْرُ ضَيطارٍ يقلِّب مِسطَحا([7])  وقولهم غيث حِمِرٌّ، إذا كان شديداً يقشِر الأرض. وهو من هذا الذي ذكرناه من باب المبالغة.
  وأمّا الأصل الثاني فالحِمار معروف، يقال حمار وحَمير وحُمُر وحُمُرات، كما يقال صعيد وصُعُد وصُعُدات. قال:
إذا غَرّد المُكَّاء في غير روضةٍ *** فويلٌ لأهل الشَّاء والحُمُراتِ([8])  يقول: إذا أجدبَ الزّمانُ ولم تكن روضة فغرَّد([9]) في غير روضةٍ، فويلٌ لأهل الشاء والحمرات.
  وممّا يحمل على هذا الباب قولُهم لدويْبّة: حِمارُ قَبَّانٍَ. قال:
يا عجبَا لقد رأيتُ عجَبَا *** حمارَ قَبَّانٍَ يسوقُ أرنبا([10])ومنه الحِمار، وهو شيءٌ يُجعَل حول الحوض لئلا يسيل ماؤُه، والجمع حمائر. قال الشاعر:
ومُبْلِد بين مَوْمَاةٍ بمَهْلُِكَةٍ *** جاوزتُه بِعَلاةِ الخَلْق عِلْيَانِ([11])كأنَّما الشَّحْطُ في أعلى حمائرِه *** سَبائبُ الرَّيْط مِن قزٍّ وكَتَّانِ([12])  وأما قولهم للفرَس الهجينِ مِحْمَرٌ فهو من الباب. [ومن الباب] الحِماران، وهما حجَران يجفَّف عليهما الأقِط، يسمَّيان مع الذي فوقهما العلاة([13]). قال:
لا تنفع الشاوِيّ فيهما شاتُه *** ولا حِمارَاه ولا عَلاَتُه([14])  والحمارة: حجارة تنصب حولَ البيت، والجمع حمائِر. قال:
  * بَيْتَ حُتوفٍ أُرْدِحَتْ حمائرُه([15]) *
  وأما قولهم: "أخلَى من حوفِ حمارٍ" فقد ذُكر حديثه في كتاب حرف العين.
  (حمز) الحاء والميم والزاء أصلٌ واحد، وهو حدَّة في الشيء كالحَرافة وما أشبهها. فالحَمْزَة حَرافَة في الشيء. يقال شرابٌ يحمِزُ اللسانَ. ومنه الحَمْزة، وهي بقلةٌ تَحْمِز اللسان، وقال أنس بن مالك: "كنّاني رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم ببقلةٍ كنت اجتنيتُها"؛ وكان يكنّى با حمزة. وقال الشماخ يصف رجلاً باع [قوساً] وأسِفَ عليها:
فلما شَرَاها فاضَتِ العَين عَبْرَةً *** وفي القلب حَُزَّازٌ من اللّوم حامِزُ([16])  فأما قولهم للذكّي القلبِ اللوذعيِّ حَمِيز، وهو حَميز الفؤاد، فهو من الباب؛ لأن ذلك من الذكاء والحدّة، والقياس فيه واحد.
  (حمس) الحاء والميم والسين أصلٌ واحد يدلُّ على الشدَّة. فالأحمس: الشّجاع. والحَمَس والحماسة: الشجاعة والشِّدَّة. ورجلٌ حَمِسٌ. قال:
  * ومِثْلي لُزَّ بالحَمِسِ الرَّئيسِ([17]) *
  ويقال: "بالحَمِس البئيس". ويقال تحمَّس الرجُل: تعاصَى. والحُمْس قريش؛ لأنهم كانوا يتحمَّسون في دينهم، أي يتشدَّدون. وقال بعضهم: الحُمْسة الحُرْمة، وإنما سُموا حُمْساً لنزولهم بالحرَم. ويقال عام أحْمَسُ، إذا كان شديداً. وأَرَضُونَ أحامسُ: شديدةٌ. وزعم ناسٌ أنّ الحَميس التَّنُّور. وقال آخرون: هو بالشين معجمة. وأيَّ ذلك كانَ فهو صحيحٌ؛ لأنه إن كان من السين فهو من الذي ذكرناه ويكون من شدة التهاب نارِه؛ وإن كان بالشين فهو من أحمشتُ النارَ والحربَ.
  (حمش) الحاء والميم والشين أصلان: أحدهما التهاب الشيء وهَيْجه، والثاني الدِّقّة.
  فالأول قولهم: أحمشتُ الرَّجُل: أغضبتُه. واستحمش الرجلُ، إذا اتّقَدَ غضباً([18]). قال:
  * إني إذا حَمَّشَني تحميشي([19]) *
  ومن الباب حَمَشْت الشيء: جمعتُه.
  والأصل الثاني قولهم للدقيق القوائم حَمْش، وقد حَمَُشَتْ قوائمُه. ومن الباب قولهم: لِثَةٌ حَمْشةٌ: قليلة اللّحم.
  (حمص) الحاء والميم والصاد ليس أصلاً يقاس عليه، وما فيه قياسٌ ويجوز أن يكون مِن جفافٍ في الشيء. ويقولون: انْحَمَصَ الوَرَم، إذا سَكَنَ. هذا أصحَّ ما فيه. والحَمَصِيصُ: بقلةٌ.
  (حمض) الحاء والميم والضاد أصل واحدٌ صحيح، وهو شيءٌ من الطعوم. يقال شيءٌ حامض وفيه حُموضة. والحَمْض من النَّبْت ما كانت فيه ملوحة. والْخُلّة ما سوى ذلك. والعرب تقول:  الْخُلّة خبز الإبل والحَمْض فاكهتُها. وإنما تَحَوَّلُ إلى الحَمْض إذا مَلّت الخُلّة. وكلُّ هذا من النّبت. وليس شيءٌ من الشجر العظام بحَمْضٍ ولا خُلّة.
  (حمط) الحاء والميم والطاء ليس أصلاً ولا فرعاً، ولا فيه لغةً صحيحة، إلا شيءٌ من النبت أو الشجر. يقال لجنسٍ من الحيَّات شيطان الحَمَاطِ. من المحمول عليه قولُهم: أصبْتُ حَماطةَ قلبِه، أي سواد قلبه، كما يقولون حبَّة قلبه، والحماطة، فيما يقال: وجَعٌ في الحلْق. وليس بذلك الصحيح. فإنْ صحَّ فهو محمولٌ على نبتٍ لعلَّ له طعماً حامزاً.
فأما قولهم الحَمَطيط والحِمْطاط، فالأوَّل نبت، والثاني دودٌ يكون في العُشب منقوشٌ بألوان، فمما لا معنى لذكرِه.
(حمق) الحاء والميم والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على كَساد الشيء. والضّعفِ والنُّقصان. فالحُمْق: نقصان العقل. والعرب تقول: انحمق الثوبُ. إذا بَلِي. وانحمقت السُّوق: كسدت.
  (حمل) الحاء والميم واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إقلال الشيء. يقال حَملْتُ الشيء أحمِلُه حَمْلاً. والحَمْل: ما كان في بطنٍ أو على رأس شجرٍ. يقال امرأةٌ حامل وحاملة. فمن قال حامل قال هذا نعت لا يكون إلا للإناث. ومن قال حاملة بناه على حَمَلَتْ فهي حاملة. قال:
تَمَخَّضَتِ المَنونُ لـه بيومٍ *** أنَى ولكلِّ حامِلةٍ تِمامُ([20])  والحِمْل: ما كان على ظهرٍ أو رأسٍ. والحَمَالة: أن يحمل الرجلُ ديةً ثم يسعى عليها، والضَّمانُ حَمَالة، والمعنى واحد، وهو قياسُ الباب.
  ومما هو مضافٌ إلى هذا المعنى المرأة المُحْمِل، وهي التي تنزِل لبنَها من غير حَبَل. يقال أحْمَلَت تُحْمِل إحْمالا. ويقال ذلك للناقة أيضاً. والحُمُول: الهوادج، كان فيها نساءٌ أو لم يكن. وتحامَلْتُ، إذا تكلَّفْتَ الشيءَ على مشقّةٍ. وقال ابن السكيت في قول الأعشى:
لا أعرفنّك إنْ جدَّت عداوتُنا *** والتُمِس النصرُ منكم عِوض تُحتَمَلُ([21])  إنَّ الاحتمال الغضب. قال: ويقال احْتُمِل، إذا غَضِب. وهذا قياسٌ صحيح، لأنهم يقولون: احتملَه الغضب، وأقلّه الغضب، وذلك* إذا أزعجه. والحِمالة والمِحْمل عِلاقة السَّيف. ومنه قول امرئ القيس:
  * حتى بلّ دمعِيَ مِحْملي([22]) *
  والحَمُولة: الإبل تُحمَل عليها الأثقال، كان عليها ثِقْل أو لم يكن. والحَمولة: الإبل بأثقالها، والأثقالُ أنفُسها حَمُولة. ويقال أحمَلْتُ فلاناً، إذا أعنْتَه على الحمل. وحَمِيل السَّيل: ما يَحمله من غُثائه. وفي الحديث: "يخرج من النار قومٌ فيَنْبتون كما تنبت الحِبَّة في حميل السّيل([23])". فالحَميل: ما حمله السّيلُ من غُثاء. ولذلك يقال للدّعِيّ حَميل. قال الكميت يعاتب قُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمين:
عَلامَ نَزلتمُ من غير فَقرٍ *** ولا ضَرَّاءَ منزلة الحَميلِ([24])  فأمّا قولهم الأحمال- وهم من بني يَربوع، وهم ثعلبة وعمرو والحارث أبو سَلِيط وصُبَيْر- فيقال إنّ أمَّهم حملتهم على ظهرٍ في بعض أيّام الفَزَع، فسُمُّوا الأحمال. وإيّاهم أرادَ جريرٌ بقوله:
أبَنِي قُفَيرةَ مَن يُوَرِّع وِرْدَنا *** أم مَن يقومُ لِشدّةِ الأحمالِ([25])  ويقال أدَلّ عليَّ فحمَلتُ إدلاله واحتَملتُ إدلالَه، بمعنىً. وقال:
أدلّتْ فلم أحمِلْ وقالت فلم أُجِبْ *** لعَمْرُ أبيها إنّني لظَلُومُ([26])والقياس مطّردٌ في جميع ما ذكرناه. فأمّا البَرَقُ فيقال له حَمَلٌ، وهو مشتقٌّ من الحَمْل، كأنّه يقال حَمَلَتِ الشاةُ حَمْلاً، والمحمول حَمْل وحَمَلٌ كما يقال نفَضتُ الشيء نَفْضاً والمنفوض نَفَض، وحسَبت الشيء حَسْباً. والمحسُوبُ حَسَبٌ، وهو باب مستقيم. ثم يشبه بهذا فيقال لبُرج من بروج السماء حَمَل. قال الهذليّ([27]):
كالسُّحُل البِيض جلا لونَها *** سَحُّ نِجاءِ الحَمَلَ الأَسْوَل---------------------------------------------------------------
([1]) ديوان الأعشى 132 واللسان (حمد).
([2]) البيت لرؤبة في ديوانه 105.
([3]) أي في جمع أحمر بهذا المعنى.
([4]) ملحقات ديوان الأعشى 247، واللسان (حمر).
([5]) كذا. ولعل وجه الكلام: "وكان العرب إذا بالغوا". وفي اللسان: "والعرب إذا ذكرت شيئاً بالمشقة والشدة. وصفته بالحمرة".
([6]) لخداش بن زهير، كما في اللسان (ضطر). وصدره: * وتركب خيلاً لا هوادة بينها *
([7]) البيت لمالك بن عوف النصري، كما في اللسان (ضطر). وفعالة: كناية عن خزاعة.
([8]) البيت في اللسان (مكا) وأمالي القالي (2: 32)، وسيعيده في (مكو).
([9]) في الأصل: "يغرد فعرد".
([10]) الرجز في اللسان (حمر، قبب، قبن).
([11]) سبق إنشاد البيت والكلام عليه في (بلد).
([12]) في اللسان (حمر): * سبائب القز من ريط وكتان *
([13]) في المجمل: "والعلاة فوقهما"، وفي اللسان: "حجران ينصبان يطرح عليهما حجر رقيق يسمى العلاوة".
([14]) الرجز لمبشر بن هذيل بن فزارة الشمخي، كما في اللسان.
([15]) من رجز لحميد الأرقط، كما في اللسان (حمر). وأنشد هذا البيت أيضاً في اللسان (ردح).وقبله:  * أعد للبيت الذي يسامره *
([16]) سبق البيت والكلام عليه في (حزز).
([17]) في اللسان (ربس، وقي): "الربيس" بالياء. صدره: * ولا أتقي الغيور إذا رآني *
([18]) في الأصل: "إذا اتقدوا واتقد".
([19]) لرؤبة في ديوانه 77. وأنشده في اللسان (حمش) بدون نسبة.
([20]) البيت لعمرو بن حسان، كما في اللسان (منن، حمل).
([21]) ديوان الأعشى 46 ومعلقات التبريزي 285.
([22]) جزء من بيت لامرئ القيس في معلقته. وهو بتمامه:
ففاضت دموع العين مني صبابة *** على النحر حتى بل دمعي محملي([23]) سبق الحديث والكلام عليه في (حب).
([24]) البيت في اللسان (حمل).
([25]) ديوان جرير 468 واللسان والمجمل (حمل).
([26]) كلمة "إنني" ساقطة من الأصل، وإثباتها من المجمل واللسان.
([27]) هو المتنخل الهذلي، كما في ديوان الهذليين ص45 من مخطوطة الشنقيطي واللسان (حمل).
ـ

