# حنب (ح-ن-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ن - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والنون والباء معهما
ح ب ن، ح ن ب، ن ح ب، ن ب ح مستعملات
حبن:
الحِبْنُ: ما يَعْتَري الجسد فيَقيحُ ويَرِمُ، وجمعه: حُبُون.
والحَبَنُ: أن يكثر السِّقْيُ في شَحْم البطن فيَعْظُمَ البطنُ جداً.
وأُمّ حُبَيْنٍ: دُوَيْبَّةٌ على خِلْقة الحِرْباء عَريضةُ البطنِ جداً، قال:
أمَّ حُبَيْنٍ آبْسُطـي بُـرْدَيكَ		إنَّ الأميرَ داخلٌ عـلـيك
وضاربٌ بالسَّيفِ مَنكبَيْكِ
والحَبَنُ: عِظَمُ البطن، ولذلك قيل لمن سُقِيَ بطنهُ قد حَبِنَ.
وأمُّ حُبَيْنٍ: هي الأُنثى من الحَرابيّ.
حنب:
الحَنَبُ: اعوجاجٌ في السَّاقَيْن، والتَّحنيب في الخَيْل مما يُوصَف صاحبُه بالشِّدّة، وليس ذلك من اعوِجاجٍ شديد.
ورجلٌ مُحَنَّبٌ أي: شيخٌ مُنْحَنٍ، قال:
قَذْفَ المُحَنَّبِ بالعاهاتِ والسَّقَم
نحب:
النَّحْبُ: النَّذْرُ، وقوله- جلَّ وعزَّ-: فمنهم من قَضَى نَحْبَه أي قُتِلوا في سبيل الله فأدرَكوا ما تمنَّوا فذلك قَضاء نَحْبهم، كأن المعنى: ظَفِروا بحاجتهم. والانتحاب: صَوْتُ البُكاء، والنَّحيبُ: البُكاء.
وناحبْتُه: حاكَمْتُه أو قاضَيْتُه إلى رجل. والنَّحْبُ: السير السريع.
نبح:
النَّبْح: صَوْتُ الكلب، والتَّيِس عند السِّفاد يَنْبَحُ. والحَيَّة تَنْبَحُ في بعض أصواتها، قال:
يأخُذُ فيه الحَيَّة النَّبُوحا
والظَّبْيُ يَنْبَحُ في بعض الأصوات، قال:
.........شَنِجِ الأَنْس		نَبّاحٍ من الشُّعْـبِ
يُريدُ: جماعة الأَشعَب، وهو ذو القَرْنَيْن المُتباعِدَيْن.
والنُّبُوح: جماعة النابح من الكلاب، قال طفيل:
وأَشْعَثَ يَزهاه النُّـبُـوحُ مُـدَفَّـع		عن الزاد، ممن حَرَّف الدهرُ مُحْثَلِ
والنَّبّاح: مناقِفُ صِغارٌ بيضٌ تُحْمَل من مَكَّةَ، تُجْعَلُ في القَلائد والوُشُح، الواحدة، نَبّاحه، وقول الأخطل:
انَّ العَرارةَ والنُّبُوحَ لدارمٍ		والمستَخِفُّ أخوهُمُ الأثقالا

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **النون** ve **الباء** bunlarla birlikte

**ح ب ن**، **ح ن ب**، **ن ح ب**، **ن ب ح** kullanımdadırlar.

**حبن**:
**الحِبْنُ**: bedene arız olan, irinlenen ve şişen şey; çoğulu: **حُبُون**.
**والحَبَنُ**: karın yağında sulamanın çok olması, böylece karnın çok büyümesi.
Ve **أُمّ حُبَيْنٍ**: kertenkele yaratılışı üzere, karnı çok geniş bir küçük canlı; dedi ki:
أمَّ **حُبَيْنٍ** آبْسُطـي بُـرْدَيكَ		إنَّ الأميرَ داخلٌ عـلـيك
وضاربٌ بالسَّيفِ مَنكبَيْكِ
Ve **الحَبَنُ**: karnın büyüklüğü; bu sebeple karnı sulanmış olana “**قد حَبِنَ**” denildi.
Ve **أمُّ حُبَيْنٍ**: o, kertenkelelerin dişisidir.

