# حم (ح-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ha mim

- Harfler: ح - م
- Kur'an'da: 7 geçiş · 7 ayet · 1 sîga
- 4 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/siga/%D8%AD%D9%85.md) | حم | Ha mim | 7 | 7 | [40:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/ayet/40:1.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حم |
| Yapı | Hurûf-ı mukattaa |
| Özel Durum | İki harfli heca harfi terkibi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [الم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%85.md), [الر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%B1.md), [طسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%85.md) |
| Zıt Kök | Veri bulunamadı |
| Çekirdek Özet 1 | Sure başlarında bağımsız ses birimleri olarak zikredilen iki harfli heca terkibi |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin kaynağına, Kur'an'ın indirilişine ve kelamın mucizevi yapısına dikkat çekme |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi hitabın insan dili ve ses unsurlarıyla inşa edilmiş nizamını ihtar eden kodlama |
| Kritik Hata Riski | Bağımsız harf terkibini üçlü fiil köküyle karıştırarak zorlama lügat anlamları yüklemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حم | Sure başlarında okunan bağımsız heca harfleri terkibidir; türetilmiş bir kök değildir | Veri bulunamadı | Hurûf-ı mukattaa yapısında olduğundan üçüncü harf eklenmesiyle türeyen bir anlam daralması bulunmaz |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır çekme, muhkem bir alan oluşturma, dış müdahalelerden ayrışarak korunmuş bir çerçeve kurma |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Süreklilik arz eden akış, kuşatıcı derinlik, bereket ve hayat veren yayılma |
| حم | Korunmuş sınır ile kuşatıcı akışın birleşimi | Muhkem bir sınırla ayrışmış ilahi hitabın insan ufkuna kesintisiz ve kuşatıcı bir akışla yönelmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Harflerin ses değerlerini bildiren heca adlarıdır; somut nesne kökü değildir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Müstakil heca harflerinin sure başlarında ses ve dikkat çekme unsuru olarak okunması erken İslamî dönem metinlerinde sabittir |

Kaynak: Tefsîru’t-Taberî ve Kitâbü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde alfabetik sistem sesleri simgeleyen harf adları üzerine kuruludur. İki bağımsız harfin yani heth ile mem seslerinin yan yana gelmesi, kök düzeyinde türetilmiş ortak bir Sami sözcüğünden ziyade fonetik bir ses dizisini temsil eder. Hurûf-ı mukattaa terkipleri bu yönüyle ortak Sami kök morfolojisinden farklı olarak dilin kurucu ses yapı taşlarına işaret eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ح ve م harflerinin müstakil telaffuzu | Harf adlarının sesletimi olup morfolojik fiil veya isim türetimi değildir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Sami alfabesindeki heth ve mem harfleri | Harf sistematiği ve ses envanteri ortak Sami mirasına aittir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Sinaik ses yazısı geleneği | Piktografik işaretlerin ses birimlerine dönüştüğü kadim yazı katmanıyla ilişkilidir | Güçlü |

Kaynak: HALOT ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حم | Anlamlı | Sure başı heca harfleri | Kur'an'da yedi surenin başında yer alan iki harfli mukattaa terkibidir | Hedef kök |
| مح | Anlamlı | Yumurtanın sarısı | Yumurtanın içindeki sarı kısım veya saf cevher anlamında kullanılır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حم | Merkez | Hurûf-ı mukattaa | İki harfli heca terkibiyle sure başlarında vahyî hitaba dikkat çeker | Yedi surede tekrarlanan müşterek vahiy başlangıcıdır |
| [الم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Üç harften oluşur ve daha geniş harf tınısıyla hitabı başlatır | Bakara, Âl-i İmrân gibi surelerin başında yer alır |
| [الر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A7%D9%84%D8%B1.md) | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Sonundaki akıcı harf ile hitabın işitilme etkisini pekiştirir | Yûnus, Hûd, Yûsuf gibi surelerin başındadır |
| [طسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Hurûf-ı mukattaa | Peltek ve ıslıklı seslerle kıssa odaklı surelerin girişinde yer alır | Şuarâ ve Kasas surelerinin başındadır |
| Veri bulunamadı | Zıt | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Hurûf-ı mukattaa yapıları için anlamca zıt bir kök bulunmamaktadır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حم | Hurûf-ı mukattaa | Sure başlarında telaffuz edilen iki müstakil harf | Kesin |
| Latince | Litterae disjunctae | Bağımsız harfler | Harflerin tek tek seslendirilmesini karşılar; vahiy bağlamını doğrudan içermez | Güçlü |
| İngilizce | Disjoined letters, mysterious letters | Ayrık harfler, şifreli harfler | Sure başlarındaki kesik harfleri niteler; metinsel işlevi tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Geheimnisvolle Buchstaben | Bağımsız başlangıç harfleri | Mukattaa harflerinin gizemli yönüne vurgu yapar | Muhtemel |
| Fransızca | Lettres isolées | Münferit harfler | Harflerin sesletim formunu bildirir; işlevsel derinliği dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur’an.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حم | Kitabın indirilmesi ve vahyin hakikati | Kitabın indirilişinin Allah katından olduğunu vurgulayan bağlam; Mü'min [40:1](https://lisan.digital/tr/ayet/40:1.md), Fussilet [41:1](https://lisan.digital/tr/ayet/41:1.md) |
| حم | Vahyin dili, aydınlatıcılığı ve tenzili | Kur'an'ın apaçık Arapça bir metin oluşuna dikkat çeken bağlam; Zuhruf [43:1](https://lisan.digital/tr/ayet/43:1.md), Duhân [44:1](https://lisan.digital/tr/ayet/44:1.md) |
| حم . عسق | Çoklu heca ile vahyin vahdaniyetine işaret | Elçilere vahyedilen ortak kaynağa atıf yapan iki aşamalı bağlam; Şûrâ [42:1](https://lisan.digital/tr/ayet/42:1.md) |
| حم | Hikmet, teshir ve uyarı bağlamı | Evrendeki ayetlerle vahyin örtüşmesini bildiren bağlam; Câsiye [45:1](https://lisan.digital/tr/ayet/45:1.md), Ahkâf [46:1](https://lisan.digital/tr/ayet/46:1.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İ'câzü'l-Kur'an | Kur'an'ın insanların bildiği harflerden oluşmasına rağmen taklit edilemeyişi tartışması | İlahi kelamın mucizevi niteliğinde yoğunlaşma |
| Fıkıh | Tilavet ve namaz kıraati | Mukattaa harflerinin müstakil bir ayet sayılıp sayılmayacağı ve kıraatteki durak kuralları | İbadette harf harf telaffuz hükmünde yoğunlaşma |
| Tefsir | Müteşabihat | Harflerin manasının ilahi sır mı yoksa dikkat çekme unsuru mu olduğu meselesi | Vahyin kaynağı ve muhatabı sarsıcı çağrısında yoğunlaşma |
| Hadis | Fazilet rivayetleri | Havâmîm surelerinin fazileti ve harp anında parola olarak okunmasına dair rivayetler | Koruyucu ve tefekküre sevk edici tesirde yoğunlaşma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet | Hitaba odaklanma kodu | Zihni vahye hazır hale getirme | İnsanı bilinen harflerin ardındaki aşkın kelama muhatap kılar | Kesin |
| İlmi | Dil ve epistemoloji | Sesin kurucu yapı taşı | Bilginin fonetik temellerini hatırlatma | Harflerden anlamlı söze geçişin mantıksal zeminini gösterir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal beyan ve çağrı | Dikkat çekici sesleniş | Topluluğu dinlemeye ve teslimiyete sevk etme | İlahi otoritenin hitabına karşı kulak kabartma zorunluluğu doğurur | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mukattaa harflerinin doğrudan iktisadi sistem işlevi bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık sinyal veya başlangıç bayrağı | Karmaşık bir bilgi aktarımından önce kanalı açan ve verinin başladığını bildiren sembolik işaret | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zihinsel yönlendirme ve dikkat eşiği | İletişimde muhatabın algısını üst düzeye çıkarmak için kullanılan kalıp dışı uyarıcı seslenme | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Harfleri harfçilik (hurûfîlik) üzerinden zorlama sayısal kehanetlere indirgemek veya kök gibi türetmeye çalışmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsan kelamının unsurları olan harflerle mucizevi bir ilahi inşa kurulduğunu gösteren meydan okuma |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Harfleri bağlamından kopararak bâtınî şifreler olarak görmek ve ardından gelen vahiy mesajını gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insan diliyle gelmesine rağmen ilahi kudretin eseri olduğunu en yalın ses birimleriyle kanıtlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Havâmîm olarak bilinen ve peş peşe gelen yedi surenin vahiy, tenzil ve tevhit eksenli açılış ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın anlaşılmaz bir tılsım olduğu veya beşeri bir edebiyat ürünü sayıldığı iddialarını geçersiz kılar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Heca sistemindeki iki bağımsız harfin ses değerleriyle telaffuz edilmesi.
- Soyut anlam: İlahi bildirimin insan ses araçlarıyla tecelli ederek idraki uyandırması.
- Sistematik karşılık: İletişim kanalını açan, dikkat eşiğini sıfırlayan ve vahyi merkeze alan kurucu bildirim kodu.
- LaTeX modeli: $$ S = \{h, m\} \implies \lim_{t \to t_0} \Psi(t) = 1 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ kümesi terkibi oluşturan ayrık harf elemanlarını temsil eder. $t_0$ hitabın başladığı anı, $\Psi(t)$ ise muhatabın dikkat ve algı fonksiyonunu simgeler; harflerin sesletimi ile dikkat düzeyi birim değere (tam odaklanmaya) ulaşır.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Mü'min 40:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/ayet/40:1.md) — حم

حم

Meal (IK): Ha, Mim.

### [Fussilet 41:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/ayet/41:1.md) — حم

حم

Meal (IK): Ha, Mim,

### [Şura 42:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/ayet/42:1.md) — حم

حم

Meal (IK): Ha, Mim.

### [Zuhruf 43:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/ayet/43:1.md) — حم

حم

Meal (IK): Ha, Mim.

### [Duhan 44:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/ayet/44:1.md) — حم

حم

Meal (IK): Ha, Mim.

### [Casiye 45:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/ayet/45:1.md) — حم

حم

Meal (IK): Ha, Mim.

### [Ahkaf 46:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/ayet/46:1.md) — حم

حم

Meal (IK): Ha, Mim.

