# حمي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حمي

باب الحاء والميم و واي معهما
ح م و، ح م ي، ح و م، م ح و، و ح م، م ي ح مستعملات
حمو:
حمى: الحَمْوُ: أبو الزّوج، وأخو الزّوج، وكلّ من ولي الزّوج من ذي قرابته. فهم أحماء المرأة. وأمّ زوجها: حماتُها.
وفي الحَمْوِ ثلاثُ لُغاتٍ؛ حماها مثل عصاها، وحموها مثل أبوها، وحَمْؤُها- مقصورٌ مهموزٌ- مثل كمؤها. وتقول العرب: حمأة حامية وكنَّة كاوية. وتقول: هذا حموكِ، ومَرَرْتُ بحميكِ ورأيتُ حماكِ، مخفّف بلا همزٍ، والهمزُ لغة رديئة. وقال الشّاعر في رجل طلّق امرأته فتزوّجها أخوه:
لقد أصبحت أسماءُ حِجْراً مُحَرَّما		وأصبحتُ من أدنَى حُمُوَّتها حَمَا
أي: أصبحت أخا زوجها بعدما كنت زوجها.
وأّمّا بالهمز فتقول: هذا حَمْؤُكِ، ورأيت حَمْأَكِ، ومررت بحَمْئِكِ- مخفف مهموز.
والحَمَاُة: لَحْمَةٌ مُنْتَبِرة في باطِن السّاق.
والحَمَأ: الطّينُ الأسود المُنْتن. وفي التنزيل: من حَمَأٍ مسنون والمسنون: المصبوب. ويُسَمَّى الطين الذي نبث من النّهر: الحَمْأَة. وقول الله عزّ وجلّ: تَغْرُبُ في عَيْنٍ حَمِئة أي: ذات حَمْأَة.
والحِمَى- مقصور: موضع فيه كَلَأٌ يُحْمَى من النّاس أن يُرْعَى.
وحَمَيْتُ القومَ حِمايةً ومَحْمِيَةً. وكلّ شيءٍ دفعتَ عنه فقد حَمَيْتَهُ.
وحَمِيتُ من هذا الشّيء أَحْمَى منه حَمِيَّةً، أي: أَنِفْتُ أَنَفاً وغضباً. ومشى في حَمِيَّتِهِ أي: في حَمْلَتِهِ. وإنّه لَرجلٌ حَمِيٌّ: لا يَحْتمِلُ الضَّيْمَ، ومنه يُقال: حَمِيّ الأَنْفِ. قال:
متى تجمعِ القلبَ الذكيَّ وصارماً		وأَنْفاً حَمِيّاً تَجتنْبكَ المَـظَـالِـمُ
وحَمَيْتُ المريضَ حِمْيَةً: مَنَعْتُه أكْلَ ما يَضُرُّه. وآحْتَمَى المريضُ احتماءً.
وآحْتَمَى في الحرب إذا حَمَى نفسَه.
وحَمِيَ الفَرَسُ. إذا سَخَنُ َوعَرِق، يَحْمَى حَمْياً وحَمَى الشّدُّ مثلَه والواحد منه: حمْيٌ، والجميع: أحماءٌ، كما قال طرفة:
فهي تَرْدِي وإذا ما فَرِعَتْ		طار من أَحْمائِها شَدُّ الأُزُرْ
وحَمِيَ الشيءُ يَحْمَى حَمْياً إذا سَخُنَ والحامِيَةُ: الحارّة.
وأَحْمَيْتُ الحديدَ إحماءً. وتقول: إنّ هذا الذَّهَبَ والفِضَّةَ ونحوهما لَحَسَنُ الحَماءِ- ممدود- أي: خرج من الحَماءِ حَسَناً.
والحامية: الرّجل يَحْمِي أصحابَه في الحَرْب. وتقول: هو على حامِيَةِ القَوْم، أي: آخر من يَحْمِيهم في مُضيِهِّم وآنهزامهم.
والحاميةُ أيضاً: جماعة يحمون أَنْفُسَهم، كما قال لبيد:
ومعي حاميةٌ من جَعْفَـرٍ		كلّ يوم نبتلي ما في الخِلَلْ
والحامِيةُ: الحجارة يُطْوَى بها البئر. قال:
كأنّ دَلْوَيَّ تَـقَـلَّـبـانِ		بين حَوامي الطَّيِّ أَرْنبانِ
والحُمَّةُ عند العامّة: إبْرَةُ العَقْرب والزُّنبور ونحوهما. وإنّما الحُمَةُ سُمُّ كلّ شيء يَلْدَغُ أو يَلْسَعُ.
والحُمَيّا: بُلُوغُ الخَمْرِ من شاربها.
واحْمَوْمَى الشّيءُ فهو مُحْمَوْمٍ، واحمَوْمَى اللّيلُ والسّحابُ، وذلك من السّواد. ومنهم من يهمزُ.
حوم:
الحَوْم: القطيع الضَّخْمُ من الإِبل. قال رؤبة:
ونَعَماً حَوْماً بها مُؤَبَّلا
والحَوْمةُ: أكثرُ مَوْضِعٍ في البحْرِ ماءً، وأَغْمَرُه. وكذلك في الحَوْض.
وحَوْمةُ المَوْتِ: شِدّتُهُ وعَلَزُهُ.
والحَوَمانُ: دَوَمانُ الطَّيْر وطَيَرانُهُ يَدومُ ويَحومُ حول كلّ شيء. والحَوَمان: نباتٌ بالبادية.
والحَوَائِمُ: الإبلُ العطاش جِدّاً. وكلُّ عطشان حائم.
وهامةٌ حائمةٌ، أي: عَطِشَ دِماغُها.
محو:
المَحْوُ لكلّ شيءٍ يذهب أثره. تقول: أنا أمحوه وأمحاه. وطيّىء تقول: مَحَيْته مَحْياً ومَحْواً وامَّحَى الشّي يَمَّحِي امّحاءً. وكذلك آمتَحى إذا ذهب أثره، الأجودُ آمَّحَى، والأصل فيه: انْمَحَى. وأمّا امتَحَى فلغةٌ رَدِيئةٌ.
وحم:
يقال للمرأة الحُبْلَى إذا اشتهت شيئاً: قد وَحِمَتِ، وهي تَحِمُ فهي وَحْمَى بيّنة الوِحامِ. والوَحَمُ والوِحام في الدّوابّ إذا حملت استَعْصَتْ، فيقال: وحمت. قال لبيد:
قد رابه عصيانُها ووِحامُها
ميح:
المَيْح في الاستِقاءِ: أن ينزل الرّجل في قرار البئر إذا قلّ ماؤها فيملأ الدّلو، يَميحُ فيها بيده، ويَميحُ أصحابَه. والجميعُ: ماحةٌ.
والمَيْحُ: يجري مَجْرَى المنفعة وكلّ من أعطى معروفاً فقد ماح.
والمَيْحُ والميحومة: ضربٌ من المَشْيِ في رَهْوَجة. قال:
ميّاحة تَميحُ مَشْياً رَهْوَجا
ومشيَةُ البطّةِ: المَيْحُ.
وقد ماح فاه بالسّوِاكِ يَميحُهُ مَيْحاً، إذا شاصه وماصه.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الميم** ve **واي** onlarla beraber