##### Türkçe

(حâ ve mîm ve ikisini üçleyenlerin bâbı)
  (**حمد**) **الحاء** ve **الميم** ve **الدال** bir tek kelimedir ve bir tek asıldır; zemmin zıddına delâlet eder. Denir: **حَمِدْتُ** falancayı, **أحْمَدُه**. Ve (denir:) **رجل محمود** ve **محمّد**; yani övülen hasletleri, yerilen olmayan hasletleri çok olunca. A‘şâ, Nu‘mân b. Münzir’i överken dedi; ve denir ki o, bu sözüyle onu o gün kendisini övenlerin geri kalanına üstün tuttu:
إليك أبيتَ اللّعنَ كانَ كَلاَلُها *** إلى الماجد الفَرْعِ الجَوادِ المُحَمَّدِ([1])  İşte bunun için, zikrettiğimiz (şey) sebebiyle, Nebîmiz **مُحَمَّداً** diye adlandırıldı, sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem. Araplar der: **حُمَاداك** أن تفعلَ كذا; yani senin gayen ve senden olan, yerilen olmayan övülen fiilin (budur). Ve denir: **أحمَدْتُ** falancayı; onu övülür bulduğum zaman; nitekim denir: **أبخلْتُه** onu cimri bulduğum zaman; ve **أعجزته** [onu] âciz bulduğum zaman. Bu, diğer sıfatların tamamında düzenli (işleyen) bir kıyastır. Ve **أهْيَجْت** mekânı; onu heyecanlı (kurumuş) bulduğum zaman; bitkisi kurumuş olur. Dedi:
  * وأهْيَج الخَلْصاءَ من ذات البُرَقْ([2]) *
  Eğer bir soran, onların ateşin tutuşmasının sesinde **الحَمدَة** sözünü sorarsa; ona denir ki: Bu, bâbdan değildir; çünkü bu, maklûbdandır ve aslı **حَدَمة**’dir. Onu yerinde zikrettim.
  (**حمر**) **الحاء** ve **الميم** ve **الراء** benim nezdimde bir tek asıldır; o da **الحُمْرة** diye bilinen (şey) cinsindendir. Ve iki asıl kılınması da câizdir: biri bu, diğeri de hayvanlardan bir cins.
  Birincisi: renklerde **الحُمْرة**; o bilinir. Araplar der: "güzel **أحمر**’dir"; bunu, nefislerin tamamı neredeyse kırmızılıktan hoşlanmadığı için söylerler. Ve derler: **رجل أحمر** ve **أحامر**([3]). Eğer renk kastedersen **حُمر** dersin. **الأحامرة**’nin delili A‘şâ’nın sözüdür:
إنّ الأحامرةَ الثلاثة أهلكَتْ *** مالي وكنت بهنّ قِدْما مُولَعا([4])  **الأحامرة** ile isimler yolu tuttu; sıfatlar yolunu tutmadı. Eğer sıfatlar yolunu tutsaydı **حُمْرٌ** derdi. Ve **الحمراء**: Acemlerdir; onlara bu ad verildi; çünkü sarışınlık (açık renk) onlarda renklerin en galibidir. Bundan (olarak) onların Ali’ye, radıyallahu anh, sözleri: "Bu **الحمراء** seni bize karşı galip kıldı." Ve denir: **موتٌ أحمرُ**; bu, şiddetle vasfedildiği zaman (söylenir). Ali dedi: "Biz, savaş kızışıp **احمرّ البأسُ** olunca, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem ile korunurduk; bizden hiç kimse düşmana ondan daha yakın olmazdı."
  Ve bâbdandır onların sözü: **وَطْأةٌ حمراء**; bu, yeni olduğu zaman (söylenir); ve **وَطْأة دهماء**; bu, eski, silinmiş olduğu zaman (söylenir). Ve denir: **سنةٌ حمراء** şiddetli (yıl); bunun için şiddetli sıcaklığa **حَمَارَّة** denir. Bu ancak, renklerin onlara en hayranlık vereni kırmızılık olduğu için söylenmiştir. Şöyle ki, bir şeyin vasfında mübalağa ettiklerinde([5]) onu **الحُمْرة** ile yahut kırmızılığa benzeyen bir lafızla zikrederler.
  Silahı olmayan kimseye **أحمر** demelerine gelince; bu, ona Acemlere benzetme olabilir; onlarda Arapların yiğitliği gibi zikredilen bir yiğitlik yoktur. Dedi:
  * وتَشْقَى الرّماحُ بالضَّياطرةِ الحُمْرِ([6]) *
  **الضياطرة**: **ضَيْطار**’ın cem‘idir; o, büyük yaratılışlı, silah taşımayı iyi bilmeyen korkaktır. Dedi:
تعرَّضَ ضَيطارُو فُعالةَ دونَنا *** وما خَيْرُ ضَيطارٍ يقلِّب مِسطَحا([7])  Ve onların sözü: **غيث حِمِرٌّ**; bu, yeri soyup kazıyan şiddetli yağmur olduğu zaman (söylenir). Bu, zikrettiğimiz mübalağa bâbından olan (şey)dendir.
  İkinci asla gelince: **الحِمار** bilinir; denir: **حمار** ve **حَمير** ve **حُمُر** ve **حُمُرات**; nitekim denir: **صعيد** ve **صُعُد** ve **صُعُدات**. Dedi:
إذا غَرّد المُكَّاء في غير روضةٍ *** فويلٌ لأهل الشَّاء والحُمُراتِ([8])  Yani: zaman kıtlık olup da bir çayır bulunmadığında, (kuş) çayır dışında ötünce, koyun sahiplerine ve **الحُمُرات**’a yazıklar olsun.
  Bu bâba hamledilenlerdendir onların küçük bir hayvancağıza sözleri: **حِمارُ قَبَّانٍَ**. Dedi:
يا عجبَا لقد رأيتُ عجَبَا *** حمارَ قَبَّانٍَ يسوقُ أرنبا([10])  Ve ondan (olarak) **الحِمار**: havuzun etrafına, suyu akmasın diye yapılan bir şeydir; cem‘i **حمائر**. Şair dedi:
ومُبْلِد بين مَوْمَاةٍ بمَهْلُِكَةٍ *** جاوزتُه بِعَلاةِ الخَلْق عِلْيَانِ([11])كأنَّما الشَّحْطُ في أعلى حمائرِه *** سَبائبُ الرَّيْط مِن قزٍّ وكَتَّانِ([12])  Ve onların melez ata **مِحْمَرٌ** demelerine gelince; o bâbdandır. [Ve bâbdandır] **الحِماران**; ikisi, üzerinde **الأقِط** kurutulan iki taştır; üstlerindeki (şey) ile birlikte **العلاة** diye adlandırılırlar([13]). Dedi:
لا تنفع الشاوِيّ فيهما شاتُه *** ولا حِمارَاه ولا عَلاَتُه([14])  Ve **الحمارة**: evin etrafına dikilen taşlardır; cem‘i **حمائِر**. Dedi:
  * بَيْتَ حُتوفٍ أُرْدِحَتْ حمائرُه([15]) *
  Ve onların " **أخلَى من حوفِ حمارٍ** " sözlerine gelince; onun haberi **حرف العين** kitabında zikredilmiştir.
  (**حمز**) **الحاء** ve **الميم** ve **الزاء** bir tek asıldır; o da şeyde, keskinliktir; **الحَرافة** ve benzerleri gibi. Öyleyse **الحَمْزَة** şeyde bir keskinliktir. Denir: **شرابٌ يحمِزُ اللسانَ** (dilini yakar/keskinleştirir). Ve ondan (olarak) **الحَمْزة**: dili yakan bir ottur; Enes b. Mâlik dedi: "Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem beni, topladığım bir otla künyelendirdi"; ve **با حمزة** künyesiyle künyelenirdi. Şemmâh, bir adamı tasvir ederken dedi; [bir yay] satmış ve ona üzülmüştü:
فلما شَرَاها فاضَتِ العَين عَبْرَةً *** وفي القلب حَُزَّازٌ من اللّوم حامِزُ([16])  Zeki kalpli, kıvrak (kimse) için **حَمِيز** demelerine gelince; o, **حَميز الفؤاد**’dır; o bâbdandır; çünkü bu, zekâ ve keskinliktendir; ve onda kıyas birdir.
  (**حمس**) **الحاء** ve **الميم** ve **السين** bir tek asıldır; şiddete delâlet eder. Öyleyse **الأحمس**: yiğittir. Ve **الحَمَس** ve **الحماسة**: yiğitlik ve şiddettir. Ve **رجلٌ حَمِسٌ**. Dedi:
  * ومِثْلي لُزَّ بالحَمِسِ الرَّئيسِ([17]) *
  Ve denir: "**بالحَمِس البئيس**". Ve denir: **تحمَّس** adam; yani (kendini) zorladı, başkaldırdı. Ve **الحُمْس** Kureyş’tir; çünkü onlar dinlerinde **يتحمَّسون** idiler; yani sertleşirlerdi. Bazıları dedi: **الحُمْسة** hürmettir; onlar ancak Harem’de konakladıkları için **حُمْساً** diye adlandırıldılar. Ve denir: **عام أحْمَسُ**; şiddetli olduğu zaman. Ve **أَرَضُونَ أحامسُ**: şiddetli (yerler). Bir topluluk, **الحَميس**’in tandır olduğunu iddia etti. Başkaları dedi: o, noktalı **الشين** iledir. Hangisi olursa olsun, o doğrudur; çünkü eğer **السين**’den ise, zikrettiğimiz (şey)dendir ve ateşinin tutuşmasının şiddetinden olur; eğer **الشين** ile ise, **أحمشتُ النارَ والحربَ**’dandır.
  (**حمش**) **الحاء** ve **الميم** ve **الشين** iki asıldır: biri şeyin tutuşması ve coşması, ikincisi incelik.
  Birincisi onların sözü: **أحمشتُ الرَّجُل**; onu öfkelendirdim. Ve **استحمش** adam; öfkeyle tutuştuğu zaman([18]). Dedi:
  * إني إذا حَمَّشَني تحميشي([19]) *
  Ve bâbdandır **حَمَشْت** şeyi: onu topladım.
  İkinci asıl: onların ince bacaklıya **حَمْش** demeleri; ve **حَمَُشَتْ** onun bacakları. Ve bâbdandır onların sözü: **لِثَةٌ حَمْشةٌ**: eti az (dişeti).
  (**حمص**) **الحاء** ve **الميم** ve **الصاد** kıyas edilecek bir asıl değildir; ve onda kıyas olan (şey) vardır; ve şeyde bir kurulukdan olması câizdir. Ve derler: **انْحَمَصَ الوَرَم**; şişlik sakinleştiği zaman. Bunun içindeki en sahih olan budur. Ve **الحَمَصِيصُ**: bir ottur.
  (**حمض**) **الحاء** ve **الميم** ve **الضاد** sahih bir tek asıldır; o, tatlardan bir şeydir. Denir: **شيءٌ حامض** ve onda **حُموضة** vardır. Ve **الحَمْض** bitkiden, onda tuzluluk olan (kısım)dır. Ve **الْخُلّة** bunun dışındaki (kısım)dır. Araplar der: **الْخُلّة** develerin ekmeğidir, **الحَمْض** ise onların meyvesidir. O ancak, **الخُلّة**’den bıktıkları zaman **الحَمْض**’a döner. Bütün bunlar bitkidendir. Büyük ağaçlardan hiçbir şey **حَمْضٍ** de değildir **خُلّة** de.
  (**حمط**) **الحاء** ve **الميم** ve **الطاء** ne asıldır ne fer‘dir; ve onda sahih bir lügat yoktur; ancak bitkiden veya ağaçtan bir şey (vardır). Yılanların bir cinsine **شيطان الحَمَاطِ** denir. Buna hamledilenlerdendir onların sözü: **أصبْتُ حَماطةَ قلبِه**; yani kalbinin karalığı; nitekim derler: **حبَّة قلبه**. Ve **الحماطة** denir; söylendiğine göre: boğazda bir ağrıdır. Bu sahih olan değildir. Eğer sahih olursa, bir bitkiye hamledilmiştir; belki onun keskin (**حامزاً**) bir tadı vardır.
**الحَمَطيط** ve **الحِمْطاط** sözlerine gelince; birincisi bir bitkidir; ikincisi, ot içinde olan, renklerle nakışlı bir kurtçuktur; o, zikrinin bir mânâsı olmayan şeylerdendir.
(**حمق**) **الحاء** ve **الميم** ve **القاف** bir tek asıldır; şeyin durgunluğuna (kesadına), zayıflığa ve noksanlığa delâlet eder. Öyleyse **الحُمْق**: aklın noksanlığıdır. Araplar der: **انحمق الثوبُ**; yani eskidiği zaman. Ve **انحمقت السُّوق**: yani kesada uğradığı zaman.
  (**حمل**) **الحاء** ve **الميم** ve **اللام** bir tek asıldır; şeyin azalmasına delâlet eder. Denir: **حَملْتُ** şeyi, **أحمِلُه حَمْلاً**. Ve **الحَمْل**: karında yahut ağacın başında olan (şey)dir. Denir: **امرأةٌ حامل** ve **حاملة**. Kim **حامل** derse, bu, ancak dişiler için olan bir niteliktir der. Kim **حاملة** derse, onu **حَمَلَتْ** üzerine bina eder; öyleyse o **حاملة**’dir. Dedi:
تَمَخَّضَتِ المَنونُ لـه بيومٍ *** أنَى ولكلِّ حامِلةٍ تِمامُ([20])  Ve **الحِمْل**: sırt üzerinde yahut baş üzerinde olan (şey)dir. Ve **الحَمَالة**: adamın bir diyeti yüklenmesi, sonra onun için çalışmasıdır; ve kefalet **حَمَالة**’dir; mânâ birdir; ve bu, bâbın kıyasıdır.
  Bu mânâya izafe edilenlerdendir **المرأة المُحْمِل**; o, hamilelik olmaksızın sütü inen kadındır. Denir: **أحْمَلَت** **تُحْمِل** **إحْمالا**. Bu, deve için de söylenir. Ve **الحُمُول**: hevdaclar (mahfeler)dir; içinde kadınlar olsun olmasın. Ve **تحامَلْتُ**; yani meşakkat üzere bir şeyi yüklenip zorlandığın zaman. İbnü’s-Sikkît, A‘şâ’nın sözünde dedi:
لا أعرفنّك إنْ جدَّت عداوتُنا *** والتُمِس النصرُ منكم عِوض تُحتَمَلُ([21])  **الاحتمال** öfkedir. Dedi: ve denir: **احْتُمِل**; öfkelendiği zaman. Bu sahih bir kıyastır; çünkü onlar derler: **احتملَه الغضب**; ve **أقلّه الغضب**; bu, onu rahatsız edip yerinden oynattığı zaman (söylenir). Ve **الحِمالة** ve **المِحْمل** kılıcın askısıdır. Ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
  * حتى بلّ دمعِيَ مِحْملي([22]) *
  Ve **الحَمُولة**: üzerine yükler yüklenen develerdir; üzerinde yük olsun olmasın. Ve **الحَمولة**: yükleriyle birlikte develerdir; ve yüklerin kendileri **حَمُولة**’dir. Ve denir: **أحمَلْتُ** falancayı; yani ona yük taşımada yardım ettiğim zaman. Ve **حَمِيل السَّيل**: selin taşıdığı köpüğüdür. Hadiste: "Ateşten bir kavim çıkar; sonra selin taşıdığı köpükte tanenin bitmesi gibi biterler([23])." Öyleyse **الحَميل**: selin taşıdığı köpüktür. Bunun için, nesebi iddia edilen kimseye **حَميل** denir. Kümeyt, Kudâ‘a’yı sağ tarafa dönüşlerinde azarlarken dedi:
عَلامَ نَزلتمُ من غير فَقرٍ *** ولا ضَرَّاءَ منزلة الحَميلِ([24])  **الأحمال** sözlerine gelince—onlar Benî Yerbû‘dandır; onlar Sa‘lebe ve ‘Amr ve Hâris Ebû Selît ve Subeyr’dir—denir ki anneleri onları korku günlerinin bazısında sırtında taşıdı; bu yüzden **الأحمال** diye adlandırıldılar. Cerîr, şu sözüyle onları kastetti:
أبَنِي قُفَيرةَ مَن يُوَرِّع وِرْدَنا *** أم مَن يقومُ لِشدّةِ الأحمالِ([25])  Ve denir: bana nazlandı da ben onun nazını **حمَلتُ** ve onun nazını **احتَملتُ**; aynı mânâda. Dedi:
أدلّتْ فلم أحمِلْ وقالت فلم أُجِبْ *** لعَمْرُ أبيها إنّني لظَلُومُ([26])  Kıyas, zikrettiğimizin tamamında düzenli (işleyen)dir. Şimşeğe gelince; ona **حَمَلٌ** denir; o, **الحَمْل**’den türemiştir; sanki denir: koyun **حَمَلَتِ** **حَمْلاً**; ve taşınan (şey) **حَمْل** ve **حَمَلٌ**’dır; nitekim denir: şeyi **نفَضتُ** **نَفْضاً**; ve silkelenen **نَفَض**; ve şeyi **حسَبت** **حَسْباً**; ve hesaplanan **حَسَبٌ**; bu düzgün bir bâbdır. Sonra bununla benzetilerek göğün burçlarından bir burca **حَمَل** denir. Hüzeli([27]) dedi:
كالسُّحُل البِيض جلا لونَها *** سَحُّ نِجاءِ الحَمَلَ الأَسْوَل