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والميم
حم ، مح : مستعملان في الثنائي والمكرر .
حم : قال اللّيثُ : حُمّ هذا الأمرُ إذا قُضِي قضاؤهُ قال : والحِمامُ : قضاءُ الموت .
وتقُولُ : أحمّني هذا الأمرُ واحْتَممْتُ له كأنه اهتمام بحَميمٍ قريبٍ ، وأنشد الليثُ :
تعزَّ عن الصّبابة لا تُلامُ
كأنّك لا يُلِم بك احْتمامُ
وقال في قَوْل زُهير :
مضت وأحمَّت حاجةُ اليوم ما تخلو
قال معناه : حانتْ ولزِمتْ ، وقال الأصمعي : أَجمّت الحاجةُ بالجيم تُجِمُّ إجماماً إذا دنت وَحانت ، وأنشد بيت زُهير بالجيم قال : وأَحمَّ الأمرُ فهو يُحِمُّ إحماماً ، وأمرٌ مُحمٌّ وذلك إذا أَخذَكَ منه زَمَعٌ واهتمامٌ .
قال : وحُمَّ الأمرُ إذا قُدِّرَ ويقال : عَجِلت بنا وبكم حُمةُ الفِراقِ أي قُدِّر الفراق ونزلَ به حِمامُه أي قَدره وموته . قلت : وقد قال بعضهم في قولِ الله : ( الْعَالَمِينَ ) ( غافر : 1 ) معناهُ قُضِيَ ما هو كائنٌ ، وقال آخرون : هي مِنَ الْحروفِ المُعجمَةِ وعليه العملُ .
وقال ابنُ السِّكِّيت : أَحَمّت الحاجةُ وَأَجَمّت إذا دَنتْ وأنشد :
حيِّيا ذلك الغزالَ الأحمّا
إن يَكُنْ ذلك الفراقُ أَجَمَّا
الكسائيُّ : أَجَمَّ الأمرُ وأَحمَّ إذا حانَ وقتُه . وقال الفرَّاء : أَحَمَّ قدومُهم : دنَا ، ويقالُ : أجَمَّ . شَمِر عن أبي عمرو : وأحَمَّ وأجَمَّ : دنَا ، وقالت الكِلاَّبية : أحَمَّ رحيلُنا فنحنُ سائرونَ غداً ، وأَجَمَّ رحيلُنا فنحنُ سائرون اليومَ إذا عزمنا أن نسير من يومنا . عمرو عن أبيه : ماء محمومٌ وممكولٌ ومَسْمولٌ ومنقوصٌ ومَثمودٌ بمعنى واحد .
وقال الليث : الحَميم : القريبُ الذي تَوَدُّهُ وَيودُّك .
والحامَّةُ : خاصّةُ الرجلِ مِنْ أهلِهِ وَوَلدِهِ وذي قرابته .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَميمُ : القرابةُ ، يُقالُ : مُحِمٌّ مُقرِبٌ . وَقال الفراءُ في قوله تعالى : ( كَالْعِهْنِ وَلاَ يَسْئَلُ حَمِيمٌ ) ( المعَارج : 10 ) لايسألُ ذو قَرابةٍ عن قرابتهِ ولكنّهُمْ يَعرفونهم ساعةً ثمّ لا تعارُفَ بَعدَ تلك الساعة .
الليث : الحَمِيم : الماء الحاءِّ والحمّام : مشتق من الحَمِيمِ تُذَكِّره العرب .
وقال أبو العباس : سألتُ ابن الأعرابي عن الحميم في قول الشاعر :
وساغ لي الشرابُ وكنتُ قبلاً
أكاد أَغَصُّ بالماء الحَميم
فقال : الحميم : الماء البارد ، قلت : فالحميم عند ابن الأعرابي من الأضداد ، يكون الماءَ الحارّ ويكون البارد . وأنشد
شَمِر بيت المُرَقَّش :
كلَّ عِشاء لها مِقطرة
ذات كِباء مُعَدَ وحَميم
قال شمر : قال ابن الأعرابي : الْحميم إن شئت كان ماءً حارّاً ، وإن شئت كان جمراً تتبخَّر به .
أبو عبيد عن الأصمعي : الحميم : العَرَق . واستَحَمّ الفَرَس إذا عَرِق ، وأنشد للأعشى :
يَصيدُ النَّحوصَ ومِسجَلَها
وجَحْشَيْهما قبل أن يَستَحِمّ
وقال أيضاً : استَحَمّ إذا اغتسل بالماء الحَمِيم . وقال الأصمعي : أَحَمّ نفسَه إذا غسلها بالماء الحارّ قال : وشربْتُ البارحة حَمِيمة أي ماء سخناً . قال : ويقال : جاء بمَحَمّ أي بقُمقُم يُسخَّن فيه الماء . ويقال : اشرب على ما تجد من الوَجَع حُساً من ماءٍ حَمَيم تُريد جمع حُسْوة من ماءٍ حار .
شمِر : الْحميم : المطر الذي يكون في الصيف حين تَسخُن الأرض . وقال الهُذَلي :
هنالك لو دَعَوْتَ أَتاك منهم
رجالٌ مِثلُ أَرْمِيَة الحميم
وقال ابن السِّكِّيت : الْحميمة : الماء يُسَخَّن ، يُقال : أَحِمُّوا لنا بالماء .
قال : والْحَمِيمة وجمعها حمائم : كرائم الإبل يقال : أخذ المُصَدِّق حمائم الإبل أي كرائمها .
ويقالُ : طابَ حَمِيمُك وحِمَّتُك : للذي يخرُجُ من الحمَّام أي طاب عَرَقُكَ .
الليثُ : الحمَامةُ : طائرٌ . تقول العرب : حمامةٌ ذكرٌ وحمامةٌ أُنثى والجميعُ الحَمام . وأنشد :
أَو الِفاً مَكَّة من وُرْقِ الحِمَى
أراد الحمام .
أبو عبيد عن الكسائي : الحَمامُ هو البَرِّيُّ الذي لا يألفُ البيوتَ قال : وهذه التي تكون في البيوت هي اليَمامُ . وقال : قال الأصمعيُّ : اليَمامُ : ضرْبٌ منَ الحمام بَرِّيّ ، قال : وأما الحمام فكلُّ ما كان ذا طَوْقٍ مثلَ القُمْرِيّ والفاخِتَةِ وأشباهها .
وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعيِّ أنه قال : كلُّ ما عَبَّ وهَدَر فهو حَمامٌ يدخلُ فيه القَمَارِيُّ والدَّباسِيُّ والفَوَاخِتُ سواءً كان مُطَوَّقَةً أو غيرَ مُطَوَّقَةٍ آلفةً أو وحْشِيّةً .
قلت : جعل الشافعيُّ اسم الحمام واقعاً على ما عبَّ وهَدَرَ لا على ما كان ذا طَوْقٍ فيدخُلُ فيها الوُرْقُ الأهْلِيَّة والمُطَوّقَةُ الوَحْشِيَّة . ومعنى عَبَّ أي شَرِبَ نَفَساً نَفَساً حتى يَرَوَى ولم يَنْقُر الماء نقراً كما يفعله سائر الطير . والهدير صوت الحمام كلِّه .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الحمامة : المرآة والحمامةُ : خِيارُ المال ، والحمامةُ : سَعْدانَةُ البعيرِ ، والحمامةُ : ساحةُ القَصْر النَّقيَّة ، والحمامةُ : بَكَرَةُ الدَّلوِ .
وأنشد المُؤَرِّج :
كأن عَيْنَيْهِ حَمَامتان
أي مرآتان . والحمامة : المرأة الجميلة .
الليث : الحُمَامُ : حُمَّى الإبل والدَّوابِّ .
يقال : حُمَّ البعيرُ حُمَاماً ، وحُمَّ الرجلُ حُمَّى شديدةً .
قال : والمَحَمَّةُ : أرضٌ ذات حُمَّى ويقال : طعامٌ مَحَمَّةٌ إذا كان يُحَمُّ عليه الذي يأكله . قال : والقياس أحَمَّتِ الأرضُ إذا صارت ذات حُمّى كثيرة . قال : وحُمَّ الرجلُ وأَحَمَّه الله فهو مَحمومٌ . وهكذا قال أبو عُبَيد رواية عن أصحابه .
وقال ابن شُمَيل : الإبلُ إذا أكلت النَّدى أخذها الحُمامُ والقُماح . فأما الحُمَامُ فيأخذها في جلدها حَرٌّ حتى يُطلى جسدُها بالطين فتدعُ الرَّتْعة ويذهبُ طِرْقُها ، يكُون بها الشهر ثم يذهبُ وأما القُماحُ فإنه يأخُذُها السُّلاَحُ ويذهبُ طِرْقُها ورِسْلُها ونسْلُها . يقال : قامحَ البعيرُ فهو مُقامِحٌ ، ويقال : أخذ الناسَ حُمامُ قُر وهو المُومُ يأخذُ الناس .
وقال الليث : الحَمّةُ : عينُ ماءٍ فيها ماءٌ حارٌّ يُستشفى بالاغتسال فيها .
وفي الحديث : ( مَثَلُ العالِم مثلُ الحَمَّة يأتيها البُعَداء ويتركها القُرَباء ، فبينا هي كذلك إذْ غار ماؤها وقد انتفع بها قومٌ وبقي أقوامٌ يتَفكّنُون ) أي يتندمون .
وقال الليث : الحَمُّ : ما اصطهرْتَ إهالَته من الألْيَة والشَّحم . والواحدةُ حَمَّةٌ . قال أبو عُبَيد عن الأصمعي : ما أُذِيب من الأَلْيَةِ فهو حَمٌّ إذا لم يبق فيه وَدَكٌ ، واحدته حَمَّة ، قال : وما أُذيب من الشحم فهو الصُّهارةُ والجَمِيلُ ، قلت : والصحيح ما قاله الأصمعي . وسمعت العرب تقول : ما أُذيب من سَنامِ البعير حَمٌّ ، وكانوا يُسَمُّون السَّنامَ الشحم .
وقال شمر عن ابن عُيَيْنة : كان مَسْلَمةُ بن عبد الملك عربياً وكان يقول في خطبته : إنَّ أقلَّ الناس في الدنيا هَمّاً أقلُّهم حَمّاً ، قال سُفْيان : أراد بقوله : أقلهم حَمّاً أي مُتعة ، ومنه تحميم المُطَلَّقة .
أبو عُبَيد عن الفراء : ماله حَمٌّ ولا سَمٌّ ، وماله حُمٌّ ولا سُمٌّ غيرُك أي ماله هَمٌّ غيرك .
أبو عبيد : يقال : حَمَمْتُ حَمَّه أي قصدتُ قصدَه . وقال طَرَفةُ :
جَعَلَتْه حَمّ كلْكَلها
من رَبِيع دِيمةٌ تَثِمُه
الأُمَويُّ : حاممتُه مُحامّةً : طالبْتُه .
ابنُ شُمَيل : الحَمَّة : حجارةٌ سود تراها لازقةً بالأرض ، تَقود في الأرض الليلة والليلتين والثلاثَ ، والأرضُ تحتَ الحجارة تكون جَلَداً وسُهولة ، والحجارة تكون مُتدانية ومتفرقةً ، تكون مُلْساً مثل الْجُمع ورُؤوس الرجال ، وجمْعُها الحِمام ، وحجارتُها متقلِّع ولازقٌ بالأرض ، وتُنبِت نبتاً كذلك ليس بالقليل ولا بالكثير .
وقال أبو زيد : أنا مُحامٌّ على هذا الأمر أي ثابت عليه .
وقال الليث : الحُمَمُ : الفحم البارد ، الواحدة حُمَمةٌ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنَّ رجلاً أَوْصى بَنيهِ عند موته فقال : إذا أنَا مُتُّ فاحرقوني بالنار ، حتى إذا صرتُ حُمَماً
فاسحَقوني ثم ذَرُّوني في الرِّيح ، لعلِّي أَضِلُّ الله ) .
قال أبو عُبَيد : الحُمَمُ : الفحم . الواحدة حُمَمةٌ وبها سُمِّى الرِّجُل حُمَمة .
وقال طَرَفَة :
أشَجَاكَ الرَّبْعُ أَمْ قِدَمُهْ
أَمْ رَمادٌ دَارس حُمَمُهْ
وقال الليث : الحُمَمُ : المنايا ، واحدُها حُمّةٌ .
ويقال : عَجِلت بنا حُمّة الفراق وحُمَّةُ الموت ، وفلانٌ حُمَّةُ نفسي وحُبَّة نفْسي .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ : يقال : لِسَمِّ العقرب الحُمَّةُ والحُمَةُ ، وغيره لا يُجيز التشديد ، يجعل أَصلَه حُمْوَةً .
وقال الليث : الحَممُ : مصدر الأحَمِّ والحميع الْحُمُّ وهو الأسود من كل شيء ، والاسم الحُمَّةُ . يقال : به حُمَّةٌ شديدةٌ ، وأنشد :
وقاتمٍ أحمرَ فيه حُمّةٌ
وقال الأعشى :
فأما إذا ركبوا لِلصَّبَاح
فأَوْجُهُهُمْ مِن صدَى البَيْضِ حُمُّ
وقال النابغة :
أَحْوَى أَحَمِّ المُقْلَتَيْنِ مُقَلَّدِ
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِّن يَحْمُومٍ ) ( الواقِعَة : 43 ) . قال : اليَحْمُومُ : الشديد السواد . وقيل : إنه الدُّخَانُ الشديد السواد . وقيل : ( وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِّن يَحْمُومٍ ( أي من نار يعذَّبون بها ، ودليل هذا القول قول الله جلّ وعزّ : ( الْمُبِينُ لَهُمْ مِّن فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِّنَ النَّارِ وَمِن تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَالِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ ياعِبَادِ فَاتَّقُونِ ) ( الزُّمَر : 16 ) إلا أنه موصوفٌ في هذا الموضع بشدة السواد .
وقيل : اليَحْمُومُ : سُرادق أهل النار .
وقال الليث : اليَحْمُومُ : الفرس .
قلت : اليحمومُ : اسم فرس كان للنعمان بن المُنذر سُمِّي يَحموماً لشدة سواده .
وقد ذكره الأعْشَى فقال :
ويأمر لليحموم كلَّ عَشيَّةٍ
بِقَتَ وتعليقٍ فقد كاد يَسْنق
وهو يفعولٌ من الأحَمِّ الأسود .
وقال أبو عُبَيد : اليحمومُ : الأسودُ من كلِّ شيء .
وفي حديث عبد الرحمن بن عوف أنه طلَّقَ امرأته ومتَّعها بخادمٍ سوداءَ حَمَّمها إياها .
قال أبو عُبَيد : معنى حَمَّمها إياها أي مَتَّعها بها بعد الطلاق . وكانت العرب تُسَميها التحميم . وأنشد :
أنت الذي وهبْتَ زيداً بعدما
هَمَمتُ بالعجوز أن تُحَمُّمَا
هذا رجل وُلد له ابن سُمّاه زيداً بعدما كان هَمَّ بتطليق أُمِّه .
وقال أبو عُبَيدٍ : قال الأصمعيّ : التّحميم في ثلاثة أشياء هذا أحدها .
ويُقال . حَمَّمَ الفرْخُ إذا نبت ريشُه .
قال : وحَمَّمت وجه الرجل إذا سَوَّدته بالحُمم ، وحَمَّمَ رأسُه بعد الحلْق إذا اسود .
وفي حديث أَنَس : أنه كان إذا حَمَّم رأسُه
بمكةَ خرج فاعتَمَر .
وقال الليث : الحَمْحَمة : صوْتٌ لِلْبِرْذَوْنِ دُون الصوت العالي ، وللفرس دون الصهيل . يُقال : تحمْحَم تَحَمْحُماً ، وحَمحم حمحمةً ، قلت : كأنه حكايةُ صوتِه إذا طلب العلَفَ أو رأى صاحبَه الذي كان أَلِفه فاستأنس إليه . أَبو عُبَيدٍ عن الأصمعيّ : الحِمْحِمُ : الأسْودُ ، والحِمْحِمُ : نباتٌ في البادية . قلت : وهو الشُّقَّارَى وله حب أسود ، وقد يقال له : الخمْخِمُ بالخاءِ وقال عنترة :
وَسْطَ الديار تَسَفُّ حَبَّ الخِمْخِم
وَحَمُومةُ : اسم جبل في البادية .
أبو عمرو : وحمحم الثَّور إذا نَبَّ وأَرادَ السِّفاد . وثيابُ التَّحِمَّة : ما يُلبِس المُطلِّقُ امرأتَه إذا مَتَّعهَا ومنه قوله :
فإنْ تَلبَسِي عَنَّا ثياب تَحِمَّةٍ
فلن يُفلح الواشِي بك المُتَنَصِّحُ
ونبتٌ يَحْمُومٌ : أخضرُ رَيَّانُ أَسودُ .
والحُمَامُ : السّيدُ الشّريفُ ، قلتُ : أُراهُ في الأصلِ الهُمام فقُلبت الهَاءُ حاءً وقال :
أَنَا ابن الأكْرمِينَ أَخُو المعالي
حُمَامُ عشيرتَي وقِوامُ قَيْسِ
واليحاميمُ : الجبالُ السُّودُ .
والحَمامةُ : حلْقةُ البابِ ، والحمامةُ مِنَ الفرسِ : القَصُّ قاله أبو عُبيدة .
وقال اللِّحْيانِيّ : قال العامريُّ : قلتُ لبعضهم : أَبَقِي عِندكم شيءٌ ؟ فقال هَمْهَامِ ، وَحَمْحَامِ ، ومَحْمَاحِ ، وبَحْبَاح ، أي لم يبقَ شيءٌ .
وقال المُنْذِريُّ : سُئِلَ أبو العباس عن قوله : حم لا يُنصرونَ . فقال معناهُ : والله لا يُنصرونَ الكلامُ خبرٌ ليس بدُعاء .
مح : قال الليثُ : المَحُّ : الثّوبُ البالي ، والفعلُ أَمَحَّ الثَّوبُ يُمحّ وكذلك الدارُ إذا عفتْ والحُبُّ وأنشد :
أَلا يَا قَتْلَ قد خَلُق الجديدُ
وحُبُّكِ ما يُمِحّ وما يَبيدُ
وثوبٌ ماحٌّ . وقال أبو عُبيد : مَحَّ الثوبُ : يَمُحُّ وأمحَّ يُمِحُّ إذا أَخلقَ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ : قال : المحَّاحُ : الكذابُ وقال : مَحَّ الكذابُ يَمُحُّ مَحاحةً .
وقال الليثُ : المحّاحُ : الذي يُرْضي الناسَ بكلامِه ولا فِعلَ له .
قال هو وأبو عُبيد عن الأصمعيّ : مُحُّ البيضِ : صُفرتُه . وأنشد غيرهُم :
كانت قُريشٌ بَيضةً فَتفلَّقَتْ
فالمُحُّ خالصةٌ لعبدِ مَناف
وقال ابن شُمَيل : مُحُّ البيضِ : مافي جَوْفه مِنْ أَصفر وأبيض كُلُّه مُحٌّ ، قال : ومنهم مَنْ قال : المُحَّةُ الصفراءُ ، والغرقيُّ : البياض الذي يُؤكلُ .
أبو العباس عَنْ عمرو عَنْ أبيه قال : يقال : لِبياضِ البيضِ الذي يُؤكلُ الآحُ ولِصُفرتِها المَاحُ .
قال : وَقالَ ابنُ الأعرابيِّ : مَحمَحَ الرَّجلُ إذا أَخْلَصَ مودته .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الميم**
**حم** , **مح** : ikisi de ikilide ve tekrar edilende kullanılır.
**حم** : **اللّيثُ** dedi ki: Bu iş **حُمّ** oldu, yani hükmü yerine getirildiği zaman. Dedi ki: **الحِمامُ**: ölümün hükmü (kaza)dır.
Ve dersin ki: Bu iş beni **أحمّني** etti ve onun için **احْتَممْتُ**; sanki yakın bir sıcak (yakın bir **حَميمٍ**) ile ilgilenme gibidir. **اللّيثُ** şu beyti okudu:
تعزَّ عن الصّبابة لا تُلامُ
كأنّك لا يُلِم بك احْتمامُ
Ve **زُهير**’in sözü hakkında dedi:
مضت وأحمَّت حاجةُ اليوم ما تخلو
Dedi ki: manası: vakti geldi ve gerekli oldu. **الأصمعي** dedi ki: **أَجمّت** ( **الجيم** ile) ihtiyaç, **تُجِمُّ إجماماً**; yaklaştığı ve vakti geldiği zaman. **زُهير**’in beytini **الجيم** ile okudu; dedi ki: Ve iş **أَحمَّ** olur, o da **يُحِمُّ إحماماً**; ve **مُحمٌّ** bir iş; bu, ondan sana bir sıkıntı ve bir önem (ilgi) geldiği zamandır.
Dedi ki: Ve iş **حُمَّ** olur; takdir edildiği zaman. Ve denir: Bizi ve sizi ayrılığın **حُمةُ**’si acele ettirdi; yani ayrılık takdir edildi. Ve onun **حِمامُه**’u ona indi; yani onun takdiri ve ölümü. Dedim ki: Bazıları Allah’ın sözü hakkında: ( **الْعَالَمِينَ** ) (غافر: 1) “manası: olacak olan hükme bağlandı” dedi. Başkaları dedi ki: O, **الْحروفِ المُعجمَةِ**’dendir; ve amel bunun üzerinedir.
**ابنُ السِّكِّيت** dedi ki: İhtiyaç **أَحَمّت** ve **أَجَمّت**; yaklaştığı zaman. Ve şu beyti okudu:
حيِّيا ذلك الغزالَ الأحمّا
إن يَكُنْ ذلك الفراقُ أَجَمَّا
**الكسائيُّ**: İş **أَجَمَّ** ve **أَحمَّ**; vakti geldiği zaman. **الفرَّاء** dedi ki: Onların gelişi **أَحَمَّ**: yaklaştı; ve denir: **أجَمَّ**. **شَمِر** Ebû Amr’dan: **أحَمَّ** ve **أجَمَّ**: yaklaştı. **الكِلاَّبية** dedi ki: Göçümüz **أحَمَّ** oldu; biz yarın yola çıkacağız. Ve göçümüz **أَجَمَّ** oldu; biz bugün yola çıkacağız; o günümüzden yürümeye azmettiğimiz zaman. **عمرو** babasından: **ماء محمومٌ** ve **ممكولٌ** ve **مَسْمولٌ** ve **منقوصٌ** ve **مَثمودٌ**; tek bir mana ile.
**اللّيث** dedi ki: **الحَميم**: sevdiğin ve seni seven yakın kimsedir.
Ve **الحامَّةُ**: adamın, ehlinden, çocuğundan ve akrabalık sahibinden olan hususîleridir.
**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الحَميمُ**: akrabalıktır; denir: **مُحِمٌّ مُقرِبٌ**. Ve **الفراءُ** şu yüce sözünde dedi: ( **كَالْعِهْنِ وَلاَ يَسْئَلُ حَمِيمٌ** ) (المعارج: 10) Yakınlık sahibi, yakınlığı hakkında sormaz; fakat onlar onları bir saat tanırlar, sonra o saatten sonra tanışma yoktur.
**اللّيث**: **الحَمِيم**: kızgın sudur; ve **الحمّام** **الحَمِيم**’den türemiştir; Araplar onu müzekker yapar.
**أبو العباس** dedi ki: Şairin sözündeki **الحميم** hakkında İbnü’l-A‘râbî’ye sordum:
وساغ لي الشرابُ وكنتُ قبلاً
أكاد أَغَصُّ بالماء الحَميم
Dedi ki: **الحميم**: soğuk sudur. Dedim ki: Öyleyse **الحميم** İbnü’l-A‘râbî’ye göre zıtlardandır; sıcak su olur ve soğuk olur. Ve okudu:
**شَمِر** **المُرَقَّش**’in beytini:
كلَّ عِشاء لها مِقطرة
ذات كِباء مُعَدَ وحَميم
**شمر** dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الْحميم** istersen sıcak su olur, istersen onunla buhar yapılan kor olur.
**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **الحميم**: terdir. At **استَحَمّ** olur; terlediği zaman. Ve **الأعشى**’dan okudu:
يَصيدُ النَّحوصَ ومِسجَلَها
وجَحْشَيْهما قبل أن يَستَحِمّ
Ve yine dedi ki: **استَحَمّ**; **الحَمِيم** su ile yıkandığı zaman. **الأصمعي** dedi ki: Kişi kendini **أَحَمّ** eder; sıcak su ile yıkadığı zaman. Dedi ki: Dün gece bir **حَمِيمة** içtim; yani sıcak su. Dedi ki: Denir: **مَحَمّ** ile geldi; yani suyun ısıtıldığı bir ibrikle (kumkumla). Ve denir: Bulduğun ağrı üzerine, sıcak sudan bir **حُساً** iç; **حَمَيم** sudan bir **حُسْوة**’nin cem‘ini kastederek.
**شمِر**: **الْحميم**: yazın, yer ısındığı sırada olan yağmurdur. **الهُذَلي** dedi ki:
هنالك لو دَعَوْتَ أَتاك منهم
رجالٌ مِثلُ أَرْمِيَة الحميم
**ابن السِّكِّيت** dedi ki: **الْحميمة**: ısıtılan sudur; denir: Bize su ile **أَحِمُّوا**.
Dedi ki: Ve **الْحَمِيمة** ve cem‘i **حمائم**: develerin kıymetlileridir; denir: Sadaka memuru develerin **حمائم**’ini aldı; yani kıymetlilerini.
Ve denir: **طابَ حَمِيمُك وحِمَّتُك**: hamamdan çıkan kimseye; yani terin hoş oldu.
**اللّيثُ**: **الحمَامةُ**: bir kuştur. Araplar der: erkek **حمامةٌ** ve dişi **حمامةٌ**; hepsi **الحَمام**’dır. Ve okudu:
أَو الِفاً مَكَّة من وُرْقِ الحِمَى
**الحمام**’ı kastetti.
**أبو عبيد** **الكسائي**’den: **الحَمام** evlere alışmayan yabanî olandır. Dedi ki: Evlerde olan ise **اليَمام**’dır. Dedi ki: **الأصمعيُّ** dedi: **اليَمام**: yabanî bir **الحمام** türüdür. Dedi ki: **الحمام** ise, **القُمْرِيّ** ve **الفاخِتَةِ** ve benzerleri gibi boyun halkası olan her şeydir.
Ve bana **عبد الملك** **الربيع**’den, **الشافعيِّ**’den haber verdi: dedi ki: **عَبَّ** ve **هَدَر** eden her şey **حَمامٌ**’dır; içine **القَمَارِيُّ** ve **الدَّباسِيُّ** ve **الفَوَاخِتُ** girer; boyun halkalı olsun olmasın, evcil olsun yabanî olsun.
Dedim ki: **الشافعيُّ** **الحمام** adını, boyun halkası olana değil, **عَبَّ** ve **هَدَر** edene koydu; böylece evcil **الوُرْقُ** ve boyun halkalı yabanî de onun içine girer. **عَبَّ**’ın manası: nefes nefes içip doyuncaya kadar içti; diğer kuşların yaptığı gibi suyu gagalamadı. **الهدير** bütün güvercinlerin sesidir.
**ثعلبٌ** İbnü’l-A‘râbî’den: **الحمامة**: aynadır; ve **الحمامةُ**: malın seçkinidir; ve **الحمامةُ**: devenin **سَعْدانَةُ**’sıdır; ve **الحمامةُ**: sarayın temiz avlusudur; ve **الحمامةُ**: kovanın makarasıdır.
Ve **المُؤَرِّج** okudu:
كأن عَيْنَيْهِ حَمَامتان
Yani iki ayna. Ve **الحمامة**: güzel kadındır.
**اللّيث**: **الحُمَامُ**: develerin ve binek hayvanlarının hummasıdır.
Denir: Deve **حُمَّ** oldu, **حُمَاماً**; ve adam **حُمَّ** oldu, şiddetli bir **حُمَّى** ile.
Dedi ki: **المَحَمَّةُ**: hummalı bir yerdir. Ve denir: **طعامٌ مَحَمَّةٌ**; onu yiyen üzerine humma getirirse. Dedi ki: Kıyas: yer **أحَمَّتِ**; çok hummalı olduğu zaman. Dedi ki: Adam **حُمَّ** oldu; Allah onu **أَحَمَّه** etti; o da **مَحمومٌ**’dur. Ebû Ubeyd, ashabından rivayetle böyle dedi.
**ابن شُمَيل** dedi ki: Develer çiyi yedikleri zaman onları **الحُمامُ** ve **القُماح** alır. **الحُمَامُ** ise, derilerinde bir sıcaklık alır; ta ki bedenleri çamurla sıvanıncaya kadar; otlamayı bırakırlar ve yürüyüş gücü gider; bir ay onda olur sonra gider. **القُماح** ise, onları **السُّلاَحُ** alır; yürüyüş gücü, gevşekliği ve nesli gider. Denir: Deve **قامحَ** oldu; o da **مُقامِحٌ**’tır. Ve denir: İnsanları **حُمامُ قُر** aldı; o da **المُومُ**’dur; insanları alır.
**اللّيث** dedi ki: **الحَمّةُ**: içinde sıcak su bulunan bir su gözesidir; onda yıkanmakla şifa aranır.
Ve hadiste: ( Âlimin misali **الحَمَّة** gibidir; ona uzaklar gelir, yakınlar onu bırakır; o böyle iken suyu çekildi; bir kavim ondan faydalandı, bir kavim kaldı **يتَفكّنُون** ) yani pişman olurlar.
**اللّيث** dedi ki: **الحَمُّ**: kuyruk yağı ve iç yağdan erittiğin iç yağıdır. Tekili **حَمَّةٌ**’dir. **أبو عُبَيد** **الأصمعي**’den: Kuyruk yağından eritilen şey, içinde **وَدَكٌ** kalmadığı zaman **حَمٌّ**’dır; tekili **حَمَّة**. Dedi ki: İç yağdan eritilen ise **الصُّهارةُ** ve **الجَمِيلُ**’dir. Dedim ki: Doğru olan **الأصمعي**’nin dediğidir. Arapların şöyle dediğini işittim: Devenin hörgücünden eritilen şey **حَمٌّ**’dır; onlar hörgücü iç yağ diye adlandırırlardı.
**شمر** İbn **عُيَيْنة**’den: **مَسْلَمةُ بن عبد الملك** Arap idi ve hutbesinde şöyle derdi: “Dünyada en az **هَمّاً** olan insanlar, en az **حَمّاً** olanlardır.” **سُفْيان** dedi ki: Sözüyle “en az **حَمّاً**”dan muradı: en az meta‘ (boşama tazminatı)dır; bundan da boşanmış kadının **تحميم**’i.
**أبو عُبَيد** **الفراء**’dan: Onun ne **حَمٌّ**’ı vardır ne **سَمٌّ**’ı; ve onun ne **حُمٌّ**’u vardır ne **سُمٌّ**’u; senden başkası; yani senden başka onun **هَمٌّ**’ı yoktur.
**أبو عبيد**: Denir: Onun **حَمَّه**’ini **حَمَمْتُ**; yani onun kastını kastettim. **طَرَفةُ** dedi ki:
جَعَلَتْه حَمّ كلْكَلها
من رَبِيع دِيمةٌ تَثِمُه
**الأُمَويُّ**: Onunla **حاممتُه مُحامّةً**: onu talep ettim.
**ابنُ شُمَيل**: **الحَمَّة**: yerde yapışık gördüğün siyah taşlardır; yerde bir gece, iki gece, üç gece boyunca uzanır; taşların altındaki yer sertlik ve yumuşaklık olur; taşlar yakın ve dağınık olur; **الْجُمع** ve adam başları gibi pürüzsüz olur; cem‘i **الحِمام**’dır; taşları kopuk ve yere yapışık olur; az da çok da olmayan bir bitki de bitirir.
**أبو زيد** dedi ki: Ben bu iş üzerinde **مُحامٌّ**’um; yani onun üzerinde sabitim.
**اللّيث** dedi ki: **الحُمَمُ**: soğuk kömürdür; tekili **حُمَمةٌ**.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( Bir adam ölümünde oğullarına vasiyet etti ve dedi ki: Ben öldüğüm zaman beni ateşle yakın; ta ki **حُمَماً** olduğum zaman; sonra beni ezin, sonra beni rüzgârda savurun; belki Allah’ı şaşırtırım ).
**أبو عُبَيد** dedi ki: **الحُمَمُ**: kömürdür. Tekili **حُمَمةٌ**’dir; bununla adama **حُمَمة** adı verildi.
**طَرَفَة** dedi ki:
أشَجَاكَ الرَّبْعُ أَمْ قِدَمُهْ
أَمْ رَمادٌ دَارس حُمَمُهْ
**اللّيث** dedi ki: **الحُمَمُ**: ölümlerdir; tekili **حُمّةٌ**’dir.
Ve denir: Bizi ayrılığın **حُمّة**’si acele ettirdi; ve ölümün **حُمَّةُ**’si; ve falan kimse nefsimin **حُمَّةُ**’sidir ve nefsimin **حُبَّة**’sidir.
**ثعلبٌ** İbnü’l-A‘râbî’den: Akrebin zehri için **الحُمَّةُ** ve **الحُمَةُ** denir. Başkası şeddeli söyleyişi caiz görmez; aslını **حُمْوَةً** yapar.
**اللّيث** dedi ki: **الحَممُ**: **الأحَمِّ**’in masdarıdır; ve cem‘i **الْحُمُّ**’dur; her şeyden siyah olan. İsim **الحُمَّةُ**’dir. Denir: Onda şiddetli bir **حُمَّةٌ** vardır. Ve okudu:
وقاتمٍ أحمرَ فيه حُمّةٌ
**الأعشى** dedi ki:
فأما إذا ركبوا لِلصَّبَاح
فأَوْجُهُهُمْ مِن صدَى البَيْضِ حُمُّ
**النابغة** dedi ki:
أَحْوَى أَحَمِّ المُقْلَتَيْنِ مُقَلَّدِ
**أبو إسحاق** yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِّن يَحْمُومٍ** ) (الواقعة: 43) dedi ki: **اليَحْمُومُ**: şiddetli siyahlıktır. Ve denildi: O, şiddetli siyah dumandır. Ve denildi: ( **وَحَمِيمٍ وَظِلٍّ مِّن يَحْمُومٍ** ) yani onlarla azap edildikleri ateşten; bu sözün delili, yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( **الْمُبِينُ لَهُمْ مِّن فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِّنَ النَّارِ وَمِن تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَالِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ ياعِبَادِ فَاتَّقُونِ** ) (الزمر: 16); ancak burada şiddetli siyahlıkla vasfedilmiştir.
Ve denildi: **اليَحْمُومُ**: cehennem ehlinin çadırıdır.