**حنب**:
**الحَنَبُ**: iki bacakta eğrilik; ve atlarda **التَّحنيب** sahibinin şiddetle vasfedildiği şeylerdendir; bu ise şiddetli bir eğrilikten değildir.
Ve **رجلٌ مُحَنَّبٌ** yani: eğilmiş bir ihtiyar; dedi ki:
قَذْفَ **المُحَنَّبِ** بالعاهاتِ والسَّقَم

**نحب**:
**النَّحْبُ**: adak; ve O’nun sözü -yüce ve aziz-: **فمنهم من قَضَى نَحْبَه** yani Allah yolunda öldürüldüler de dilediklerine eriştiler; işte bu, onların **قَضاء نَحْبهم**’idir; sanki mânâ: ihtiyaçlarına nail oldular. Ve **الانتحاب**: ağlamanın sesi; ve **النَّحيبُ**: ağlama.
Ve **وناحبْتُه**: onu muhakeme ettim yahut onu bir adama götürüp dava ettim. Ve **النَّحْبُ**: hızlı yürüyüş.

**نبح**:
**النَّبْح**: köpeğin sesi; ve teke çiftleşme esnasında **يَنْبَحُ**. Ve yılan bazı seslerinde **تَنْبَحُ**; dedi ki:
يأخُذُ فيه الحَيَّة **النَّبُوحا**
Ve ceylan bazı seslerde **يَنْبَحُ**; dedi ki:
.........شَنِجِ الأَنْس		**نَبّاحٍ** من الشُّعْـبِ
İster: **جماعة الأَشعَب**; o da iki boynuzu birbirinden uzak olan kimsedir.
Ve **النُّبُوح**: köpeklerden havlayanların topluluğu; Tufeyl dedi ki:
وأَشْعَثَ يَزهاه **النُّـبُـوحُ** مُـدَفَّـع		عن الزاد، ممن حَرَّف الدهرُ مُحْثَلِ
Ve **النَّبّاح**: Mekke’den taşınan küçük beyaz deniz kabuklarıdır; gerdanlıklara ve kuşaklara konulur; teki: **نَبّاحه**; ve Ahtal’ın sözü:
انَّ العَرارةَ و**النُّبُوحَ** لدارمٍ		والمستَخِفُّ أخوهُمُ الأثقالا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأصمعي: التحنيب في الفرس: انحناءٌ وتوتيرٌ في الصُلب واليدين، فإذا كان ذلك في الرجل فهو التجنيب بالجيم. قال طرفة:
وكَرِّي إذا نادى المُضافُ مُحَنَّباًكَسيدِ الغَضى نَبَّهْتَهُ المُتَـوَرِّدِ
وقال أبو عبيد: المُحَنَّبُ: البعيد ما بين الرِجْلَيْنِ من غير فَحَجٍ، وهو مدحٌ. وتَحنَّب فلان، أي تقوَّس وانحنى.