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح م ق
حمـق الرجـل وحمـق وفيـه حمق‏.‏
وتحمق في بلد الحمقى‏.‏
وكان هبنقة يحمق‏.‏
واستحمقت فلاناً وأنا أستحمقه‏.‏
وأحمقت المرأة وهي محمق ومحمقة ومحماق‏.‏
وفلان حميقة مثل زميلة‏.‏
وحمق الرجل وهو محموق‏:‏ أصابه الحماق وهو الجدري والحميقاء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ البقلـة الحمقـاء سيـدة البقـل وهـي الرجلـة استحمقـت لأنّهـا تنبـت فـي المسائـل‏.‏
والنحمقت السوق‏.‏
وحمقت تجارته‏:‏ بارت كما يقال‏:‏ ماتت ونامت‏.‏
وانحمق الثوب‏:‏ بلـي‏.‏
وغرني غرور المحمقات وهي الليالي البيض ذوات الغيم تظن فيها أنك قد أصبحت وعليك ليـل‏.‏
وقـال أكثم بن صيفيّ لبنيه لا تجالسوا السفهاء على الحمق أي على الخمر‏.‏
وحمق‏:‏ شربها قيل لها ذلك لأنها سبب الحمق كما سميت إثماً لأنها سببه‏.‏

##### Türkçe

ح م ق
Adam **حمـق** etti ve **حمـق** etti; onda **حمق** vardır.
Ve ahmaklar beldesinde **تحمق** etti.
Ve Hebenaka **يحمق** ederdi.
Ve falancayı **استحمقت** ettim; ben onu **أستحمقه** ederim.
Ve kadın **أحمقت** etti; o **محمق** ve **محمقة** ve **محماق**tır.
Ve falanca **حميقة**dır; **زميلة** gibi.
Ve adam **حمق** etti; o **محموق**tur: ona **الحماق** isabet etti; o da çiçek hastalığı ve **الحميقاء**dır.
Mecazdan: **البقلـة الحمقـاء** sebzelerin hanımefendisidir; o **الرجلـة**dir; **استحمقـت** edildi; çünkü o, **المسائـل**de biter.
Ve çarşı **النحمقت** etti.
Ve ticareti **حمقت** etti: sürümsüz kaldı; denildiği gibi: öldü ve uyudu.
Ve elbise **انحمق** etti: eskidi.
Ve beni **غرور المحمقات** aldattı; o, bulutlu beyaz gecelerdir; onda sabahladığını zannedersin, hâlbuki üzerinde gece vardır.
Ve Eksem b. Sayfî oğullarına dedi: ahmaklarla **على الحمق** üzere, yani şarap üzere, oturup kalkmayın.
Ve **حمق**: onu içti; ona bu denildi; çünkü o, ahmaklığın sebebidir; günah diye adlandırıldığı gibi; çünkü o, onun sebebidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحُمْقُ: ضدّ العَقْل. الجوهري: الحُمْقُ والحُمُقُ قلة العقل، حَمُقَ يَحْمُق حُمْقاً وحُمُقاً وحَماقةٌ
وحمِقَ وانْحَمَقَ واسْتَحَمَقَالرجل إِذا فَعَلَ فِعْلَ
الحَمْقَى. ورجل أَحمقُ وحَمِقٌ بمعنى واحد؛ قال رؤبة:
أَلَّفَ شَتَّى ليس بالراعي الحَمِقْ
الجوهري: حَمِقَ، بالكسر، يَحْمَقُ حُمْقاً مثل غَنِمَ يَغُنَمُ غُنْماً، فهو حَميقٌ؛ قال يزيد بن الحكَم الثَّقَفي:
قد يُقْتِرُ الحُوَلُ التَّقِيُّ،
ويُكْثِرُ
الحَمِقُ الأَثِيمُ
(* قوله «الحول» في القاموس: رجل حول كصرد: كثير
الاحتيال).
وعَمرو بن الحَمِق الخُزاعِيّ، وقومٌ ونِسوة حُمق وحَمْقى وحَماقى. ابن سيده: حَمْقَى بَنَوْه على فَعْلى لأَنه شيء أُصِيبوا به كما قالوا هَلْكَى، وإِن كان هالِك لفظَ فاعل، وقالوا: ما أَحْمقَه، وقع التعجب فيها بما أَفْعلَه وإِن كانت كالخُلُقِ، وحكى سيبويه حُمْقان، قال: فلا أَدري أَهي صيغة بناها كخَبَط فرَقَدَ أَم لفظة عربية. وأَتاه فأَحْمَقَه: وجده أَحمقَ. وأَحمقَ به: ذكره بحُمق. وحَمَّقْتُ
الرجل تَحْمِيقاً: نسبتُه إلى الحُمْقِ، وحامَقْتُه
إِذا ساعدْته على حُمْقِه، واستحمقْته أَي عددته أَحمَقَ؛ ومنه حديث ابن عمر في طلاق امرأَته: أَرأَيتَ إِن عَجَز واستحمق؛ يقال: استحمق الرجل إِذا فعَلِ فِعل الحَمْقَى. واستحمقْتُه: وجدته أَحمق، فهو لازم ومُتعدّ مثل اسْتَنْوَقَ الجَمَلُ؛ ويروى: اسْتُحْمِقَ، على ما لم يسمّ فاعله، والأَوّل أَولى ليُزاوِجَ عَجَز: وتَحامقَ فلان إِذا تكلَّف الحَماقة؛ الأَزهري: وسئل أَبو العباس عن قول الشاعر:
إِنَّ للحُمْقِ نِعْمةً في رِقابِ النَّـ
ـاس تَخْفَى على ذَوي الأَلبْابِ
قال: وسئل بعض البُلغاء عن الحُمق فقال: أَجْوَدُه حَيْرةٌ؛ قال: ومعناه أَنَّ الأَحْمق الذي فيه بُلْغةٌ
يُطاوِلُك بحُمْقه فلا تَعْثُر على حُمْقه إِلا بعد مِراسٍ طويل. والأَحمقُ: الذي لا مَلاوِمَ فيه ينكشِف حُمْقُه سريعاً فتستريحُ منه ومن صُحْبته، قال: ومعنى البيت مُقدَّم ومؤخَّر كأَنه قال إِن للحُمْقِ نعمة في رقاب العُقلاء تَغِيب وتخفى على غيرهم من سائر الناس لأَنهم أَفْطَن وأَذْكَى من غيرهم. وفي حديث ابن عباس: يَنطَلِقُ أَحدكم فيركب الحَمُوقةَ؛ هي فَعولةٌ من الحُمْقِ، أَي خَصْلةً ذات حُمْقٍ. وحقيقة الحُمق: وضع الشيء في غير موضعه مع العلم بقُبْحه. وفي الحديث الآخَر مع نَجْدة الحَرُوريّ: لوْلا أَن يقعَ في أُحْموقةٍ ما كتبت إِليه، هو منه. وأَحمقَ الرجل والمرأَة: ولَدا الحَمْقَى؛ وامرأَة مُحْمِقٌ ومُحْمِقة، الأَخيرة على الفعْل؛ قال بعض نساء العرب:
لست أُبالي أَن أَكُونَ مُحْمِقَهْ،
إِذا رأَيتُ خُصْيةً مُعَلَّقهْ
تقول: لا أُبالي أَن أَلد أَحْمَقَ
بعد أَن يكون الوَلد ذكراً له خُصية مُعلَّقة، وقد قيل في هذا المعنى حَمِقةٌ على النسب كطَعِمٍ وعَمِلٍ، والأَكثر ما تقدَّم، وإِن كان من عادة المرأَة أَن تلد الحَمْقَى فهي مِحْماقٌ. والأُحْموقةُ: مأْخوذ من الحُمق. والمُحْمِقاتُ من الليالي: التي يَطلعُ القمر فيها ليلة كلَّه فيكون في السماء ومن دونه سَحاب، فترى ضَوءاً ولا ترى قمراً،فتظُنُّ أَنك قد أَصبحت وعليك ليل، مشتقّ من الحُمْق. وفي المثل: غَرُّوني غُرُورَ المُحْمِقات. ويقال: سِرْنا في ليال مُحمِقات إِذا استتر القمر فيها بغيم أَبيض فيسير الراكب ويظن أَنه قد أَصبح حتى يَملَّ، قال: ومنه أُخذ اسم الأَحْمق لأَنه يغُرك في أَول مجلسه بتَعاقُلِه، فإِذا انتهى إِلى آخر كلامه تبيَّن حمقه فقد غرك بأَول كلامه.
والبَقْلة الحَمْقاء: هي الفَرْفَخةُ؛ ابن سيده؛ البَقْلةُ الحمقاء التي تسميها العامة الرِّجْلة لأَنها مُلْعِبةٌ، فشُبِّهت بالأَحمق الذي يَسيل لُعابُه، وقيل: لأَنها تَنْبُت في مَجْرَى السيُّول. والحُمَيْقاء: الخمر لأَنها تُعْقب شاربها الحُمْق. قال ابن بري: حكى ابن الأَنباري أَنه يقال: حَمَّقَ
الرجلُ إِذا شرِب الحُمْقَ، وهي الخمر؛ وأَنشد للنَّمِر بن تَوْلَب: لُقَيْمُ بن لُقْمانَ مِن أُخْتِه،
وكان ابنَ أُخْتٍ له وابْنَما
عَشِيّةَ حَمَّقَ فاسْتَحْضَنَتْ
إِليه، فَجامَعها مُظْلِما
قال: وأَنكر أَبو القاسم الزجّاجي ذلك، قال: ولم يذكر أَحد أَن الحُمقِ من أَسماء الخَمر، قال: والوراية في البيت حُمِّقَ على ما لم يسم فاعله. وقال ابن خالويه: حَمَّقَتْه الهَجْعةُ أَي جَعلته كالأَحْمق؛ وأَنشد: كُفِيتُ زَمِيلاً حَمَّقَتْه بهَجْعةٍ،
على عَجَلٍ، أَضْحَى بها، وهو ساجِدُ
والباء في بِهَجْعة زائدة وموضعها رفع. وفرس مُحْمِقٌ: نِتاجُها لا يُسْبَق؛ قال الأَزهري: لا أَعرف المُحمِق بهذا المعنى، والأَحْمقُ مأْخوذ من انْحِماق السُّوق إِذا كَسَدت فكأَنه فَسَدَ عقلُه حتى كَسَدَ. ابن الأَعرابي: الحُمْقُ أَصله الكَسادُ. ويقال: الأَحمقُ الكاسِدُ العقْلِ، قال: والحُمق أَيضاً الغرور. وانْحَمق الثوبُ: أَخْلَق. ونامَ الثوبُ في الحُمْق: أَخْلَقَ. ونامَ الثوبُ في الحُمْق وانْحَمق الرجل: ضعُف عن الأَمر؛ قال:
والشيْخُ يُضْرَبُ أَحيْاناً فيَنْحَمِقُ
قال ابن بري: وقال الكِناني:
يا كَعْبُ، إِنَّ أَخاكَ مُنْحمِقٌ،
فاشْدُدْ إِزارَ أَخِيكَ يا كَعْبُ
والحَمِقُ: الخَفيفُ اللِّحيةِ، وبه سمي عَمرو بن الحَمِق، قتله أَصحاب مُعاوِيةَ ورأْسُه أَوَّلُ رأْس حُمِل في الإِسلام.
والحُماقُ
والحَماق والحُمَيْقاء: مثل الجُدَرِيِّ الذي يُصِيب الإنسان يَتَفَرَّقُ في الجسد، وقال اللحياني: هو شيء يخرج بالصبيان وقد حُمِقَ. الجوهري: الحُماقُ مثل السُّعال كالجُدَرِيّ يُصيب الإِنسان، ويقال منه رجل مَحْمُوقٌ. والحُماقُ والحَمِيقُ والحَمَقِيقُ: نبت. الأَزهري: الحُماق نبت ذكرتْه أُمّ الهيثم، قال: وذكر بعضهم أَن الحَمَقِيقَ نبت، وقال الخليل: هو الهَمَقِيقُ. الأَزهري: انْحَمَقَ الطَّعام انْحِماقاً ومأَقَ مُؤُوقاً إِذا رَخُص.
والحُمَيْمِيقُ: طائر يصيد العَظاء والجَنادِب ونحوهما.