**اللّيث** dedi ki: **اليَحْمُومُ**: attır.
Dedim ki: **اليحمومُ**: **النعمان بن المُنذر**’in bir atının adıdır; şiddetli siyahlığından dolayı **يَحموماً** diye adlandırıldı.
**الأعْشَى** onu zikretti ve dedi ki:
ويأمر لليحموم كلَّ عَشيَّةٍ
بِقَتَ وتعليقٍ فقد كاد يَسْنق
Ve o, siyah olan **الأحَمِّ**’den **يفعولٌ** veznindedir.
**أبو عُبَيد** dedi ki: **اليحمومُ**: her şeyden siyah olandır.
Ve **عبد الرحمن بن عوف** hadîsinde: karısını boşadı ve ona siyah bir hizmetçi ile meta‘ verdi; onu ona **حَمَّمها** etti.
**أبو عُبَيد** dedi ki: **حَمَّمها إياها**’nın manası: boşamadan sonra onu onunla meta‘landırdı. Araplar buna **التحميم** derlerdi. Ve okudu:
أنت الذي وهبْتَ زيداً بعدما
هَمَمتُ بالعجوز أن تُحَمُّمَا
Bu, kendisine bir oğul doğan bir adamdır; annesini boşamaya niyet etmişken ona Zeyd adını verdi.
**أبو عُبَيدٍ** dedi ki: **الأصمعيّ** dedi: **التّحميم** üç şeydedir; bu onlardan biridir.
Ve denir: Civciv **حَمَّمَ**; tüyü bittiği zaman.
Dedi ki: Adamın yüzünü **حَمَّمتُ**; **الحُمم** ile kararttığım zaman. Ve başı tıraştan sonra **حَمَّمَ**; karardığı zaman.
**أَنَس** hadîsinde: başı **حَمَّم** olduğu zaman Mekke’de çıkar, umre yapardı.
**اللّيث** dedi ki: **الحَمْحَمة**: binek atının yüksek sesin altında bir sesi; ve at için kişnemenin altında. Denir: **تحمْحَم تَحَمْحُماً** ve **حَمحم حمحمةً**. Dedim ki: Sanki, yem istediği zaman yahut alıştığı sahibini gördüğü zaman ona ünsiyet edip sesinin taklididir. **أَبو عُبَيدٍ** **الأصمعيّ**’den: **الحِمْحِمُ**: siyahtır; ve **الحِمْحِمُ**: çölde bir bitkidir. Dedim ki: O **الشُّقَّارَى**’dır; siyah tanesi vardır. Ve ona **الخمْخِمُ** da denir, **الخاء** ile. **عنترة** dedi ki:
وَسْطَ الديار تَسَفُّ حَبَّ الخِمْخِم
Ve **حَمُومةُ**: çölde bir dağın adıdır.
**أبو عمرو**: Öküz **حمحم** eder; sıçrayıp çiftleşmek istediği zaman. Ve **ثيابُ التَّحِمَّة**: boşayanın, meta‘landırdığı zaman karısına giydirdiği şeylerdir; bundan şu sözü:
فإنْ تَلبَسِي عَنَّا ثياب تَحِمَّةٍ
فلن يُفلح الواشِي بك المُتَنَصِّحُ
Ve **نبتٌ يَحْمُومٌ**: yeşil, taze, siyah olandır.
Ve **الحُمَامُ**: efendi, şerefli kimsedir. Dedim ki: Aslında **الهُمام**’dır; **الهاء** **حاء**’a çevrilmiştir. Ve dedi ki:
أَنَا ابن الأكْرمِينَ أَخُو المعالي
حُمَامُ عشيرتَي وقِوامُ قَيْسِ
Ve **واليحاميمُ**: siyah dağlardır.
Ve **الحَمامةُ**: kapının halkasıdır. Ve attan **الحمامةُ**: **القَصُّ**’tur; bunu **أبو عُبيدة** söyledi.
**اللِّحْيانِيّ** dedi ki: **العامريُّ** dedi: Bazılarına dedim ki: Sizin yanınızda bir şey kaldı mı? Dedi: **هَمْهَامِ** ve **حَمْحَامِ** ve **مَحْمَاحِ** ve **بَحْبَاح**; yani hiçbir şey kalmadı.
**المُنْذِريُّ** dedi ki: **أبو العباس**’a “**حم لا يُنصرونَ**” sözü soruldu. Dedi ki: Manası: Vallahi yardım olunmayacaklar; söz, dua değil haberdir.
**مح** : **اللّيثُ** dedi ki: **المَحُّ**: eskiyen elbisedir. Fiil: elbise **أَمَحَّ** olur, **يُمحّ**; ve ev de silinip yok olduğu zaman; ve sevgi. Ve okudu:
أَلا يَا قَتْلَ قد خَلُق الجديدُ
وحُبُّكِ ما يُمِحّ وما يَبيدُ
Ve **ثوبٌ ماحٌّ**. **أبو عُبيد** dedi ki: Elbise **مَحَّ** olur: **يَمُحُّ**; ve **أمحَّ يُمِحُّ**; eskidiği zaman.
**ثعلبٌ** İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **المحَّاحُ**: yalancıdır. Dedi ki: Yalancı **مَحَّ** eder, **يَمُحُّ مَحاحةً**.
**اللّيثُ** dedi ki: **المحّاحُ**: insanları sözüyle razı eden, fakat fiili olmayan kimsedir.
O ve **أبو عُبَيد** **الأصمعيّ**’den dedi: Yumurtanın **مُحُّ**’u: sarısıdır. Başkaları okudu:
كانت قُريشٌ بَيضةً فَتفلَّقَتْ
فالمُحُّ خالصةٌ لعبدِ مَناف
**ابن شُمَيل** dedi ki: Yumurtanın **مُحُّ**’u: içindeki sarı ve beyazın hepsi **مُحٌّ**’tur. Dedi ki: Onlardan kimisi dedi: **المُحَّةُ** sarı olandır; **الغرقيُّ** ise yenilen beyazdır.
**أبو العباس** **عمرو**’dan, babasından dedi ki: Yenilen yumurta beyazına **الآحُ** denir; sarısına **المَاحُ**.
Dedi ki: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **مَحمَحَ** eder; muhabbetini halis kıldığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب في المضاعف والمطابق أوّلُه حاء، وتفريعِ مقاييسه)
  (حد) الحاء والدال أصلان: الأوّل المنع، والثاني طَرَف الشيء.
  فالحدّ: الحاجز بَيْنَ الشَّيئين([1]). وفلان محدودٌ، إذا كان ممنوعاً. و"إنّه لَمُحارَفٌ محدود"، كأنه قد مُنِع الرِّزْقَ. ويقال للبوَّاب حَدّاد، لمنْعِه النَّاسَ من الدخول. قال الأعشى:
فَقُمنْا ولَمَّا يَصِحْ دِيكُنا *** إلى جَوْنَةٍ عند حَدّادِها([2]) وقال النابغة في الحدّ والمنْع:
إلاّ سليمانَ إذْ قال المَلِيكُ له *** قُمْ في البرِيّة فاحدُدْها عن الفَنَد([3])وقال آخر:
يا رَبِّ مَن كَتَمني الصِّعَادا([4]) *** فهَبْ لَهُ حَليلةً مِغْداداكانَ لها ما عَمِرَتْ حَدَّادَاأي يكون بَوّابَها لئلا تَهْرُب. وسمِّي الحديدُ حديداً لامتناعه وصلابته وشدّته. والاستحداد: استعمال الحديد. ويقال حَدَّت المرأة على بَعْلها وَأَحَدَّتْ، وذلك إذا منعَتْ نَفْسَها الزِّينةَ والخِضاب. والمحادَّة: المخالَفَة، فكأنّه الممانعةُ. ويجوز أن يكون من الأصل الآخَر.
  ويقال: مالي عن هذا الأمر حَدَدٌ ومُحْتَدٌّ، أي مَعْدَل وَمُمتَنَع. ويقال حَدَداً، بمعنى مَعَاذَ الله. وأصله من المَنْع. قال الكميت:
حَدَداً أن يكون سَيْبُك فِينا *** زَرِماً أو يَجِيئَنا تَمْصِيرا([5])وحَدُّ العاصي سُمِّي حَدَّاً لأنّه يمنعه عن المعاوَدَة. قال الدّريديّ: "يقال هذا أمر حَدَدٌ، أي منيع([6])".
وأمّا الأصل الآخَر فقولهم: حدُّ السَّيف وهو حَرْفه، وحدُّ السِّكِّين. وحَدُّ الشَّراب: صلابته. قال الأعشى:
  * وكأْسٍ كعَيْنِ الديك باكَرْتُ حَدَّها([7]) *
  وحَدُّ الرَّجل: بأسُه. وهو تشبيه.
  ومن المحمول الحِدّةَ التي تعتري الإنسان من النَّزق. تقول: حَدَدت على الرّجل أَحِدُّ حِدَّةً.
  (حذ) الحاء والذال أصلٌ واحدٌ يدل على القَطْع والْخِفّة والسُّرعة، لا يشذُّ منه شيءٌ. فالحذُّ: القَطْعُ. والأَحَذُّ: المقطوع الذّنَب. ويقال للقطاةِ حَذّاءُ، لِقصَر ذَنَبها. قال:
حَذّاءُ مدْبِرةً سَكَّاءُ مُقْبِلةً *** للماء في النَّحر منها نَوْطَةٌ عَجَبُ([8])  وأمْرٌ أحذّ: لا متعلّق فيه لأحَدٍ: قد فُرِع منه وأُحْكِم. قال:
إذا ما قَطعْنا رَمْلَةً وعَدَابَها *** فإنَّ لنا أمْراً أحذَّ غمُوسا([9])  قال الخليل: الأحذّ:  الذي لا يتعلَّق به الشيء. ويسمَّى القلبُ أحَذّ. قال: وقصيدة حَذَّاءُ: لا يَتعلَّقُ بها من العيب شيءٌ لجَوْدتها. والحَذّاء: اليَمين المنكَرَة يُقْتَطَعُ بها الحقُّ([10]).
  ومن هذا الباب في المُطابَق: قَرَبٌ حَذْحَاذٌ([11])، أي سريعٌ حثيث.
  وفي حديث عُتْبةَ بن غَزْوان([12]): "إنَّ الدُّنْيا قد آذنَتْ بصُرْمٍ ووَلَّت حَذَّاءَ، ولم تَبْق منها صُبابةٌ إلاّ كصُبابة الإناء".
  (حر)  الحاء والراء في المضاعف له أصلان:
  فالأوّل ما خالف العُبودِيّة وبَرئ من العيب والنَّقص. يقال هو حُرٌّ بيِّنُ الْحَرُورِيّة والحُرّيّة. ويقال طِينٌ حُرٌّ: لا رمْل فيه. وباتَتْ فلانةُ بلَيْلَةِ حُرَّةٍ، إذا لم يصل إليها بَعْلُها في أوّلِ ليلَةٍ؛ فإنْ تمكَّن منها فقد باتَتْ بليلةِ شَيْبَاءَ. قال:
شُمْسٌ موانعُ كُلِّ لَيلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفاحش المِغْيارِ([13])  وحُرُّ الدّار: وَسَطها. وحُمِل على هذا شيءٌ كثيرٌ، فقيل لولد الحيّة حُرٌّ. قال:
مُنطوٍ في جَوف ناموسِهِ *** كانطواء الحُرِّ بين السِّلامْ([14])  ويقال لذكَر القَمَاريّ ساقُ حُرٍّ. قال حُمَيد:
وما هاج هذا الشَّوقَ إلاّ حمامةٌ *** دعَتْ ساقَ حُرٍّ تَرْحَةً وترنُّما([15])  وامرأةٌ حُرّةُ الذِّفْرَى، أي حُرَّةُ مَجَالِ القرْط. قال:
والقُرْطُ في حُرَّةِ الذّفْرَى* مُعَلّقُهُ *** تباعَدَ الحَبْل منه فهو مضطربُ([16])  وحُرُّ البَقْل: ما يُؤكلُ غيرَ مطبوخٍ. فأما قول طَرَفة:
لا يكُنْ حُبُّكِ داءً داخِلاً *** ليس هذا مِنكِ ماويَّ بحُرّْ([17])  فهو من الباب، أي ليس هذا منك بحَسَن ولا جَميل. ويقال حَرَّ الرّجلُ يَحَرُّ، من الحُرِّيّة.
  والثاني: خلاف البَرْد، يقال هذا يومٌ ذو حَرٍّ، ويومٌ حارٌّ. والحَرُور: الريح الحارّة تكون بالنهار واللَّيل. ومنه الحِرَّة، وهو العطَش. ويقولون في مَثَلٍ: "حِرَّةٌ تَحْتَ قِرَّةٍ([18]).
  ومن هذا الباب: الحَرِير، وهو المحرور الذي تداخَلَهُ غيظٌ من أمرٍ نزل به. وامرأةٌ حريرة. قال:
خرجْنَ حَريراتٍ وأبديْنَ مِجْلداً *** وجالَتْ عليهنَّ المكتَّبَةُ الصُّفْرُ([19])  يريد بالمكتّبة الصُّفْر القِداحَ.
والحَرَّة: أرض ذات حجارةٍ سوداء([20]). وهو عندي من الباب لأنَّها كأنّها محترقة. قال الكسائيّ: نهشل بن حَرِّيٍّ([21])، بتشديد الراء، كأنّه منسوب إلى الحَرّ. قال الكسائي: حَرِرتَ يا يومُ([22]) تَحَرّ وَحَرَرْتَ تَحِرّ، إذا اشتدَّ حَرُّ النَّهار.
  (حز) الحاء والزّاء أصلٌ واحد، وهو الفَرْضُ في الشيءِ بحديدة أو غيرها، ثم يشتقُّ منه. تقول من ذلك: حزَزْت في الخشَبة حَزَّاً. وإذا أصاب مِرفَقُ البعير كِركِرتَه فأثَّر فيها، قيل به حازٌّ([23]). والحُزَّازُ: ما في النَّفس من غيظٍ؛ فإنّه يحزُّ القلبَ وغيرَه حزّا. قال الشمّاخ:
فلما شَرَاها فاضَت العَينُ عَبْرَةً *** وفي الصدر حُزَّازٌ من اللّوْمِ حامِزُ([24])  والحَزَازَة من ذلك. وكلُّ شيءٍ حَكَّ في صدرك فقد حَزَّ. ومنه حديث عبد الله: "الإثْم حَزَّازُ القُلُوب([25])". [ و] من الباب الحَزيز، وهو مكانٌ غليظٌ مُنقاد، والجمع أحِزَّة. قال:
  * بأَحِزَّةِ الثَّلَبُوتِ([26]) *
  ومنه الحَزاز، وهو هِبْرِيَةٌ في الرأس. ويقال جئت على حَزَّةٍ مُنكَرة، أي حالٍ وساعةٍ. وما أُراه([27]) يقال في حالٍ صالحة. قال:
  * وبأيِّ حَزِّ مُِلاَوَةٍ تَتَقَطَّعُ([28]) *
   (حس) الحاء والسين أصلان: فالأول غلبة الشيء بقتل أو غيره، والثاني حكايةُ صوتٍ عند توجُّعٍ وشبهه.
  فالأول الحَسُّ: القَتْل، قال الله تعالى: ﴿إذْ تَحُسُّونَهُمْ بإذْنِه﴾ [آل عمران 152]. ومن ذلك الحديث: "حُسُّوهم بالسيف حَسّاً". وفي الحديث في الجراد: "إذا حَسَّهُ البَرْدُ". والحَسِيس: القَتِيل([29]). قال الأفوه:  * وقد تَرَدَّى كلُّ قِرْنٍ حَسيسْ([30]) *
  ويقال إن البَرْدَ مَحسَّةٌ للنَّبَاتِ. ومن هذا حَسْحَسْت الشيء من اللحم، إذا جعلْتَه على الجَمْرة؛ وحَشْحشْت أيضاً. ويقول العرب: افعل ذلك قبل حُساس الأيسار، أي قبل أن يُحسحِسوا من جَزُورهم، أي يَجْعَلُوا اللحم على النار.
  ومن هذا الباب قولهم أحْسَسْتُ، أي عَلِمْتُ بالشيء. قال الله تعالى:﴿هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ﴾ [مريم 98]. وهذا محمولٌ على قولهم قتلتُ الشيءَ عِلْما. فقد عاد إلى الأصل الذي ذكرناه. ويقال للمَشَاعر الخَمْسِ الحواسُّ، وهي: اللَّمس، والذَّوق، والشمَّ، والسمع، والبصر.ومن هذا الباب قولهم: من أين حَسِسْتَ هذا الخبر، أي تخبّرتَه.
  ومن هذا الباب قولهم للذي يطرد الجوعَ بسخائه: حسحاس. قال:
واذكرْ حسيناً في النَّفير وقبله *** حَسَنا وعُتبة ذا الندى الحَسْحَاسا  والأصل الثاني: قولهم حَسّ([31])، وهي كلمةٌ تقال عند التوجُّع. ويقال حَسِسْت له فأنا أحَسُّ، إذا رقَقْت له، كأنَّ قلبَك ألِمَ شفقةً عليه. ومن [الباب] الحِسُّ، وهو وجعٌ يأخذ المرأة عند وِلادِها. ويقال انحسَّت أسنانه: انقلعَتْ. وقال:
في مَعْدِنِ المُلْكِ القديم الكِرْسِ *** ليس بمَقْلُوعٍ ولا مُنْحَسِّ([32])  ومن هذا الباب وليس بعيداً منه الحُسَاس، وهو سوءُ الخُلُق. قال:
رُبَّ شَرِيبٍ لك ذِي حُساسِ *** شِرابُه كالحَزِّ بالمَوَاسِي([33])ويقال الحُساس الشُّؤم. فهذا يصلح أن يكون من هذا، ويصلح أن يكون من الأول لأنه يذهب بالْخيْر.
  (حش) الحاء والشين أصلٌ واحد، *وهو نباتٌ أو غيرُه يَجفُّ، ثم يستعارُ هذا في غيره والمعنى واحد. فالحشيش: النبات اليابس. والحِشاش والمَِحَشُّ: وعاؤه. قال.
  * بين حِشاشَيْ بازِلٍ جِوَرِّ([34]) *
  وحِشَاشا الإنسانِ وغيره: جَنْباه، عن أبي مالك، كأنَّهما شُبِّها بحِشَاشَيِ الحشيش. والحُشَّةُ: القُنَّةُ تُنْبِتُ ويَبْيَضُّ فوقَها الحشيش([35]). قال:
  * فالحُشَّة السَّوداء من ظهر العَلَم *
  والمُحَشُّ من الناس: الصغير، كأنه قد يَبِس فصغُر. قال:
  * قُبِّحْتَ مِن بَعْلٍ مُحَشٍّ مُودَنِ *
  ويقال استحشَّتِ الإبلُ: دَقَّت أوظِفَتُها من عِظَمِها أو شَحْمها. ويقولون: اسْتَحَشَّ ساعِدُها كَفَّها، وذلك إذا عَظُم الساعد فاستُصْغِرت الكفُّ. قال:
إذا اصْمَأَلَّ أَخْدَعاه ابتَدَّا ***إذا هما مَالاَ استَحَشَّا الخَدَّا  ويقال حشَشْتُ النار، إذا أثقَبتَها، وهو من الأصل الذي ذكرناه، كأنّك جعلت ثَقُوبَها كالحشِيش لها تأكلُه. قال:
فما جبُنوا أنَّا نشُدُّ عليهمُ *** ولكنْ رأوْا ناراً تُحَشُّ وتُسْفَعُ([36])  وحَشَّ الرجل سهمَه، إذا أَلزَقَ به قُذَذَه من نواحيه.
  ومن الباب فرسٌ محشوش الظهر بجنْبَيه، إذا كان مُجْفَر الجنْبَين. قال:
من الحارِكِ محشوشٍ *** بجَنْبٍ مُجْفَرٍ رَحْبِ([37])  وقول الهذليّ([38]):
في المزنيّ الذي حَشَشْتُ لـه *** مالَ ضَريكٍ تِلادُهُ نَكِدُ([39])  فإنه يريد كثّرت به مالَ هذا الفقير. وذلك أنه أُسِرَ ففُدِي بماله.
  ويقال حَُشَّت اليد([40])، إذا يَبِست، كأنها شُبِّهت بالحشيش اليابس. وأحشّت الحامِلُ، إذا جاوَزَتْ وقت الوِلادِ ويَبِس الولدُ في بطنها.
  ومما شذ عن الباب الحُشَاشة: بقية النّفْس. قال:
أبَى الله أن يُبقي لنفسي حُشاشةً *** فصبراً لما قد شاء اَلله لي صبرا([41])  (حص) الحاء والصاد في المضاعف أصول ثلاثة: أحدها النَّصيب، والآخر وضوحُ الشيء وتمكنُّه، والثالث ذهاب الشيء وقلّته.
  فالأول الحِصّة، وهي النَّصيب، يقال أحصَصْتُ الرّجلَ إذا أعطيتَه حِصَّته.
  والثاني قولهم حَصْحَصَ الشيءُ: وضَحَ. قال الله تعالى: ﴿الآنَ حَصْحَصَ الحَقُّ﴾ [يوسف 51].
  ومن هذه الحصحصةُ: تحريكُ الشيءِ حتى يستمكن ويستقرّ.
  والثالث الحَصُّ والحُصاص، وهو العَدْوُ. وانحَصَّ الشعْر عن الرأس: ذهَب. ورجلٌ أحَصُّ قليلُ الشعر. وحَصَّتِ البيْضةُ شعرَ رأسه. قال أبو قيس بن الأسلت:
قد حَصّتِ البَيضَةُ رأسي فما *** أطعَمُ نوماً غيرَ تَهجاعِ([42])  والحصحصة: الذَّهاب في الأرض. ورجل أحَصُّ وامرأةٌ حَصّاءُ، أي مشْؤُومة. وهو من الباب، كأنَّ الخير قد ذهب عَنْها. ومن هذا الباب فلانٌ يَحُصّ، إذا كان لا يُجِير أحداً. قال:
أَحُصُّ ولا أُجِيرُ ومَن أُجِرْهُ *** فليس كمن يُدَلَّى بالغُرُورِ([43])  والأَحَصَّانِ: العَبد والعَير؛ لأنهما يُماشِيان أثمانَها حتى يَهرَما فيُنْتَقصَ أثمانُها ويمُوتا.
  ويقال سَنَةٌ حَصّاءُ: جرداءُ لا خَير فيها.
  ومن الذي شذَّ عن الباب قولهم للوَرْس حُصّ. قال:
مُشَعْشَعَةً كأنَّ الحُصَّ فيها *** إذا ما الماءُ خالَطَها سَخِينا([44])  (حض)  الحاء والضاد أصلان: أحدهما البَعْث على الشيء، والثاني القَرارُ المسْتَفِلُ.
  فالأول حضَضْته على كذا، إذا حَضّضْتَه عليه وحَرّضْتَه. قال الخليل: الفرق بين الحضّ والحثّ أنّ الحثّ يكون في السير والسَّوْقِ وكلِّ شيءٍ، والحضّ لا يكون في سير ولا سَوْق. والثاني الحضيض، وهو قَرار الأرض. قال:
  * نزَلْتُ إليه قائماً بالحَضِيضِ([45]) *
  (حط)  الحاء والطاء أصلٌ واحد، وهو إنزال الشيء من عُلوّ. يقال حطَطْت الشيءَ أحُطّه حَطّاً. وقوله تعالى: ﴿حِطَّةٌ﴾ [البقرة 58، الأعراف 161]، قالوا: تفسيرها اللهم حُطّ عنا أوزارَنا.
  ومن هذا الباب قولهم جاريةٌ مَحْطوطة المتْنين، كأنما حُطّ مَتْنَاهَا بالمِحَطِّ. قال:
بيضاءُ مَحْطوطَةُ المتْنَين بَهْكَنَةٌ *** رَيَّا الرّوادفِ لم تُمْغِل بأولادِ([46])  ومن هذا الباب قولهم رجل حُطَائِطٌ، أي صغير قصير، كأنّه حُطَّ حَطَّا.
  ومن هذا الباب قولُهم للنّجيبة السريعة* حَطوطٌ؛ كأنها لا تزال تحطُّ رَحْلاً بأرض([47]). ومما شذّ عن هذا القياس الحَطَاط: بَثْرَةٌ تكون بالوجْه. قال الهذليّ([48]):
ووجهٍ قد طرقْتُ أمَيْمَ صَافٍ *** أَسيلٍ غيرِ جَهْمٍ ذِي حَطاطِويروى:
 * كقَرنِ الشّمسِ ليس بذي حَطاطِ *
  (حظ) الحاء والظاء أصل واحد، وهو النَّصيب والْجَدّ. يقال فلان أحظُّ من فلانٍ، وهو محظُوظٌ. وجمع الحظِّ أحاظٍ على غير قياس. قال أبو زيد: رجلٌ حظيظ جديد، إذا كان ذا حظٍّ من الرزق. ويقال حَظِظْتُ في الأمر أَحَظُّ. قال: وجمع الحَظّ أحُظٌّ([49]).
  (حف)  الحاء والفاء ثلاثة أصول: الأول ضربٌ من الصَّوت، والثاني أن يُطيفَ الشيءُ بالشيء، والثالث شِدَّةٌ في العيش.
  تفسير ذلك: الأول الحفيف* حفيفُ الشجرِ ونحوِه، وكذلك حفيفُ جَناح الطائر.
  والثاني: قولهم حفّ القوم بفلانٍ إذا أطافُوا به. قال الله تعالى:﴿وَتَرَى المَلاَئِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ العَرْشِ﴾ [الزمر 75]. ومن ذلك حِفافا كلِّ شيءٍ: جانباه. قال طَرَفة:
كَأَنّ جَناحَيْ مَضْرَحِيٍّ تَكنَّفا *** حِفَافَيْهِ شُكّاً في العَسيبِ بِمسْرَدِ([50])  ومن هذا الباب: هو على حَفَفِ أمْرٍ أي ناحيةٍ منه، وكلُّ ناحيةِ شيءٍ فإنها تُطِيف به. ومن هذا الباب قولهم: "فلان يَحُفُّنا ويَرُفُّنا" كأنّه يشتمل علينا فيُعْطينا ويَمِيرُنا.
  والثالث: الحُفُوف والحَفَف، وهو شدّة العيش ويُبْسُه. قال أبو زيد: حَفَّتْ أرضُنا وقَفَّتْ، إذا يبسَ بَقْلُها. وهو كالشَّظَف. ويقال: هم في حَفَفٍ من العَيش، أي ضيق ومحْلٍ، ثم يُجْرَى هذا حتى يقال رأسُ فلانٍ محفوفٌ وحافٌّ، إذا بَعُد عهدُه بالدُّهن، ثم يقال حَفَّت المرأةُ وجْهها من الشّعر. واحتفَفْتُ النبتَ إذا جَزَزْتَه.
  (حق) الحاء والقاف أصلٌ واحد، وهو يدل على إحكام الشيء وصحّته. فالحقُّ نقيضُ الباطل، ثم يرجع كلُّ فرعٍ إليه بجَودة الاستخراج وحُسْن التّلفيق ويقال حَقَّ الشيءُ وجَبَ. قال الكسائيّ: يقول العرب: "إنك لتعرف الحَِقَّةَ عليك، وتُعْفي بما لدَيْكَ([51])". ويقولون: "لَمَّا عَرَف الحِقَّةَ منّي انْكَسَرَ".
  ويقال حاقَّ فلانٌ فلاناً، إذا ادّعى كلُّ واحدٍ منهما، فإذا غَلَبَه على الحقِّ قيل حَقَّه وأحَقَّه. واحتَقَّ الناس من الدَّيْنِ، إذا ادَّعى كلُّ واحدٍ الحقَّ.
  وفي حديث عليّ عليه السلام: "إذا بلغَ النِّساء نَصَّ الحقَاقِ فالعَصَبَةُ أوْلى".
  قال أبو عبيدٍ: يريدُ الإدراكَ وبُلوغَ العقل. والحِقاقُ أن تقول هذه أنا أحقُّ، ويقولَ أولئك نحنُ أحقّ. حاقَقْتُه حِقاقاً. ومن قال "نَصَّ الحقائق" أراد جمع الحقيقة.
  ويقال للرجُل إذا خاصَمَ في صغار الأشياء: "إنَّه لَنَزِقُ الحِقاق" ويقال طَعْنَةٌ مُحْتَقَّةٌ، إذا وصلَتْ إلى الجوف لشدَّتها، ويقال هي التي تُطعَن في حُقِّ الورِك. قال الهذلي([52]):
وَهَلاً وقد شرع الأسِنّةَ نحوَها *** مِن بين مُحْتَقٍّ بها ومُشَرِّمِ  وقال قومٌ: المحتقُّ الذي يُقتَل مكانَه. ويقال ثوبٌ مُحَقَّقٌ، إذا كان محكم النّسج([53]). قال:
تَسَرْبَلْ جِلْدَ وَجهِ أبيك إنّا *** كفَيناك المحقَّقَة الرّقاقا([54])  والحِقَّةُ من أولاد الإبل: ما استحقَّ أن يُحمَل عليه، والجمع الحِقاق. قال الأعشى:
وهمُ ما همُ إذا عزَّت الخَمْـ *** ـرُ وقامت زِقاقُهم والحِقاقُ([55])  يقول: يباع زقٌّ منها بحِقّ([56]). وفلان حامِي الحقيقة، إذا حَمَى ما يَحقُّ عليه أن يحمِيه؛ ويقال الحقيقة: الراية. قال الهذليّ([57]):
حامِي الحقيقة نَسَّالُ الوَديقة مِعْـ *** ـتاقُ الوَسيقة لا نِكسٌ ولا وانِ([58])  والأحقّ من الخيل: الذي لا يعْرَق؛ وهو من الباب؛ لأن ذلك يكون لصلابته وقوّته وإحكامه. قال رجلٌ من الأنصار([59]):
وأَقْدَرُ مُشرفُ الصَّهَواتِ ساطٍ *** كُمَيتٌ لا أحَقُّ ولا شَئيتُ([60])  ومصدره الحَقَق. وقال قوم: الأقدر أن يسبقَ موضعُ *رِجليه موقعَ يديه. والأحقّ: أنْ يطبِّق هذا ذاك. والشئِيت: أن يقصر موقع حافر رجلَيه عن موقع حافر يديه.
والحاقَّة: القيامة؛ لأنها تحقّ بكل شيء. قال الله تعالى: ﴿وَلكِنْ حَقَّتْ كلِمَةُ العَذَابِ عَلَى الكافِرِينَ﴾ [الزمر 71]. والحَقْحَقَة أرفَعُ السَّير وأتْعَبُه للظَّهْر. وفي حديث مطرّف بن عبد الله لابنه([61]): "خَير الأمور أوساطُها، وشرُّ السَّير الحَقْحَقَة". والحُقُّ: مُلتقَى كلِّ عظمَين إلا الظهرَ؛ ولا يكون ذلك إلا صُلباً قوياً.
  ومن هذا الحُقّ من الخشب، كأنه ملتقى الشيء وطَبَقُه. وهي مؤنّثة، والجمع حُقق. وهو في شعر رؤبة:
  * تَقْطِيطَ الحُقَقْ([62]) *
  ويقال فلانٌ حقيقٌ بكذا ومحقوقٌ به([63]). وقال الأعشى:
لَمَحْقوقةٌ أن تستجيبي لِصَوتِهِ *** وأنْ تعلمي أنّ المُعانَ مُوَفَّقُ  قال بعضُ أهل العلم في قوله تعالى في قصة موسى عليه السلام: ﴿حَقِيقٌ عَلَيَّ﴾ [الأعرا ف 105]. قال: واجِبٌ عليّ. ومن قرأها ﴿حَقيقٌ عَلَى﴾ فمعناها حريصٌ عَلَى([64]).
  قال الكسائي حُقّ لك أن تفعل هذا وحُقِقْتَ. وتقول: حَقَّاً لا أفعل ذلك، في اليمين.قال أبو عبيدة: ويُدخلون فيه اللام فيقولون: "[لَحَقُّ] لا أفعل ذاك([65])"، يرفعونه بغير تنوين. ويقال حَقَقْتُ الأمرَ وأحقَقْتُه، أي كنتُ على يقينٍ منه. قال الكسائيّ: حَقَقْتُ حَذَرَ الرجُل وأحقَقْتُه: [فعلتُ([66])] ما كان يحذر. ويقال أحَقَّت الناقة من الرّبيع، أي سَمِنَت.
  وقال رجلٌ لتميميٍّ: ما حِقَّةٌ حَقَّتْ عَلَى ثلاث حِقاقٍ؟ قال: هي بَكْرَةٌ معها بَكْرتان، في ربيع واحد، سمِنت قبل أن تسمنا ثم ضَبِعَتْ ولم تَضْبَعا([67])، ثم لَقِحت ولم تَلقَحا.
  قال أبو عمرو: استحقّ لَقَحُها([68])، إذا وجب. وأحقَّت: دخلَتْ في ثلاث سنين. وقد بلغت حِقَّتها، إذا صارت حِقَّة. قال الأعْشَى:
بحِقّتها رُبِطَتْ في اللَّجِيـ *** ـنِ حتى السَّديسُ لها قد أَسَنّْ([69])يقال أسَنَّ السِّنُّ نَبَتَ.
  (حك)  الحاء والكاف أصلٌ واحد، وهو أن يلتقيَ شيئانِ يتمرّس كلُّ واحدٍ منهما بصاحبه. الحكُّ: حَكُّكَ شيئاً على شيء. يقال ما بقِيتْ في فيه حَاكَّة، أي سنّ. وأحكَّنِي رأسي فحكَكْته. ويقال حكَّ في صدري كذا: إذا لم ينشرح صدْرك له، كأنه شيء شكَّ صدرَك فتمرّس [به]. والحُكاكة: ما يسقط من الشيئين تحكُّهما. والحَكِيك: الحافر النَّحِيت([70]). ويقولون وهو أصل الباب: فلانٌ يتحكَّك بي، أي يتمرَّس.قال الفرّاء: إنه لحِكُّ شَرٍّ، وحِكُّ ضِغْنٍ([71]).
  (حل) الحاء واللام لـه فروع كثيرة ومسائلُ، وأصلها كلُّها عندي فَتْح الشيء، لا يشذُّ عنه شيء.
  يقال حلَلْتُ العُقدةَ أحُلُّها حَلاًّ. ويقول العرب: "يا عاقِدُ اذكُرْ حَلاًّ". والحلال: ضِدُّ الحرام، وهو من الأصل الذي ذكرناهُ، كأنه من حَلَلْتُ الشيء، إذا أبحْتَه وأوسعته لأمرٍ فيه([72]).
  وحَلَّ: نزل. وهو من هذا الباب لأن المسافر يشُدّ ويَعقِد، فإذا نزلَ حَلّ؛ يقال حَلَلْتُ بالقوم. وحليل المرأة: بعلها؛ وحليلة المرء: زوجُه. وسُمِّيا بذلك لأن كلّ واحدٍ منهما يَحُلُّ عند صاحبه.
  قال أبو عبيد: كل من نازَلَكَ وجاوَرَك فهو حَليل. قال:
ولستُ بأطْلَسِ الثَّوبينِ يُصْبِي *** حليلتَه إذا هدأ النِّيامُ([73])  أراد جارتَه. ويقال سمِّيت الزوجةُ حليلةً لأن كلَّ واحدٍ منهما يحلُّ إزارَ الآخر. والحُلّة معروفة، وهي لا تكون إلا ثوبَين. وممكن أن يحمل على الباب فيقال لمَّا كانا اثنَينِ كانت فيهما فُرْجة.
  ومن الباب الإحليل، وهو مَخرج البَول، ومَخرج اللَّبن من الضَّرْع.
  ومن الباب تحلحل عن مكانه، إذا زال. قال:
  * ثَهْلانَُ ذو الهَضَبَاتِ لا يتلحلحَلُ([74]) *
  والحلاحِل: السيِّد، وهو من الباب ليس بمنْغَلق محرَّم كالبخيل المُحكم اليابس. والحِلَّة: الحيُّ النزول مِن العرب قال الأعشى:
لقد كانَ في شيبانَ لو كنت عالما *** قِبابٌ وحَيٌّ حِلّةٌ وقبائلُ([75])  و*المَحَلَّة: المكانُ ينزِل به القومُ. وحيٌّ حِلاَلٌ نازلون. وحلَّ الدَّينُ وجب. والحِلُّ ما جاوزَ الحرم. ورجلٌ مُحِلٌّ من الإحلال، ومُحرِم من الإحرام. وحِلٌّ وحَلالٌ بمعنى؛ وكذلك في مقابلته حِرْم وحَرَام. وفي الحديث: "تزوَّج رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم ميمونةَ وهما حَلاَلانِ". ورجلٌ مُحِلٌّ لا عَهْدَ له، ومحْرِم ذُو عَهْد. قال:
جَعَلْن القَنَان عن يمينٍ وحَزْنَه *** وكم بالقَنَانِ مِن مُحِلٍّ ومُحْرِم([76])  وقال قوم: مِنْ محلٍّ يرى دمي حلالاً، ومحرِمٍ يراه حَرَاما.
