# حمق — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D9%82/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حمق

باب الحاء والقاف والميم معهما
ق ح م، ق م ح، ح م ق، م ح ق مستعملات
قحم:
قَحَمَ الرجُلُ يَقْحَم قُحوماً في الشِعْر، ويقال في الكلام العام: اقتَحَمَ وهو رَمْيُه بنفسَه في نَهْر أو وَهْدةٍ أو في أمْرٍ من غير رَوِيّة. ويقال: قَحَمَ قُحُوماً: إذا كَبِرَ.
قال زائدة: قَحَمَ وأقحَمَ تجاوَزَ، واقتَحَم هو. والقَحْم: الشّيْخ الخَرِف، والقَحْمةُ: الشَّيْخةُ، قال الراجز:
إنّي وإنْ قالوا كبير قَحْمُ		عندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ
والقُحْمةُ: الأمْرُ العظيم. لا يَركَبُها كل أحَد، والجمعُ: قُحَم. وقُحَم الطريق: ما صَعُبَ، قال:
يَرَكَبْنَ من فَلْجٍ طريقاً ذا قُحَمْ
وبعيرٌ مِقحام: يقتَحِم الشَّوْلَ من غير إِرسالٍ فيها. والمُقْحَمُ: البعير الذي يُربع ويُثنى في سنة واحدة فَتقتَحِمُ سِنُّ. وبعير مُقْحَم: يُقْحَم في مَفازة من غير مُسيمٍ ولا سائقٍ، قال ذو الرمة:
أو مُقحَمٌ أَضعَفَ الإِبطانَ حادِجُه		بالأَمسِ فاستَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ
شبَّهَ به جَناحَي الظليم. وأعرابيُّ مُقْحَم: أي نَشَأ في المَفازة لم يخرُجْ منها. والتقحيم: رَمْي الفَرَس فارسَه على وجهه. وفي الحديث: "إنّ للخُصومة قُحَماً" أي إنّها تُتَقَحَّمُ على المَهالِك وقُحْمُة الأَعراب: سَنَةٌ جَدْبةَ تَتقحَّم عليهم، أو تَقَحُّمُ الأعراب بلاد الريف.
قمح:
القَمْحُ: البُرُّ. وأَقْمَحَ البُرُّ: جَرَى الدقيقُ في السُّنْبُل. والاقتِماحُ: ما تَقتَمِحُه من راحتكَ في فيكَ. والاسم: القُمْحة كاللُّقْمة والأُكْلة. القمحة: اسمُ الحُوارِش. والقُحَّمان: وَرْسٌ، ويقال: زَعْفَران.
وقال زائدة: هو الزَّبَدُ وقال النابغة:
إذا فُضَّتْ خَواتُمه علاه		يَبيسُ القُمَّحانِ من المُدام
والقامِح والمُقامِحُ من الإبِلِ: الذي اشتدَّ عَطَشُه فَفَتَر فُتُوراً شديداً. وبَعير مُقْمَحٌ، وقَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً وأقمَحَه العَطَش والذليل مُقمَح: لا يكادُ يرفَعُ بصَره. وقولُ الله -عزَّ وجلَّ- فهمُ مُقحَوُن أي خاشعون لا يَرفَعُونَ أبصارهم، وقال الشاعر:
ونحن على جوانِبِهِ عُكُـوفٌ		نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبِلِ القِماحِ
وفي مَثَل: "الظَمَأُ القامِحُ خَيْرُ من الرِيِّ الفاضِح" يُضرَبُ هذا لِما كان أوّله مَنْفَعَة وآخرهُ نَدامة.
ويقال: القامِحُ الذي يَردُ الحَوضَ فلا يشرَب. ويقال: رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ: أي حتى تَرَكْتُ الشَرابَ. وابِلٌِ قِماحُ.
محق:
مَحَقَهُ اللهُ فانمَحَقَ وامتَحَقَ : أي ذَهَبَ خيرُه وبَرَكَتُه ونَقَصَ، قال الشاعر:
يَزدادُ حتّى إذا ما تَمَّ أعقَبَـه		كَرُّ الجَديدَيْن نَقْصاً ثمَّ يَنْمَحِقُ
والمُحِاقُ: آخِرُ الشَّهْر إذا انمَحَقَ الهِلالُ فلم يُرَ، قال:
بلالُ يا ابنَ الأَنجُمِ الأَطلاقِ		لَسْنَ بنَحْساتٍ ولا مِحـاقِ
ويُرْوَي: ولا أَمحاقِ.
حمق:
استَحْمَقَ الرجلُ: فَعَلَ فِعْلَ الحَمْقَى. وامرأةٌ مُحْمِقٌ: تَلِدُ الحَمْقَى. وفَرَسٌ مُحْمِقٌ: لا يَسْبِقُ نَتاجُها.
وحَمَقَ حَماقة وحُمْقاً: صارَ أحمَقَ. والحُماقُ: الجُدَريّ. يقال منه رَجُلٌ مَحمُوقٌ. وانحَمَقَ في معنى استَحْمَقَ، قال:
والشَّيْخُ يَوماً إذا ما خِيفَ يَنْحَمِقُ

### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** onlarla birlikte
**ق ح م**، **ق م ح**، **ح م ق**، **م ح ق** kullanımdadırlar.