##### Türkçe

**الحُمْقُ**: aklın zıddı. el-Cevherî: **الحُمْقُ** ve **الحُمُقُ** aklın azlığıdır,
**حَمُقَ** **يَحْمُق** **حُمْقاً** ve **حُمُقاً** ve **حَماقةٌ**
ve **حمِقَ** ve **انْحَمَقَ** ve **اسْتَحَمَقَ** adam, **الحَمْقَى**’nın fiilini yaptığı zaman. Ve **رجل أَحمقُ** ve **حَمِقٌ** tek bir mânâdadır; Rü’be dedi:
أَلَّفَ شَتَّى ليس بالراعي الحَمِقْ
el-Cevherî: **حَمِقَ** (kesre ile), **يَحْمَقُ** **حُمْقاً**; **غَنِمَ** **يَغُنَمُ** **غُنْماً** gibi; o hâlde o **حَميقٌ**’tir; Yezîd b. el-Hakem es-Sekafî dedi:
قد يُقْتِرُ الحُوَلُ التَّقِيُّ،
ويُكْثِرُ
الحَمِقُ الأَثِيمُ
(* «**الحول**» sözü Kāmûs’ta: **رجل حول** (sard gibi): hilekârlığı çok).

Ve Amr b. el-**حَمِق** el-Huzâ‘î, ve bir kavim ve kadınlar **حُمق** ve **حَمْقى** ve **حَماقى**. İbn Sîde: **حَمْقَى**’yı **فَعْلى** üzerine bina ettiler; çünkü o, **هَلْكَى** dedikleri gibi, kendisiyle musîbetlendikleri bir şeydir; her ne kadar **هالِك** lafzen ism-i fâil olsa da. Ve “**ما أَحْمقَه**” dediler; onda taaccüb, **ما أَفْعلَه** ile vâki oldu; her ne kadar o, **الخُلُقِ** gibi olsa da. Sîbeveyh **حُمْقان**’ı nakletti; dedi: Bilmiyorum, o, **خَبَط** gibi **فَرَقَدَ**’a bina ettiği bir sîga mıdır, yoksa Arapça bir lafız mıdır. Ve ona geldi de onu **فأَحْمَقَه**: onu **أَحمقَ** buldu. Ve onunla ilgili **أَحمقَ به**: onu **حُمق** ile andı. Ve ben adamı **حَمَّقْتُ** **تَحْمِيقاً**: onu **الحُمْقِ**’a nisbet ettim. Ve onu **حامَقْتُه**: onu kendi **حُمْقِه**’i üzerinde desteklediğim zaman. Ve onu **استحمقْته**: yani onu **أَحمَقَ** saydım; ve ondan, İbn Ömer’in karısını boşaması hakkında hadisi: “**أَرأَيتَ إِن عَجَز واستحمق**”; denir: adam **استحمق**; **الحَمْقَى**’nın fiilini yaptığı zaman. Ve onu **استحمقْتُه**: onu **أَحمق** buldum; o hem lâzım hem müteaddîdir; **اسْتَنْوَقَ الجَمَلُ** gibi. Ve rivayet olunur: **اسْتُحْمِقَ**, fâili isimlendirilmemiş üzere; ve birincisi, **عَجَز** ile eşleştirmek için daha evlâdır. Ve falan **تَحامقَ**: ahmaklığı tekellüf ettiği zaman. el-Ezherî: Ebû’l-Abbâs’a şairin sözü hakkında soruldu:
إِنَّ للحُمْقِ نِعْمةً في رِقابِ النَّـ
ـاس تَخْفَى على ذَوي الأَلبْابِ
Dedi: Bazı belîğlere ahmaklık hakkında soruldu da dedi: Onun en iyisi bir şaşkınlıktır. Dedi: Mânâsı şudur: içinde bir geçimlik bulunan ahmak, ahmaklığıyla sana uzun süre dayanır; uzun bir denemeden sonra ancak onun ahmaklığına rastlarsın. Ve **الأَحمقُ**: onda hiçbir **مَلاوِمَ** bulunmayan kimsedir; ahmaklığı çabuk açığa çıkar; ondan ve arkadaşlığından rahat edersin. Dedi: Beytin mânâsı takdim-te’hîrli olup sanki şöyle dedi: **الحُمْقِ** için, akıllıların boyunlarında bir nimet vardır; başkalarına, diğer insanların geri kalanına, kaybolur ve gizlenir; çünkü onlar başkalarından daha uyanık ve daha zekîdir. İbn Abbâs hadîsinde: “Sizden biriniz gider de **الحَمُوقةَ**’ya biner”; o, **الحُمْقِ**’tan **فَعولةٌ**’dur; yani **حُمْقٍ** sahibi bir haslet. Ve **حقيقة الحُمق**: çirkinliğini bilmekle beraber şeyi yerli yerine koymamaktır. Diğer hadiste, Necde el-Harûrî ile: “Eğer bir **أُحْموقةٍ**’ya düşecek olmasaydım ona yazmazdım”; o, ondandır. Ve adam ve kadın **أَحمقَ**: **الحَمْقَى**’yı doğurdular. Ve kadın **مُحْمِقٌ** ve **مُحْمِقة**; sonuncusu **الفعْل** üzerinedir; Arap kadınlarından biri dedi:
لست أُبالي أَن أَكُونَ مُحْمِقَهْ،
إِذا رأَيتُ خُصْيةً مُعَلَّقهْ
Der ki: Asılı bir husye sahibi erkek bir çocuk olduğu sürece, ahmak doğurmama aldırmam. Ve bu mânâda, nisbet üzere **حَمِقةٌ** denilmiştir; **طَعِمٍ** ve **عَمِلٍ** gibi; ekseriyet, daha önce geçenidir. Ve eğer kadının âdeti **الحَمْقَى** doğurmak ise, o **مِحْماقٌ**’tır. Ve **الأُحْموقةُ**: **الحُمق**’tan alınmıştır. Ve gecelerden **المُحْمِقاتُ**: ayın bütün gece doğduğu, gökte bulunduğu ve onun altında bulut olduğu gecelerdir; bir ışık görürsün, ay görmezsin; sabahladığını zannedersin, hâlbuki üzerinde gece vardır; **الحُمْق**’tan türetilmiştir. Ve meselde: “Beni **المُحْمِقات**’ın aldatması gibi aldattılar.” Ve denir: Ayın beyaz bir bulutla örtündüğü gecelerde yürüdük; binici yürür ve bıkkınlık gelinceye kadar sabahladığını zanneder. Dedi: Bundan, **الأَحْمق** ismi alınmıştır; çünkü o, ilk meclisinde akıllılık taslamasıyla seni aldatır; sözünün sonuna varınca ahmaklığı belirir; ilk sözüyle seni aldatmıştır.

Ve **البَقْلة الحَمْقاء**: o, **الفَرْفَخةُ**’dır; İbn Sîde: **البَقْلةُ الحمقاء** ki avam ona **الرِّجْلة** der; çünkü o, salya akıtıcıdır; salyası akan ahmağa benzetilmiştir. Ve denildi: Çünkü o, sellerin akış yatağında biter.

Ve **الحُمَيْقاء**: şaraptır; çünkü o, içenine **الحُمْق**’u ardınca getirir. İbn Berrî dedi: İbnü’l-Enbârî’nin naklettiğine göre denir: adam **حَمَّقَ**; **الحُمْقَ** içtiği zaman; o da şaraptır. Ve en-Nemir b. Tevleb’den okudu:
لُقَيْمُ بن لُقْمانَ مِن أُخْتِه،
وكان ابنَ أُخْتٍ له وابْنَما
عَشِيّةَ حَمَّقَ فاسْتَحْضَنَتْ
إِليه، فَجامَعها مُظْلِما
Dedi: Ebû’l-Kāsım ez-Zeccâcî bunu inkâr etti; dedi: Hiç kimse **الحُمقِ**’un şarabın isimlerinden olduğunu zikretmedi. Dedi: Beyitteki rivayet, fâili isimlendirilmemiş üzere **حُمِّقَ**’tır. İbn Hâlaveyh dedi: **حَمَّقَتْه الهَجْعةُ**: yani onu ahmak gibi yaptı. Ve okudu:
كُفِيتُ زَمِيلاً حَمَّقَتْه بهَجْعةٍ،
على عَجَلٍ، أَضْحَى بها، وهو ساجِدُ
Ve **بِهَجْعة**’daki **الباء** zâiddir; yeri ref‘tir. Ve **فرس مُحْمِقٌ**: onun yavrusu geçilmezdir. el-Ezherî: Bu mânâ ile **المُحمِق**’i bilmiyorum. Ve **الأَحْمقُ**, pazarın **انْحِماق**’ından alınmıştır; pazar kesâda uğradığı zaman; sanki aklı bozuldu da kesâda uğradı. İbnü’l-A‘râbî: **الحُمْقُ**’un aslı kesâddır. Ve denir: **الأَحمقُ** aklı kesâd olan kimsedir. Dedi: **الحُمق** ayrıca aldanıştır. Ve elbise **انْحَمق**: eskidi. Ve elbise **نامَ** **في الحُمْق**: eskidi. Ve elbise **نامَ** **في الحُمْق**. Ve adam **انْحَمق**: işten zayıf düştü; dedi:
والشيْخُ يُضْرَبُ أَحيْاناً فيَنْحَمِقُ
İbn Berrî dedi: Kinânî de dedi:
يا كَعْبُ، إِنَّ أَخاكَ مُنْحمِقٌ،
فاشْدُدْ إِزارَ أَخِيكَ يا كَعْبُ
Ve **الحَمِقُ**: sakalı hafif olandır; bununla Amr b. el-**حَمِق** isimlendirildi. Muâviye’nin adamları onu öldürdüler; ve onun başı, İslâm’da taşınan ilk baştır.

Ve **الحُماقُ**
ve **الحَماق** ve **الحُمَيْقاء**: insanı isabet eden, bedende dağılan, insanı tutan **الجُدَرِيِّ** gibidir. el-Lihyânî dedi: O, çocuklarda çıkan bir şeydir; ve **حُمِقَ** olmuştur. el-Cevherî: **الحُماقُ** öksürük gibidir; **الجُدَرِيّ** gibi insanı tutar; ve ondan “adam **مَحْمُوقٌ**” denir. Ve **الحُماقُ** ve **الحَمِيقُ** ve **الحَمَقِيقُ**: bir bitkidir. el-Ezherî: **الحُماق** bir bitkidir; onu Ümmü’l-Heysem zikretti. Dedi: Bazıları **الحَمَقِيقَ**’in bir bitki olduğunu zikretti. Halîl dedi: O, **الهَمَقِيقُ**’tur. el-Ezherî: Yiyecek **انْحَمَقَ** **انْحِماقاً** ve **مأَقَ** **مُؤُوقاً**: ucuzladığı zaman.

Ve **الحُمَيْمِيقُ**: kertenkeleleri ve çekirgeleri ve benzerlerini avlayan bir kuştur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح م ق * * الحُمْقُ * بسكون الميم وضمها قلة العقل وقد * حَمُقَ * من باب ظرُف فهو * أحْمَقُ * و * حَمِقَ * أيضا بالكسر * حُمْقا * فهو * حَمِقٌ * وامرأة * حَمْقَاءُ * وقوم ونسوة * حُمْقٌ * و * حَمَاقَى * و * البَقْلةُ الحَمْقَاءُ * الرِجلة ز و * أحْمقَهُ * وجده أحمق و * حَمَّقهُ تحميقاً * نسبة إلى الحمق و * حامَقَهُ * ساعده على حمقه و * استَحْمَقَهُ * عدّه أحمق و * تَحَامَقَ * تكلف الحماقة

##### Türkçe

* ح م ق * * **الحُمْقُ** * mimin sükûnu ve zammıyla: aklın azlığıdır; ve (kişi) * **حَمُقَ** * “**ظَرُفَ**” bâbından (gelir); o hâlde o * **أحْمَقُ** *tur. Ve * **حَمِقَ** * da vardır, ayrıca kesre ile; * **حُمْقاً** * (olarak); o hâlde o * **حَمِقٌ** *tir; ve (kadın) * **حَمْقَاءُ** *dır; ve kavim ve kadınlar * **حُمْقٌ** *tur; ve * **حَمَاقَى** *dır. Ve * **البَقْلةُ الحَمْقَاءُ** *: **الرِجلة**’dir; z. Ve * **أحْمقَهُ** *: onu ahmak buldu. Ve * **حَمَّقهُ تحميقاً** *: ahmaklığa nispet (etti). Ve * **حامَقَهُ** *: onu ahmaklığı üzerinde destekledi. Ve * **استَحْمَقَهُ** *: onu ahmak saydı. Ve * **تَحَامَقَ** *: ahmaklığı tekellüf etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حمق، ككرم، وغنم، حمقا بالضم، وبضمتين، وحماقة وفيه لف ونشر غير مرتب ، وقد ذكر البابين الجوهري والصاغاني وغيرهما وانحمق، واستحمق، فهو أحمق وحمق: قليل العقل وحقيقة الحمق: وضح الشيء في غير موضعه مع العلم بقبحه، وهي حمقاء وقوم ونسوة حماق بالكسر، وهذه عن ابن عباد وحمق بضمتين، وحمقى كسكرى، وحماقى مثل سكارى، ويضم وهذه نقلها الصاغاني، وأورد الجوهري ما عدا الأولى والأخيرة، وقال ابن سيده: حمقى بنوه على فعلى، لأنه شيء أصيبوا به، كما قالوا: هلكى، وإن كان هالك لفظ فاعل. وفي: المثل عرف حميق جمله أي عرف هذا القدر وإن كان أحمق، ويروى: عرف حميقا جمله أي: عرفه جمله فاجترأ عليه يضرب للإفراط في مؤانسة الناس أو معناه: عرف قدره، أو يضرب لمن يستضعف إنسانا فيولع بإيذائه فلا يزال يظلمه، وقيل: كان له جمل يألفه، فصال عليه، وحميق : تصغير أحمق تصغير الترخيم، أو تصغير حمق، ككتف. والحمق، ككتف: الخفيف اللحية عن ابن دريد ، وبه سمى الرجل. وعمرو بن الحمق: صحابي وهو ابن الكاهن بن حبيب بن عمرو بن القين بن رزاح بن عمرو بن سعد ابن كعب الخزاعي رضي الله عنه، هاجر بعد الحديبية، يقال: إنه هرب في زمن زياد إلى الموصل، فنهشته حية فمات، وفي اللسان قتله أصحاب معاوية، ورأسه أول رأس حمل في الإسلام، وقال ابن الكلبي في نسب خزاعة، قتله عبد الرحمن بن أم الحكم الثقفي بالجزيرة. قلت: روى عنه جبير بن نفير، وقد يقال فيه: عمرو بن الحمقي، بالضم فالفتح، وقال أبو نعيم: هو تصحيف والصواب ما تقدم، وذكر الحافظ في فتح الباري الوجهين، وقال: إنه يحتمل، فتأمل. والحمق، بالضم: الخمر قال ابن عباد: ولعله على التشبيه، وقال الزمخشري: لأنها سبب الحمق، كما سميت إثما لكونها سببه، وقال أحمد ابن عبيد: قال أكثم بن صيفي في وصيته لبنيه: لا تجالسوا السفهاء على الحمق، يريد الخمر.
 قلت وأنكره الزجاجي قال: ولم يذكر أن الحمق من أسماء الخمر كما سيأتي وقال أبو عمرو: الحمق بالتحريك البياض الذي يخرج من الفرج قال:
  عودها معتل سوء الخلق
  خليط حيض ومنى وحمق والأحموقة، بالضم من الحمق، كالأحدوثة من الحديث، والأعجوبة من العجب. وقال ابن عباد: رجل حميقة، كجميزة ووقع في التكملة بتشديد الياء المكسورة وحموقة، ككمونة وهو: الأحمق البالغ في الحمق، وذكر الزمخشري أيضا حميقة. والمحمق، كمحسن: الضامر من الخيل قال الأزهري: لا أعرف المحمق، والذي ذكره أبو عبيد في كتابه: المحنق: الضامر من الخيل. أو المحمق من الخيل: التي نتاجها لا يسبق وأنكره الأزهري أيضا. أو أحمقت المرأة: إذا كانت تلد الحمقى، وهي محمق، ومحمقة كما في الصحاح، والأخيرة على الفعل. وقال ابن دريد: رجل محمق: يلد الحمقى، وامرأة محمقة كذلك، ولم يجوز: امرأة محمق وأنشد لبعض نساء العرب:
  لست أبالي أن أكون محمقه
  إذا رأيت خصية معلـقـه