##### Türkçe

الأصمعي: **التحنيب** at için: sırt ve iki elde bir eğilme ve gerilmedir; eğer bu adamda olursa, o **التجنيب** ( **الجيم** ile)dir. Tarafa dedi ki:
وكَرِّي إذا نادى المُضافُ **مُحَنَّباً**كَسيدِ الغَضى نَبَّهْتَهُ المُتَـوَرِّدِ
Ebû Ubeyd dedi ki: **المُحَنَّبُ**: **فَحَجٍ** olmaksızın iki bacak arası uzak olan; ve o bir övgüdür. Ve falan **تَحنَّب** etti; yani kamburlaştı ve eğildi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ن ب
حبن ، حنب ، نحب ، نبح ، بحن ، بنح : مستعملات .
حبن : قال الليث : الحِبْنُ ما يعتري الإنسان في الجسد فيقيحُ ويَرِم ، والجميع الحُبُون . والحَبَنُ أين يكثر السقْي في شحم البطن فيعظُمَ البَطْنُ لذلك .
أبو عبيد عن اليزيديّ قال الأحْبَنُ الذي به السقْيُ .
قال وقال العُدَيْس الكنانيّ يقال لأُم حُبَيْنٍ حُبَيْنَةٌ وهي دابة قَدْرُ كف الإنسان . وقال الليث هي دُويبَة على خِلْقَةِ الْحِرْبَاءِ عريضَةُ البَطْنِ جِدَّا وأنشد :
أمَّ حُبَيْنٍ أبسطي بُرْدَيْك
إن الأمير دَاخِلٌ عليك
وضَارِبٌ بالسيف مَنْكِبَيْكِ
والحَبَنُ عِظَمُ البَطْنِ ، ولذلك قيل لمن سَقَى بطْنُه قد حَبَن . وأم حُبَيْنٍ هي الأنثى من الحَرَابِيّ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنَّه رَأَى بِلالاً وقد خَرَجَ بَطْنُه ، فقال أمُّ حُبَيْنٍ ) وهذا من مَزْحِه ج أراد ضِخَمَ بطْنِه .
وفي ( نوادر الأعراب ) رأيت فلاناً مُحْبَئِنّاً ومقْطَئِرّاً ومُصْمَغِدّاً أي ممتلئاً غَضَباً .
وقال ابْنُ بُزُرْج تقول العرب في أُدْعِيَّة بين القوم يتداعون بها : صب الله عَلَيْكَ أُمَّ حُبَين ماحضاً يَعْنُون اللَّيْلَ .
حنب : قال الليث الحَنَبُ اعوجاج في الساقين . قال والتَّحْنِيبُ في الخَيْل ممَّا يوصف صاحبه بالشدَّة ، وليس ذلك باعْوِجَاجٍ شَدِيدٍ .
وقال أبو عبيدة : التَّحْنِيبُ توتيرٌ في الرجْلَين .
وقال أبو عمرو : التَّحْنِيبُ في الساق .
وقال غيره اعْوِجَاجٌ في الضُّلُوع .
وقال ابن شميل المُحَنَّبُ من الخيل المُعطَّفُ العِظَامِ .
قال ويقال حَنَّبَهُ الكِبَرُ وحَنَاه إذا نَكَّسَه .
وقال الليث : رَجُلٌ مُحَنَّب شيخ مُنْحَنٍ وأنشد :
يظل نَصْباً لِرَيْبِ الدَّهْرِ يَقْذِفُه
قَذْفَ المُحَنَّبِ بالآفَاتِ والسَّقَم
وقال أبو العباس : الْحَنْبَاءُ عند الأصمعي المُعْوَجَّةُ السَّاقَيْنِ . قال : وهي عند ابن الأعرابيّ في الرجْلَيْنِ وقال في موضعٍ آخَرَ : الْحنْبَاءُ المعوَجَّةُ الساق وهو مَدْحٌ في الخَيْلِ . وقد حَنَبَ فلانٌ أَزَجاً مُحْكَماً أي بَنَاه مُحْكَماً فَحَناه .
نحب : قال الليث : النَّحْبُ النَّذْرُ .
قال الله جلّ وعزّ : ( اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَّن ) ( الأحزاب : 23 ) قُتِلوا في سبيل الله فأدركوا ما تمنَّوا فذلك قضاء النَّحْبِ .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ ) اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَّن ( أي أَجَلَه وكذلك قال الفرّاء . وقال شمر : النَّحْبُ النَّذْرُ ، والنَّحْبُ الموتُ ، والنَّحْبُ الخَطَرُ العظِيمُ .
وقال جرير :
بِطَخَفَة جالدْنَا الملوك وخيلُنا
عَشِيَّةَ بِسْطَامٍ جَرَيْن على نَحبِ
أي على خطر عظيم ، ويقال على نَذْرٍ . ويقال سار فلان على نَحْبٍ إذا سار وأَجْهَد السَّيْرَ . ويقال نَحَّبَ القَوْمُ إذا جَدُّوا في عَمَلِهمْ .
وقال طُفَيْلُ :
يزرن إِلاَلاً ما يُنَحبْنَ غَيْرَهُ
بِكُل مُلَبَ أشعثِ الرأْس مُحْرِم
ويقال سار سيراً مُنَحباً : قاصداً لا يُرِيدُ غَيْرَه كأنّه جعل ذلك نَذْراً على نَفْسِه لا يريدُ غيره .
وقال الكُمَيْتُ :
يَخِدْنَ بنا عَرْض الفَلاةِ وطُولَها
كما سار عن يُمْنَى يَدَيْهِ المُنَحبُ
يقول إن لم أبلغ مكان كذا وكذا فلك يميني . وقال لبيد :
ألا تَسْأَلاَنِ المَرْءَ ماذا يُحَاوِلُ
أَنَخْبٌ فيُقْضَى أم ضَلالٌ وبَاطِلُ
يقول عليه نَذْرٌ في طُولِ سَعْيهِ .