  والحُلاَّن: الجدي يُشقُّ له عن بطن أمّه. قال:يُهدِي إليه ذِراعَ الجَفْر تَكْرِمَةً  *** إمّا ذبيحاً وإمّا كانَ حُلاَّنَا([77])  وهو من الباب. وحَلّلْتُ اليمينَ أحَلِّلُها تحليلا([78]). وفعلتُ هذا تَحِلَّةَ القسَم، أي لم أفعل إلا بقدْرِ ما حَلَّلْتُ به قَسَمي أنْ أفعله ولم أبالِغْ. ومنه: "لا يموتُ لمؤمنٍ ثلاثةُ أولادٍ فتمسَّه النّارُ إلا تَحِلّةَ القَسَم". يقول: بقدر ما يبَرُّ الله تعالى قسمَه فيه من قوله: {وَإِنْ مِنْكُمْ إلاَّ وَارِدُها[ [مريم 71]، أي لا يرِدُها إلا بقدر ما يحلِّلُ القَسَم([79])، ثم كثُر هذا في الكلام حتى قِيل لكلِّ شيء لم يبالَغْ فيه تحليلٌ؛ يقال ضربتُه تحليلاً، ووقعَتْ مَنَاسِمُ هذه الناقةِ تحليلاً، إذا لم تُبالغْ في الوقع بالأرض. وهو في قول كعب بن زهير:
  * وقْعُهنَّ الأرضَ تحليلُ([80]) *
فأمّا قولُ امرئ القيس:
كبِكْرِ المقاناةِ البَياضَ بصُفرَةٍ *** غذاها نميرُ الماءِ غيرَ مُحَلَّلِ  ففيه قولان: أحدهما أن يكون أراد الشيء القليل، وهو نحوُ ما ذكرناه من التَّحِلَّة. والقول الآخر: أن يكون غير مَنزولٍ عليه فيَفْسُد ويُكدَّر.
  ويقال أحَلَّت الشاةُ، إذا نزل اللَّبن في ضَرْعِها من غير نَتاج. والحِلالُ: مَتاع الرَّحْل. قال الأعشى:
وكأنَّها لم تَلْقَ ستّةَ أشهر *** ضُرَّاً إذا وضَعَتْ إليك حِلاَلَها([81])  كذا رواه القاسم بن مَعْن، ورواه غيره بالجيم.
  والحِلال: مركَبٌ من مراكب النساء. قال:
  * بَعِيرَ حِلالٍ غادَرَتْهُ مُجَعْفَلِ([82]) *
  ورأيت في بعض الكتب عن سِيبويه: هو حِِلَّةَ الغَوْر، أي قَصْدَه. وأنشد:
سَرَى بعد ما غار النُّجومُ وبَعْدَما *** كأنّ الثرَيّا حِلَّةَ الغَور مُنْخُل([83])  أي قصْدَه.
  (حم) الحاء والميم فيه تفاوتٌ؛ لأنّه متشعب الأبواب جداً. فأحد أصوله اسوداد، والآخَر الحرارة، والثالث الدنوّ والحُضور، والرابع جنسٌ من الصوت، والخامس القَصْد.
  فأمّا السواد الفحُمَمُ الفحم. قال طرفة:
أشَجَاكَ الرَّبْعُ أم قِدَمُهْ *** أمْ رمادٌ دارسٌ حُمَمُهْ([84])  ومنه اليَحْموم، وهو الدُّخان. والحِمْحِمُ: نبتٌ أسود، وكلُّ أسوَدَ حِمْحِم.
  ويقال حَمَّمْته إذا سَخَّمت وجهه بالسُّخام، وهو الفَحْم.
  ومن هذا الباب: حَمَّمَ الفرْخُ، إذا طلع رِيشُه. قال:
  * حَمَّم فَرخٌ كالشَّكير الجَعْدِ *
  وأمّا الحرارة فالحَميم الماء الحارّ. والاستحمام: الاغتسال به. ومنه الحَمّ، وهي الأَلية تُذاب، فالذي يبقى منها بعد الذَّوْب حَمٌّ، واحدته حَمَّةٌ. ومنه الحَميم، وهو العَرَق. قال أبو ذؤيب:
فَأَبَى بدِرَّتِها إذا ما استُغْضِبَتْ *** إلاَّ الحميمَ فإِنّه يَتَبَضَّعُ([85])  ومنه الحُمَام، وهو حُمَّى الإبل. ويقال أحمَّت الأرض [إذا صارت([86])] ذات حُمَّى. وأنشد الخليل في الحَمِّ:
ضُمَّا عليها جانِبَيْها ضَمَّا *** ضَمَّ عَجوزٍ في إناء حُمَّا  وأمّا الدنُوّ والحضور فيقولون: أَحَمَّتِ الحاجةُ: حَضَرت، وأحَمَّ الأمرُ: دنا. وأنشد:
حَيِّيا ذلك الغَزَال الأَجَمَّا *** إن يكنْ ذلك الفراقُ أَحَمَّا([87])  وأما الصوت فالحَمْحَمة حَمحمَةُ الفَرَس عند العَلْف.
  وأمّا القَصْد فقولهم حَمَمْتُ حَمَّهُ، أي قَصَدْت قَصْدَه. قال طرفة:
جَعَلتْهُ حَمَّ كَلْكَلِها *** بالعَشِيِّ دِيمَةٌ تَثِمُهْ([88])  ومما شذَّ عن هذه الأبواب قولهم: طلَّق الرّجُل امرأتَه وحَمَّمَها، إذا متَّعها بثَوْبٍ أو نحوه. قال:
أنتَ الذي وَهبتَ زيداً بعدما *** همَمْتُ بالعَجُوز* أنْ تُحَمَّما([89])  وأمّا قولهم احتَمَّ الرّجلُ، فالحاء مبدلةٌ من هاء، وإنّما هو من اهتَمَّ.
(حن) الحاء والنون أصلٌ واحد، وهو الإشفاق والرّقّة. وقد يكون ذلك مع صوتٍ بتوجُّع. فحنين النّاقةِ: نِزاعُها إلى وطنها. وقال قوم: قد يكون ذلك من غير صوتٍ أيضاً. فأمَّا الصوت فكالحديث الذي جاء في حَنِين الجِذْع الذي كان يَستَنِد إليه رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلَّمَ، لمَّا عُمِل لـه المِنبرُ فتَرَك الاستنادَ إليه. والحنان: الرحمة. قال الله تعالى: ﴿وَحَنَاناً مِنْ لَدُنَّا﴾ [مريم 13]. وتقول: حَنَانَك أي رحمَتَك. قال:
مُجاوَِرَةً بَنِي شَمَجَى بنِ جَرْمٍ *** حَنَانَك رَبَّنَا يا ذَا الحَنانِ([90])  وحنانَيْكَ، أي حناناً بعْدَ حنان، ورحمةً بعدَ رحمة. قال طرفة:
أبا مُنْذِرٍ أَفنَيْتَ فاستَبْقِ بعضنا *** حنانيكَ بعضُ الشَّرِّ أَهْوَنُ مِن بعضِ([91])  والحَنَّةُ: امرأة الرجُل، واشتقاقها من الحَنين لأنّ كلاًّ منهما يَحِنُّ إلى صاحبه. والحَنُون: ريحٌ إذا هَبَّت كان لها كحنين الإبل. قال:
  * تُذَعْذِعُها مُذَعْذِعَةٌ حَنُونُ([92]) *
  وقَوْسٌ حَنَّانَةٌ، لأنّها تَحِنُّ عند الإنْباض. قال:
وفي مَنْكِبي حَنّانَةٌ عُودُ نبْعةٍ *** تَخَيّرها لي سُوقَ مَكّةَ بائِعُ([93])  ومما شذّ عن الباب طريقٌ حَنَّانٌ، أي واضح.
   (حأ) الحاء والهمزة قبيلة. قال:
  * طلبتُ الثأْرَ في حَكَمٍ وحاء([94]) *
  (حب) الحاء والباء أصول ثلاثة، أحدها اللزوم والثَّبات، والآخر الحَبّة من الشيء ذي الحَبّ، والثالث وصف القِصَر.
  فالأوَّل الحَبّ([95])، معروفٌ من الحنطة والشعير. فأما الحِبُّ بالكسر فبُروز الرّياحين، الواحدُ حِبَّة، قال رسول الله صلى الله عليه وسلم في قومٍ: " يخرُجون من النَّار فيَنبتُون كما تنبت الحِبَّةُ في حَميلِ السَّيل".
  قال بعض أهل العلم: كلُّ شيءٍ له حَبٌّ فاسم الحَبّ منه الحِبّة. فأمَّا الحِنطة والشعير فَحبٌّ لا غير.
  ومن هذا الباب حَبَّة القلب: سُوَيداؤه، ويقال ثمرته.
  ومنه الحَبَب وهو تَنَضُّد الأسنان. قال طرفة:
وإذا تَضْحك تُبدِي حَبَباً *** كرُضَابِ المِسْكِ بالماء الخَصِرْ([96])  وأمّا اللزوم فالحُبّ والمَحبّة، اشتقاقه من أحَبَّه إذا لزمه. والمُحِبّ: البعير الذي يَحْسَِر فيلزمُ مكانَه. قال:
جَبَّتْ نِساءَ العالَمِينَ بالسّبَبْ *** فهُنَّ بعدُ كلُّهُنَّ كالمُحِبّْ([97])  ويقال المحَبُّ بالفتح أيضاً. ويقال أحبَّ البَعير إذا قام([98]). قالوا: الإحباب في الإبل مثل الحِران في الدوابّ. قال:
  * ضَرْبَ بَعيرِ السَّوْء إذْ أَحَبّا([99]) *
  أي وقَف. وأنشد ثعلبٌ لأعرابيَّةٍ تقول لأبيها:
يا أَبَتا وَيْهاً أَبَهْ ***
حَسَّنْتَ إلاّ الرَّقَبَهْ([100])فزيِّنَنْها يا أَبَهْ([101])حَتَّى يجِيءَ الخَطَبَهْبإبلٍ مُحَبْحَبَهْ([102]) معناه أنّها من سمنها تَقِف. وقد روي بالخاء "مُخَبخَبه"، وله معنى آخر، وقد ذكر في بابه. وأنشد أيضاً:
مُحِبٌّ كإحباب السَّقيم وإنَّما *** به أسَفٌ أن لا يَرَى مَن يُساوِرُه([103])  وأَمّا نعت القِصَر فالحَبْحاب: الرجُل القصير. ومنه قول الهُذلي([104]):
دَلَجِي إذا ما اللَّيلُ جَـ *** ـنَّ على المُقَرَّنَةِ [الحَباحبْفالمقرّنة: الجبالُ([105])] يدنو بعضُها من بعضٍ، كأنّها قُرِنت. والحَباحِب: الصِّغار، وهو جمع حَبْحاب. وأظنُّ أنَّ حَبَاب الماءِ من هذا. ويجوز أن يكون من الباب الأوّل كأنّها حَبَّاتٌ. وقد قالوا: حَباب الماء: مُعْظَمه في قوله:
يشقُّ حَبابَ الماءِ حَيزومُها بها *** كما قَسَم التُّربَ المفاَيِلُ باليَدِ([106])  والحُباحب: اسمُ رجلٍ، مشتقُّ من بعض ما تقدّم ذكره. ويقال إنّه كان لا يُنْتَفَع بناره، فنُسِبت إليه كلُّ نار لا يُنتَفع بها. قال النابغة:
تَقُدُّ السَّلوقيَّ المضاعَفَ نَسجُه *** ويُوقِدْن بالصُّفّاحِ نَار الحُباحبِ([107])  ومما شذّ عن الباب الحُباب، وهو الحيَّة. قالوا: وإنما قيل الحُباب اسمُ شيطان لأن الحية شيطان. وأنشد:
تُلاعبُ مَثْنَى حَضْرميٍّ* كأنّهُ *** تمعُّجُ شيطان بذي خِرْوَعٍ قَفْرِ([108])  (حت) الحاء والتاء أصلٌ واحد، وهو تساقُطُ الشيء، كالورق ونحوِه ويُحمل عليه ما يقارِبُه. فالحتُّ حتُّ الوَرَقِ من الغصن. وتحاتَّت الشجرة. ويقال حَتّهُ مائةَ سوْطٍ، أي عجَّلَها، كأن ذلك من حَتِّ الورق، وهو قريبٌ. ويقال فَرَسٌ حَتٌّ، أي ذَريعٌ يَحُتُّ العَدْوَ حَتّاً، والجمع أحْتَاتٌ. قال:
على حتِّ البُرَايةِ زَمْخَرِيِّ الـ *** ـسَّواعِدِ ظَلَّ في شَرْيٍ طُِوالِ([109])وحُتَاتُ: اسمُ رجلٍ من هذا.
  (حث) الحاء والثاء أصلان: أحدهما الحضُّ على الشيء، والآخر يَبيسٌ من يبيس الشيء.
  فالأوَّل قولهم: حَثَثْتُه على [الشيء] أَحُثّه. ومنه الحَثِيث؛ يقال ولَّى حَثِيثاً، أي مسرِعاً. قال سَلامة:
ولَّى حثيثاً وهذا الشيبُ يطلُبه *** لو كان يدركه ركضُ اليعاقِيبِ([110])  ومنه الحَثْحثَة، وهو اضطرابُ البرق في السَّحاب.
  وأمّا الآخر فالحُثُّ وهو الحطام اليَبيس، ويقال الحُثّ الرّمل اليابس الخَشِن. قال:
  * حتى يُرى في يابِس الثّرْياء حُثّ ([111]) *
  (حج) الحاء والجيم أصولٌ أربعة. فالأول القصد، وكل قَصْدٍ حجٌّ. قال:
وأشهَدَُ مِن عَوْفٍ حُلولا كثيرةً *** يَحُجُّون سِبّ الزِّبرِقانِ المزَعْفَرا([112])  ثم اختُصَّ بهذا الاسمِ القصدُ إلى البيت الحرام للنُّسُْك. والحَجِيج: الحاجّ. قال:
ذكرتُكِ والحجيجُ لهم ضجيجٌ *** بمكّةَ والقلوبُ لها وجيب  ويقال لهم الحُِجُّ أيضاً. قال:
  * حُِجٌّ بأسفَلِ ذي المجاز نزولُ([113]) *
  وفي أمثالهم: "لَجَّ فَحَجَّ". ومن أمثالهم: "الحاجَّ أسْمَعْتَ"، وذلك إذا أفشَى السرّ. أي إنَّك إذا أسْمَعْت الحُجّاج فقد أسمعتَ الخلق.
  ومن الباب المحَجَّة، وهي جَادَّة الطريق. قال:
ألا بَلِّغا عَنِّي حُرَيثاً رِسالةً *** فإنك عن قَصد المَحَجَّة أنكَبُ  وممكن أن يكون الحُجَّة مشتقّةً من هذا؛ لأنها تُقْصَد، أو بها يُقْصَد الحقُّ المطلوب. يقال حاججت فلاناً فحجَجْته أي غلبتُه بالحجّة، وذلك الظّفرُ يكون عند الخصومة، والجمع حُجَج. والمصدر الحِجَاج.
  ومن الباب حَجَجْت الشَّجَّة، وذلك إذا سَبَرْتَها بالمِيل، لأنك قصدت معرفةَ قَدْرِها. قال:
  * يَحُجُّ مأمُومَةً في قعرها لَجَفٌ([114]) *
  ويقال بل هو أن يصبّ على دَم الشَّجَّة السَّمن، فيظهرَ فيُؤخَذَ بقُطْنةٍ. قال أبو ذؤيب:
وصُبَّ عليها المِسْكُ حتى كأنَّها *** أسِيٌّ على أمِّ الدِّماغ حَجيجُ([115])  والأصل الآخر: الحِجَّة وهي السّنَة. وقد يمكن أن يُجمع هذا إلى الأصل الأوّل؛ لأن الحجّ في السنة لا يكون إلا مرَّةً واحدة، فكأنَّ العام سُمِّي بما فيه من الحَجّ حِجّة. قال:
يَرُضْن صِعابَ الدُّرِّ في كل حِجَّةٍ *** ولو لم تكن أعناقُهن عَواطلا([116])  قال قوم: أراد السّنَة؛ وقال قوم: الحِجَّة ها هنا: شَحْمة الأذن. ويقال بل الحِجَّة الخَرزَة أو اللؤلؤة تعلَّق في الأذن. وفي القولين نظرٌ.
  والأصل الثالث: الحِجَاجُ، وهو العظْم المستدير حَولَ العَين. يقال للعظيمِ الحِجَاجِ أحَجُّ، جمع الحِجَاج أحِجَّة.
  وزعم أبو عمرو أنّه يقال للمكان المتكاهف([117]) ومن الصَّخرة حجاج.
  والأصل الرابع: الحَجْحَجة النُّكوص. يقال: حَمَلوا علينا ثمَّ حَجْحَجُوا. والمُحَجْحِج: العاجز. قال:
  * ضَرْباً طَِلَخْفاً ليس بالمحَجْحِج([118]) *
  ويقال أنا لا أُحَجْحِجُ في كذا، أي لا أشكّ. يقولون: لا تذهَبنَّ بك حَجْحجةٌ ولا لَجْلجة. ورَجُلٌ حَجْحجٌ([119]): فَسْلٌ.
----------------------------------------------------------------------
([1]) في الأصل: "من الشيئين".
([2]) ديوان الأعشى 51 واللسان (حدد، جون). والجونة، بالفتح: الخابية المطلية بالقار.
([3]) ديوان النابعة 21 واللسان (حدد). والرواية المشهورة كما فيهما: "إذ قال الإله له".
([4]) البيت وتاليه في اللسان (غدد) برواية: "من يكتمني". والصعاد، هنا: جمع صعدة وهي من النساء المستقيمة القامة، كأنها صعدة قناة.
([5]) السيب: العطاء. وفي الأصل: "سيبك"، صوابه في المجمل واللسان. والزرم، بتقديم الزاي: القليل. وفي الأصل: "رزما" وفي المجمل واللسان: "وتحا أو مجبنا ممصورا". والتمصير: تقليل العطاء.
([6]) في الجمهرة (1: 58): "أي ممتنع"، وفي اللسان بدون نسبة إلى ابن دريد: "وهذا أمر حدد أي منيع حرام لا يحل ارتكابه".
([7]) عجزه كما في الديوان 137 واللسان (حدد): * بفتيان صدق والنواقيس تضرب *
([8]) نسب البيت في اللسان (حذذ، نوط) إلى النابغة. وأنشده في (سكك) بدون نسبة. ونسب في الأغاني
(8: 142) مع أربعة أبيات إلى العباس بن يزيد بن الأسود. قال: "هكذا ذكر ابن الكلبى، وغيره يرويها لبعض بني مرة". والنوطة، بالفتح: الحوصلة.
([9]) البيت ليزيد بن الخذاق الشّنّيّ العبدي، من قصيدة في المفضليات (2: 79). والعداب: الحبل من الرمل. والغموس: الغامض.
([10]) شاهده ما أنشده في اللسان (حذذ):
تزيدها حذاء يعلم أنه *** هو الكاذب الآتي الأمور البجاريا([11]) يقال حذحاذٌ وحذاحذ، كعلابط. والقرب، بالتحريك: سير الليل لورد الغد.
([12]) زاد في اللسان: "أنه خطب الناس فقال في خطبته".
([13]) البيت للنابغة في ديوانه 36 واللسان والجمهرة (حرر).
([14]) البيت للطرماح في ديوانه 109 واللسان والمجمل (حرر). وهو في صفة صائد.
([15]) البيت في اللسان (5: 256). وأنشده في (5: 257) وذكر أن صواب الرواية: "في حمام ترنما". وبهذه الرواية الأخيرة ورد في المجمل.
([16]) البيت لذي الرمة في ديوانه 569 واللسان (حبل). و"معلقه" وردت في الأصل واللسان والديوان "معلقة" تحريف، إذ "القرط" مذكر. ومعلقه، أي موضع تعليقه. وفي الديوان واللسان: "تباعد الحبل منها". وفي شرح الديوان: "أي تباعد حبل العنق من القرط لأنها طويلة العنق". فالمعنى على رواية الديوان واللسان: تباعد حبلها؛ كما تقول قرت العين مني، أي عيني.
([17]) ديوان طرفة 63 واللسان (حرر).
([18]) هو دعاء، أي رماه الله بالعطش والبرد، أو بالعطش في يوم بارد.
([19]) البيت للفرزدق في ديوانه 217 واللسان (حرر). وقد سبق في مادة (جلد). وأنشده في اللسان (قرم) بدون نسبة وبرواية: "المقرمة الصفر".
([20]) كذا جاء وصف الحجارة بسوداء. وانظر تحقيقي لهذه المسألة في مجلة الثقافة 2151 ومجلة المقتطف عدد نوفمبر سنة 1944. وفي المجمل واللسان: "سود".
([21]) نهشل بن حَرِّيّ: شاعر مخضرم، أدرك معاوية، وكان مع علي في حروبه. الإصابة 8878 والخزانة  (1: 151).
([22]) في الأصل: "يا قوم" صوابه في المجمل واللسان. وضبط الفعل في القاموس: كمللت وفررت ومررت.
([23]) الكركرة: صدر كل ذي خف. وقد ضبطت العبارة في اللسان خطأ، وهي في القاموس على الصواب. وقد أضاف كل منهما كلمة "طرف" إلى "كركرته".
([24]) ديوان الشماخ 49 واللسان (حزز، حمز). ورواية الديوان: "من الوجد"، واللسان: "من الهم".
([25]) ويروى أيضاً: "حواز القلوب" أي يحوزها ويتملكها ويغلب عليها.
([26]) للبيد في معلقته. والبيت بتمامه:
بأحزة الثلبوت يربأُ فوقها *** قفر المراقب خوفها آرامها([27]) في الأصل: "أرى".
([28]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 5 والمفضليات (2 : 323) واللسان (حزز، رزن) وصدره:  * حتى إذا جزرت مياه رزونه *
([29]) في الأصل والمجمل: "القتل"، صوابه في اللسان.
([30]) صدره كما في ديوان الأفوه 4 واللسان (حسس): * نفسي لهم عند انكسار القنا *
([31]) يقال بفتح الحاء، وكسر السين المشددة مع التنوين وعدمه، ويقال حسا، بفتح الحاء مع النصب. وكذلك حس، بكسر الحاء وكسر السين المشددة المنونة.
([32]) للعجاج في اللسان (حسس، كرس) وليس في ديوانه. والكرس، بالكسر: الأصل. ويروى: "الكريم الكرس".
([33]) الرجز في اللسان (حسس)، ونوادر أبي زيد 175. والمواسي: جمع موسى الحلاق.
([34]) الرجز في اللسان (حشش، جرر). وانظر أيضاً (جرر، مرر) وقد سبق إنشاده في (جر).
([35]) في القاموس "والحشة بالضم: القبة العظيمة". قال الزبيدي: "هكذا في سائر النسخ القبة بالموحدة. والصواب القنة بالنون، كما ضبطه الصاغاني عن ابن عباد".
([36]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 11 واللسان (حسس).
([37]) لأبي دواد الإيادي، كما في اللسان (حشش). ورواه أبو عبيدة في كتاب الخيل 86 لعقبة بن سابق.
([38]) هو صخر الغي، وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين 55 وشرح السكري للهذليين 13. والبيت في اللسان (حشش).
([39]) الذي حششت، ساقطتان من الأصل، وإثباتهما من اللسان وديوان الهذليين.
([40]) يقال: حشت وأحشت، بالبناء للفاعل والمفعول في كل منهما.
([41]) كذا ورد هذا العجز ويصح بقطع همزة لفظ الجلالة "الله".
([42]) قصيدة أبي قيس الأقيس في المفضليات (2: 83-86). والبيت في اللسان (حصص) برواية: "فما أذوق نوماً".
([43]) البيت لأبي جندب الهذلي، كما في اللسان (دلا). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 87 ومخطوطة الشنقيطي 119.
([44]) لعمرو بن كلثوم في معلقته المشهورة.
([45]) لامرئ القيس في ديوانه 110. وصدره: * فلما أجن الشمس عني غيارها *
([46]) البيت للقطامي في ديوانه 7 واللسان (حطط، مغل).
([47]) شاهده قول النابغة في اللسان (حطط):
فما وخدت بمثلك ذات غرب *** حطوط في الزمام ولا لجون([48]) هو المتنخل الهذلي، وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين 48 والقسم الثاني من مجموع أشعار الهذليين. ورواية البيت في اللسان (حطط):ووجه قد جلوت أميم صاف *** كقرن الشمس ليس بذي حطاط([49]) هذا في جمع القلة، ويقال في الكثرة حظوظ وحظاظ كرجال.
([50]) البيت من معلقته المشهورة. والمضرحي: النسر.
([51]) في اللسان: "المعفي الذي يصحبك ولا يتعرض لمعروفك". وأنشد:
فإنك لا تبلو امرأ دون صحبة *** وحتى تعيشا معفيين وتجهدا([52]) هو أبو كبير الهذلي كما في اللسان (حقق)، وقصيدة البيت في نسخة الشنقيطي 76 الوهل: الفزع. وفي اللسان: "هلا وقد" تحريف. وقبل البيت:
فاهتجن من فزع وطار جحاشها *** من بين قارمها وما لم يقرم([53]) وقيل: ثوب محقق: عليه وشي كصورة الحقق.
([54]) كلمة "جلد" ساقطة من الأصل، وإثباتها من المجمل واللسان.
([55]) البيت في ديوان الأعشى 143.
([56]) في الأصل: "يقال يباع زق منها حق".
([57]) هو أبو المثلم الهذلي. وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين 94 والسكري 34.
([58]) السكري: "معتاق الوسيقة، وهي الطريدة، إذا طرد طريدة أنجاها من أن تدرك".
    والبيت ملفق من بيتين. وفي ديوان الهذليين:
آبى الهضيمة ناب بالعظيمة متـ *** ـلاف الكريمة لا سقط ولا وانحامي الحقيقة نال الوديقة معـ *** ـتاق الوسيقة جلد غير ثنيان([59]) البيت يروى أيضاً لعدي بن خرشة الخطمي كما في اللسان (حقق، شأت).
([60]) سيأتي في (شأت). وهذه رواية أبي عبيد. ورواية الجمهرة (1: 63):
بأجرد من عتاق الخيل نهد *** جواد لا أحق ولا شئيت([61]) في الأصل: "لأبيه" تحريف. وفي اللسان: "وتعبد عبد الله بن مطرف بن الشخير فلم يقتصد، فقال له أبوه: يا عبد الله، العلم أفضل من العمل، والحسنة بين السيئتين" الخ. ومطرف بن الشخير، هو مطرف بن عبد الله بن الشخير من كبار التابعين، توفي سنة 95. انظر تهذيب التهذيب، وصفة الصفوة.
([62]) قطعة من بيت له. وهو بتمامه كما في الديوان واللسان:
* سوى مساحيهن تقطيط الحقق *
 أي إن الحجارة سوت حوافر الحمر من تقطيط الحقق وتسويتها.
([63]) قبله كما في ديوان الأعشى 149:
وإن امرأ أسرى إليك ودونه *** فياف تنوفات وبيداء خيفق([64]) هذه قراءة الجمهور. وأما القراءة الأولى (عليّ) بتشديد الياء، فهي قراءة الحسن ونافع، وانظر إتحاف فضلاء البشر 227.
([65]) التكملة من الصحاح واللسان. وفي اللسان: "قال الجوهري: وقولهم لحق لا آتيك، هو يمين للعرب يرفعونها بغير تنوين إذا جاءت بعد اللام. وإذا أزالوا عنها اللام قالوا: حقاً لا آتيك. قال ابن بري: يريد لحق الله فنـزله منزلة لعمر الله. ولقد أوجب رفعه لدخول اللام كما وجب في قولك لعمر الله، إذا كان باللام".
([66]) التكملة من المجمل واللسان (حقق 333).
([67]) ضبعت الناقة ضبعاً، من باب فرح: اشتهت الفحل. وفي الأصل: "صنعت ولم تصنعا"، صوابه في اللسان (حقق 341) حيث ساق الخبر في تفصيل.
([68]) اللقح بالفتح والتحريك: اللقاح. ويقال أيضاً استحقت الناقة اللقاح.
([69]) رواية الديوان 16 واللسان (حقق): "حبست في اللجين".
([70]) أي المنحوت. وفي الأصل: "النجيب"، صوابه من المجمل واللسان.
([71]) لم يذكر في اللسان: وفي القاموس: "وحك شر وحكاكه، بكسرهما: يحاكه كثيرا".
([72]) في الأصل: "الأمر فيه".
([73]) البيت في المجمل واللسان (طلس، حلل). وأطلس الثوبين كناية عن أنه مرمي بالقبيح.
([74]) عجز بيت للفرزدق في ديوانه 717 واللسان (حلل). وصدره:
* فارفع بكفك إن أردت بناءنا *
    وفي الديوان: "ثهلان ذا الهضبات" وقال ابن بري: "هذه من الرواية الصحيحة". وأقول: الرفع على الاستئناف صحيح أيضاً، جعله مثلا.
([75]) البيت في اللسان (حلل)، وقصيدته في الديوان 128.
([76]) البيت لزهير في معلقته. وفي الأصل: "ومن بالقنا في محل"، تحريف.
([77]) البيت لابن أحمر، كما في اللسان (حلن) والحيوان (5: 499 / 6: 142). وفاعل "يهدي" في بيت بعده، وهو:
عيط عطابيل لئن الرى وابتذلت *** معاطفا سابريات وكتانا([78]) في الأصل: "أحلها حلا"، والسياق يقتضي المشدد.
([79]) في الأصل "يحل القسم"، والسياق يأباه.
([80]) البيت بتمامه:
تخدى على يسرات وهي لاحقة *** بأربع مسهن الأرض تحليل([81]) الديوان ص24 برواية: "جلالها". وأنشده في اللسان (حلل).
([82]) لطفيل بن عوف الغنوي. وصدره كما في ديوانه 38 واللسان (حلل، جعفل) وأمالي القالي  (1: 104): والمخصص (7: 147): * وراكضة ما تستجن بجنة *
([83]) النص والشاهد في كتاب سيبويه (1: 201- 202). وفي الأصل: "حلة القوم" صوابه من المجمل وسيبويه. وفي سيبويه: "بعد ما غار الثريا". قال الشنتمري: "شبه الثريا في اجتماعها واستدارة نجومها بالمنخل".
([84]) ديوان طرفة 16 واللسان (حمم).
([85]) ديوان أبي ذؤيب 17 والمفضليات (2: 228) والمجمل واللسان (حمم). وفي الأصل: "استقضيت" صوابه من المجمل والديوان والمفضليات. وفي اللسان وإحدى روايتي الديوان: "إذا ما استكرهت".
([86]) التكملة من المجمل واللسان.
([87]) الأجم: الذي لا قرن له. وفي الأصل واللسان: "الأحما"، صوابه في المجمل.
([88]) في الديوان 16: "لربيع ديمة"، وفي اللسان: "من ربيع".
([89]) البيتان في اللسان (حمم، وثم).
([90]) البيت ملفق من بيتين في ديوان امرئ القيس 169- 170 وهما:
مجاورة بني شمجى بن جرم *** هوانا ما أتيح من الهوانويمنحها بنو شمجى بن جرم *** معيزهم حنانك ذا الحنانوهذا البيت الأخير بهذه الرواية في اللسان (حنن 286).
([91]) ديوان طرفة 48 والمجمل واللسان (حنن). وأبو منذر كنية عمرو بن هند.
([92]) سيعيده في (زع). وهو عجز بيت للنابغة لم يرو في ديوانه. وصدره كما في اللسان (حنن، ذعع). * غشيت لها منازل مقفرات *
([93]) كلمة "لي" ليست في الأصل؛ وإثباتها من اللسان، وقال: "أي في سوق مكة".
([94]) كذا ورد ضبطه في اللسان (20: 334) على أنه عجز بيت. ولم أجد تتمته. وفي الجمهرة  (1: 172): "وبنو حاء ممدود بطن من العرب، وهم بنو حاء بن جشم بن معد، وهم حلفاء لبني الحكم بن سعد العشيرة".
([95]) قد جرى في الكلام على أن يجعل هذا أول أبواب معاني المادة، مع أنه ذكره هنا ثانيها.
([96]) ديوان طرفة 65 والمجمل واللسان (حبب). ورضاب المسك: قطعه.
([97]) البيتان في اللسان (حبب) وأمالي القالي (2: 19).
([98]) قام، بدون همزة كما في الأصل والمجمل. ومعناه وقف كما سيأتي.
([99]) لأبي محمد الفقعسي، كما في اللسان (حبب). وانظر الجمهرة (1: 25) والأصمعيات 7.
([100]) هذا البيت والثلاثة بعده في اللسان (جبب). كأنها تستوهب أباها ما تزين به عنقها.
([101]) في اللسان: "فحسننها".
([102]) هذا البيت والبيت الذي قبله رويا أيضاً في اللسان (خبب) برواية: "مخبخبة"، وهي العظيمة الأجواف، أو هي مقلوبة من "المبخبخة" التي يقال لها بخ بخ، إعجاباً بها. وروى في اللسان (جبب): "مجبجبة" أي ضخمة الجنوب.
([103]) البيت في أمالي ثعلب 369 برواية: "ما يساوره". وهو لأبي الفضل الكناني كما في الأصمعيات 76 طبع دار المعارف. برواية: "من يثاور".
([104]) هو الأعلم الهذلي. وقصيدة البيت في شرح السكري 55 ومخطوطة الشنقيطي 59. والبيت في المجمل واللسان (حبحب).
([105]) هذه التكملة التي تبدأ من نهاية البيت السابق، من المجمل.
([106]) البيت من معلقة طرفة بن العبد.
([107]) ديوان النابغة 7 واللسان (حبحب).
([108]) نسبه في الحيوان (4: 133) إلى طرفة، وليس في ديوانه. وانظر الحيوان (1: 153/ 6: 192) والمخصص (8: 109) واللسان (3: 153/ 17: 105). والرواية في المراجع: "تعمج" بتقديم العين، وهما بمعنى.
([109]) البيت للأعلم الهذلي، وقد سبق الكلام عليه في مادة (برو/ي 1: 233).
([110]) في الأصل: "وهذا الشيء"، صوابه في ديوان سلامة بن جندل 7 والمفضليات (1: 117).
([111]) الثرياء: الثرى. والبيت في اللسان (حثث).
([112]) البيت للمخبل السعدي، كما في اللسان (حجج، سبب) ويرى ابن بري أن صواب إنشاده: "وأشهد" بالنصب، لأن قبله:
ألم تعلمي يا أم عمرة أنني *** تخاطأني ربب الزمان لأكبرا ([113]) لجرير في ديوانه 476 واللسان (حجج). وصدره:
* وكأن عافية النسور عليهم *
    وحج بضم الحاء، مثل بازل وبزل. وحج، بكسرها: اسم جمع للحاج.
([114]) لعذار بن درة الطائي، كما في اللسان (حجج، لجف، غرد). وعجزه:
* فاست الطبيب قذاها كالمغاريد *
([115]) ديوان أبي ذؤيب 58 واللسان (حجج، أسا)، وفي الأصل: "عليه المسك حتى كأنه" وإنما البيت في صفة امرأة.
([116]) البيت للبيد في ديوانه 22 طبع 1881 واللسان (حجج). وفي اللسان: "يرضن صعاب الدر، أي يثقبنه". في الأصل: "يرضعن" تحريف، صوابه من المراجع ومن  (عطل).
([117]) كذا. وفي اللسان والقاموس: تكهف صار فيه كهوف.
([118]) أنشده في اللسان (حجحج). وطلحفا، يقال بالحاء، بفتح الطاء واللام، وبكسر الطاء وفتح اللام. وفي الأصل: طلفخا"، تحريف.
([119]) في الأصل: "حجج"، صوابه من القاموس.

