# حم — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%85/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: حم

- الحميم: الماء الشديد الحرارة، قال تعالى: ﴿وسقوا ماء حميما﴾ [محمد/15]، ﴿إلا حميما وغساقا﴾ [عم/25]، وقال تعالى: ﴿والذين كفروا لهم شراب من حميم﴾ [الأنعام/70]، وقال عز وجل: ﴿يصب من فوق رؤوسهم الحميم﴾ [الحج/19]، ﴿ثم إن لهم عليها لشوبا من حميم﴾ [الصافات/67]، ﴿هذا فليذوقوه حميم وغساق﴾ [ص/57]، وقيل للماء الحار في خروجه من منبعه: حمة، وروي: (العالم كالحمة يأتيها البعداء ويزهد فيها القرباء) (انظر: الفائق 1/322؛ والنهاية 1/445؛ وغريب الحديث لأبي عبيد 4/490)، وسمي العرق حميما (انظر: اللسان (حمم) 12/155) على التشبيه، واستحم الفرس: عرق، وسمي الحمام حماما؛ إما لأنه يعرق؛ وإما لما فيه من الماء الحار، واستحم فلان: دخل الحمام، وقوله عز وجل: ﴿فما لنا من شافعين *** ولا صديق حميم﴾ [الشعراء/100 - 101]، وقوله تعالى: ﴿ولا يسأل حميم حميما﴾ [المعارج/10]، فهو القريب المشفق، فكأنه الذي يحتد حماية لذويه، وقيل لخاصة الرجل: حامته، فقيل: الحامة والعامة، وذلك لما قلنا، ويدل على ذلك أنه قيل للمشفقين من أقارب الإنسان حزانته (في اللسان: والحزانة بالضم والتخفيف: عيال الرجل الذين يتحزن بأمرهم ولهم)، أي: الذين يحزنون له، واحتم فلان لفلان: احتد (انظر: البصائر 2/498)، وذلك أبلغ من اهتم لما فيه من معنى الاحتمام، وأحم الشحم: أذابه، وصار كالحميم، وقوله عز وجل: ﴿وظل من يحموم﴾ [الواقعة/43]، للحميم، فهو يفعول من ذلك، وقيل: أصله الدخان الشديد السواد (وهو قول ابن سيده، راجع: اللسان (حمم) 12/157)، وتسميته إما لما فيه من فرط الحرارة، كما فسره في قوله: ﴿لا بارد ولا كريم﴾ [الواقعة/44]، أو لما تصور فيه من لفظ الحممة، فقد قيل للأسود يحموم، وهو من لفظ الحممة، وإليه أشير بقوله: ﴿لهم من فوقهم ظلل من النار ومن تحتهم ظلل﴾ [الزمر/16]،
وعبر عن الموت بالحمام، كقولهم: حم كذا، أي: قدر، والحمى سميت بذلك إما لما فيها من الحرارة المفرطة، وعلى ذلك قوله صلى الله عليه وسلم: (الحمى من فيح جهنم) (الحديث عن عائشة عن النبي صلى الله عليه وسلم: (الحمى من فيح جهنم، فأبردوها بالماء). أخرجه البخاري في الطب، باب الحمى من فيح جهنم 10/174؛ ومسلم في السلام: باب لكل داء دواء برقم (2210) ؛ وأحمد في مسنده 1/291؛ ومالك في الموطأ؛ انظر: شرح الزرقاني 4/331؛ وابن ماجه 2/1150)، وإما لما يعرض فيها من الحميم، أي: العرق؛ وإما لكونها من أمارات الحمام، لقولهم: (الحمى بريد الموت) (هذا حديث: أخرجه أبو نعيم وابن السني في الطب وهناد في الزهد، وابن أبي الدنيا في المرض والكفارات ولفظه: (الحمى رائد الموت وهي سجن الله للمؤمن يحبس بها عبده إذا شاء ثم يرسله إذا شاء، ففتروها بالماء) وذكره ابن حجر المكي في فتاويه (الحمى بريد الموت). قال في المقاصد: وبالجملة فهو حديث حسن. انظر: الفتح الكبير 2/81؛ وكشف الخفاء 1/366؛ والمقاصد الحسنة ص 194)، وقيل: (باب الموت)، وسمي حمى البعير حماما (في اللسان: والحمام بالضم: حمى الإبل والدواب، جاء على عامة ما يجيء عليه الأدواء) بضمة الحاء، فجعل لفظه من لفظ الحمام لما قيل: إنه قلما يبرأ البعير من الحمى. وقيل: حمم الفرخ (انظر: المجمل 1/218) : إذا اسود جلده من الريش، وحمم وجهه: اسود بالشعر، فهما من لفظ الحممة، وأما حمحمة الفرس فحكاية لصوته (انظر: المجمل 1/218؛ واللسان (حمم) )، وليس من الأول في شيء.