شمر عن عمرو بن زُرَارَةَ عن محمدِ بن إسحاق في قوله ) اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَّن ( قال : فَرَغ من عَمَلِهِ ورجَعَ إلى رَبه ، هذا لمن اسْتُشْهِد يوم أُحُد ، ومنهم من يَنْتَظِر مَاوَعَدَهُ الله من نصْره أو الشَّهَادَةِ على ما مَضَى عليه أصحابُه . وفي حديث طلحة بن عبيد الله أنه قال لابن عباس : هل لك أن أُنَاحِبَك وترفَع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال أبو عبيد قال الأصمعي : نَاحَبْتُ الرجل إذا حَاكَمْتَه أو قاضَيْتَه إلى رَجُلٍ . قال أبو عبيد وقال غيره : نَاحَبْتُه ونافَرْتُه أيضاً مثلُه . قلت : أراد طلحةُ هذا المعنى : كأنَّه قال لابن عباسٍ أُنَافِرُك فتعدّ فضائلك وحَسَبَك وأَعُد فَضَائِلي ولا تذكر في فضائلك وَحَسَبَك النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وقُرْبَ قَرَابَتِكَ منه ، فإنّ هذا الفضلَ مسلَّم لك ، فارفعه من النفَار وأنا أُنَافِرُك بما سواه .
وقال أبو عبيد التنحيب شدة القَرَب للماء وقال ذو الرمة :
ورُب مَفَازَةٍ قَذَفٍ جَمُوحٍ
تَغُول مُنَحبَ القَرَبِ اغتيالا
قال : والمُنَحبُ الرجُلُ . الليث : النحيبُ البُكاءُ . وقد انْتَحَب انتحاباً . أبو عبيد عن أبي زيد : من أمراض الإبل النُّحَابُ والقُحَابُ والنُحازُ ، وكل هذا من السُّعال . وقد نَحَب يَنْحِبُ .
وقال أبو سعيدٍ : التَّنْحِيبُ الإكبابُ على الشيء لا تُفَارِقُه . ويقال نَحَّب فُلانٌ على أمرٍ . قال وقال أعرابي أصابَتْهُ شوكة فَنَحَّبَ عليها يَسْتَخْرِجُها أي أكَبَّ عليها ، وكذلك هو في كل شيءٍ هو مُنَحبٌ في كذا . عمرو عن أبيه قال : النَّحْبُ النومُ ، والنَّحْبُ النفس ، والنَّحْبُ صوتُ البُكاءِ ، والنَّحْبُ الطُول والنَّحْبُ السمَن ، والنَّحْبُ الشدَّةُ ، والنَّحْب القِمَارُ والنَّحْبُ النَّذْرُ ، وأخبرني المنذريّ عن الصَيداويّ عن الرياشي أنه قال يومٌ نَحْبٌ أي طويل .
نبح : قال الليث : النَّبْحُ صوت الكلب ، تقول : نَبَحَ يَنْبَحُ نَبْحاً ونُبَاحاً ، والتيسُ عند السفَاد يَنْبَحُ ، والحيَّة تَنْبَحُ في بعض أَصْواتِها وأنشد :
يأْخذُ فيه الحيَّةَ النَّبُوحا
قال : والنَّوابِحُ والنُّبُوح جماعةُ النَّابِح من الكلابِ . أبو عبيد عن الأصمعي : رجل نَبَّاحٌ ونَبَّاجٌ شديد الصوت . قال : والنُّبُوح الجماعةُ الكثيرةُ من الناس . وقال الأخطل
إنَّ العَرَارَةَ والنُّبُوح لِدَارِمٍ
والمستخِفُّ أخُوهُمُ الأثقالا
وقال شمر : يقال نَبَحَتْهُ الكِلابُ ، ونَبَحَتْ عليه ، ونَابَحَه الكلبُ . ويقال في مَثَلٍ : فلان لا يُعْوَى ولا يُنْبَحُ ، يقول هو من ضَعْفِه لا يُعْتَدُّ به ولا يُكَلَّمُ بِخَيْرٍ ولا شر وقال امرؤ القيس :
نَبَحتْ كِلاَبُك طَارِقاً مثلي
وقال غيره : الظبي يَنْبَحُ في بعض الأصوات وأنشد :
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَاء نَبَّاح من الشُّعْب
رواه الجاحظ نباح من الشَّعْب ، وفسره يعني من جهة الشَّعْب وأنشد :
ويَنْبَجُ بين الشَّعْبِ نَبْحاً كَأَنَّه
نُبَاحُ سَلوقٍ أَبْصَرَتْ ما يَرِيبُها
قال : والظَّبْيُ إذا أَسَنَّ ونَبَتَتْ لقرونِه شُعَبٌ نَبَح . قلت : والصواب الشُّعْب بضم الشين جمع الأَشْعَب وهو الذي انْشَعَب قرناه .
وقال الليث : النَّبَّاحُ مَنَاقِفُ صِغَارٌ بيض يجاءُ بِهَا من مَكَّة تُجْعَلُ في القلائد والوُشُحِ . عمرو عن أبيه النُّبَحَاء الصيَّاحة من الظباء .
وقال أبو العباس قال ابن الأعرابي النَّبَّاح الظبي الكثيرُ الصياحِ . والنَّبَّاحُ الهدهد الكثير القَرْقَرة وقال أبو خيرة النُّبَاح صوت الأَسْوَد يَنْبح نُباح الجرو .
بنح : أهمله الليث وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : البِنَحُ : العطايا . قلت : الأصل فيها المِنَح جمع المنيحة فقلبت الميم باء قال والبُنَحُ الظباء .
بحن : عمرو عن أبيه قال : البَحْنَانَة : الجُلَّة العظيمة البحرانية التي يحمل فيها الكنعد المالح وهي البَحْوَنة أيضاً وكذلك دَلْوُ بَحْوَنِيُّ عظيم كثير الأخْذِ للماء . وقال ابن الأعرابيّ يقال : لضَرْبٍ من النخل بَحْنَةٌ وبه سُمى ابن بُحَيْنَةَ . قال : وابن بَحْنَةَ السوطُ . قلت : قيل للسوط ابن بَحْنَةَ لأَنه يُسوى من قُلُوس العَرَاجين . ويقال للجُلَّة العظيمة البَحْنَاءُ أيضاً .