ـ

##### Türkçe

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحميم: الماء الشديد الحرارة، قال تعالى: ﴿وسقوا ماء حميما﴾ [محمد/15]، ﴿إلا حميما وغساقا﴾ [عم/25]، وقال تعالى: ﴿والذين كفروا لهم شراب من حميم﴾ [الأنعام/70]، وقال عز وجل: ﴿يصب من فوق رؤوسهم الحميم﴾ [الحج/19]، ﴿ثم إن لهم عليها لشوبا من حميم﴾ [الصافات/67]، ﴿هذا فليذوقوه حميم وغساق﴾ [ص/57]، وقيل للماء الحار في خروجه من منبعه: حمة، وروي: (العالم كالحمة يأتيها البعداء ويزهد فيها القرباء) (انظر: الفائق 1/322؛ والنهاية 1/445؛ وغريب الحديث لأبي عبيد 4/490)، وسمي العرق حميما (انظر: اللسان (حمم) 12/155) على التشبيه، واستحم الفرس: عرق، وسمي الحمام حماما؛ إما لأنه يعرق؛ وإما لما فيه من الماء الحار، واستحم فلان: دخل الحمام، وقوله عز وجل: ﴿فما لنا من شافعين *** ولا صديق حميم﴾ [الشعراء/100 - 101]، وقوله تعالى: ﴿ولا يسأل حميم حميما﴾ [المعارج/10]، فهو القريب المشفق، فكأنه الذي يحتد حماية لذويه، وقيل لخاصة الرجل: حامته، فقيل: الحامة والعامة، وذلك لما قلنا، ويدل على ذلك أنه قيل للمشفقين من أقارب الإنسان حزانته (في اللسان: والحزانة بالضم والتخفيف: عيال الرجل الذين يتحزن بأمرهم ولهم)، أي: الذين يحزنون له، واحتم فلان لفلان: احتد (انظر: البصائر 2/498)، وذلك أبلغ من اهتم لما فيه من معنى الاحتمام، وأحم الشحم: أذابه، وصار كالحميم، وقوله عز وجل: ﴿وظل من يحموم﴾ [الواقعة/43]، للحميم، فهو يفعول من ذلك، وقيل: أصله الدخان الشديد السواد (وهو قول ابن سيده، راجع: اللسان (حمم) 12/157)، وتسميته إما لما فيه من فرط الحرارة، كما فسره في قوله: ﴿لا بارد ولا كريم﴾ [الواقعة/44]، أو لما تصور فيه من لفظ الحممة، فقد قيل للأسود يحموم، وهو من لفظ الحممة، وإليه أشير بقوله: ﴿لهم من فوقهم ظلل من النار ومن تحتهم ظلل﴾ [الزمر/16]،
وعبر عن الموت بالحمام، كقولهم: حم كذا، أي: قدر، والحمى سميت بذلك إما لما فيها من الحرارة المفرطة، وعلى ذلك قوله صلى الله عليه وسلم: (الحمى من فيح جهنم) (الحديث عن عائشة عن النبي صلى الله عليه وسلم: (الحمى من فيح جهنم، فأبردوها بالماء). أخرجه البخاري في الطب، باب الحمى من فيح جهنم 10/174؛ ومسلم في السلام: باب لكل داء دواء برقم (2210) ؛ وأحمد في مسنده 1/291؛ ومالك في الموطأ؛ انظر: شرح الزرقاني 4/331؛ وابن ماجه 2/1150)، وإما لما يعرض فيها من الحميم، أي: العرق؛ وإما لكونها من أمارات الحمام، لقولهم: (الحمى بريد الموت) (هذا حديث: أخرجه أبو نعيم وابن السني في الطب وهناد في الزهد، وابن أبي الدنيا في المرض والكفارات ولفظه: (الحمى رائد الموت وهي سجن الله للمؤمن يحبس بها عبده إذا شاء ثم يرسله إذا شاء، ففتروها بالماء) وذكره ابن حجر المكي في فتاويه (الحمى بريد الموت). قال في المقاصد: وبالجملة فهو حديث حسن. انظر: الفتح الكبير 2/81؛ وكشف الخفاء 1/366؛ والمقاصد الحسنة ص 194)، وقيل: (باب الموت)، وسمي حمى البعير حماما (في اللسان: والحمام بالضم: حمى الإبل والدواب، جاء على عامة ما يجيء عليه الأدواء) بضمة الحاء، فجعل لفظه من لفظ الحمام لما قيل: إنه قلما يبرأ البعير من الحمى. وقيل: حمم الفرخ (انظر: المجمل 1/218) : إذا اسود جلده من الريش، وحمم وجهه: اسود بالشعر، فهما من لفظ الحممة، وأما حمحمة الفرس فحكاية لصوته (انظر: المجمل 1/218؛ واللسان (حمم) )، وليس من الأول في شيء.

##### Türkçe

- **الحميم**: şiddetli sıcak olan su; Yüce Allah dedi ki: ﴿وسقوا ماء **حميما**﴾ [Muhammed/15], ﴿إلا **حميما** وغساقا﴾ [Amme/25], ve Yüce Allah dedi ki: ﴿والذين كفروا لهم شراب من **حميم**﴾ [el-En‘âm/70], ve Aziz ve Celil dedi ki: ﴿يصب من فوق رؤوسهم **الحميم**﴾ [el-Hac/19], ﴿ثم إن لهم عليها لشوبا من **حميم**﴾ [es-Sâffât/67], ﴿هذا فليذوقوه **حميم** وغساق﴾ [Sâd/57]; ve suya, kaynağından çıkışında sıcak iken: **حمة** denildi; ve rivayet olundu: (Âlim **كالحمة** gibidir; ona uzaklar gelir ve yakınlar onda zühd eder) (bkz.: el-Fâik 1/322; en-Nihâye 1/445; Ebû Ubeyd’in Garîbu’l-hadîs’i 4/490); ve ter **حميما** diye adlandırıldı (bkz.: Lisân (**حمم**) 12/155) benzetme üzere; ve at **استحم** etti: terledi; ve hamam **حماما** diye adlandırıldı; ya terlediği için; yahut içinde sıcak su bulunduğu için; ve falan kimse **استحم** etti: hamama girdi; ve Aziz ve Celil’in sözü: ﴿فما لنا من شافعين *** ولا صديق **حميم**﴾ [eş-Şu‘arâ/100-101], ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولا يسأل **حميم** **حميما**﴾ [el-Me‘âric/10]; o, yakın ve şefkatli olandır; sanki o, yakınları için koruma hususunda kızışıp şiddetlenen kimsedir; ve adamın haslarına: **حامته** denildi; böylece: **الحامة** ve **العامة** denildi; bu, söylediğimiz sebebiyledir; ve buna delalet eder ki, insanın akrabalarından şefkatlilere **حزانته** denilmiştir (Lisân’da: **الحزانة** (zammesi ve hafifletmesiyle): adamın, işleri sebebiyle hüzünlendiği ve onlar için (hüzünlendiği) kimseler, yani adamın ailesi); yani: onun için hüzünlenenler; ve falan kimse falan kimse için **احتم** etti: kızıştı/şiddetlendi (bkz.: el-Basâir 2/498); ve bu, içinde **الاحتمام** manası bulunduğu için **اهتم**’den daha beliğdir; ve içyağı **أحم** etti: onu eritti; ve **كالحميم** gibi oldu; ve Aziz ve Celil’in sözü: ﴿وظل من **يحموم**﴾ [el-Vâkıa/43], **الحميم** içindir; o, bundan **يفعول** veznindedir; ve denildi ki: aslı, şiddetli siyahlıkta duman idi (bu, İbn Sîdeh’in sözüdür; bkz.: Lisân (**حمم**) 12/157); ve onun adlandırılması ya, ﴿لا بارد ولا كريم﴾ [el-Vâkıa/44] sözünde açıkladığı üzere, aşırı sıcaklık bulunması sebebiyledir; yahut onda **الحممة** lafzından tasavvur olunan şey sebebiyledir; nitekim siyaha **يحموم** denilmiştir; o da **الحممة** lafzındandır; ve buna, şu sözüyle işaret edilmiştir: ﴿لهم من فوقهم ظلل من النار ومن تحتهم ظلل﴾ [ez-Zümer/16]،

ve ölüm, **الحمام** ile ifade edildi; onların “**حم** كذا” demeleri gibi; yani: takdir olundu; ve **الحمى** buna, ya onda aşırı sıcaklık bulunduğu için adlandırıldı; ve bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم’in sözü: (**الحمى** من فيح جهنم) (hadis, Âişe’den, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: (**الحمى** من فيح جهنم، فأبردوها بالماء). Buhârî onu Tıbb’da, “**الحمى** من فيح جهنم” bâbında 10/174; Müslim “es-Selâm”da: “her dert için bir deva vardır” bâbında (2210) numarayla; Ahmed Müsned’inde 1/291; Mâlik el-Muvatta’da; bkz.: Şerhu’z-Zurkânî 4/331; İbn Mâce 2/1150); yahut onda arız olan **الحميم** sebebiyledir; yani: ter; yahut **الحمام**ın alametlerinden olması sebebiyledir; onların şu sözünden dolayı: (**الحمى** بريد الموت) (bu bir hadistir: Ebû Nu‘aym ve İbnü’s-Sünnî Tıbb’da, Hennâd Zühd’de, İbn Ebî’d-Dünyâ “el-Maraḍ ve’l-keffârât”ta onu çıkarmıştır; lafzı: (**الحمى** رائد الموت وهي سجن الله للمؤمن يحبس بها عبده إذا شاء ثم يرسله إذا شاء، ففتروها بالماء) ve İbn Hacer el-Mekkî onu fetvalarında (**الحمى** بريد الموت) diye zikretmiştir. “el-Makâsıd”da dedi ki: hulasa olarak o, hasen bir hadistir. bkz.: el-Fethu’l-kebîr 2/81; Keşfu’l-hafâ 1/366; el-Makâsıdu’l-hasene s. 194); ve denildi ki: (ölümün kapısı); ve devenin **حمى**sı, **حماما** diye adlandırıldı (Lisân’da: ve **الحمام** (zammesiyle): develerin ve binek hayvanlarının **حمى**sı; hastalıkların geldiği genel kalıp üzere gelmiştir) **الحاء**’ın zammesiyle; böylece lafzı, **الحمام** lafzından kılındı; denildiğine göre, deve **الحمى**dan nadiren iyileşir. Ve denildi ki: yavru kuş **حمم** etti (bkz.: el-Mücmel 1/218): tüyden derisi karardığı zaman; ve onun yüzü **حمم** etti: kılla karardı; ikisi de **الحممة** lafzındandır; ama atın **حمحمة**si, onun sesinin taklididir (bkz.: el-Mücmel 1/218; Lisân (**حمم**)); ve ilkinden hiçbir şeyde değildir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَمَّ
1 حَمَّ حم , (S, K,) see. pers. حَمِمْتَ, aor. حَمَ٣َ , inf. n. حَمٌّ, (TA,) [or perhaps this should be حَمَمٌ,] It (water) became hot. (S, K, TA.) ― -b2- حَمِمْتُ, aor. حَمَ٣َ , (K,) inf. n. حَمَمٌ, (S, K,) I was, or became, أَحَمّ, signifying black; (S, K; [accord. to the latter of which, and accord. to El-Hejeree, this epithet also signifies white; but it appears from the TA that the former only is here meant; and the verb seems primarily to signify I became rendered black by heat;]) as also ↓ اِحْمَوْمَيْتُ [originally اِحْمَوْمَمْتُ, or from حَمَى, q. v.], and ↓ تحمّمت, (K, [omitted in the TA,]) and ↓ تَحَمْحَمْتُ. (K, TA: the last, in the CK, written تَحْمَمْتُ.) ― -b3- حَمَّ الجَمْرُ, see. pers. حَمِمْتَ, aor. حَمَ٣َ , inf. n. حَمَمٌ, The live coals became black, after their flaming had ceased, or after they had become extinguished: (Msb:) or حَمَّتِ الجَمْرَةُ, (S, K,) sec. pers. as above, (TA,) aor. حَمَ٣َ , the live coal became a piece of charcoal, (S, K,) or of ashes. (S.) -A2- , حَمَّهُ (S, K,) aor. حَمُ٣َ , (S,) inf. n. حَمٌّ, (TA,) He heated it, namely, water, (S, K, TA,) with fire; (TA;) as also ↓ احمّهُ, (S, K,) and ↓ حمّمهُ. (K.) You say, لَنَا المَآءَ ↓ أَحِمُّوا, (TA,) or مِنَ المَآءِ (S,) Heat ye for us the water, or some of the water. (S, TA.) ― -b2- He heated it; kindled fire in it; filled it with firewood, to heat it; or heated it fully with fuel; namely, an oven. (K, * TA.) ― -b3- حَمَّ الأَلْيَةَ, (S,) or الشَّحْمَةَ, (K,) aor. حَمُ٣َ , (S,) inf. n. حَمٌّ, (TA,) He melted [the fat of a sheep's tail, or the piece of fat]. (S, K.) ― -b4- حَمَّ نَفْسَهُ: see 4 ― -b5- حُمَّ He (a man, S) was, or became, fevered, or affected with fever; or he had, or was sick of, a fever: (S, Mgh, Msb, K:) or one says [of himself], حُمِمْتُ حُمَّى, (K, TA, [in the CK, erroneously, حَمَمْتُ,]) حُمَّى being held by ISd to be an inf. n. like بُشْرَى and رُجْعَى; (TA;) and the simple subst. [also] is حُمَّى: (K:) [or the inf. n. is حَمٌّ; for] you say, حُمِمْتُ حَمًّا; and the simple subst. is حُمَّى. (L.) And حُمَّ عَلَى طَعَامٍ He had a fever from eating [certain] food. (K, * TA.) And حمّ, [app. حُمَّ,] inf. n. حُمَامٌ said of a camel, He had a fever. (TA. [See حُمَامٌ, below.]) ― -b6- حَمَّهُ said of an affair, an event, or a case: see 4. ― -b7- حَمَّ ارْتِحَالَ, البَعِيرِ, (Fr, S, K,) aor. حَمُ٣َ , (S,) He hastened the going, or departure, of the camel. (Fr, S, K.) -A3- حَمَّ لَهُ كَذَا, and ↓ احمّ, He (God) decreed, or appointed, to him, or for him, such a thing. (K, TA.) And حُمَّ, (S, K,) inf. n. حَمٌّ, (K,) or حُمُومٌ, (Har p. 347,) It (a thing, S, or an event, K) was decreed, or appointed; (Sudot;, K;) as also ↓ أُحِمٌ. (S.) And حُمَّ لَهُ ذٰلِكَ That was decreed, or appointed, to him, or for him. (K.) -A4- حَمَّ حَمَّهُ, (S, K,) aor. حَمُ٣َ , (S,) i. q. قَصَدَ قَصْدَهُ [like أَبَّ أَبَّهُ, q. v.; حَمَّ in this sense being a dial. var. of أَمَّ, as also أَبَّ]. (S, K.) ― -b2- See also 4 as an in trans. v.