  تقول: لا أبالي أن ألد الأحمق بعد أن يكون الولد ذكرا، له خصية معلقة. قال الجوهري: ومعتادتها: محماق قال: ويقال: أحمقه: إذا وجده أحمق كأحمده: وجده محمودا. ومن المجاز: بقلة الحمقاء: سيدة البقل، وهي بالإضافة، على تأويل بقلة الحبة الحمقاء ويقال: البقلة الحمقاء على النعت، قال ابن سيده: هي التي تسميها العامة الرجلة لأنها ملعبة ، فشبهت بالأحمق الذي يسيل لعابه، وقال ابن دريد: زعموا أنها سميت بها لأنها تنبت على طرق الناس، فتداس، وعلى مجرى السيل فيقتلعها، وفي المثل: أحمق من رجلة وقال ابن فارس: إنما سميت بذلك لضعفها، وقال قوم يبغضون عائشة رضي الله عنها: بقلة الحمقاء بقلة عائشة، لأنها كانت تولع بها، وهذا من خرافاتهم، وهي اسمها في الجاهلية الجهلاء، نقله الصاغاني. والحماق كغراب ، وسحاب الأولى عن الجوهري، والثانية عن ابن سيده: الجدري نفسه أو شبهه كما في الصحاح، يصيب الإنسان ويتفرق في الجسد وقال اللحياني: هو شيء يخرج بالصبيان، وقد حمق، وفي الصحاح: قال أبو عبيد: يقال منه: رجل محموق كالحميقى مقصورا، عن أبي زيد. والحميقاء ممدودا عن ابن دريد والحمقيق، كحمطيط، والحميق كأمير: نبات وقال الخليل: هو الهمقيق، وهو عندي أعجمي معرب. والحمقيق: طائر عن ابن دريد، وقال أبو حاتم -في كتاب الطير-: هو الحميميق: طائر لا يصيد شيئا، عامة صيده العظاء والجنادب، وما يشبه ذلك من هوام الأرض، وقال ابن عباد: الحميقيق: طائر أبيض وذكر الحميميق أيضا. ومن المجاز: غرني غرور المحمقات وهي: الليالي التي يطلع القمر في جميعها ونص العباب: فيها ليله كله وقد يكون دونه غيم وأخصر منه عبارة الأساس: هي الليالي البيض ذوات الغيم فتظن فيها أنك قد أصبحت وعليك ليل ، لأنك ترى ضوءا ولا ترى قمرا، مشتق من الحمق، ويقال: سرنا في ليالي محمقات، لأنه يسير الراكب فيها ويظن أنه قد أصبح حتى يمل، قيل: ومنه أخذ اسم الأحمق، لأنه يغرك في أول مجلسه بتعاقله، فإذا انتهى إلى آخر كلامه تبين حمقه، فقد غرك بأول كلامه. وحمقه تحميقا: نسبه إلى الحمق وكان هبنقة يحمق. ويقال: حمق، مبنيا للمفعول مشددا: إذا شرب الخمر أو سكر حتى ذهب عقله، قال النمر بن تولب رضي الله عنه:
  لقيم بن لقمان من أختـه                      وكان ابن أخت له وابنما
  ليالي حمق فاستحضنـت                      إليه فجامعها مظلـمـا
  فأحبلهـا رجـل نـابـه                      فجاءت به رجلا محكما وقال ابن بري: وهكذا أنشده ابن الأنباري أيضا، وفسره بما تقدم، وقد أنكره أبو القاسم الزجاجي. وانحمق الرجل: إذا ذل وتواضع وضعف عن الأمر، ومنه قول الشاعر:
  ما زال يضربني حتى استكنت له                      والشيخ يوما إذا ما خاب ينحمق أي: لضعف، قال ابن بري: وقال الكناني:
  يا كعب إن أخاك منحمق                      فأنشد إزار أخيك يا كعب

  ومن المجاز: انحمق الثوب إذا أخلق وبلى، وكذلك نام الثوب في الحمق. ومن المجاز أيضا: انحمقت السوق: إذا كسدت قيل: ومنه الأحمق، كأنه فسد عقله حتى كسد. كحمقت، ككرم كذا في المحكم، والذي في الصحاح: حمقت، بالكسر. وانحمق الرجل: فعل فعل الحمقى، كاستحمق ومنه الحديث: قال: أرأيت إن عجز واستحمق.
 ومما يستدرك عليه: الحمق، ككتف: الأحمق، نقله الجوهري وغيره، وأنشد لذي الرمة:
  ألف شتى ليس بالراعي الحمق وكذا قول يزيد بن الحكم الثقفي:
  قد يقتر الحول التـق                      ى ويكثر الحمق الأثيم وقالوا: ما أحمقه وقع التعجب فيها بما أفعله، وإن كانت كالخلق، وحكى سيبويه: رجل حمقان وأحمق به: ذكره بحمق. وحامقه: ساعده على حمقه، نقله الجوهري. واستحمقه: عده أحمق، أو وجده أحمق، فهو لازم متعد. وتحامق: تكلف الحماقة. والحموقة، فعولة من الحمق، وهي الخصلة ذات حمق. ووقع فلان في أحموقة، بالضم، مثل ذلك. وامرأة حمقة، على النسب، كمحمقة. والحميقاء: الخمر، لأنها تعقب شاربها الحمق. وقال ابن خالويه: حمقته الهجعة: جعلته كالأحمق، وأنشد:
  كفيت زميلا حمقتـه بـهـجـعة                      على عجل أضحى بها وهو ساجد والباء في بهجعة زائدة، وموضعها رفع. وقال ابن الأعرابي: الحمق أصله الكساد، ويقال للأحمق: الكاسد العقل، قال: والحمق أيضا: الغرور. وحمقت تجارته: بارت، وهو مجاز، كماقت، ونامت. والحماق، كغراب: نبت ، نقله الأزهري عن أم الهيثم. وانحمق الطعام: رخص نقله الأزهري. والحميميق: طائر، عن أبي حاتم. والتحمق: الحمق. والحماقة كسحابة : قرية بمصر، من أعمال شرقية المنصورة، وقد دخلتها. وبناء بن أحمد بن محمد بن علي الحمقى، بضم ففتح، روى عن عبد الرحمن بن علي بن البرثمي. وسليمان بن داود الحمقى، بالضم فسكون الميم، روى عنه الزبير بن بكار .

##### Türkçe

**حمق**; **ككرم** ve **وغنم**; **حمقا** zamme ile, ve iki zamme ile, ve **حماقة**. Ve onda (burada) sarma ve yayma vardır, tertipli olmayan; ve iki bâbı **الجوهري** ve **الصاغاني** ve başkaları zikretmiştir. Ve **انحمق** ve **استحمق**; artık o **أحمق** ve **حمق**tur: aklı az. Ve **الحمق**ın hakikati: şeyin, çirkinliğini bilmekle beraber, yerinde olmayan bir yerde ortaya konulmasıdır. Ve o (kadın) **حمقاء**dır; ve kavim ve kadınlar **حماق** (kesre ile). Ve bu, İbn عباد’dandır. Ve **حمق** iki zamme ile; ve **حمقى** **سكرى** gibi; ve **حماقى** **سكارى** gibi; ve zamme ile de gelir; bunu **الصاغاني** nakletmiştir. **الجوهري** birincisi ve sonuncusu hariç olanı getirmiştir. İbn سيده dedi: **حمقى**yı **فعلى** üzerine bina ettiler; çünkü o, kendileriyle isabet olunan bir şeydir; nitekim dediler: **هلكى**; her ne kadar **هالك** fâil lafzı ise de.

Ve (şu) meselde: **عرف حميق جمله**; yani bu miktarı bildi, her ne kadar **أحمق** olsa da. Ve rivayet olunur: **عرف حميقا جمله**; yani: devesini tanıdı da ona cüret etti; insanların aşırı ünsiyetine darb-ı mesel yapılır; yahut manası: kadrini bildi; yahut bir kimseyi zayıf gören, ona eziyet etmeye tutkun olup durmadan ona zulmeden kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve denildi: onun, kendisine alışan bir devesi vardı; ona saldırdı. Ve **حميق**: **أحمق**ın küçültmesi, ترخيم küçültmesi; yahut **حمق**ın küçültmesi; **كتف** gibi. Ve **الحمق**; **كتف** gibi: sakalı hafif olan; İbn دريد’den. Ve onunla adam adlandırıldı.

Ve **عمرو بن الحمق**: sahabîdir; o, **الكاهن بن حبيب بن عمرو بن القين بن رزاح بن عمرو بن سعد ابن كعب الخزاعي**’nin oğludur, Allah ondan razı olsun. Hudeybiye’den sonra hicret etti. Denilir: زياد zamanında Musul’a kaçtı; bir yılan onu ısırdı da öldü. Ve **اللسان**’da: onu Muaviye’nin adamları öldürdü; ve onun başı, İslâm’da taşınan ilk baştır. İbn الكلبي, خزاعة nesebinde dedi: onu Cezîre’de **عبد الرحمن بن أم الحكم الثقفي** öldürdü. Dedim: ondan Cübeyr b. Nüfeyr rivayet etti. Ve onda şöyle de denebilir: **عمرو بن الحمقي**; zamme sonra fetha ile. Ebû Nuaym dedi: o bir tashîftir; doğru olan, önce geçen (şekil)dir. Hâfız, **فتح الباري**’de iki vechi zikretti ve dedi: muhtemeldir; öyleyse düşün.

Ve **الحمق**, zamme ile: şarap. İbn عباد dedi: belki teşbih üzerinedir. Ve Zemahşerî dedi: çünkü o, **الحمق**ın sebebidir; nitekim sebebi olması dolayısıyla **إثما** diye adlandırıldı. Ve Ahmed b. Ubeyd dedi: Eksem b. Sayfî, oğullarına vasiyetinde dedi: **لا تجالسوا السفهاء على الحمق**; şarabı kasteder.

Dedim: Zecâcî onu inkâr etti; dedi: **الحمق**ın şarabın isimlerinden olduğunu zikretmedi; nitekim gelecektir. Ve Ebû Amr dedi: **الحمق** tahrîk ile, ferçten çıkan beyazlıktır; dedi ki:
  **عودها معتل سوء الخلق**
  **خليط حيض ومنى وحمق**

Ve **الأحموقة**, zamme ile, **الحمق**tandır; **الأحدوثة**nin **الحديث**ten, **الأعجوبة**nin **العجب**ten olması gibi. İbn عباد dedi: **رجل حميقة**; **جميزة** gibi. Ve **التكملة**’de kesreli **الياء**’ın şeddelenmesiyle **حميقة** vaki oldu. Ve **حموقة**; **كمونة** gibi; o: **الحمق**ta ileri derecede olan **الأحمق**tır. Zemahşerî de **حميقة**yı zikretti.

Ve **المحمق**, **محسن** gibi: atlardan zayıf (cılız) olan. Ezherî dedi: **المحمق**ı bilmem; Ebû Ubeyd’in kitabında zikrettiği: **المحنق**tır: atlardan zayıf olan. Yahut atlardan **المحمق**: yavrusu geçmeyen (yarışta öne geçmeyen) olan; Ezherî bunu da inkâr etti. Yahut **أحمقت المرأة**: ahmakları doğurur olduğu zaman; ve o **محمق**tır; ve **محمقة**dır, **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve sonuncusu fiil üzere (gelmiştir). İbn دريد dedi: **رجل محمق**: ahmakları doğurur; ve **امرأة محمقة** da böyledir; ve **امرأة محمق**a cevaz vermedi. Ve Arap kadınlarından birine ait olarak inşad etti:
  **لست أبالي أن أكون محمقه**
  **إذا رأيت خصية معلـقـه**

Der ki: asılı bir husye gördüğümde, ahmağı doğuracak olsam da aldırmam; yani çocuk erkek olduktan sonra. Cevherî dedi: ve onun alışılmışı: **محماق**; dedi: ve denilir: **أحمقه**: onu ahmak bulduğu zaman; **أحمده**: onu övülmüş buldu (demek) gibi.