### Türkçe

- **الحميم**: şiddetli sıcak olan su; Yüce Allah dedi ki: ﴿وسقوا ماء **حميما**﴾ [Muhammed/15], ﴿إلا **حميما** وغساقا﴾ [Amme/25], ve Yüce Allah dedi ki: ﴿والذين كفروا لهم شراب من **حميم**﴾ [el-En‘âm/70], ve Aziz ve Celil dedi ki: ﴿يصب من فوق رؤوسهم **الحميم**﴾ [el-Hac/19], ﴿ثم إن لهم عليها لشوبا من **حميم**﴾ [es-Sâffât/67], ﴿هذا فليذوقوه **حميم** وغساق﴾ [Sâd/57]; ve suya, kaynağından çıkışında sıcak iken: **حمة** denildi; ve rivayet olundu: (Âlim **كالحمة** gibidir; ona uzaklar gelir ve yakınlar onda zühd eder) (bkz.: el-Fâik 1/322; en-Nihâye 1/445; Ebû Ubeyd’in Garîbu’l-hadîs’i 4/490); ve ter **حميما** diye adlandırıldı (bkz.: Lisân (**حمم**) 12/155) benzetme üzere; ve at **استحم** etti: terledi; ve hamam **حماما** diye adlandırıldı; ya terlediği için; yahut içinde sıcak su bulunduğu için; ve falan kimse **استحم** etti: hamama girdi; ve Aziz ve Celil’in sözü: ﴿فما لنا من شافعين *** ولا صديق **حميم**﴾ [eş-Şu‘arâ/100-101], ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولا يسأل **حميم** **حميما**﴾ [el-Me‘âric/10]; o, yakın ve şefkatli olandır; sanki o, yakınları için koruma hususunda kızışıp şiddetlenen kimsedir; ve adamın haslarına: **حامته** denildi; böylece: **الحامة** ve **العامة** denildi; bu, söylediğimiz sebebiyledir; ve buna delalet eder ki, insanın akrabalarından şefkatlilere **حزانته** denilmiştir (Lisân’da: **الحزانة** (zammesi ve hafifletmesiyle): adamın, işleri sebebiyle hüzünlendiği ve onlar için (hüzünlendiği) kimseler, yani adamın ailesi); yani: onun için hüzünlenenler; ve falan kimse falan kimse için **احتم** etti: kızıştı/şiddetlendi (bkz.: el-Basâir 2/498); ve bu, içinde **الاحتمام** manası bulunduğu için **اهتم**’den daha beliğdir; ve içyağı **أحم** etti: onu eritti; ve **كالحميم** gibi oldu; ve Aziz ve Celil’in sözü: ﴿وظل من **يحموم**﴾ [el-Vâkıa/43], **الحميم** içindir; o, bundan **يفعول** veznindedir; ve denildi ki: aslı, şiddetli siyahlıkta duman idi (bu, İbn Sîdeh’in sözüdür; bkz.: Lisân (**حمم**) 12/157); ve onun adlandırılması ya, ﴿لا بارد ولا كريم﴾ [el-Vâkıa/44] sözünde açıkladığı üzere, aşırı sıcaklık bulunması sebebiyledir; yahut onda **الحممة** lafzından tasavvur olunan şey sebebiyledir; nitekim siyaha **يحموم** denilmiştir; o da **الحممة** lafzındandır; ve buna, şu sözüyle işaret edilmiştir: ﴿لهم من فوقهم ظلل من النار ومن تحتهم ظلل﴾ [ez-Zümer/16]،

ve ölüm, **الحمام** ile ifade edildi; onların “**حم** كذا” demeleri gibi; yani: takdir olundu; ve **الحمى** buna, ya onda aşırı sıcaklık bulunduğu için adlandırıldı; ve bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم’in sözü: (**الحمى** من فيح جهنم) (hadis, Âişe’den, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den: (**الحمى** من فيح جهنم، فأبردوها بالماء). Buhârî onu Tıbb’da, “**الحمى** من فيح جهنم” bâbında 10/174; Müslim “es-Selâm”da: “her dert için bir deva vardır” bâbında (2210) numarayla; Ahmed Müsned’inde 1/291; Mâlik el-Muvatta’da; bkz.: Şerhu’z-Zurkânî 4/331; İbn Mâce 2/1150); yahut onda arız olan **الحميم** sebebiyledir; yani: ter; yahut **الحمام**ın alametlerinden olması sebebiyledir; onların şu sözünden dolayı: (**الحمى** بريد الموت) (bu bir hadistir: Ebû Nu‘aym ve İbnü’s-Sünnî Tıbb’da, Hennâd Zühd’de, İbn Ebî’d-Dünyâ “el-Maraḍ ve’l-keffârât”ta onu çıkarmıştır; lafzı: (**الحمى** رائد الموت وهي سجن الله للمؤمن يحبس بها عبده إذا شاء ثم يرسله إذا شاء، ففتروها بالماء) ve İbn Hacer el-Mekkî onu fetvalarında (**الحمى** بريد الموت) diye zikretmiştir. “el-Makâsıd”da dedi ki: hulasa olarak o, hasen bir hadistir. bkz.: el-Fethu’l-kebîr 2/81; Keşfu’l-hafâ 1/366; el-Makâsıdu’l-hasene s. 194); ve denildi ki: (ölümün kapısı); ve devenin **حمى**sı, **حماما** diye adlandırıldı (Lisân’da: ve **الحمام** (zammesiyle): develerin ve binek hayvanlarının **حمى**sı; hastalıkların geldiği genel kalıp üzere gelmiştir) **الحاء**’ın zammesiyle; böylece lafzı, **الحمام** lafzından kılındı; denildiğine göre, deve **الحمى**dan nadiren iyileşir. Ve denildi ki: yavru kuş **حمم** etti (bkz.: el-Mücmel 1/218): tüyden derisi karardığı zaman; ve onun yüzü **حمم** etti: kılla karardı; ikisi de **الحممة** lafzındandır; ama atın **حمحمة**si, onun sesinin taklididir (bkz.: el-Mücmel 1/218; Lisân (**حمم**)); ve ilkinden hiçbir şeyde değildir.