حمّمهُ
2 حمّمهُ حمم حممه حممة : see 1. ― -b2- Also, (S, Msb, K, *) inf. n. تَحْمِيمٌ, (Msb,) He blackened (S Msb, K) his (a man's, S) face, (S, K,) or it, one's face, (Msb,) with charcoal. (Sudot;, Msb, K.) [Hence,] حُمِّمَ وَجْهُ الزَّانِى The face of the fornicator, or adulterer, was blackened [with charcoal]. (Mgh. [See 2 in art. جبه.]) ― -b3- [Using the verb intransitively,] you say also, حَمَّمَ رَأْسُهُ His head became black after shaving: (S, Mgh, TA:) [i. e.] the hair of his head grew [again] after it had been shaven. (K.) And hence, حمّم بِالمَآءِ, said of the hair, It was rendered black by the water: because the hair, when shaggy, or dishevelled, in consequence of its being seldom dressed or anointed, becomes dusty; and when it is washed with water, its blackness appears. (TA.) And حمّم الغُلَامُ The boy's, or young man's, beard appeared. (K.) And حمّم الفَرْخُ The young bird's plumage came forth: (S, K:) or its down. (TA.) And حَمَّمَتِ الأَرْضُ The herbage of the land appeared, of a green hue inclining to black. (K.) -A2- حمّم امْرَأَتَهُ, (S, K,) inf. n. تَحْمِيمٌ (Mgh, TA) [and تَحِمَّةٌ], He gave a present to his wife after divorce: (S, M, K: *) the explanation in the K, مَتَّعَهَا بِالطَّلَاقِ, should be, as in the [S and] M, متّعها بِشَىْءٍ بَعْدَ الطَّلَاقِ. (TA.) The verb is doubly trans., as meaning أَعْطَى: so in the phrase, حَمَّمَهَاخَادِمًا سَوْدَآءَ He gave her, after divorce, a black female slave: or this may be for حَمَّمَهَابِهَا. (TA.) [Hence,] ثِيَابُ التَّحِمَّة The clothing with which a man attires his wife when he gives her a gift after divorce. (K, TA.)

حامّهُ
3 حامّهُ حام حامه حامة , inf. n. مُحَامَّةٌ, i. q. قَارَبَهُ [app. as meaning He approached, or drew near to, him, or it]. (K.) And حَامَمْتُهُ, (inf. n. as above, K,) I desired, or sought, to obtain from him, or I demanded of him, something. (El-Umawee, S, K.)

احمّهُ
4 احمّهُ احمه احمة أحم أحمى أحمه حام حم حمى حمي وحم as syn. with حَمَّهُ and حَمَّمَهُ: see 1, in two places. ― -b2- Also He washed him (namely, another man,) with حَمِيم [i.e. hot water]. (S.) And احمّ نَفْسَهُ He washed himself with cold water, (K,) accord. to IAar: but accord. to others, with hot water; as also نَفْسَهُ ↓ حَمَّ: and حُمُومٌ [is an inf. n. of حَمَّ, and] signifies the washing oneself; but is of a vulgar dialect. (TA. [See also 10.]) ― -b3- He (God) caused him to have, or be sick of, a fever. (S, Msb, K.) ― -b4- It (an affair, an event, or a case,) rendered him anxious, disquieted him, or grieved him; syn. أَهَمَّهُ; (S, K;) as also ↓ حَمَّهُ. (K.) And أُحِمَّ He (a man) was affected with confusion, perplexity, fear, impatience, disquietude, or agitation, and anxiety, or grief. (TA.) -A2- He (God) rendered him, or caused him to be, أَحَمّ, (S, K,) i. e. black. (S.) -A3- He caused it to draw near, or approach. (Msb.) -A4- أَحَيَّتِ الأَرْضُ The land had fever in it: (S, K:) or had much fever in it. (TA.) -A5- احمّ It drew near, or approached; (S, Msb, K;) as also ↓ حَمَّ, [in the Ham p. 350, written حُمَّ,] aor. حَمِ٣َ , inf. n. حَمٌّ: (Msb:) it was, or became, present: (K:) its time drew near, or came; as also اجمّ: so says Ks; and thus this last verb is explained by As; but he knew not احمّ in this sense. (S, TA.) You say, أَحَمَّتِ الحَاجَةُ and اجمّت The object of want became near; (ISk, TA;) and both are mentioned by Fr. (S.) And احمّ قُدُومُهُمْ and اجمّ Their coming drew near. (Fr, TA.) The Kilلbeeyeh says, احمّ رَحِيلُنَا فَنَحْنُ سَائِرُونَ غَدًا [Our departure has drawn near, and we are going tomorrow]: and اجمّ رحيلنا فنحن سائرون اليَوْمَ [Our departure is determined upon, and we are going to-day]; meaning we have determined upon our going to-day. (TA.) -A6- أَحَمَّ لَهُ كَذَا; and أُحِمَّ: see 1, near the end of the paragraph.

5 تَحَمَّ٣َ see 1: -A2- and see also 10.

احتمّ
8 احتمّ احتم أحتم حتم ٱحتمى He was, or became, anxious, disquieted, or grieved, syn. اهتمّ, (S, TA,) لَهث for him; as though for one near and dear to him: (TA: [see حَمِيمٌ:]) or he was, or became, anxious, disquieted, or grieved, and sleepless: (Ham p. 90:) or he was, or became, anxious, disquieted, or grieved, by night: (K, and Ham ibid.:) اِهْتِمَام differing from اِحْتَمَام in being [often] by day: (Ham p. 433:) and he slept not by reason of anxiety, disquietude, or grief. (K.) And احْتَمَّتِ العَيْنُ The eye was, or became, sleepless, without pain. (K.) Also احتمّ لِفُلَانٍ He was, or became, sharp, hasty, or irascible, towards such a one. (TA.)

استحمّ
10 استحمّ أستحم استحم ٱستحم He washed himself with hot water: (S, Msb, K: or accord. to some copies of the K, استحمّ بِالحَمِيمِ has this meaning:) this is the primary signification: (S:) then applied, (S, Msb,) by reason of frequency of usage, (Msb,) to mean he washed himself with any water. (S, Msb. [See also 4.]) ― -b2- He entered the حَمَّام [or hot bath]: (Mgh, TA:) ↓ تحمّم [in this sense] is not of established authority. (Mgh.) ― -b3- He sweated: (S, K:) said of a man, (TA,) and of a horse (S, TA) or similar beast. (TA.)

12 اـِحْمَوْمَ٣َ see 1, second sentence.

حَمْحَمَ
R. Q. 1 حَمْحَمَ حمحم , [inf. n. حَمْحَمَةٌ,] He (a horse) uttered his cry, [or neighed,] when desiring fodder; as also ↓ تَحَمْحَمَ: (S:) accord. to Az, حَمْحَمَةٌ is app. a word imitative of the cry of the horse when he desires fodder; or when he sees his master to whom he has been accustomed, and behaves familiarly towards him: (TA:) or it signifies a horse's uttering a cry with a kind of yearning sound, in order that his master may feel tenderness for him; as also ↓ تَحَمْحُمٌ: (EM p. 250:) or, of a بِرْذَوْن [or hack, or the like,] the uttering of a cry [or neighing] such as is not loud; and of a horse [of good breed], the uttering of a cry not so loud as the صَهِيل [or usual neighing]: (Lth, TA:) or, of the برذون, the uttering of a cry when desiring the barley: (K, * TA:) and the عِرّ, or عِزّ, [accord. to different copies of the K, but each is app. a mistranscription, for عِىّ as meaning faltering of the voice or cry.] of the horse, when falling, or stopping, short in neighing, and seeking self-help [to finish it]; as also ↓ تَحَمْحُمٌ: (K:) and the bull's uttering a cry with the desire of leaping the cow. (Az, K.)

تَحَمْحَمَ
R. Q. 2 تَحَمْحَمَ حمحم تحمحم : see 1, second sentence: -A2- and see also R. Q. 1, in three places.

حٰم
حٰم حٰم : see حَامِيم, throughout.

حَمٌ
حَمٌ حذم : see art. حمو.

حَمٌّ
حَمٌّ حم , [in the CK, erroneously, حُمّ,] The vehemence, or intenseness, of the heat of the ظَهِيرَة [or midday in summer]. (K, TA.) You say, أَتيْتُهُ حَمَّ الظَّهِيرَةِ [I came to him during the vehemence of the heat of the midday in summer]. (TA.) ― -b2- The main, or chief, part of a thing; (K;) and so ↓ حُمَّةٌ in the phrase حُمَّةُ الحَرِّ [the main, or chief, part of the heat]. (S, TA.) ― -b3- See also حَمِيمَةٌ. ― -b4- The remains of the أَلْيَة [or tail of a sheep] after the melting [of the fat]: n. un. with ة: and what is melted thereof: (S:) or the part of the الية of which one has melted the grease, (As, T, K,) when no grease remains in it; (As, T, TA;) and of fat: n. un. with ة: or what remains of melted fat: (K:) accord. to Az, the correct explanation is that of As: but he adds, I have heard the Arabs call thus what is melted of the hump of a camel: and they called the hump الشَّحْمُ. (TA.) ― -b5- Property, or cattle and the like; and goods, commodities, or householdfurniture and utensils. (Sh, TA.) -A2- مَا لَهُ سَمٌّ وَلَا حَمٌّ غَيْرُكَ, (S,) or ماله حَمٌّ ولا سَمٌّ, (K,) and ↓ ولا حُمٌّ, (S,) or حُمٌّ ولا سُمٌّ, (K,) and حَمٌّ ولا رَمٌّ, and ولا رُمٌّ ↓ حُمٌّ, (TA,) He has no object in his mind except thee; syn. هَمٌّ: (S, K, * TA: [see also art. سمّ:]) or ما له حمّ ولا سمّ, (K,) or حمّ ولا رمّ, (TA,) means he has neither little nor much. (K, TA.) ― -b2- And مَالِى مِنْهُ حَمٌّ, (S,) or عَنْهُ, (K,) and ↓ حُمٌّ, (S, K,) and رَمٌّ, and رُمٌّ, (TA,) I have not any means, or way, of separating myself from it, or of avoiding it. (S, K, * TA.)

حُمٌّ
حُمٌّ حم : see حَمٌّ, in three places.

حَمَّةٌ
حَمَّةٌ حم حمه حمة A hot spring, (IDrd, S, Mgh, K,) by means of which the diseased seek to cure themselves. (IDrd, S, K.) In a trad., (S, TA,) the learned man (العَالِم) is said to be like the حَمَّة, (S, Mgh, TA,) to which the distant resort, and which the near neglect. (TA.)

حُمُّةٌ
حُمُّةٌ حم حمه حمة : see حُمُّى: ― -b2- and see also حَمٌّ. ― -b3- Also The vehemence, and main force, of the movements of two armies meeting each other. (TA from a trad.) ― -b4- The sharpness of a spear-head. (TA.) ― -b5- The venom, or poison, of the scorpion: (TA:) a dial. var. of حُمَةٌ, (K,) accord. to IAar; but others allow not the teshdeed, [and among them J,] and assert the word to be originally حُمَوٌ. (TA.) ― -b6- A decreed, or predestined, case of separation: (S, K:) and of death; (TA;) as also ↓ حِمَامٌ: (S, K:) you say حِمَامُ المَوْتِ, and الحِمَامُ alone as in a verse cited voce عَتَبَ [q. v.]: (TA:) the pl. of حُمَّةٌ is حُمَمٌ and حِمَامٌ. (K.) -A2- Blackness; (S, TA;) the colour denoted by the epithet أَحَمُّ [q. v.]: (S, K:) a colour between دُهْمَة [or blackness] and كمْتَة [or a blackish red], inferior [in depth, or brightness,] to what is termed حُوَّة [app. as meaning redness inclining to blackness]. (M, K.) ― -b2- The black sediment of clarified butter, and the like, in the bottom of the skin. (TA.) -A3- Also i. q. حُبَّةٌ: so in the phrases فُلَانٌ حُمَّة نَفْسِى [Such a one is the beloved of my soul] (Az, TA) and هُوَ مِنْ حُمَّةِ نَفْسِى [He is of the beloved of my soul]: and the م is said to be a substitute for ب. (TA.) [See also أَحَمُّ, which is used as syn. with أَحَبُّ.]

حِمَّةٌ
حِمَّةٌ حم حمه حمة : see حَمِيمٌ, in two places. -A2- Also Death; or the decreed term of life: (K:) pl. حِمَمٌ. (TA.)

حُمَمٌ
حُمَمٌ حمم Charcoal: (S, Mgh, K:) or cold charcoal: (TA:) or burnt wood and the like: (Msb:) or charcoal that does not hold together: (Msb in explanation of the n. un. in art. قبس:) and ashes: and anything burnt by fire: (S, TA:) n. un. with ة: (S, Msb, K:) which is tropically applied to (tropical:) live coals [or a live coal]. (Msb.) [Hence] the n. un. is also used as meaning (assumed tropical:) Blackness of complexion. (TA from a trad. of Lukmلn Ibn- 'ءd.) And جَارِيَةٌ حُمَمَةٌ means (assumed tropical:) A black girl or female slave. (TA. [See also أَحَمُّ.])

حَمَامٌ
حَمَامٌ حمام [The pigeon, both wild and domestic, but more properly the former; and sometimes not strictly confined to denote the pigeon-kind:] a certain wild bird, that does not keep to the houses; well-known: (ISd, K:) or any collared, or ringed, bird; (S, Msb, K;) so with the Arabs; such as the فَوَاخِت and the قَمَارِىّ and سَاقُ حُرّ and the قَطَا and the وَرَاشِين and the like, (S, Msb,) and the domestic [pigeons] (الدَّوَاجِن), also, (El-Umawee, S, Msb,) that are taken into houses for the purpose of producing their young ones; (El-Umawee, S;) to which last alone the term is applied by the vulgar: accord. to Ks, it is the wild [species]; and the يَمَام is that which keeps to the houses: accord. to As, the latter is the حَمَام وَحْشِىّ [or wild pigeon]; a species of the birds of the desert: (S, Msb:) or, accord. to Esh-Shلfi'ee, حَمَامٌ signifies any kind of bird that drinks in the manner denoted by the verb عَبَّ, [i. e. continuously,] and cooes; including the قَمَارِىّ and وَرَاشِين and فَوَاخِت; whether it be, or be not, collared, or ringed; domestic or wild: (Az, TA:) the flesh thereof strengthens the venereal faculty, and increases the seminal fluid and the blood; the putting it, cut open while alive, upon the place stung by a scorpion, is a proved cure; and the blood stops bleeding from the nose: (K:) the n. un. is with ة; (S, Msb;) which is applied to the male and the female: (S Msb, K:) and in like manner, حَمَامٌ, because the ة is added to restrict to unity, not to make fem.: (S:) but to distinguish the masc., you may say, رَأَيْتُ حَمَامًا عَلَى حَمَامَةٍ, i. e. I saw a male [pigeon] upon a female [pigeon]: (Zj, Msb:) accord. to ISd and the K, however, حَمَامٌ should not be applied to the [single] male: (TA:) in a verse of Homeyd Ibn-Thowr, cited voce حُرٌّ, by the n. un. is meant a قُمْرِيَّة: the pl. of حمامة is حَمَامٌ, (S,) [or rather this is the coll. gen. n.,] and حَمَائِمُ (S, K) and حَمَامَاتٌ: (S:) and sometimes حَمَامٌ is used as a sing.: [so in an ex. above: and] Jirلn-el-'Owd says,
وَذَكَّرَنِى الصِّبَا بَعْدَ التَّنَائِى
حَمَامَةُ أَيْكَةٍ تَدْعُو حَمَامَا
[And a female pigeon of a thicket, calling a male pigeon, reminded me of youth, after estrangement]: a poet also says,
حَمَامَا قَقْرَةٍ وَقَعَا فَطَارَا
[Two pigeons of a desert tract alighted and flew away]: and El-Umawee cites, as an ex. of حَمَام applied to the domestic [pigeons],
قَوَاطِنًا مَكَّةَ مِنْ وُرْقِ الحَمَى
[Inhabiting Mekkeh, of the pigeons of a white colour inclining to black]; by الحمى [or rather it should be written الحَمَا] meaning الحَمَام. (S.)

حُمَامٌ
حُمَامٌ حمام The fever (حُمَّى) of camels; (S;) as also ↓ حُمَّآءُ: (TA:) or of all beasts, (K, TA,) including camels: (TA:) accord. to ISh, when camels eat date-stones, [which are often given to them as food,] they are [sometimes] affected with حُمَام and قُمَاح; the former of which is a heat affecting the skin, until the body is smeared with mud, or clay, in consequence of which they forsake the abundant herbage, and their fat goes away; and it continues in them a month, and then passes away. (Az, TA.) ― -b2- حُمَامُ قُرٍّ The disease termed مُوم, which affects men. (TA.) ― -b3- See also حَمِيمٌ. -A2- A noble chief, or lord: (K:) thought by Az to be originally هُمَامٌ. (TA.)

حِمَامٌ
حِمَامٌ حمام : see its syn. حُمَّةٌ; of which it is also a pl. (K.)

حَمِيمٌ
حَمِيمٌ حميم The قَيْظ [or summer: or the most vehement heat of summer, from the auroral rising of the Pleiades (at the epoch of the Flight about the 13th of May O. S.) to the auroral rising of Canopus (at the same period about the 4th of August O. S.): or vehemence of heat]: (S, K:) or a period of about twenty nights, commencing at the [auroral] rising of الدَّبَرَان [at the epoch of the Flight about the 26th of May O. S.]. (AZ, T voce نَوْءٌ.) ― -b2- Live coals with which one fumigates. (IAar, Sh.) ― -b3- Hot water; (T, S, ISd, Mgh, Msb, K;) as also ↓ حَمِيمَةٌ: (S, ISd, K:) or so مَآءٌ حَمِيمٌ: (Msb:) pl. حَمَائِمُ; (K;) i. e. pl. of حَمِيمٌ, accord. to IAar; but accord. to ISd, of حَمِيمَةٌ. (TA.) ― -b4- And Cold water: (K:) or cold, applied to water: so, accord. to IAar, in the saying of a poet,
وَسَاغَ لِىَ الشَّرَابُ وَكُنْتُ قِدْمًا
أَكَادُ أَغَصُّ بِالمَآءِ الحَمِيمِ
[And wine has become easy to swallow to me, whereas I used, in old time, nearly to be choked with cold water]: (Az, TA:) thus bearing two contr. significations. (Az, K.) ― -b5- The rain that comes in the time of vehement heat; (S;) or after the heat has become vehement, (M, K,) because it is hot; (M;) or in the صَيْف [or summer], when the ground is hot. (TA.) ― -b6- (tropical:) Sweat; (Az, S, A, K;) as also ↓ حِمَّةٌ: (Az, A, K:) and ↓ حُمَامٌ is said to signify the sweat of horses. (Ham p. 92.) One says, (to a person who has been in the bath, A, TA,) طَابَ حَمِيمُكَ and ↓ طَابَتْ حِمَّتُكَ, meaning May thy sweat be good, or pleasant; (Az, A, K;) and consequently, may God make thy body sound, or healthy: (A, TA:) or the former may mean as above, or may thy bathing be good, or pleasant: (IB:) one should not say, ↓ طَابَ حَمَّامُكَ, (K, TA,) though MF defends it. (TA.) -A2- A relation, (Lth, S, K,) for whose case one is anxious or solicitous, (S,) or whom one loves and by whom one is beloved: (Lth, K:) or an affectionate, or a compassionate, relation, who is sharp, or hasty, to protect his kinsfolk: or an object of love; a person beloved: (TA:) or a man's brother; his friend, or true friend; because anxious, or solicitous, for him: (Ham p. 90:) and ↓ مُحِمٌّ signifies the same: the pl. [of حميم] is أَحِمَّآءُ: and sometimes حَمِيمٌ is used as a pl., and as fem.; (K;) as well as sing. and masc. (TA.) ― -b2- الحَمِيمُ بِالحَاجَةِ He who devotes himself to obtain the object of want; who is solicitous for it. (TA.) A poet says,
وَلَا يُدْرِكُ الحَاجَاتِ اـِلَّا حَمِيمُهَا
[And none will attain the objects of want but he who devotes himself to obtain them; who is solicitous for them]. (IAar, TA.)

حَمَامَةٌ
حَمَامَةٌ حمام حمامه حمامة n. un. of حَمَامٌ [q. v.]. (S, Msb.) ― -b2- [Hence, app.,] (assumed tropical:) A woman: or a beautiful woman. (K, TA. [In the CK, only the latter.]) -A2- The middle of the breast or chest. (K, TA.) The قَصّ [or breast, or head of the breast, or pit at the head of the breast, or middle of the breast, or the sternum,] of a horse. (K.) The callous protuberance upon the breast of a camel. (K.) ― -b2- The sheave of the pulley of a bucket. (K.) ― -b3- The ring of a door. (K.) ― -b4- The clean court of a قَصْر [or palace, &c.]. (K.) -A3- See also the next paragraph.

حَمِيمَةٌ
حَمِيمَةٌ حميم حميمه حميمة : see حَمِيمٌ. ― -b2- Also Heated milk. (K.) -A2- Also, (S, K,) as well as ↓ حَمٌّ, (K, TA, [in the CK, erroneously, حُمّ,]) sing. of حَمَائِمُ signifying (tropical:) Such as are held in high estimation, precious, or excellent, or the choice, or best, (S, K, TA,) of cattle or other property, (S,) or of camels: (K:) and accord. to Kr, the sing. is used as a pl. in this sense: (ISd, TA:) ↓ حَمَامَةٌ, likewise, signifies the choice, or best, of cattle or other property; and so ↓ حَامَّةٌ, of camels: (K:) or you say اـِبِلٌ حَامَّةٌ, meaning excellent, or choice, camels. (S.)

حُمَيْمَةٌ
حُمَيْمَةٌ حميم حميمه حميمة ; accord. to the K, حُمَيْمَاتٌ, but this is the pl.; (TA;) A live coal; syn. جَمْرَةٌ: (K, TA:) or redness; syn. حُمْرَةٌ: (CK, and so in a MS. copy of the K:) [in Freytag's Lex., the pl. is explained as meaning redness of the skin; and so ↓ حُمَامَى.]

حُمَامَى
حُمَامَى حمام حمامى حمامي : see what next precedes.

حَمَامِىٌّ
حَمَامِىٌّ حمام حمامى حمامي One who flies pigeons (حَمَام), and sends them [as carriers of letters] to various towns or countries. (TA.)

حُمّى
حُمّى حم حمى حمة حمي , (S, K, &c.,) a subst. from حُمّ, (Lh, L, K,) imperfectly decl., because of the fem. alif [which terminates it], (Msb,) A fever; a disease by which the body becomes hot: from الحَمِيمُ: said to be so called because of the excessive heat; whence the trad., الحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ [Fever is from the exhalation of Hell]: or because of the sweat that occurs in it: or because it is of the signs of الحِمَام [i. e. the decreed, or predestined, case of death]; for they say, الحُمَّى رَائِدُ المَوْتِ [Fever is the messenger that precedes death], or بَرِيدُ المَوْتِ [the messenger of death], or بَابُ المَوْتِ [the gate of death]: (TA:) and ↓ حُمَّةٌ signifies the same: (K, TA:) pl. of the former حُمَّيَاتٌ. (Msb.)

حُمَّآءُ
حُمَّآءُ حمآء : see حُمَامٌ.

حَمَّامٌ
حَمَّامٌ حمام [A hot bath;] a certain structure, (S,) well known; (Msb;) so called because it occasions sweating, or because of the hot water that is in it; accord. to ISd, derived from الحَمِيمُ; (TA;) i. q. دَيْمَاسٌ: (K:) of the masc. gender, (Mgh, K,) and fem. also, (Mgh,) generally the latter; (Msb;) but some say that it is a mistake to make it fem., (MF, TA,) though IB cites a verse in which a fem. pronoun is asserted to refer to a حمّام: (TA:) pl. حَمَّامَاتٌ; (S, Mgh, K;) accord. to Sb, [not because the sing. is fem., but] because, though masc., it has no broken pl. (TA.) See also حَمِيمٌ.

حَمَّامِىٌّ
حَمَّامِىٌّ حمام حمامى حمامي The owner [or keeper] of a حَمَّام [or hot bath]. (Mgh.)

حُمْحُمٌ
حُمْحُمٌ حمحم : see أَحَمُّ.

حِمْحِمٌ
حِمْحِمٌ حمحم : see أَحَمُّ, in two places.

حَامَّةٌ
حَامَّةٌ حام حامه حامة The خَاصَّة [or particular, or special, friends, or familiars], (S, K,) consisting of the family and children (K) and relations, (TA,) of a man. (K.) You say, كَيْفَ الحَامَّةُ وَالعَامَّةُ [How are the particular, or special, friends, &c., and the common people?]. (S.) And هٰؤُلَآءِ حَامَّةُ الرَّجُلِ These are the relations of the man. (Lth, S.) [See حُمَّةٌ, and أَحمُّ.] ― -b2- See also حَمِيمَةٌ. ― -b3- Also i. q. عَامَّةٌ. (K.) [It would seem that this signification might have been assigned to it in consequence of a misunderstanding of the words in the S, وَالحَامَّةُ الخَاصَّةُ يُقَالُ كَيْفَ الحَامَّةُ وَالعَامَّةُ: but accord. to the TK, one says, جَاؤُوا حَامَّةً, meaning عَامَّةً, i. e. They came generally, or universally.]