Ve mecazdan: **بقلة الحمقاء**: sebzelerin hanımefendisi; ve o, izafet iledir; **بقلة الحبة الحمقاء** te’vili üzere. Ve denilir: **البقلة الحمقاء** sıfat üzere. İbn سيده dedi: o, avamın **الرجلة** diye adlandırdığıdır; çünkü o, salyası akan **الأحمق**a benzetildi. İbn دريد dedi: zannettiler ki onunla adlandırıldı; çünkü insanların yollarında biter, çiğnenir; ve sel yatağı üzerinde (biter), onu söker. Ve meselde: **أحمق من رجلة**. İbn فارس dedi: ancak zayıflığı sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve Âişe’ye, Allah ondan razı olsun, buğzeden bir kavim dedi: **بقلة الحمقاء بقلة عائشة**; çünkü o, ona tutkun olurdu; bu, onların hurafelerindendir. Ve onun câhiliyede adı **الجهلاء**dır; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **الحماق**; **غراب** ve **سحاب** gibi; birincisi **الجوهري**’dendir, ikincisi İbn سيده’dendir: çiçek hastalığının kendisi yahut onun benzeri; **الصحاح**’ta olduğu gibi; insana isabet eder ve bedende dağılır. Lihyânî dedi: o, çocuklarda çıkan bir şeydir; ve **حمق** olmuştur. Ve **الصحاح**’ta: Ebû Ubeyd dedi: ondan denilir: **رجل محموق**; **الحميقى** gibi, kısaltılmış; Ebû Zeyd’den. Ve **الحميقاء** uzatılmış olarak, İbn دريد’den. Ve **الحمقيق**, **حمطيط** gibi; ve **الحميق**, **أمير** gibi: bir bitkidir. Halîl dedi: o **الهمقيق**tir; ve o, benim yanımda Arapça olmayan, Arapçalaştırılmıştır.

Ve **الحمقيق**: bir kuştur; İbn دريد’den. Ebû Hâtim, **كتاب الطير**’de dedi: o **الحميميق**tir: bir kuş; hiçbir şey avlamaz; avının çoğu kertenkeleler ve çekirgeler ve yer haşeratından buna benzer şeylerdir. İbn عباد dedi: **الحميقيق**: beyaz bir kuştur; ve **الحميميق**i de zikretti.

Ve mecazdan: **غرني غرور المحمقات**; ve onlar: ayın hepsinde doğduğu gecelerdir. Ve **نص العباب**: onda gecenin tamamında; ve onun altında bulut bulunabilir. Ve ondan daha kısa olan **عبارة الأساس**: onlar, bulutlu beyaz gecelerdir; onda sabahlamış olduğunu zannedersin, hâlbuki üzerinde gece vardır; çünkü bir ışık görürsün, ay görmezsin; **الحمق**tan türetilmiştir. Ve denilir: **سرنا في ليالي محمقات**; çünkü binekli, onlarda yürür ve bıkkınlığa varıncaya dek sabahlamış olduğunu zanneder. Denildi: ve ondan **الأحمق** ismi alındı; çünkü o, ilk meclisinde akıllılığıyla seni aldatır; sözünün sonuna varınca ahmaklığı belirir; ilk sözüyle seni aldatmıştır.

Ve **حمقه تحميقا**: onu **الحمق**a nispet etti; ve **هبنقة** **يحمق** idi. Ve denilir: **حمق**; meçhul bina ile, şeddeli: şarap içtiği yahut sarhoş olup aklı gidince. Nemer b. Tevleb, Allah ondan razı olsun, dedi:
  **لقيم بن لقمان من أختـه                      وكان ابن أخت له وابنما**
  **ليالي حمق فاستحضنـت                      إليه فجامعها مظلـمـا**
  **فأحبلهـا رجـل نـابـه                      فجاءت به رجلا محكما**

İbn Berî dedi: İbnü’l-Enbârî de onu böyle inşad etti ve onu, önce geçenle tefsir etti; Ebû’l-Kâsım Zecâcî onu inkâr etmiştir.

Ve **انحمق الرجل**: zelil olup tevazu gösterdiği ve işten zayıf düştüğü zaman. Ondandır şairin sözü:
  **ما زال يضربني حتى استكنت له                      والشيخ يوما إذا ما خاب ينحمق**
Yani: zayıflıktan. İbn Berî dedi: ve Kenânî dedi:
  **يا كعب إن أخاك منحمق                      فأنشد إزار أخيك يا كعب**

Ve mecazdandır: **انحمق الثوب**; elbise eskidiği ve yıprandığı zaman. Yine **نام الثوب في الحمق** da böyledir. Ve mecazdan ayrıca: **انحمقت السوق**; durgunlaştığı zaman; denildi ki: Ve ondan **الأحمق**; sanki aklı bozuldu da nihayet durgunlaştı. **كحمقت**, **ككرم**; böylece **المحكم**’de. **الصحاح**’ta olan ise: **حمقت**, kesre ile. Ve **انحمق الرجل**: ahmakların fiilini yaptı; **كاستحمق**; ve ondan hadis: dedi: “Gördün mü, eğer aciz kalır ve **استحمق** ederse?”

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **الحمق**; **ككتف**: **الأحمق**; onu **الجوهري** ve başkası nakletti; ve **لذي الرمة**’ye ait olarak inşad etti:
  “Çeşitli bin(ler)dir; **الراعي الحمق** ile değildir.”
Ve yine **يزيد بن الحكم الثقفي**’nin sözü:
  “Yıl, takvayı daraltabilir                      ve günahkâr **الحمق**’ı çoğaltır.”
Ve dediler: “**ما أحمقه**”; onda taaccüb, **ما أفعله** ile vâki oldu; her ne kadar **كالخلق** olsa da. Ve **سيبويه** hikâye etti: **رجل حمقان**. Ve **أحمق به**: onu ahmaklık ile andı; onu zikretti. Ve **حامقه**: onu ahmaklığı üzerinde destekledi; onu **الجوهري** nakletti. Ve **استحمقه**: onu ahmak saydı; yahut onu ahmak buldu; o hâlde o, lâzım müteaddîdir. Ve **تحامق**: ahmaklığı tekellüf etti. Ve **الحموقة**: **الحمق**’tan **فعولة**; o, ahmaklık sahibi olan haslettir. Ve falan kimse **أحموقة**’ya düştü; zamme ile; bunun gibi. Ve **امرأة حمقة**; nisbet üzere; **كمحمقة** gibi. Ve **الحميقاء**: şarap; çünkü o, içenine ahmaklığı âkıbet kılar. Ve **ابن خالويه** dedi: **حمقته الهجعة**: onu **كالأحمق** kıldı; ve inşad etti:
  “Bir yoldaşı kifayet ettim; **بـهـجـعة** ile onu ahmaklaştırdı                      acele üzere; onunla sabahladı, hâlbuki o secde edicidir.”
Ve **بهجعة**’daki **الباء** zâiddir; ve onun yeri ref‘tir. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الحمق**’ın aslı **الكساد**’dır; ve **الأحمق** için denilir: **الكاسد العقل**; dedi: ve **الحمق** ayrıca: **الغرور**. Ve **حمقت تجارته**: kesada uğradı; ve o mecazdır; **كماقت** ve **نامت** gibi. Ve **الحماق**; **كغراب**: bir bitkidir; onu **الأزهري** **أم الهيثم**’den nakletti. Ve **انحمق الطعام**: ucuzladı; onu **الأزهري** nakletti. Ve **الحميميق**: bir kuştur; **أبي حاتم**’den. Ve **التحمق**: **الحمق**. Ve **الحماقة** **كسحابة**: Mısır’da bir köy; **شرقية المنصورة** amellerindendir; ve ben ona girdim. Ve **بناء بن أحمد بن محمد بن علي الحمقى**; zamme sonra fetha ile; **عبد الرحمن بن علي بن البرثمي**’den rivayet etti. Ve **سليمان بن داود الحمقى**; zamme ile, sonra **الميم**’in sükûnu ile; ondan **الزبير بن بكار** rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَمُقَ
1 حَمُقَ أحمق حمق , aor. حَمُقَ ; and حَمِقَ, aor. حَمَقَ ; (T, S, Mgh, Msb, K, &c.;) inf. n. (of the former, S) حَمَاقَةٌ, (S, K,) or this is a simple subst., (Msb,) and (of the latter, S) حُمْقٌ (S, Mgh, * Msb, * K) and حُمُقٌ; (S; K;) He was, or became, foolish, or stupid; i. e., unsound in intellect or understanding; (T, Mgh, Msb;) and stagnant, or dull, therein; (T, Mgh;) or deficient, or defective, therein; (IF, Mgh;) or he had little, or no, intellect or understanding; (S, K;) as also ↓ انحمق and ↓ استحمق (K) and ↓ تحمّق. (TA.) [See حُمْقٌ, below.] One says to a man, تِيسِى, and اِحْمَقِى, [as though he were a she-hyena, or a woman,] when he speaks foolishly, or stupidly, or says what is not like anything. (AZ, TA voce تَاسَ.) ― -b2- حَمُقَتِ السُّوقُ, (S, M, K,) with damm; (so in two copies of the S;) or, as in [some copies of] the S, حَمِقَت; (TA;) and ↓ اِنْحَمَقَت; (S, Mgh, K;) (tropical:) The market was, or became, stagnant, or dull, with respect to traffic. (S, M, Mgh, K, TA.) And حَمُقَتْ تِجَارَتُهُ (tropical:) His merchandise was, or became, unsaleable, or difficult of sale, or in little demand. (TA.) ― -b3- حَمِقَ, aor. حَمَقَ , inf. n. حَمَقٌ, (tropical:) His beard became light, or scanty. (Msb.) -A2- حُمِقَ He had the disease termed حُمَاق. (TA.)

حمّقهُ
2 حمّقهُ أحمق حمق حمقه حمقة , inf. n. تَحْمِيقٌ, He ascribed to him حُمْق [i. e. foolishness, or stupidity, &c.]. (S, K.) ― -b2- حَمَّقَتْهُ الهَجْعَةُ The light sleep in the first part of the night rendered him like the أَحْمَق [i. e. foolish, or stupid, &c.]: so says IKh; and he cites, from a poet, the phrase حَمَّقَتْهُ بِهَجْعَةٍ; in which the ب is redundant, and the noun occupies the place of one in the nom. case. (TA.) ― -b3- [And hence, if correct,] حُمِّقَ He drank wine: (K:) or he became intoxicated, so that his reason departed: thus explained by IAmb; but disallowed by EzZejjلjee. (IB, TA.)

حامقهُ
3 حامقهُ حامقه حامقة He aided him in his حُمْق [i. e. foolishness, or stupidity, &c.]. (S.)

احمقهُ
4 احمقهُ احمقه احمقة أحمق أحمقه حمق He found him to be أَحْمَق [i. e. fool ish, or stupid, &c.]. (S, K.) [See also 10.] ― -b2- احمق بِهِ He mentioned him, or spoke of him, as characterized by حُمْق [i. e. foolishness, or stu pidity, &c.]. (TA.) ― -b3- احمقت She (a woman) brought forth a child that was أَحْمَق [i. e. foolish, &c.]; (S;) or brought forth حَمْقَى [i.e. foolish children]. (K.) -A2- مَااحمقهُ [How foolish, or stupid, &c., is he!] an expression of wonder. (TA.)

5 تَحَمَّقَ see 1.

تحامق
6 تحامق تحامق He affected حَمَاقَة [i. e. foolishness, or stupidity, &c.; meaning he feigned it]. (S.)

انحمق
7 انحمق أنحمق انحمق ٱنحمق : see 1. ― -b2- Also He acted in the manner of the حَمْقَى [i. e. foolish, or stupid, &c.]; (K;) and so ↓ استحمق. (Lth, T, Mgh, K.) ― -b3- He (a man, TA) was, or became, abject, humble, or submissive, (K, TA,) and impotent to do, or accomplish, a thing. (TA.) ― -b4- (tropical:) It (a garment) became old, and worn out. (S, Mgh, K, TA.) ― -b5- (assumed tropical:) It (food, or wheat,) became cheap. (Az, TA.) ― -b6- انحمقت السُّوقُ: see 1.

استحمق
10 استحمق أستحمق استحمق ٱستحمق : see 1: ― -b2- and 7. -A2- استحمقهُ He counted, accounted, or esteemed, him احمقهُ [i. e. foolish, or stupid, &c.]: (S, Mgh, TA:) or he found him to be so; like حُمْقٌ. (TA.)

حُمُقٌ
حُمُقٌ أحمق حمق Foolishness, or stupidity; i. e. unsoundness in the intellect or understanding; (T, Mgh, Msb;) and stagnancy, or dulness, therein; (T, Mgh;) or deficiency, or defectiveness, therein; (IF, Mgh;) or paucity, or want, thereof; and ↓ حُمُقٌ and ↓ حَمَاقَةٌ signify the same: (S, K:) [all are said to be inf. ns.; but the last, accord. to the Msb, is a simple subst.: (see 1:)] the proper and primary signification of حُمْقٌ is [said to be] the putting a thing in a wrong place, with knowledge of its being bad [to do so]. (TA.) [Hence,] نَوْمَةُ الحُمْقِ The sleep after [the period of the afternoon called] the عَصْر; when no one sleeps except one who is intoxicated, or one who is insane, or unsound in mind. (Har p. 223. [See also خُرْقٌ and خُلُقٌ.]) ― -b2- And Deceit; or a deception. (TA.) ― -b3- [It is said that] الحُمْقُ also signifies Wine: (Z, K:) as being a cause of حُمْق; like as wine is called اـِثْمٌ as being a cause of اـِثْم: (Z, TA:) but Ez-Zejjلjee disallows this: and [it is also said that] ↓ الحُمَيْقَآءُ signifies the same, because wine occasions حُمْق to its drinker. (TA.)

حَمِقٌ
حَمِقٌ أحمق حمق : see أَحْمَقُ. ― -b2- Also (assumed tropical:) Having a scanty beard. (IDrd, K.)

حُمُقٌ
حُمُقٌ أحمق حمق : see حُمْقٌ.

حَمْقَان
حَمْقَان أحمق حمقان : see أَحْمَقُ.

حُمَاقٌ
حُمَاقٌ حماق (S, K) and حَمَاقٌ (ISd, K) and ↓ حُمَيْقَى (AZ, K) and ↓ حُمَيْقَآءُ (IDrd, K) The جُدَرِىّ [or small-pox]: (K:) or the like thereof, (S, K,) which attacks a human being, (S,) and spreads in a scattered manner upon the body, or person: (K:) accord. to Lh, a certain thing that comes forth upon children. (TA.)