**ح م و**، **ح م ي**، **ح و م**، **م ح و**، **و ح م**، **م ي ح** kullanılanlardır

**حمو**:
**حمى**: **الحَمْوُ**: kocanın babası, kocanın kardeşi ve kocanın akrabalarından kocaya velâyet eden herkes. Onlar kadının **أحماء**’sıdır. Kocasının annesi: onun **حماتُها**’sıdır.
**الحَمْوِ** hakkında üç lügat vardır; onun **حماها**’sı, onun **عصاها**’sı gibi; onun **حموها**’sı, onun **أبوها**’sı gibi; onun **حَمْؤُها**’sı—kısaltılmış, hemzeli— onun **كمؤها**’sı gibi. Araplar der: **حمأة حامية** ve **كنَّة كاوية**. Ve dersin: bu senin **حموكِ**’undur; ve senin **حميكِ**’in yanından geçtim ve senin **حماكِ**’ını gördüm; hemzesiz hafifletilmiş; hemze kötü bir lügattir. Şair, karısını boşayıp da onu kardeşiyle evlendiren bir adam hakkında dedi ki:
لقد أصبحت أسماءُ حِجْراً مُحَرَّما		وأصبحتُ من أدنَى حُمُوَّتها حَمَا
Yani: onun kocasıyken, kocasının kardeşi oldum.
Hemze ile olana gelince, dersin: bu senin **حَمْؤُكِ**’undur; ve senin **حَمْأَكِ**’ını gördüm; ve senin **حَمْئِكِ**’in yanından geçtim—hemzeli hafifletilmiş.
**الحَمَاُة**: bacağın iç tarafında kabarmış bir et parçasıdır.
**الحَمَأ**: pis kokulu siyah çamurdur. Tenzîlde: **من حَمَأٍ مسنون**; **المسنون**: dökülmüş olan. Nehirden fışkıran çamura **الحَمْأَة** denir. Aziz ve celil Allah’ın sözü: **تَغْرُبُ في عَيْنٍ حَمِئة** yani: **حَمْأَة** sahibi.
**الحِمَى**—kısaltılmış: içinde ot bulunan, insanların otlatmasından korunup yasaklanan yer.
Kavmi **حِمايةً** ve **مَحْمِيَةً** olarak korudum. Üzerinden defettiğin her şeyi, onu korumuş olursun.
Bu şeyden **حَمِيَّةً** olarak kaçındım; ondan **أَحْمَى** olurum; yani: kibirlenme ve öfke ile çekindim. Onun **حَمِيَّتِهِ** içinde yürüdü, yani: onun hücumunda. O, **حَمِيٌّ** bir adamdır: zulmü taşımaz; bundan dolayı **حَمِيّ الأَنْفِ** denir. Dedi ki:
متى تجمعِ القلبَ الذكيَّ وصارماً		وأَنْفاً حَمِيّاً تَجتنْبكَ المَـظَـالِـمُ
Hastayı **حِمْيَةً** ile korudum: ona zarar veren şeyi yemesini engelledim. Hasta **احتماءً** olarak sakındı.
Savaşta **آحْتَمَى**, ne zaman ki kendisini korudu.
At **حَمِيَ**; ısındığı ve terlediği zaman; **حَمْياً** olarak **يَحْمَى**. **حَمَى الشّدُّ** da böyledir; onun teki: **حمْيٌ**; çoğulu: **أحماءٌ**; Tarfah’ın dediği gibi:
فهي تَرْدِي وإذا ما فَرِعَتْ		طار من أَحْمائِها شَدُّ الأُزُرْ
Şey **حَمِيَ** olur, **حَمْياً** olarak **يَحْمَى**, ısındığı zaman. **الحامِيَةُ**: sıcak olan.
Demiri **إحماءً** olarak ısıttım. Ve dersin: şu altın ve gümüş ve benzerleri, **الحَماءِ**—uzatılmış— bakımından elbette güzeldir; yani: **الحَماءِ**’dan güzel olarak çıktı.
**الحامية**: savaşta arkadaşlarını koruyan adam. Ve dersin: o, kavmin **حامِيَةِ**’si üzerindedir; yani: onların gidişlerinde ve bozguna uğrayışlarında onları koruyan en son kimsedir.
**الحاميةُ** ayrıca: kendilerini koruyan bir topluluktur; Lebîd’in dediği gibi:
ومعي حاميةٌ من جَعْفَـرٍ		كلّ يوم نبتلي ما في الخِلَلْ
**الحامِيةُ**: kuyu onunla örülen taşlardır. Dedi ki:
كأنّ دَلْوَيَّ تَـقَـلَّـبـانِ		بين حَوامي الطَّيِّ أَرْنبانِ
**الحُمَّةُ** avam katında: akrep ve yaban arısı ve benzerlerinin iğnesidir. Oysa **الحُمَةُ**, sokan veya ısıran her şeyin zehridir.
**الحُمَيّا**: içenin içkisinin olgunlaşmasıdır.
Şey **احْمَوْمَى** oldu; o **مُحْمَوْمٍ**’dur; gece ve bulut **احمَوْمَى** oldu; bu, siyahlıktandır. Onlardan kimi hemzeler.