آلُ حَامِيمَ
آلُ حَامِيمَ آل حاميم and ذَوَاتُ حَامِيمَ, (K,) or ↓ آلُ حٰم and ذَوَاتُ حٰم, (S,) آل being prefixed in this case in like manner as in آلُ فُلَانٍ, (Fr, S,) Certain chapters of the Kur-لn (S, K) commencing with حاميم [or حٰم], (K,) [namely, the fortieth and six following chapters,] called by Ibn-Mes'ood دِيبَاجُ القُرْآنِ: (S:) one should not say حَوَامِيم: (K:) this is vulgar: (S:) but it occurs in poetry. (S, K.) ― -b2- Also, (K,) accord. to I'Ab, ↓ حٰم is One of the names of God; (Mgh;) or it is the most great name of God; (K;) occurring in a trad., in which it is said, اـِنْ بُيِّتُّمْ فَقُولُوا حٰم لَا يَنْصَرُونَ, meaning If ye be attacked by night, say ye حٰم; and when ye say this, they shall not be made victorious: (Mgh:) or the meaning is, [say ye] O God, they shall not be made victorious; not being an imprecation; for were it so, it would be لَا يُنْصَرُوا: (IAth, TA:) or it is an oath; (Mgh, K;) and the meaning of the trad. is, [say ye] By God, they shall not be made victorious: but حٰم is not among the numbered names of God: it has therefore been deemed preferable to understand it as here meaning the seven chapters of the Kur-لn commencing therewith: (Mgh:) or it is an abbreviation of الرَّحْمٰنُ, wanting the letters الرن to complete it: (Zj, K:) or, as some say, it means [حُمَّ مَا هُوَ كَائِنٌ, i. e.] قُضِىَ مَاهُوَ كَائِنٌ [What is taking place has been decreed]. (Az, TA.) It is imperfectly decl. because determinate and of the fem. gender; or because it is of a foreign measure, like قَابِيلُ and هَابِيلُ, (Ksh, Bd,) and determinate. (Ksh.)

أَحَمُّ
أَحَمُّ ذ Black; (S, K;) applied to anything; as also ↓ يَحْمُومٌ, (K,) and ↓ حمِحِمٌ, (As, K,) or this signifies intensely black, (S,) and ↓ حُمْحُمٌ, (K,) which IB explains as a black hue of dye: (TA:) [the fem. of the first is حَمَّآءُ: and the pl. حُمٌّ: and] the pl. of ↓ the second is يَحَامِيمُ, and by poetic license يَحَامِمُ. (Sb, TA.) You say, رَجُلٌ أَحَمُّ A black man. (S.) And رَجُلٌ أَحَمُّ المُقْلَتَيْنِ A man having black eyes. (TA.) And كُمَيْتٌ أَحَمُّ [A blackish bay horse]: pl. كُمْتٌ حُمٌّ; which are the strongest of horses in skin and hoofs. (S.) And ↓ شَاةٌ حِمْحِمٌ A black sheep or goat. (TA.) And لَيْلٌ أَحَمُّ Black night. (TA.) ― -b2- [Hence,] الحَمَّآءُ The anus (سَافِلَة, S, or اِسْت, K) of a human being: (S:) pl. حُمٌّ. (S, K.) ― -b3- And أَحَمُّ An arrow before it has been furnished with feathers and a head; syn. قِدْحٌ. (K.) ― -b4- حَمَّآءُ applied to a lip (شَفَةٌ) and to a gum (لِثَةٌ) means Of a colour between دُهْمَةٌ and كُمْتَةٌ. (M, TA. [See حُمَّةٌ.]) ― -b5- Accord. to some, (TA,) أَحَمُّ also signifies White: thus having two contr. meanings. (K, TA.) -A2- Also A more, or most, particular, or special, and beloved, friend or the like. (Az, TA. [See حُمَّةٌ, and حَمِيمٌ, and حَامَّةٌ.])

مُحِمٌّ
مُحِمٌّ محم : see مَحَمَّةٌ: -A2- and see also حَمِيمٌ.

مِحَمٌّ
مِحَمٌّ محم i. q. قُمْقُمَةٌ: (Mgh, Msb;) i. e. A vessel of copper [or brass], in which water is heated, (KL, and Msb in art. قم,) having a long and narrow neck: (KL:) or a small قُمْقُم [here meaning the same as قُمْقُمَة], in which water is heated. (S.)

مَحَمَّةٌ
مَحَمَّةٌ محم محمه محمة , applied to food [&c.], (TA,) Any cause of fever; or a thing from the eating of which one is affected with fever: (K, * TA:) such, for instance, the eating of fresh ripe dates is said to be. (TA.) And أَرْضٌ مَحَمَّةٌ (S, M, K) and ↓ مُحِمَّةٌ, (M, K,) mentioned by AAF, but not known by the lexicologists except as agreeable with analogy, [see its verb, 4,] (M, TA,) A land in which is fever: (S, K:) or in which is much fever. (K.)

مَحْمُومٌ
مَحْمُومٌ محموم Fevered, or affected with fever, or sick of a fever. (S, Mgh, Msb, K.) -A2- Applied to water, like مَثْمُودٌ [q. v.]. (Az, TA.) -A3- Decreed, or appointed. (S, TA.)

مُحَامٌّ
مُحَامٌّ محام محامي Keeping constantly, firmly, steadily, steadfastly, or fixedly, عَلَى أَمْرٍ to an affair. (AZ, K. *)

مُسْتَحَمٌّ
مُسْتَحَمٌّ مستحم , (TA,) or مُسْتَحَمَّةٌ, (Mgh,) A place in which one washes with hot water. (Mgh, * TA.)

يَحْمُومٌ
يَحْمُومٌ يحموم : see أَحَمُّ, in two places. ― -b2- Also Smoke: (S, M, K:) or black smoke: (Bd in lvi. 42:) or intensely black smoke. (Jel ibid. and TA.) ― -b3- A black mountain: (K:) or a certain black mountain in Hell. (TA.) ― -b4- The canopy, or awning, that is extended over the people of Hell: so, as some say, in the Kur lvi. 42. (TA.) ― -b5- A certain bird: (K:) so called because of the blackness of its wings. (TA.) ― -b6- نَبْتٌ يَحْمُومٌ A plant, or herbage, green, full of moisture, and black. (TA.)

##### Türkçe

حَمَّ
1 **حَمَّ** **حم** , (S, K,) bkz. ikinci şahıs **حَمِمْتَ**, muzâri‘ **حَمَ٣َ** , mastar **حَمٌّ**, (TA,) [yahut belki bu **حَمَمٌ** olmalıdır,] O (su) sıcak oldu. (S, K, TA.) ― -b2- **حَمِمْتُ**, muzâri‘ **حَمَ٣َ** , (K,) mastar **حَمَمٌ**, (S, K,) Ben **أَحَمّ** oldum yahut **أَحَمّ** oldum; siyah mânâsına gelir; (S, K; [sonrakine göre, ve El-Hejeree’ye göre, bu sıfat beyaz mânâsına da gelir; fakat TA’dan anlaşılıyor ki burada yalnız birincisi kastedilmiştir; ve fiil aslında “ısı ile siyahlaştırılmış oldum” mânâsına gelir;]) ve yine ↓ **اِحْمَوْمَيْتُ** [aslında **اِحْمَوْمَمْتُ**, yahut **حَمَى**’dan, bkz.], ve ↓ **تحمّمت**, (K, [TA’da düşürülmüştür,]) ve ↓ **تَحَمْحَمْتُ**. (K, TA: sonuncusu CK’de **تَحْمَمْتُ** diye yazılmıştır.) ― -b3- **حَمَّ الجَمْرُ**, bkz. ikinci şahıs **حَمِمْتَ**, muzâri‘ **حَمَ٣َ** , mastar **حَمَمٌ**, Közler, alevlenmesi kesildikten sonra, yahut söndükten sonra, siyah oldu: (Msb:) yahut **حَمَّتِ الجَمْرَةُ**, (S, K,) ikinci şahıs yukarıdaki gibi, (TA,) muzâri‘ **حَمَ٣َ** , kor, (S, K,) bir kömür parçası oldu, yahut kül oldu. (S.) -A2- , **حَمَّهُ** (S, K,) muzâri‘ **حَمُ٣َ** , (S,) mastar **حَمٌّ**, (TA,) O onu, yani suyu, (S, K, TA,) ateşle ısıttı; (TA;) ve yine ↓ **احمّهُ**, (S, K,) ve ↓ **حمّمهُ**. (K.) Şöyle dersin: لَنَا المَآءَ ↓ **أَحِمُّوا**, (TA,) yahut مِنَ المَآءِ (S,) Bizim için suyu, yahut sudan bir miktarı, ısıtınız. (S, TA.) ― -b2- O onu ısıttı; onun içinde ateş yaktı; onu ısıtmak için içine odun doldurdu; yahut onu yakıtla tam ısıttı; yani bir fırını. (K, * TA.) ― -b3- **حَمَّ الأَلْيَةَ**, (S,) yahut **الشَّحْمَةَ**, (K,) muzâri‘ **حَمُ٣َ** , (S,) mastar **حَمٌّ**, (TA,) O [kuyruk yağını, yahut yağ parçasını] eritti. (S, K.) ― -b4- **حَمَّ نَفْسَهُ**: bkz. 4 ― -b5- **حُمَّ** O (bir adam, S) hummalı oldu, yahut hummaya tutuldu; yahut humması vardı, yahut hummadan hasta idi: (S, Mgh, Msb, K:) yahut kişi [kendi hakkında] şöyle der: **حُمِمْتُ حُمَّى**, (K, TA, [CK’de yanlış olarak **حَمَمْتُ**,]) **حُمَّى**’yı ISd, **بُشْرَى** ve **رُجْعَى** gibi bir mastar saymıştır; (TA;) ve yalın isim [ayrıca] **حُمَّى**’dır: (K:) [yahut mastar **حَمٌّ**’dur; zira] şöyle dersin: **حُمِمْتُ حَمًّا**; ve yalın isim **حُمَّى**’dır. (L.) Ve **حُمَّ عَلَى طَعَامٍ** O, [belli] bir yiyecek yemekten dolayı hummaya tutuldu. (K, * TA.) Ve **حمّ**, [görünüşe göre **حُمَّ**,] mastar **حُمَامٌ**, deve hakkında söylenir: O hummaya tutuldu. (TA. [Aşağıda **حُمَامٌ**’a bkz.]) ― -b6- **حَمَّهُ** bir iş, bir olay, yahut bir hâl hakkında söylenir: bkz. 4. ― -b7- **حَمَّ ارْتِحَالَ**, **البَعِيرِ**, (Fr, S, K,) muzâri‘ **حَمُ٣َ** , (S,) O, devenin yürüyüşünü yahut hareket edişini acele ettirdi. (Fr, S, K.) -A3- **حَمَّ لَهُ كَذَا**, ve ↓ **احمّ**, O (Allah) ona yahut onun için böyle bir şeyi takdir etti, yahut tayin etti. (K, TA.) Ve **حُمَّ**, (S, K,) mastar **حَمٌّ**, (K,) yahut **حُمُومٌ**, (Har s. 347,) O (bir şey, S, yahut bir olay, K) takdir edildi, yahut tayin edildi; (Sudot;, K;) ve yine ↓ **أُحِمٌ**. (S.) Ve **حُمَّ لَهُ ذٰلِكَ** Bu, ona yahut onun için takdir edildi, yahut tayin edildi. (K.) -A4- **حَمَّ حَمَّهُ**, (S, K,) muzâri‘ **حَمُ٣َ** , (S,) **قَصَدَ قَصْدَهُ** ile aynı mânâdadır [**أَبَّ أَبَّهُ** gibi, bkz.; bu mânâda **حَمَّ**, **أَمَّ**’nin bir lehçe varyantıdır; yine **أَبَّ** de böyledir]. (S, K.) ― -b2- Geçişli bir fiil olarak ayrıca 4’e de bkz.

حمّمهُ
2 **حمّمهُ** **حمم** **حممه** **حممة** : bkz. 1. ― -b2- Ayrıca, (S, Msb, K, *) mastar **تَحْمِيمٌ**, (Msb,) O, (S Msb, K) onun (bir adamın, S) yüzünü, (S, K,) yahut onu, yani kişinin yüzünü, (Msb,) kömürle kararttı. (Sudot;, Msb, K.) [Bundan dolayı,] **حُمِّمَ وَجْهُ الزَّانِى** Zina edenin yahut zâniyin yüzü [kömürle] karartıldı. (Mgh. [جبه maddesinde 2’ye bkz.]) ― -b3- [Fiili lâzım kullanarak,] ayrıca şöyle dersin: **حَمَّمَ رَأْسُهُ** Onun başı tıraştan sonra siyah oldu: (S, Mgh, TA:) [yani] başının saçı, tıraş edildikten sonra [yeniden] çıktı. (K.) Ve bundan dolayı, saç hakkında söylenen **حمّم بِالمَآءِ**, O, su ile siyahlaştırıldı: çünkü saç, seyrek taranması yahut yağlanması sebebiyle dağınık yahut karmakarışık olduğunda tozlanır; su ile yıkandığında ise siyahlığı ortaya çıkar. (TA.) Ve **حمّم الغُلَامُ** Oğlanın yahut delikanlının sakalı göründü. (K.) Ve **حمّم الفَرْخُ** Yavru kuşun tüyü çıktı: (S, K:) yahut onun ince tüyü. (TA.) Ve **حَمَّمَتِ الأَرْضُ** Yerin otu göründü; siyaha meyleden yeşil renkte. (K.) -A2- **حمّم امْرَأَتَهُ**, (S, K,) mastar **تَحْمِيمٌ** (Mgh, TA) [ve **تَحِمَّةٌ**], O, boşamadan sonra karısına bir hediye verdi: (S, M, K: *) K’daki açıklama **مَتَّعَهَا بِالطَّلَاقِ**, [S ve] M’de olduğu gibi, **متّعها بِشَىْءٍ بَعْدَ الطَّلَاقِ** olmalıdır. (TA.) Fiil, **أَعْطَى** mânâsında olduğu için iki mef‘ûllüdür: şu ibarede olduğu gibi, **حَمَّمَهَاخَادِمًا سَوْدَآءَ** O, boşamadan sonra ona siyah bir kadın hizmetçi verdi: yahut bu, **حَمَّمَهَابِهَا** yerine olabilir. (TA.) [Bundan dolayı,] **ثِيَابُ التَّحِمَّة** Bir adamın, boşamadan sonra hediye verdiğinde karısını giydirdiği elbise. (K, TA.)

حامّهُ
3 **حامّهُ** **حام** **حامه** **حامة** , mastar **مُحَامَّةٌ**, **قَارَبَهُ** ile aynı mânâdadır [görünüşe göre “ona yahut ona yaklaştı” mânâsında]. (K.) Ve **حَامَمْتُهُ**, (mastar yukarıdaki gibi, K,) Ben ondan bir şey elde etmeyi istedim yahut aradım; yahut ondan bir şey talep ettim. (El-Umawee, S, K.)

احمّهُ

4 **احمّهُ** **احمه** **احمة** **أحم** **أحمى** **أحمه** **حام** **حم** **حمى** **حمي** **وحم**: **حَمَّهُ** ve **حَمَّمَهُ** ile eşanlamlıdır: 1’e bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca onu (yani başka bir adamı) **حَمِيم** ile [yani sıcak su ile] yıkadı. (S.) Ve **احمّ نَفْسَهُ** kendisini soğuk su ile yıkadı, (K,) IAar’a göre: fakat başkalarına göre, sıcak su ile; nitekim **نَفْسَهُ** ↓ **حَمَّ** da böyledir: ve **حُمُومٌ** [**حَمَّ**’ın bir mastarıdır ve] kişinin kendisini yıkaması anlamına gelir; fakat avam lehçesindendir. (TA. [10’a da bak.]) ― -b3- O (Allah) ona ateşli bir hastalık verdi, yahut onu ateşli kıldı. (S, Msb, K.) ― -b4- O (bir iş, bir olay yahut bir hâl) onu kaygılandırdı, huzursuz etti yahut kederlendirdi; eşanlamlısı **أَهَمَّهُ**; (S, K;) nitekim ↓ **حَمَّهُ** da böyledir. (K.) Ve **أُحِمَّ** O (bir adam) şaşkınlık, hayret, korku, sabırsızlık, huzursuzluk yahut çalkantı, ve kaygı yahut keder ile etkilendi. (TA.) -A2- O (Allah) onu **أَحَمّ** kıldı, yahut **أَحَمّ** olmasına sebep oldu, (S, K,) yani siyah. (S.) -A3- Onu yaklaştırdı, yahut yaklaşmasına sebep oldu. (Msb.) -A4- **أَحَيَّتِ الأَرْضُ** Yerde ateş vardı: (S, K:) yahut yerde çok ateş vardı. (TA.) -A5- **احمّ** yaklaştı, yahut yaklaştı; (S, Msb, K;) nitekim ↓ **حَمَّ** da böyledir, [Ham s. 350’de **حُمَّ** yazılmıştır,] muzârîsi **حَمِ٣َ**, mastarı **حَمٌّ**: (Msb:) hazır oldu yahut hazır hâle geldi: (K:) vakti yaklaştı yahut geldi; nitekim **اجمّ** de böyledir: Ks böyle der; ve böylece bu son fiil As tarafından açıklanmıştır; fakat o, bu anlamda **احمّ**’ı bilmezdi. (S, TA.) Sen dersin ki, **أَحَمَّتِ الحَاجَةُ** ve **اجمّت** İhtiyaç nesnesi yaklaştı; (ISk, TA;) ve ikisi de Fr tarafından zikredilmiştir. (S.) Ve **احمّ قُدُومُهُمْ** ve **اجمّ** Onların gelişi yaklaştı. (Fr, TA.) Kilلbeeyeh der ki, **احمّ رَحِيلُنَا فَنَحْنُ سَائِرُونَ غَدًا** [Bizim ayrılışımız yaklaştı ve biz yarın gidiyoruz]: ve **اجمّ رحيلنا فنحن سائرون اليَوْمَ** [Bizim ayrılışımız kararlaştırıldı ve biz bugün gidiyoruz]; yani bugün gidişimizi kararlaştırdık. (TA.) -A6- **أَحَمَّ لَهُ كَذَا**; ve **أُحِمَّ**: 1’e bak, paragrafın sonuna yakın.

5 **تَحَمَّ٣َ** 1’e bak: -A2- ve 10’a da bak.

**احتمّ**

8 **احتمّ** **احتم** **أحتم** **حتم** **ٱحتمى** Kaygılandı, huzursuz oldu yahut kederlendi; eşanlamlısı **اهتمّ**, (S, TA,) **لَهث** onun için; sanki kendisine yakın ve sevgili biri içinmiş gibi: (TA: [**حَمِيمٌ**’e bak:]) yahut kaygılandı, huzursuz oldu yahut kederlendi ve uykusuz kaldı: (Ham s. 90:) yahut geceleyin kaygılandı, huzursuz oldu yahut kederlendi: (K, ve Ham aynı yer:) **اِهْتِمَام**, [çoğu kez] gündüz olması bakımından **اِحْتَمَام**’dan ayrılır: (Ham s. 433:) ve kaygı, huzursuzluk yahut keder sebebiyle uyumadı. (K.) Ve **احْتَمَّتِ العَيْنُ** Göz, ağrısız olarak uykusuz oldu yahut uykusuz hâle geldi. (K.) Ayrıca **احتمّ لِفُلَانٍ** O, falana karşı keskin, aceleci yahut çabuk öfkelenir oldu. (TA.)

**استحمّ**

10 **استحمّ** **أستحم** **استحم** **ٱستحم** Sıcak su ile yıkandı: (S, Msb, K: yahut K’nın bazı nüshalarına göre, **استحمّ بِالحَمِيمِ** bu anlama sahiptir:) bu, asıl anlamdır: (S:) sonra, (S, Msb,) kullanımın çokluğu sebebiyle, (Msb,) herhangi bir su ile yıkandı anlamına kullanıldı. (S, Msb. [4’e de bak.]) ― -b2- **حَمَّام**’a [yahut sıcak hamama] girdi: (Mgh, TA:) ↓ **تحمّم** [bu anlamda] yerleşik bir otoriteye sahip değildir. (Mgh.) ― -b3- Terledi: (S, K:) bir adam hakkında söylenir, (TA,) ve bir at hakkında (S, TA) yahut benzeri bir hayvan hakkında. (TA.)

12 **اـِحْمَوْمَ٣َ** 1’e bak, ikinci cümle.

**حَمْحَمَ**

R. Q. 1 **حَمْحَمَ** **حمحم**, [mastarı **حَمْحَمَةٌ**,] O (bir at) yem istediğinde sesini çıkardı, [yahut kişnedi]; nitekim ↓ **تَحَمْحَمَ** da böyledir: (S:) Az’a göre, **حَمْحَمَةٌ**, atın yem istediğinde; yahut alıştığı efendisini gördüğünde ve ona karşı ünsiyetle davrandığında çıkardığı sesin taklidi olan bir kelime gibidir: (TA:) yahut, efendisinin ona şefkat duyması için, bir çeşit özlemli sesle atın ses çıkarması anlamına gelir; nitekim ↓ **تَحَمْحُمٌ** da böyledir: (EM s. 250:) yahut, bir **بِرْذَوْن**’un [yahut binek atının, yahut benzerinin] yüksek olmayan bir ses [yahut kişneme] çıkarması; ve [iyi cins] bir atın **صَهِيل**’den [yahut alışılmış kişnemeden] daha yüksek olmayan bir ses çıkarmasıdır: (Lth, TA:) yahut, **برذون**’un arpa istediğinde ses çıkarmasıdır: (K, * TA:) ve atın **عِرّ**’i yahut **عِزّ**’i, [K’nın farklı nüshalarına göre; fakat her biri, sesin yahut haykırışın kekelemesi anlamındaki **عِىّ** için, görünüşe göre bir yanlış yazımdır,] kişnemede kesilip kalınca yahut durunca, onu [tamamlamak için] kendi kendine yardım araması; nitekim ↓ **تَحَمْحُمٌ** da böyledir: (K:) ve boğanın ineğe atlama isteğiyle ses çıkarmasıdır. (Az, K.)

**تَحَمْحَمَ**

R. Q. 2 **تَحَمْحَمَ** **حمحم** **تحمحم**: 1’e bak, ikinci cümle: -A2- ve R. Q. 1’e de bak, üç yerde.

**حٰم**

**حٰم** **حٰم**: **حَامِيم**’e bak, baştan sona.

**حَمٌ**

**حَمٌ** **حذم**: **حمو** maddesine bak.

**حَمٌّ**

**حَمٌّ** **حم** , [CK’de hatalı olarak **حُمّ** ,] **ظَهِيرَة**’nin [yahut yazın öğle vaktinin] sıcağının şiddeti, yahut yoğunluğu. (K, TA.) Şöyle dersin: أَتيْتُهُ **حَمَّ الظَّهِيرَةِ** [yazın öğle vaktinin sıcağının şiddeti sırasında ona geldim]. (TA.) ― -b2- Bir şeyin ana, yahut baş, kısmı; (K;) ve كذلك, **حُمَّةٌ** ibaresinde **حُمَّةُ الحَرِّ** [sıcağın ana, yahut baş, kısmı]. (S, TA.) ― -b3- Ayrıca **حَمِيمَةٌ**’ye bak. ― -b4- Eritme [yağın eritilmesi] sonrasında **أَلْيَة**’nin [yahut koyunun kuyruğunun] kalıntısı: ة ile isim birimi: ve ondan erimiş olan şey: (S:) yahut **الالية**’nin, içinde hiçbir yağ kalmadığında, birinin iç yağını erittiği kısmı; (As, T, K,) (As, T, TA;) ve yağdan: ة ile isim birimi: yahut erimiş yağın kalanı: (K:) Az’a göre doğru açıklama As’ınkidir: fakat o ekler: Ben Arapların devenin hörgücünden erimiş olana da böyle ad verdiklerini işittim: ve hörgüce **الشَّحْمُ** adını verdiler. (TA.) ― -b5- Mülk; yahut davar ve benzeri; ve eşya, meta, yahut ev eşyası ve aletleri. (Sh, TA.) -A2- **مَا لَهُ سَمٌّ وَلَا حَمٌّ غَيْرُكَ**, (S,) yahut **ماله حَمٌّ ولا سَمٌّ**, (K,) ve **ولا حُمٌّ**, (S,) yahut **حُمٌّ ولا سُمٌّ**, (K,) ve **حَمٌّ ولا رَمٌّ**, ve **ولا رُمٌّ** **حُمٌّ**, (TA,) Onun zihninde senden başka bir maksat yoktur; eş anlamlısı **هَمٌّ**: (S, K, * TA: [ayrıca سمّ maddesine de bak:]) yahut **ما له حمّ ولا سمّ**, (K,) yahut **حمّ ولا رمّ**, (TA,) “azı da çoğu da yoktur” demektir. (K, TA.) ― -b2- Ve **مَالِى مِنْهُ حَمٌّ**, (S,) yahut **عَنْهُ**, (K,) ve **حُمٌّ**, (S, K,) ve **رَمٌّ**, ve **رُمٌّ**, (TA,) Ondan kendimi ayırmaya, yahut ondan sakınmaya, hiçbir imkânım, yahut yolum, yoktur. (S, K, * TA.)

**حُمٌّ**
**حُمٌّ** **حم** : üç yerde **حَمٌّ**’e bak.

**حَمَّةٌ**
**حَمَّةٌ** **حم حمه حمة** Sıcak su kaynağı, (IDrd, S, Mgh, K,) ki hastalar onunla kendilerini tedavi etmeye yönelirler. (IDrd, S, K.) Bir rivayette, (S, TA,) âlimin (**العَالِم**) **حَمَّة** gibi olduğu söylenir, (S, Mgh, TA,) ki uzağın ona başvurduğu, yakının ise onu ihmal ettiği. (TA.)

**حُمُّةٌ**
**حُمُّةٌ** **حم حمه حمة** : **حُمُّى**’ya bak: ― -b2- ve ayrıca **حَمٌّ**’e de bak. ― -b3- Ayrıca, birbirleriyle karşılaşan iki ordunun hareketlerinin şiddeti ve ana kuvveti. (Bir rivayetten TA.) ― -b4- Mızrak ucunun keskinliği. (TA.) ― -b5- Akrebin zehri, yahut toksini: (TA:) IAar’a göre **حُمَةٌ**’nin bir lehçe varyantı; (K,) fakat başkaları teşdîdi caiz görmezler, [ve onların arasında J de vardır,] ve kelimenin aslının **حُمَوٌ** olduğunu ileri sürerler. (TA.) ― -b6- Ayrılığın hükmedilmiş, yahut takdir edilmiş, bir hâli: (S, K:) ve ölümün; (TA;) كذلك **حِمَامٌ**: (S, K:) şöyle dersin **حِمَامُ المَوْتِ**, ve **الحِمَامُ** tek başına, عَتَبَ maddesinde zikredilen bir beyitte olduğu gibi [bkz.]: (TA:) **حُمَّةٌ**’nin çoğulu **حُمَمٌ** ve **حِمَامٌ**’dır. (K.) -A2- Karalık; (S, TA;) **أَحَمُّ** sıfatının delalet ettiği renk: (S, K:) **دُهْمَة** [yahut karalık] ile **كمْتَة** [yahut siyaha çalan kızıllık] arasında bir renk; **حُوَّة** diye adlandırılana nispetle [derinlikte yahut parlaklıkta] daha aşağı [olan]. (M, K.) ― -b2- Tereyağının ve benzerinin, tulumun dibindeki siyah tortusu. (TA.) -A3- Ayrıca **حُبَّةٌ** ile aynı: şu ibarelerde olduğu gibi **فُلَانٌ حُمَّة نَفْسِى** [falanca, nefsimin sevgilisidir] (Az, TA) ve **هُوَ مِنْ حُمَّةِ نَفْسِى** [o, nefsimin sevgilisindendir]: ve **م**’nin **ب**’nin yerine bir bedel olduğu söylenmiştir. (TA.) [Ayrıca, **أَحَمُّ**’e de bak; o, **أَحَبُّ** ile eş anlamlı olarak kullanılır.]