حُمَيْقٌ
حُمَيْقٌ حميق a contracted dim. of أَحْمَقُ; or dim. of حَمِقٌ: [the dim. form being app. used in this case to denote enhancement of the signification: (see also حُمَّيْقَةٌ:)] so in the prov., (TA,) عَرَفَ حُمَيْقٌ جَمَلَهُ [A very foolish, or stupid, man knew his camel]; i. e. he knew thus much, although أَحْمَق: or, as some relate it, عَرَفَ حُمَيْقًا جَمَلُهْ, i. e. his camel knew him, [namely, a very foolish, or stupid, man,] and emboldened himself against him; or it means that he knew his quality: (K, TA:) it is applied to the case of excessive familiarity with men: (TA:) or to him who deems a man weak, and is therefore fond of annoying, or molesting, him, (K, TA,) and ceases not to act wrongfully towards him: or, as some say, [حميق is here a proper name; and] this person had a camel with which he was familiar, and he made and attack upon him. (TA.) [See Freytag's Arab. Prov. ii. 85.]

حَمَاقَةٌ
حَمَاقَةٌ حماق حماقه حماقة : see حُمْقٌ.

حُمُوقَةٌ
حُمُوقَةٌ حموقه حموقة : see أُحْمُوقَةٌ.

حُمَيْقَى
حُمَيْقَى حميقى حميقي : see حُمَاقٌ.

حُمَيْقَآءُ
حُمَيْقَآءُ حميقآء : see حُمْقٌ: -A2- and حُمَاقٌ.

حُمَيِّقَةٌ
حُمَيِّقَةٌ حميقه حميقة : see what next follows.

حَمُّوقَةٌ
حَمُّوقَةٌ حموقه حموقة : see what next follows.

حُمَّيْقَةٌ
حُمَّيْقَةٌ حميقه حميقة , (K,) but in the Tekmileh with teshdeed to the ى and with kesr to the same, [app. ↓ حُمَّيْقَةٌ,] (TA,) and ↓ حَمُّوقَةٌ, (K,) Foolish, or stupid, (أَحْمَق,) in the utmost degree. (Ibn- 'Abbلd, K, TA.) [It seems to be implied in the K that أُحْمُوقَةٌ signifies the same: but see this word below.]

أَحْمَقُ
أَحْمَقُ ذ (S, Mgh, Msb, K, &c.) and ↓ حَمِقٌ (S, Msb) and ↓ حَمْقَان [whether with or without tenween is not shown] (Sb, TA) Foolish, or stupid; i. e. unsound in intellect or understanding; (T, Mgh, Msb;) and stagnant, or dull, therein; (T, Mgh;) or deficient, or defective, therein; IF, Mgh;) or haring little, or no, intellect or understanding: (S, K:) fem. of the first حَمْقَآءُ; (S, Msb;) and of the second حَمِقَةٌ: (TA:) pl. of the first, applied to men and to women, (S, K,) حُمْقٌ, (so in two copies of the S,) or حُمُقٌ, with two dammehs, (K,) and حَمْقَى and حَمَاقَى (S, K) and حُمَاقَى (Sgh, K) and حِمَاقٌ. (Ibn- 'Abbلd, K.) Accord. to some, أَحْمَقُ is from the phrase اِنْحَمَقَتِ السُّوقُ: and accord. to some, from the phrase لَيَالٍ مُحْمِقَاتٌ, because the احمق deceives one at first by what he says. (TA.) The sounds of wailing for the dead, and trilling, or quavering, in playing, are termed أَحْمَقَانِ because of the حُمْق of the person from whom they proceed. (Mgh.) ― -b2- البَقْلَةُ الحَمْقَآءُ (S, K) and بَقْلَةُ الحَمْقَآءِ, (K,) the latter for بَقْلَةُ الحَبَّةِ الحَمْقَآءِ, i. q. الرِّجْلَةُ [Garden purslane]; (S, ISd, K;) which is the name applied to it by the vulgar; (ISd, TA;) the chief of herbs, or leguminous plants: called by those names because exuding mucilage (مُلَعِّبَةٌ), so that it is likened to the أَحْمَق whose slaver is flowing: IDrd says, they assert that it is so called because it grows in the tracks of men, so that it is trodden upon; and in water-courses, so that the water uproots it: IF says that it is so called because of its weakness: and it is said that some persons, hating 'ءïsheh, called it بَقْلَةُ عَائِشَةَ; but this is one of their fanciful assertions; for such was its name in the time of utter paganism: so says Sgh. (TA.) ― -b3- [أَحْمَقُ also signifies More, and most, foolish, or stupid, &c. Hence,] it is said in a prov., أَحْمَقُ مِنْ رِجْلَةٍ [More foolish, or stupid, than a plant of gardenpurslane: explained by what precedes]. (TA.) [See also another prov. voce ثَمَانُونَ.] And in a trad., أَحْمَقُ الحُمْقِ الفُجُورُ [The most foolish of foolishness, or the most stupid of stupidness, is vice, or immorality, or unrighteousness]. (A in art. كيس.)

أَحْمُوقَةٌ
أَحْمُوقَةٌ ذ is from الحُمْقُ, like أُحْدُوثَةٌ from الحَدِيثُ, and أُعْجُوبَةٌ from العَجَبُ: (TA:) it signifies An action, or a deed, of those that are done by the حَمْقَى [i. e. foolish, or stupid, persons]; (Mgh;) [a foolish, or stupid, action or deed:] it is like ↓ حُمُوقَةٌ, which means an action, a practice, or a habit, in which is حُمْق [i. e. foolishness, or stupidity, &c.]. (TA.) One says, وَقَعَ فُلَانٌ فِى أُحْمُوقَةٍ [Such a one fell into the commission of a foolish, or stupid, action, &c.]. (TA.) [See حُمَّيْقَةٌ.]

مُحْمِقٌ
مُحْمِقٌ محمق and مُحْمِقَةٌ (S, K) A woman who brings forth a child that is أَحْمَق [i. e. foolish, &c.]; (S;) or who brings forth حَمْقَى [i. e. foolish children]: (K:) or, accord. to IDrd, the latter has this signification; but the former signifies a man who begets حَمْقَى; and he does not allow its application to a woman. (TA.) ― -b2- المُحْمِقَاتُ (tropical:) The nights [that make a fool of one; i. e.] during the whole of which the moon is above the horizon but intercepted by clouds; so that one imagines that he has arrived at the time of morning; (A, O, K, TA;) because he sees light, but sees not the moon: derived from الحُمْقُ. (TA.) One says, غَرَّنِى غُرُورَ المُحْمِقَاتِ (tropical:) [He, or it, deceived me with the deceiving of the nights thus called]. (TA.) And you say, سِرْنَا فِى لَيَالِ مُحْمِقَاتٍ (tropical:) [We journeyed during such nights]; because the rider therein thinks that he has arrived at the time of morning until he becomes weary. (TA.)

مِحْمَاقٌ
مِحْمَاقٌ محماق A woman who is accustomed to bring forth حَمْقَى [i. e. foolish children]. (S, K.)

مَحْمُوقٌ
مَحْمُوقٌ محموق A man [or child] affected with حُمَاق [q. v.]. (A 'Obeyd, S.)

##### Türkçe

**حَمُقَ**
1 **حَمُقَ** **أحمق** **حمق** , muzâri‘ı **حَمُقَ** ; ve **حَمِقَ**, muzâri‘ı **حَمَقَ** ; (T, S, Mgh, Msb, K, vb.;) mastar ismi (birincisinin, S) **حَمَاقَةٌ**, (S, K,) yahut bu basit bir isimdir, (Msb,) ve (ikincisinin, S) **حُمْقٌ** (S, Mgh, * Msb, * K) ve **حُمُقٌ**; (S; K;) O, ahmak oldu yahut ahmaklaştı; yani akılda yahut anlayışta sağlam olmayan; (T, Mgh, Msb;) ve onda durgun, yahut ağır; (T, Mgh;) yahut onda eksik, yahut kusurlu; (IF, Mgh;) yahut onda az, yahut hiç, akıl yahut anlayış vardı; (S, K;) keza ↓ **انحمق** ve ↓ **استحمق** (K) ve ↓ **تحمّق**. (TA.) [Aşağıda **حُمْقٌ**’a bak.] Bir adama, aptalca yahut ahmakça konuştuğunda, yahut hiçbir şeye benzemeyen bir şey söylediğinde, **تِيسِى**, ve **اِحْمَقِى**, denir, [sanki o bir dişi sırtlan yahut bir kadın imiş gibi]. (AZ, TA, **تَاسَ** maddesinde.) ― -b2- **حَمُقَتِ السُّوقُ**, (S, M, K,) damme ile; (S’nin iki nüshasında böyle;) yahut, S’nin [bazı nüshalarında] olduğu üzere, **حَمِقَت**; (TA;) ve ↓ **اِنْحَمَقَت**; (S, Mgh, K;) (mecaz:) Pazar, alışveriş bakımından durgun oldu yahut durgunlaştı. (S, M, Mgh, K, TA.) Ve **حَمُقَتْ تِجَارَتُهُ** (mecaz:) Onun ticaret malı satılmaz oldu yahut satılması güç oldu, yahut az talep edilir oldu. (TA.) ― -b3- **حَمِقَ**, muzâri‘ı **حَمَقَ** , mastar ismi **حَمَقٌ**, (mecaz:) Sakalı hafifledi, yahut seyrekleşti. (Msb.) -A2- **حُمِقَ** O, **حُمَاق** denilen hastalığa yakalandı. (TA.)

**حمّقهُ**
2 **حمّقهُ** **أحمق** **حمق** **حمقه** **حمقة** , mastar ismi **تَحْمِيقٌ**, O, ona **حُمْق** [yani ahmaklık, yahut aptallık, vb.] isnat etti. (S, K.) ― -b2- **حَمَّقَتْهُ الهَجْعَةُ** Gecenin ilk kısmındaki hafif uyku onu **أَحْمَق** [yani ahmak, yahut aptal, vb.] gibi kıldı: İKh böyle der; ve bir şairden, **حَمَّقَتْهُ بِهَجْعَةٍ** ibaresini nakleder; bunda **ب** زائدır ve isim, merfû‘ hâlde olan bir ismin yerini tutar. (TA.) ― -b3- [Ve buradan, eğer doğru ise,] **حُمِّقَ** O şarap içti: (K:) yahut sarhoş oldu, öyle ki aklı gitti: IAmb böyle açıklar; fakat EzZejjلjee bunu kabul etmez. (IB, TA.)

**حامقهُ**
3 **حامقهُ** **حامقه** **حامقة** O, onun **حُمْق**’unda [yani ahmaklığında, yahut aptallığında, vb.] ona yardım etti. (S.)

**احمقهُ**
4 **احمقهُ** **احمقه** **احمقة** **أحمق** **أحمقه** **حمق** O, onu **أَحْمَق** [yani ahmak, yahut aptal, vb.] buldu. (S, K.) [10’a da bak.] ― -b2- **احمق بِهِ** O, onu **حُمْق** [yani ahmaklık, yahut aptallık, vb.] ile vasıflı olarak andı, yahut ondan öyle söz etti. (TA.) ― -b3- **احمقت** O (bir kadın) **أَحْمَق** [yani ahmak, vb.] olan bir çocuk doğurdu; (S;) yahut **حَمْقَى** [yani ahmak çocuklar] doğurdu. (K.) -A2- **مَااحمقهُ** [O ne kadar ahmak, yahut aptal, vb.!] hayret ifadesi. (TA.)

5 **تَحَمَّقَ** 1’e bak.

**تحامق**
6 **تحامق** **تحامق** O, **حَمَاقَة**’yi [yani ahmaklığı, yahut aptallığı, vb.; yani onu yapmacık olarak gösterdi] yapar göründü. (S.)

**انحمق**
7 **انحمق** **أنحمق** **انحمق** **ٱنحمق** : 1’e bak. ― -b2- Ayrıca O, **حَمْقَى**’nın [yani ahmakların, yahut aptalların, vb.] tarzında davrandı; (K;) ve böylesi ↓ **استحمق**. (Lth, T, Mgh, K.) ― -b3- O (bir adam, TA) zelil oldu, alçaldı, yahut boyun eğdi, (K, TA,) ve bir şeyi yapmaya yahut gerçekleştirmeye güç yetiremez oldu. (TA.) ― -b4- (mecaz:) O (bir elbise) eskidi ve yıprandı. (S, Mgh, K, TA.) ― -b5- (varsayılan mecaz:) O (yiyecek, yahut buğday,) ucuzladı. (Az, TA.) ― -b6- **انحمقت السُّوقُ**: 1’e bak.

**استحمق**
10 **استحمق** **أستحمق** **استحمق** **ٱستحمق** : 1’e bak: ― -b2- ve 7’ye. -A2- **استحمقهُ** O, onu **احمقهُ** [yani ahmak, yahut aptal, vb.] saydı, değerlendirdi, yahut öyle gördü: (S, Mgh, TA:) yahut onu öyle buldu; **حُمْقٌ** gibi. (TA.)

**حُمُقٌ**
**حُمُقٌ** **أحمق** **حمق** Ahmaklık, yahut aptallık; yani akılda yahut anlayışta sağlam olmama; (T, Mgh, Msb;) ve onda durgunluk, yahut ağırlık; (T, Mgh;) yahut onda eksiklik, yahut kusurluluk; (IF, Mgh;) yahut onun azlığı, yahut yokluğu; ve ↓ **حُمُقٌ** ve ↓ **حَمَاقَةٌ** aynı manaya gelir: (S, K:) [hepsinin mastar isimleri olduğu söylenir; fakat sonuncusu, Msb’ye göre, basit bir isimdir: (1’e bak:)] **حُمْقٌ**’un uygun ve aslî manası, [denildiğine göre,] bir şeyi, bunun kötü olduğunu bilerek, yanlış bir yere koymaktır. (TA.) [Bundan dolayı,] **نَوْمَةُ الحُمْقِ** **عَصْر**’dan sonraki uyku; kimsenin, sarhoş olan yahut deli olan yahut aklı bozuk olan kimseden başka uyumadığı vakit. (Har s. 223. [Ayrıca **خُرْقٌ** ve **خُلُقٌ**’a bak.]) ― -b2- Ve Aldatma; yahut bir aldatma. (TA.) ― -b3- [Denilmiştir ki] **الحُمْقُ** ayrıca Şarap manasına gelir: (Z, K:) **حُمْق**’a sebep olduğu için; tıpkı şarabın **اـِثْمٌ** diye adlandırılması gibi, **اـِثْم**’a sebep olduğu için: (Z, TA:) fakat Ez-Zejjلjee bunu kabul etmez: ve [yine denilmiştir ki] ↓ **الحُمَيْقَآءُ** aynı manaya gelir; çünkü şarap, içene **حُمْق** meydana getirir. (TA.)