**حوم**:
**الحَوْم**: develerden büyük sürüdür. Ru’be dedi ki:
ونَعَماً حَوْماً بها مُؤَبَّلا
**الحَوْمةُ**: denizde su bakımından en çok yer ve onun en derinidir. Havuzda da böyledir.
**حَوْمةُ المَوْتِ**: onun şiddeti ve sıkıntısıdır.
**الحَوَمانُ**: kuşun dönüp durması ve uçmasıdır; her şeyin etrafında durmadan döner ve döner. **الحَوَمان**: çölde bir bitkidir.
**الحَوَائِمُ**: pek susuz develerdir. Her susuz, **حائم**’dir.
**هامةٌ حائمةٌ**: yani, onun beyni susadı.

**محو**:
**المَحْوُ**: izi giden her şey içindir. Dersin: ben onu silerim ve o silinir. Tayyı’ der: onu **مَحْياً** ve **مَحْواً** olarak sildim; ve şey **امّحاءً** olarak **يَمَّحِي**; ve izi gittiği zaman **آمتَحى** da böyledir; daha iyi olan **آمَّحَى**’dır; aslı onda: **انْمَحَى**’dır. **امتَحَى**’ya gelince, kötü bir lügattir.

**وحم**:
Kadına hamile iken bir şeyi arzuladığı zaman denir: **وَحِمَتِ**; o **تَحِمُ** eder; o, **وَحْمَى**’dır; **الوِحامِ**’ı açıkça bellidir. **الوَحَمُ** ve **الوِحام** binek hayvanlarında, hamile kaldıkları zaman huysuzlaşıp inat ettiklerinde olur; buna göre: **وحمت** denir. Lebîd dedi ki:
قد رابه عصيانُها ووِحامُها

**ميح**:
Su çekmede **المَيْح**: kuyunun suyu azaldığı zaman adamın kuyunun dibine inip kovayı doldurmasıdır; eliyle içinde **يَميحُ** eder; ve arkadaşlarına **يَميحُ** eder. Çoğulu: **ماحةٌ**.
**المَيْحُ**: menfaatin gidişatı üzere akar; her kim bir iyilik verirse, muhakkak **ماح** etmiştir.
**المَيْحُ** ve **الميحومة**: gevşek yürüyüşte bir çeşit yürüyüştür. Dedi ki:
ميّاحة تَميحُ مَشْياً رَهْوَجا
Ördeğin yürüyüşü: **المَيْحُ**’tır.
Ağzını misvakla **مَيْحاً** olarak **يَميحُهُ** etti; onu kazıyıp emdiği zaman.