**حِمَّةٌ**
**حِمَّةٌ** **حم حمه حمة** : iki yerde **حَمِيمٌ**’e bak. -A2- Ayrıca ölüm; yahut ömrün takdir edilmiş süresi: (K:) çoğulu **حِمَمٌ**. (TA.)

**حُمَمٌ**
**حُمَمٌ** **حمم** Odun kömürü: (S, Mgh, K:) yahut soğuk kömür: (TA:) yahut yanmış odun ve benzeri: (Msb:) yahut birbirini tutmayan kömür: (Msb, قبس maddesinde isim biriminin açıklamasında:) ve kül: ve ateşin yaktığı her şey: (S, TA:) ة ile isim birimi: (S, Msb, K:) ki mecazen (mecazî olarak:) canlı kömürlere [yahut bir canlı kömüre] uygulanır. (Msb.) [Bundan dolayı] isim birimi ayrıca (varsayılan mecaz olarak:) ten renginin karalığı anlamında da kullanılır. (Lukmلn Ibn- 'ءd rivayetinden TA.) Ve **جَارِيَةٌ حُمَمَةٌ** (varsayılan mecaz olarak:) siyah bir kız yahut kadın köle demektir. (TA. [Ayrıca **أَحَمُّ**’e de bak.])

**حَمَامٌ**

**حَمَامٌ** حمام [Yabanî ve evcil güvercin; fakat daha doğru olarak birincisi; ve bazen güvercin türünü belirtmekle sıkı biçimde sınırlı değildir:] evlere bağlı kalmayan, bilinen belirli bir yabanî kuş: (ISd, K:) yahut her türlü boyunlu yahut halkalı kuş; (S, Msb, K;) Araplarda da böyledir; **فَوَاخِت** ve **قَمَارِىّ** ve **سَاقُ حُرّ** ve **قَطَا** ve **وَرَاشِين** ve benzerleri gibi, (S, Msb,) ve evcil [güvercinler] (**الدَّوَاجِن**) de, (El-Umawee, S, Msb,) yavrularını elde etmek maksadıyla evlere alınanlar; (El-Umawee, S;) avamın ise bu adı yalnızca sonuncuya uyguladığı: Ks’ye göre, o yabanî [tür]dür; ve **يَمَام** evlere bağlı kalandır: As’a göre, ikincisi **حَمَام وَحْشِىّ** [yahut yabanî güvercin]dir; çöl kuşlarından bir tür: (S, Msb:) yahut Esh-Shلfi'ee’ye göre, **حَمَامٌ**, fiil **عَبَّ** ile gösterilen tarzda [yani kesintisiz] içen ve ötüşen her türlü kuş demektir; **قَمَارِىّ** ve **وَرَاشِين** ve **فَوَاخِت**’i kapsar; boyunlu yahut halkalı olsun olmasın; evcil yahut yabanî: (Az, TA:) onun eti cinsel kuvveti güçlendirir, menî sıvısını ve kanı artırır; onu canlı iken yarıp akrep sokulan yere koymak denenmiş bir devadır; ve kanı burun kanamasını durdurur: (K:) tekil isim (n. un.) ة iledir; (S, Msb;) ve bu, erkeğe ve dişiye uygulanır: (S Msb, K:) ve aynı şekilde, **حَمَامٌ** da; çünkü ة, dişilik yapmak için değil, birliğe tahsis için eklenir: (S:) fakat erili ayırt etmek için, **رَأَيْتُ حَمَامًا عَلَى حَمَامَةٍ** diyebilirsin, yani bir erkek [güvercin]i bir dişi [güvercin]in üzerinde gördüm: (Zj, Msb:) ancak ISd ve K’ye göre, **حَمَامٌ** [tek] erkeğe uygulanmamalıdır: (TA:) Homeyd Ibn-Thowr’un, **حُرٌّ** maddesinde zikredilen bir beytinde, tekil isimle bir **قُمْرِيَّة** kastedilmiştir: **حمامة**’nin çoğulu **حَمَامٌ**’dur, (S,) [yahut daha doğrusu bu, topluluk cins ismidir,] ve **حَمَائِمُ** (S, K) ve **حَمَامَاتٌ**: (S:) ve bazen **حَمَامٌ** tekil olarak kullanılır: [yukarıdaki bir örnekte olduğu gibi: ve] Jirلn-el-'Owd der ki,
وَذَكَّرَنِى الصِّبَا بَعْدَ التَّنَائِى
حَمَامَةُ أَيْكَةٍ تَدْعُو حَمَامَا
[Uzaklaşmadan sonra, bir çalılık dişi güvercini bir erkek güvercini çağırırken bana gençliği hatırlattı]: bir şair de der ki,
حَمَامَا قَقْرَةٍ وَقَعَا فَطَارَا
[Bir çöl parçasının iki güvercini kondu da uçtu]: ve El-Umawee, **حَمَام**’ın evcil [güvercinler]e uygulanmasına örnek olarak şunu nakleder,
قَوَاطِنًا مَكَّةَ مِنْ وُرْقِ الحَمَى
[Mekke’de ikamet eden, beyaz olup siyaha meyleden renkteki güvercinlerden]; burada **الحمى** [yahut daha doğrusu **الحَمَا** yazılmalıdır] ile **الحَمَام** kastedilmiştir. (S.)

**حُمَامٌ**
**حُمَامٌ** حمام Develerin (**حُمَّى**) humması; (S;) bunun gibi ↓ **حُمَّآءُ** da: (TA:) yahut bütün hayvanların, (K, TA,) develer dâhil: (TA:) ISh’ye göre, develer hurma çekirdekleri yediklerinde, [ki bunlar çoğu kez onlara yem olarak verilir,] [bazen] **حُمَام** ve **قُمَاح** ile etkilenirler; bunlardan birincisi, beden çamurla yahut kil ile sıvanıncaya kadar deriyi etkileyen bir sıcaklıktır; bunun sonucunda bol otlağı terk ederler ve yağları gider; ve bu onlarda bir ay sürer, sonra geçer. (Az, TA.) ― -b2- **حُمَامُ قُرٍّ** İnsanları etkileyen **مُوم** denilen hastalık. (TA.) ― -b3- Ayrıca **حَمِيمٌ**’e bak. -A2- Soylu bir reis yahut efendi: (K:) Az tarafından aslının **هُمَامٌ** olduğu düşünülür. (TA.)

**حِمَامٌ**
**حِمَامٌ** حمام : eşanlamlısı **حُمَّةٌ**’ye bak; bunun aynı zamanda bir çoğuludur. (K.)

**حَمِيمٌ**
**حَمِيمٌ** حميم **قَيْظ** [yahut yaz: yahut Süreyyâ’nın fecrî doğuşundan (Hicret yılında yaklaşık 13 Mayıs eski takvim) Canopus’un fecrî doğuşuna (aynı dönemde yaklaşık 4 Ağustos eski takvim) kadar yazın en şiddetli sıcağı: yahut sıcağın şiddeti]: (S, K:) yahut yaklaşık yirmi gecelik bir süre; **الدَّبَرَان**’ın [fecrî] doğuşunda (Hicret yılında yaklaşık 26 Mayıs eski takvim) başlayan. (AZ, T voce **نَوْءٌ**.) ― -b2- Kendisiyle tütsü yapılan canlı kömürler. (IAar, Sh.) ― -b3- Sıcak su; (T, S, ISd, Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **حَمِيمَةٌ** de: (S, ISd, K:) yahut **مَآءٌ حَمِيمٌ** böyledir: (Msb:) çoğulu **حَمَائِمُ**; (K;) yani IAar’a göre **حَمِيمٌ**’in çoğulu; fakat ISd’ye göre **حَمِيمَةٌ**’nin [çoğulu]. (TA.) ― -b4- Ve soğuk su: (K:) yahut suya uygulandığında soğuk; IAar’a göre bir şairin şu sözünde olduğu gibi,
وَسَاغَ لِىَ الشَّرَابُ وَكُنْتُ قِدْمًا
أَكَادُ أَغَصُّ بِالمَآءِ الحَمِيمِ

[Ve şarap bana yutması kolay oldu; hâlbuki ben, eski zamanda, soğuk su ile neredeyse boğulacak olurdum]: (Az, TA:) böylece iki zıt mânayı taşıyarak. (Az, K.) ― -b5- Şiddetli sıcaklık vaktinde gelen yağmur; (S;) yahut sıcaklık şiddetli olduktan sonra, (M, K,) çünkü o sıcaktır; (M;) yahut **صَيْف** [yahut yaz] içinde, yer sıcak iken. (TA.) ― -b6- (mecaz:) Ter; (Az, S, A, K;) ve yine ↓ **حِمَّةٌ**: (Az, A, K:) ve ↓ **حُمَامٌ**’un atların terini ifade ettiği söylenir. (Ham s. 92.) Denir ki, (hamama girmiş bir kimseye, A, TA,) **طَابَ حَمِيمُكَ** ve ↓ **طَابَتْ حِمَّتُكَ**, mânası: Terin iyi olsun, yahut hoş olsun; (Az, A, K;) ve bunun sonucu olarak, Allah bedenini sağlam, yahut sıhhatli kılsın: (A, TA:) yahut birincisi yukarıdaki gibi mânaya gelebilir, yahut yıkanman iyi olsun, yahut hoş olsun: (IB:) ↓ **طَابَ حَمَّامُكَ** denmemelidir, (K, TA,) her ne kadar MF onu savunsa da. (TA.) -A2- Bir akraba, (Lth, S, K,) ki onun hâli için kaygılanınır yahut onun için gayret gösterilir, (S,) yahut sevilen ve kendisi tarafından sevilinen: (Lth, K:) yahut şefkatli, yahut merhametli bir akraba; ki hısımlarını korumakta keskin, yahut acelecidir: yahut bir sevgi nesnesi; sevilen bir kimse: (TA:) yahut bir adamın kardeşi; onun dostu, yahut gerçek dostu; çünkü onun için kaygılanan, yahut gayret gösteren: (Ham s. 90:) ve ↓ **مُحِمٌّ** aynı mânayı ifade eder: **حميم**’in çoğulu **أَحِمَّآءُ**’dur: ve bazen **حَمِيمٌ** çoğul olarak, ve müennes olarak kullanılır; (K;) tekil ve müzekker olarak da. (TA.) ― -b2- **الحَمِيمُ بِالحَاجَةِ** İhtiyaç nesnesini elde etmeye kendini adayan; onun için gayret gösteren. (TA.) Bir şair der ki,
وَلَا يُدْرِكُ الحَاجَاتِ اـِلَّا حَمِيمُهَا
[Ve ihtiyaç nesnelerini ancak onları elde etmeye kendini adayan; onlar için gayret gösteren kimse elde eder]. (IAar, TA.)

**حَمَامَةٌ**
**حَمَامَةٌ** حمام حمامه حمامة **حَمَامٌ**’un [bkz.] isim birimi. (S, Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] (mecaz kabul edilen:) Bir kadın: yahut güzel bir kadın. (K, TA. [CK’de yalnız ikincisi.]) -A2- Göğsün yahut sadrın ortası. (K, TA.) Bir atın **قَصّ**’u [yahut göğüs, yahut göğsün başı, yahut göğsün başındaki çukur, yahut göğsün ortası, yahut sternum]. (K.) Bir devenin göğsü üzerindeki nasırlı çıkıntı. (K.) ― -b2- Bir kovanın makarasının kasnağı. (K.) ― -b3- Bir kapının halkası. (K.) ― -b4- Bir **قَصْر**’un [yahut sarayın, vb.] temiz avlusu. (K.) -A3- Yine bir sonraki paragrafa bak.

**حَمِيمَةٌ**
**حَمِيمَةٌ** حميم حميمه حميمة : **حَمِيمٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca ısıtılmış süt. (K.) -A2- Ayrıca, (S, K,) ve yine ↓ **حَمٌّ**, (K, TA, [CK’de yanlışlıkla, **حُمّ**]), (mecaz:) sığır yahut başka maldan, (S,) yahut develerden: (K:) yüksek kıymette tutulan, değerli, yahut mükemmel, yahut seçme, yahut en iyi olanları ifade eden **حَمَائِمُ**’un tekili: (S, K, TA:) ve Kr’ye göre, tekil bu mânada çoğul olarak kullanılır: (ISd, TA:) ↓ **حَمَامَةٌ** dahi sığır yahut başka malın seçmesini, yahut en iyisini ifade eder; ve yine ↓ **حَامَّةٌ**, develerden: (K:) yahut **اـِبِلٌ حَامَّةٌ** dersin, mânası: mükemmel, yahut seçme develer. (S.)

**حُمَيْمَةٌ**
**حُمَيْمَةٌ** حميم حميمه حميمة ; K’ye göre **حُمَيْمَاتٌ**, fakat bu çoğuldur; (TA;) Canlı bir kor; eş anlamlısı **جَمْرَةٌ**: (K, TA:) yahut kızıllık; eş anlamlısı **حُمْرَةٌ**: (CK, ve K’nin bir yazma nüshasında da böyle:) [Freytag’ın Lex.’inde, çoğulun derinin kızıllığı mânasında olduğu açıklanmıştır; ve yine ↓ **حُمَامَى**.]

**حُمَامَى**
**حُمَامَى** حمام حمامى حمامي : hemen önce gelen şeye bak.

**حَمَامِىٌّ**
**حَمَامِىٌّ** حمام حمامى حمامي **حَمَام** uçuran, ve onları [mektup taşıyıcıları olarak] çeşitli şehirlere yahut ülkelere gönderen kimse. (TA.)

**حُمّى**
**حُمّى** حم حمى حمة حمي , (S, K, vb.,) **حُمّ**’dan bir isim, (Lh, L, K,) eksik i‘rablı; çünkü [onu sona erdiren] müennes elif sebebiyle, (Msb,) Bir humma; bedenin ısındığı bir hastalık: **الحَمِيمُ**’den: aşırı sıcaklık sebebiyle böyle adlandırıldığı söylenir; buradan hadis, **الحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ** [Humma Cehennem’in hararetinden/exhalasyonundan(dır)]: yahut onda meydana gelen ter sebebiyle: yahut **الحِمَام**’ın [yani ölümün takdir edilmiş, yahut önceden belirlenmiş hâlinin] alâmetlerinden olduğu için; zira derler ki, **الحُمَّى رَائِدُ المَوْتِ** [Humma ölümün öncüsü olan haberci(dir)], yahut **بَرِيدُ المَوْتِ** [ölümün habercisi], yahut **بَابُ المَوْتِ** [ölüm kapısı]: (TA:) ve ↓ **حُمَّةٌ** aynı mânayı ifade eder: (K, TA:) birincinin çoğulu **حُمَّيَاتٌ**. (Msb.)

**حُمَّآءُ**
**حُمَّآءُ** حمآء : **حُمَامٌ**’a bak.

**حَمَّامٌ**
**حَمَّامٌ** حمام [Sıcak hamam;] belli bir yapı, (S,) iyi bilinen; (Msb;) terletmeye sebep olduğu için, yahut içindeki sıcak su sebebiyle böyle adlandırılmıştır; ISd’ye göre **الحَمِيمُ**’den türemiştir; (TA;) **دَيْمَاسٌ** ile aynı: (K:) müzekker cinstendir, (Mgh, K,) ve müennes de, (Mgh,) genellikle ikincisi; (Msb;) fakat bazıları onu müennes yapmanın hata olduğunu söyler, (MF, TA,) her ne kadar IB, bir müennes zamirin bir **حمّام**’a raci kılındığının iddia edildiği bir beyit nakletse de: (TA:) çoğulu **حَمَّامَاتٌ**; (S, Mgh, K;) Sb’ye göre, [tekil müennes olduğu için değil,] müzekker olduğu hâlde kırık çoğulu bulunmadığı için. (TA.) Yine **حَمِيمٌ**’e bak.

**حَمَّامِىٌّ**
**حَمَّامِىٌّ** حمام حمامى حمامي Bir **حَمَّام**’ın [yahut sıcak hamamın] sahibi [yahut işletmecisi]. (Mgh.)

**حُمْحُمٌ**
**حُمْحُمٌ** حمحم : **أَحَمُّ**’a bak.

**حِمْحِمٌ**
**حِمْحِمٌ** حمحم : iki yerde **أَحَمُّ**’a bak.

**حَامَّةٌ**

**حَامَّةٌ** حام حامه حامة: **الخَاصَّة** [yahut hususî, yahut özel, dostlar, yahut ünsiyet edilenler], (S, K,) aile ve çocuklardan (K) ve bir adamın akrabalarından (TA) oluşan. (K.) Şöyle dersin: كَيْفَ **الحَامَّةُ** وَ**العَامَّةُ** [hususî, yahut özel, dostlar vb. ile avam nasıldır?]. (S.) Ve **هٰؤُلَآءِ حَامَّةُ الرَّجُلِ**: Bunlar adamın akrabalarıdır. (Lth, S.) [Bkz. **حُمَّةٌ**, ve **أَحمُّ**.] ― -b2- Ayrıca **حَمِيمَةٌ**’ye de bak. ― -b3- Ayrıca **عَامَّةٌ** ile aynı mânâda. (K.) [Görünüşe göre bu anlam, S’deki şu sözlerin yanlış anlaşılması sebebiyle ona verilmiş olabilir: وَ**الحَامَّةُ** **الخَاصَّةُ** يُقَالُ كَيْفَ **الحَامَّةُ** وَ**العَامَّةُ**: fakat TK’ye göre, **جَاؤُوا حَامَّةً** denir; mânâsı **عَامَّةً**, yani: genel olarak, yahut umumen geldiler.]

**آلُ حَامِيمَ**
**آلُ حَامِيمَ** آل حاميم ve **ذَوَاتُ حَامِيمَ**, (K,) yahut ↓ **آلُ حٰم** ve **ذَوَاتُ حٰم**, (S,) bu durumda **آل**’in, **آلُ فُلَانٍ**’da olduğu gibi öne getirilmesiyle, (Fr, S,) Kur’ân’ın (S, K) **حاميم** [yahut **حٰم**] ile başlayan (K) bazı sûreleri; [yani kırkıncı sûre ve onu izleyen altı sûre,] İbn-Mes‘ûd tarafından **دِيبَاجُ القُرْآنِ** diye adlandırılmıştır: (S:) **حَوَامِيم** denmemelidir: (K:) bu avamîdir: (S:) fakat şiirde vârid olmuştur. (S, K.) ― -b2- Ayrıca, (K,) I‘Ab’a göre, ↓ **حٰم** Allah’ın isimlerinden biridir; (Mgh;) yahut Allah’ın en büyük ismidir; (K;) bir rivayette geçer; onda şöyle denir: اـِنْ بُيِّتُّمْ فَقُولُوا **حٰم** لَا يَنْصَرُونَ; mânâsı: Geceleyin baskına uğrarsanız **حٰم** deyin; bunu dediğinizde onlar muzaffer kılınmayacaklardır: (Mgh:) yahut mânâ: [deyin ki] Ey Allah, onlar muzaffer kılınmayacaklardır; bir beddua olmayarak; çünkü öyle olsaydı **لَا يُنْصَرُوا** olurdu: (IAth, TA:) yahut bu bir yemindir; (Mgh, K;) ve rivayetin mânâsı: [deyin ki] Allah’a yemin olsun, muzaffer kılınmayacaklardır: fakat **حٰم** Allah’ın sayılmış isimleri arasında değildir: bu sebeple, burada onun, onunla başlayan Kur’ân’ın yedi sûresi mânâsında anlaşılması daha tercih edilir görülmüştür: (Mgh:) yahut **الرَّحْمٰنُ**’un kısaltmasıdır; onu tamamlamak için الرن harfleri eksiktir: (Zj, K:) yahut bazılarına göre, [**حُمَّ مَا هُوَ كَائِنٌ**, yani] **قُضِىَ مَاهُوَ كَائِنٌ** [vuku bulmakta olan şey hükme bağlanmıştır] demektir. (Az, TA.) Belirli ve müennes cinsiyetli olduğu için; yahut **قَابِيلُ** ve **هَابِيلُ** gibi yabancı bir vezinde olup (Ksh, Bd) belirli olduğu için, gayr-i munsariftir. (Ksh.)

**أَحَمُّ**
**أَحَمُّ** ذ: Siyah; (S, K;) herhangi bir şeye uygulanır; ayrıca ↓ **يَحْمُومٌ**, (K,) ve ↓ **حمِحِمٌ**, (As, K,) yahut bu, koyu siyah demektir, (S,) ve ↓ **حُمْحُمٌ**, (K,) ki IB bunu boyanın siyah bir tonu diye açıklar: (TA:) [birincinin müennesi **حَمَّآءُ**’dur: ve çoğulu **حُمٌّ**: ve] ↓ ikincinin çoğulu **يَحَامِيمُ**’dur; şiir zaruretiyle **يَحَامِمُ**. (Sb, TA.) Şöyle dersin: **رَجُلٌ أَحَمُّ**: siyah bir adam. (S.) Ve **رَجُلٌ أَحَمُّ المُقْلَتَيْنِ**: gözbebekleri siyah olan bir adam. (TA.) Ve **كُمَيْتٌ أَحَمُّ** [siyaha çalan doru at]: çoğulu **كُمْتٌ حُمٌّ**; bunlar deride ve toynakta atların en kuvvetlileridir. (S.) Ve ↓ **شَاةٌ حِمْحِمٌ**: siyah bir koyun yahut keçi. (TA.) Ve **لَيْلٌ أَحَمُّ**: siyah gece. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الحَمَّآءُ**: insanın anüsü (**سَافِلَة**, S, yahut **اِسْت**, K): (S:) çoğulu **حُمٌّ**. (S, K.) ― -b3- Ve **أَحَمُّ**: henüz tüy ve temren takılmamış ok; eş anlamlısı **قِدْحٌ**. (K.) ― -b4- **حَمَّآءُ**, bir dudak (**شَفَةٌ**) ve bir dişeti (**لِثَةٌ**) için kullanıldığında, **دُهْمَةٌ** ile **كُمْتَةٌ** arasında bir renkte demektir. (M, TA. [Bkz. **حُمَّةٌ**.]) ― -b5- Bazılarına göre, (TA,) **أَحَمُّ** ayrıca beyaz mânâsına da gelir: böylece iki zıt mânâlı olur. (K, TA.) -A2- Ayrıca: daha hususî, yahut en hususî, ve daha sevgili, dost yahut benzeri. (Az, TA. [Bkz. **حُمَّةٌ**, ve **حَمِيمٌ**, ve **حَامَّةٌ**.])

**مُحِمٌّ**
**مُحِمٌّ** محم: **مَحَمَّةٌ**’ye bak: -A2- ve ayrıca **حَمِيمٌ**’e de bak.

**مِحَمٌّ**
**مِحَمٌّ** محم: **قُمْقُمَةٌ** ile aynı mânâda: (Mgh, Msb;) yani suyun ısıtıldığı bakır [yahut pirinç] kap; (KL, ve Msb’de madde قم,) uzun ve dar boyunlu: (KL:) yahut suyun ısıtıldığı küçük bir **قُمْقُم** [burada **قُمْقُمَةٌ** ile aynı mânâda]. (S.)

**مَحَمَّةٌ**
**مَحَمَّةٌ** محم محمه محمة, yiyeceğe [&c.] uygulanır, (TA,) ateşin her sebebi; yahut yenilmesinden dolayı kişinin ateşe tutulduğu şey: (K, * TA:) meselâ taze olgun hurma yemenin böyle olduğu söylenir. (TA.) Ve **أَرْضٌ مَحَمَّةٌ** (S, M, K) ve ↓ **مُحِمَّةٌ**, (M, K,) AAF tarafından zikredilmiş; fakat lugatçılarca, kıyasa uygun olması dışında bilinmemiştir, [fiiline, 4’e bak,] (M, TA,) içinde ateş bulunan bir yer: (S, K:) yahut içinde çok ateş bulunan. (K.)

**مَحْمُومٌ**
**مَحْمُومٌ** محموم: ateşli; yahut ateşe tutulmuş; yahut ateş hastası. (S, Mgh, Msb, K.) -A2- Suya uygulanır; **مَثْمُودٌ** gibi [bkz.]. (Az, TA.) -A3- Hükme bağlanmış; yahut tayin edilmiş. (S, TA.)

**مُحَامٌّ**
**مُحَامٌّ** محام محامي: bir işe **عَلَى أَمْرٍ** sürekli, sağlam, istikrarlı, sebatkâr, yahut sabit biçimde devam eden. (AZ, K. *)

**مُسْتَحَمٌّ**
**مُسْتَحَمٌّ** مستحم, (TA,) yahut **مُسْتَحَمَّةٌ**, (Mgh,) sıcak su ile yıkandığı yer. (Mgh, * TA.)

**يَحْمُومٌ**
**يَحْمُومٌ** يحموم: iki yerde **أَحَمُّ**’e bak. ― -b2- Ayrıca: duman: (S, M, K:) yahut siyah duman: (Bd, lvi. 42’de:) yahut koyu siyah duman. (Jel, aynı yerde, ve TA.) ― -b3- Siyah bir dağ: (K:) yahut Cehennem’de belirli bir siyah dağ. (TA.) ― -b4- Cehennem ehlinin üzerine gerilen gölgelik yahut tente: bazılarına göre Kur’ân’da lvi. 42’de böyledir. (TA.) ― -b5- Belirli bir kuş: (K:) kanatlarının siyahlığından dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b6- **نَبْتٌ يَحْمُومٌ**: yeşil, rutubet dolu ve siyah bir bitki yahut ot. (TA.)