**قحم**:
**قَحَمَ** adam **يَقْحَم** **قُحوماً** şiirde; ve genel sözde denilir: **اقتَحَمَ**; o, kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, düşüncesizce atmasıdır. Ve denilir: **قَحَمَ قُحُوماً**: büyüdüğü zaman.
Zâide dedi: **قَحَمَ** ve **أقحَمَ** aştı; ve **اقتَحَم** odur. Ve **القَحْم**: bunamış ihtiyar; ve **القَحْمةُ**: ihtiyar kadın; râciz dedi ki:
Ben, her ne kadar “büyük **قَحْمُ**” dedilerse de		bende bir **حُداءٌ** (deve sürme ezgisi) vardır, **زَجَلٌ** (nağmeli ses) ve **نَهْمُ** (iştah/şiddetli arzu).
Ve **القُحْمةُ**: büyük iş. Ona herkes binmez; çoğulu: **قُحَم**. Ve **قُحَم الطريق**: zor olan şey; dedi ki:
Bir **فَلْج**’den (yarık/boğaz) **ذا قُحَمْ** (zorluklar sahibi) bir yola binerler.
Ve **بعيرٌ مِقحام**: içinde salıverme olmaksızın **الشَّوْلَ**’e (sütü çekilmiş dişi develere) dalar. Ve **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde basan ve iki yaşına giren deve; böylece dişi (**سِنُّ**) dalar. Ve **بعير مُقْحَم**: bir otlatıcı ve bir sürücü olmaksızın bir çöl düzlüklerine sürülür; Zû’r-Rumme dedi ki:
Yahut bir **مُقحَمٌ** ki, dün **حادِجُه** (yükü/heybesi) karınları zayıflatmış; böylece iki **العِدْلانِ** (iki yan yük) ve **القَتَبُ** (semer) geri kalmıştır.
Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve **أعرابيُّ مُقْحَم**: yani çöl düzlüklerinde yetişti, ondan çıkmadı. Ve **التقحيم**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz çekişmenin **قُحَماً**’ı vardır” yani o, helâklere üzerine dalınır; ve **قُحْمُة الأَعراب**: onlara dalan kurak bir yıl; yahut bedevîlerin kır ülkelerinin beldelerine dalması.

**قمح**:
**القَمْحُ**: buğdaydır. Ve **أَقْمَحَ** buğday: un başakta aktı. Ve **الاقتِماحُ**: avucundan ağzına aldığın şeydir. Ve isim: **القُمْحة** lokma ve bir yeme gibi. **القمحة**: **الحُوارِش**’in adıdır. Ve **القُحَّمان**: **وَرْسٌ** (boya otu); ve denilir: safran.
Zâide dedi: o, **الزَّبَدُ**’dür (köpük/kaymak). Nâbiga dedi ki:
Mühürleri açıldığı zaman onun üzerine çıkar		**القُمَّحانِ**’ın (kurumuşu) içkiden.
Ve develerden **القامِح** ve **المُقامِحُ**: susuzluğu şiddetlenen, sonra çok şiddetli bir gevşeme ile gevşeyen kimsedir. Ve **بَعير مُقْمَحٌ**; ve **قَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً**; ve susuzluk onu **أقمَحَه**. Ve zelil **مُقمَح**: bakışını neredeyse kaldırmaz. Ve Allah’ın sözü -azze ve celle-: “Onlar **مُقحَوُن**’dur” yani boyun eğmişlerdir, gözlerini kaldırmazlar. Şair dedi ki:
Ve biz onun yanlarında bekleyişteyiz		bakışı kısarız, **القِماحِ** develer gibi.
Ve bir meselde: “**الظَمَأُ القامِحُ** (şiddetli susuzluk) **خَيْرُ**dür **من الرِيِّ الفاضِح**’tan (rezil eden kanmışlıktan).” Bu, başı fayda olup sonu pişmanlık olan şey için darb-ı mesel yapılır.
Ve denilir: **القامِحُ** o kimsedir ki havuza varır da içmez. Ve denilir: **رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ**: yani içmeyi bırakıncaya kadar kandım. Ve **ابِلٌِ قِماحُ** (içmeyen/susuzluğu şiddetli develer).

**محق**:
Allah onu **مَحَقَهُ** da o **انمَحَقَ** ve **امتَحَقَ**: yani hayrı ve bereketi gitti ve eksildi. Şair dedi ki:
Artar; nihayet tamam olunca onu ardından getirir		iki yeninin dönüşü, eksiltme; sonra **يَنْمَحِقُ**.
Ve **المُحِاقُ**: ayın sonu; hilâl **انمَحَقَ** olup görülmediği zaman. Dedi ki:
Bilâl, ey salıverilmiş yıldızların oğlu		biz uğursuzluklar ve **مِحـاقِ** değiliz.
Ve rivayet olunur: “ve **أَمحاقِ** değil.”

**حمق**:
**استَحْمَقَ** adam: ahmakların fiilini yaptı. Ve **امرأةٌ مُحْمِقٌ**: ahmakları doğurur. Ve **فَرَسٌ مُحْمِقٌ**: yavrusu yarışta geçmez.
Ve **حَمَقَ حَماقة وحُمْقاً**: ahmak oldu. Ve **الحُماقُ**: çiçek hastalığıdır. Ondan denilir: **رَجُلٌ مَحمُوقٌ**. Ve **انحَمَقَ** **استَحْمَقَ** mânâsındadır; dedi ki:
Ve ihtiyar, bir gün korkulunca **يَنْحَمِقُ**.