**حَمِقٌ**
**حَمِقٌ** **أحمق** **حمق** : **أَحْمَقُ**’a bak. ― -b2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) Seyrek sakallı. (IDrd, K.)

**حُمُقٌ**
**حُمُقٌ** **أحمق** **حمق** : **حُمْقٌ**’a bak.

**حَمْقَان**
**حَمْقَان** **أحمق** **حمقان** : **أَحْمَقُ**’a bak.

**حُمَاقٌ**
**حُمَاقٌ** **حماق** (S, K) ve **حَمَاقٌ** (ISd, K) ve ↓ **حُمَيْقَى** (AZ, K) ve ↓ **حُمَيْقَآءُ** (IDrd, K) **جُدَرِىّ** [yahut çiçek hastalığı]: (K:) yahut onun benzeri, (S, K,) ki insana musallat olur, (S,) ve bedenin yahut kişinin üzerinde dağınık bir tarzda yayılır: (K:) Lh’ye göre, çocuklarda çıkan belirli bir şeydir. (TA.)

**حُمَيْقٌ**
**حُمَيْقٌ** **حميق** **أَحْمَقُ**’un kısaltılmış tasğîri; yahut **حَمِقٌ**’in tasğîri: [tasğîr kalıbının bu durumda, mananın artırılmasını göstermek için kullanıldığı anlaşılıyor: (ayrıca **حُمَّيْقَةٌ**’a da bak:)] darbımeselde böyle geçer, (TA,) **عَرَفَ حُمَيْقٌ جَمَلَهُ** [Çok ahmak, yahut aptal, bir adam devesini tanıdı]; yani **أَحْمَق** olduğu hâlde, bu kadarını bildi: yahut, bazılarının rivayet ettiğine göre, **عَرَفَ حُمَيْقًا جَمَلُهْ**, yani devesi onu tanıdı, [yani çok ahmak, yahut aptal, bir adamı,] ve ona karşı cesaretlendi; yahut onun vasfını bildiği manasınadır: (K, TA:) insanlarla aşırı ünsiyet hâli için kullanılır: (TA:) yahut bir adamı zayıf sayan ve bu yüzden ona eziyet etmeyi yahut rahatsız etmeyi seven, (K, TA,) ve ona karşı haksız davranmayı bırakmayan kimse için: yahut, bazılarının dediğine göre, [burada **حميق** bir özel addır; ve] bu kişinin ünsiyet ettiği bir devesi vardı ve o ona saldırdı. (TA.) [Freytag’ın Arab. Prov. ii. 85’ine bak.]

**حَمَاقَةٌ**
**حَمَاقَةٌ** **حماق** **حماقه** **حماقة** : **حُمْقٌ**’a bak.

**حُمُوقَةٌ**
**حُمُوقَةٌ** **حموقه** **حموقة** : **أُحْمُوقَةٌ**’a bak.

**حُمَيْقَى**
**حُمَيْقَى** **حميقى** **حميقي** : **حُمَاقٌ**’a bak.

**حُمَيْقَآءُ**
**حُمَيْقَآءُ** **حميقآء** : **حُمْقٌ**’a bak: -A2- ve **حُمَاقٌ**.

**حُمَيِّقَةٌ**
**حُمَيِّقَةٌ** **حميقه** **حميقة** : hemen sonra gelen şeye bak.

**حَمُّوقَةٌ**
**حَمُّوقَةٌ** **حموقه** **حموقة** : hemen sonra gelen şeye bak.

**حُمَّيْقَةٌ**
**حُمَّيْقَةٌ** **حميقه** **حميقة** , (K,) fakat Tekmileh’te **ى**’ye şedde ve ona kesre ile, [görünüşe göre ↓ **حُمَّيْقَةٌ**,] (TA,) ve ↓ **حَمُّوقَةٌ**, (K,) En uç derecede ahmak, yahut aptal, (**أَحْمَق,**) (Ibn- 'Abbلd, K, TA.) [K’da, **أُحْمُوقَةٌ**’un da aynı manaya geldiği ima ediliyor görünür: fakat aşağıda bu kelimeye bak.]

**أَحْمَقُ**
**أَحْمَقُ** ذ (S, Mgh, Msb, K, vb.) ve ↓ **حَمِقٌ** (S, Msb) ve ↓ **حَمْقَان** [tenvîn ile mi yoksa tenvînsiz mi olduğu gösterilmemiştir] (Sb, TA) Ahmak, yahut aptal; yani akılda yahut anlayışta sağlam olmayan; (T, Mgh, Msb;) ve onda durgun, yahut ağır; (T, Mgh;) yahut onda eksik, yahut kusurlu; IF, Mgh;) yahut onda az, yahut hiç, akıl yahut anlayış bulunan: (S, K:) birincinin müennesi **حَمْقَآءُ**; (S, Msb;) ve ikincinin müennesi **حَمِقَةٌ**: (TA:) birincinin cemi, erkeklere ve kadınlara uygulanarak, (S, K,) **حُمْقٌ**, (S’nin iki nüshasında böyle,) yahut iki damme ile **حُمُقٌ**, (K,) ve **حَمْقَى** ve **حَمَاقَى** (S, K) ve **حُمَاقَى** (Sgh, K) ve **حِمَاقٌ**. (Ibn- 'Abbلd, K.) Bazılarına göre, **أَحْمَقُ**, **اِنْحَمَقَتِ السُّوقُ** ibaresindendir: ve bazılarına göre, **لَيَالٍ مُحْمِقَاتٌ** ibaresindendir; çünkü ahmak, söylediği şeyle başlangıçta kişiyi aldatır. (TA.) Ölü için feryat sesleri ve çalmada titretme yahut nağmeyi dalgalandırma, bunları çıkaran kimsedeki **حُمْق** sebebiyle **أَحْمَقَانِ** diye adlandırılır. (Mgh.) ― -b2- **البَقْلَةُ الحَمْقَآءُ** (S, K) ve **بَقْلَةُ الحَمْقَآءِ**, (K,) ikincisi **بَقْلَةُ الحَبَّةِ الحَمْقَآءِ** yerine, **الرِّجْلَةُ** ile aynı; [semizotu]; (S, ISd, K;) avamın ona verdiği ad; (ISd, TA;) otların yahut baklagil bitkilerinin reisi: sümüksü madde çıkardığı (**مُلَعِّبَةٌ**) için bu adlarla adlandırılır; böylece, salyası akan **أَحْمَق**’a benzetilir: IDrd der ki, onun bu adla adlandırıldığını, insanların ayak izlerinde bittiği için, böylece üzerine basıldığı için; ve su yollarında bittiği için, böylece su onu söküp çıkardığı için, iddia ederler: IF, onun zayıflığı sebebiyle bu adla adlandırıldığını söyler: ve bazı kimselerin, ‘ءïsheh’ten nefret ederek, ona **بَقْلَةُ عَائِشَةَ** dedikleri de söylenir; fakat bu onların hayalî iddialarındandır; çünkü bu, koyu putperestlik zamanında onun adı idi: Sgh böyle der. (TA.) ― -b3- [**أَحْمَقُ** ayrıca Daha ahmak, ve en ahmak, yahut aptal, vb. manasına gelir. Bundan dolayı,] bir darbımeselde şöyle denir, **أَحْمَقُ مِنْ رِجْلَةٍ** [Semizotu bitkisinden daha ahmak, yahut aptal: öncekiyle açıklanır]. (TA.) [Ayrıca **ثَمَانُونَ** maddesinde başka bir darbımeseline bak.] Ve bir hadiste, **أَحْمَقُ الحُمْقِ الفُجُورُ** [Ahmaklığın en ahmağı, yahut aptallığın en aptalı, fısk, yahut ahlâksızlık, yahut haksızlıktır]. (A, **كيس** maddesinde.)

**أَحْمُوقَةٌ**
**أَحْمُوقَةٌ** ذ, **الحُمْقُ**’tan gelir; tıpkı **أُحْدُوثَةٌ**’nin **الحَدِيثُ**’ten, ve **أُعْجُوبَةٌ**’nin **العَجَبُ**’ten gelmesi gibi: (TA:) **حَمْقَى**’nın [yani ahmakların, yahut aptalların, kişilerin] yaptığı şeylerden olan bir fiil, yahut bir iş, manasına gelir; (Mgh;) [ahmakça, yahut aptalca, bir fiil yahut iş:] o, ↓ **حُمُوقَةٌ** gibidir; bu da içinde **حُمْق** [yani ahmaklık, yahut aptallık, vb.] bulunan bir fiil, bir uygulama, yahut bir âdet demektir. (TA.) Denir ki, **وَقَعَ فُلَانٌ فِى أُحْمُوقَةٍ** [Falanca, ahmakça yahut aptalca bir fiilin, vb., işlenmesine düştü]. (TA.) [**حُمَّيْقَةٌ**’a bak.]

**مُحْمِقٌ**
**مُحْمِقٌ** **محمق** ve **مُحْمِقَةٌ** (S, K) **أَحْمَق** [yani ahmak, vb.] olan bir çocuk doğuran kadın; (S;) yahut **حَمْقَى** [yani ahmak çocuklar] doğuran: (K:) yahut IDrd’ye göre, ikincisi bu manadadır; fakat birincisi, **حَمْقَى** meydana getiren bir erkek manasınadır; ve onun kadına uygulanmasını kabul etmez. (TA.) ― -b2- **المُحْمِقَاتُ** (mecaz:) [kişiyi ahmak yerine koyan; yani] ayın bütün boyunca ufkun üstünde olduğu fakat bulutlarla örtüldüğü geceler; böylece kişi, sabah vaktine ulaştığını zanneder; (A, O, K, TA;) çünkü ışık görür, fakat ayı görmez: **الحُمْقُ**’tan türetilmiştir. (TA.) Denir ki, **غَرَّنِى غُرُورَ المُحْمِقَاتِ** (mecaz:) [O, yahut o şey, beni bu adla adlandırılan gecelerin aldatmasıyla aldattı]. (TA.) Ve sen dersin ki, **سِرْنَا فِى لَيَالِ مُحْمِقَاتٍ** (mecaz:) [Biz böyle gecelerde yolculuk ettik]; çünkü binici, onda, sabah vaktine ulaştığını zanneder; ta ki yorulana kadar. (TA.)

**مِحْمَاقٌ**
**مِحْمَاقٌ** **محماق** **حَمْقَى** [yani ahmak çocuklar] doğurmaya alışkın bir kadın. (S, K.)

**مَحْمُوقٌ**
**مَحْمُوقٌ** **محموق** **حُمَاق** [bkz.] ile musap bir adam [yahut çocuk]. (A 'Obeyd, S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَمِقَ
حَمِقَ A حَمُقَ U ( n. ac. حُمْق 3 ,  حُمُق 10 ,  حَمَاْقَة 22t ),
a.  Was, became foolish, stupid, dull, senseless. - ( حَمِقَ ) [ coll. ], Got angry.

حَمَّقَ
حَمَّقَ II ,
a.  Rendered foolish, stupid &c., stupefied.

b.  Called a fool &c.

c.  Set down to foolishness.

أَحْمَقَ
أَحْمَقَ IV ,
a.  Considered, called, foolish &c.

تَحَاْمَقَ
تَحَاْمَقَ VI ,
a.  Pretended to be foolish, stupid.

اِنْحَمَقَ
اِنْحَمَقَ VII ,
a.  Was foolish &c. acted foolishly.

اِسْتَحْمَقَ
اِسْتَحْمَقَ X ,
a.  see VII .

b.  Considered foolish &c.

حُمْق
حُمْق 3 ,
a.  Foolishness, stupidity, senselessness.

حَمَق
حَمَق 4 ,
a.  Anger, passion.

حَمِق
حَمِق 5 ,
a.  see 14 .

حُمُق
حُمُق 10 ,
a.  see 3 .

أَحْمَقُ
أَحْمَقُ 14 , ( pl. حَمْقَى 1ya ,  حُمْق 3 ),
a.  Foolish, dull-witted, senseless; idiotical; fool, stupid.

b.  Irritable.

حَمَاْقَة
حَمَاْقَة 22t ,
a.  see 3 .

حُمُوْقَة
حُمُوْقَة 27t ,
a.  Foolishness, folly.

حَمْقَاْنُ
حَمْقَاْنُ 33 ,
a.  Irritated, angry.

##### Türkçe

**حَمِقَ**
**حَمِقَ** A **حَمُقَ** U ( i. ac. **حُمْق** 3, **حُمُق** 10, **حَمَاْقَة** 22t ),
a. Ahmak, aptal, anlayışsız, duygusuz oldu. - ( **حَمِقَ** ) [ topl. ], Öfkelendi.

**حَمَّقَ**
**حَمَّقَ** II ,
a. Ahmaklaştırdı, aptallaştırdı vb.; sersemletti.

b. Ahmak vb. diye adlandırdı.

c. Ahmaklığa yordu.

**أَحْمَقَ**
**أَحْمَقَ** IV ,
a. Ahmak vb. saydı, ahmak vb. diye adlandırdı.

**تَحَاْمَقَ**
**تَحَاْمَقَ** VI ,
a. Ahmak, aptal görünmeye yeltendi.

**اِنْحَمَقَ**
**اِنْحَمَقَ** VII ,
a. Ahmak vb. oldu; ahmakça davrandı.

**اِسْتَحْمَقَ**
**اِسْتَحْمَقَ** X ,
a. VII’ye bak.

b. Ahmak vb. saydı.

**حُمْق**
**حُمْق** 3 ,
a. Ahmaklık, aptallık, duygusuzluk.

**حَمَق**
**حَمَق** 4 ,
a. Öfke, hiddet.

**حَمِق**
**حَمِق** 5 ,
a. 14’e bak.

**حُمُق**
**حُمُق** 10 ,
a. 3’e bak.

**أَحْمَقُ**
**أَحْمَقُ** 14 , ( pl. **حَمْقَى** 1ya , **حُمْق** 3 ),
a. Ahmak, kıt anlayışlı, duygusuz; aptalca; ahmak, aptal.

b. Çabuk öfkelenen.

**حَمَاْقَة**
**حَمَاْقَة** 22t ,
a. 3’e bak.

**حُمُوْقَة**
**حُمُوْقَة** 27t ,
a. Ahmaklık, budalalık.

**حَمْقَاْنُ**
**حَمْقَاْنُ** 33 ,
a. Öfkelenmiş, kızgın.