##### Türkçe

ح ن ب
**حبن** ، **حنب** ، **نحب** ، **نبح** ، **بحن** ، **بنح** : kullanılagelenlerdir.

**حبن** : Leys dedi: **الحِبْنُ** insanın bedende başına gelen, irinlenen ve şişen şeydir; hepsi **الحُبُون**’dur. **الحَبَنُ** ise karın yağında **السقْي**’nin çok olmasıdır; bundan dolayı karın büyür.

Ebû Ubeyd, Yezîdî’den: **الأحْبَنُ** **السقْيُ** bulunan kimsedir, dedi.

Dedi ki: Udeys el-Kinânî: **أُم حُبَيْنٍ**’e **حُبَيْنَةٌ** denir; o, insanın avucu kadar bir hayvandır. Leys dedi: O, **الْحِرْبَاءِ** yaratılışı üzere, karnı pek geniş bir küçük hayvancıktır. Şu beyiti okudu:
أمَّ حُبَيْنٍ أبسطي بُرْدَيْك
إن الأمير دَاخِلٌ عليك
وضَارِبٌ بالسيف مَنْكِبَيْكِ

**الحَبَنُ** karnın büyüklüğüdür; bundan dolayı karnında **السقْي** olan kimseye “**حَبَن**” denildi. **أم حُبَيْنٍ** ise **الحَرَابِيّ**’nin dişisidir.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: (Bilâl’i görmüş, karnı çıkmıştı; “**أمُّ حُبَيْنٍ**” dedi.) Bu, onun şakasındandır; karnının iriliğini kastetti.

( **نوادر الأعراب** )’da: “Falanı **مُحْبَئِنّاً** ve **مقْطَئِرّاً** ve **مُصْمَغِدّاً** gördüm” yani öfkeyle dolu.

İbn Büzurc dedi: Araplar, kavim arasında birbirlerine çağrıştıkları dualarda şöyle derler: “Allah üzerine **أُمَّ حُبَين**’i saf (mahd) olarak döksün”; **اللَّيْلَ**’i kastederler.

**حنب** : Leys dedi: **الحَنَبُ** iki bacakta eğriliktir. Dedi ki: Atlar hakkında **التَّحْنِيبُ**, sahibinin şiddetle vasfedildiği şeylerdendir; bu, şiddetli bir eğrilik değildir.

Ebû Ubeyde dedi: **التَّحْنِيبُ** iki bacakta germe/gerginliktir.

Ebû Amr dedi: **التَّحْنِيبُ** baldırdadır.

Başkası dedi: kaburgalarda eğriliktir.

İbn Şümeyl dedi: Atlardan **المُحَنَّبُ**, kemikleri bükülmüş/katlanmış olandır.

Dedi ki: “Yaşlılık onu **حَنَّبَهُ** etti” ve “onu **حَنَاه**” denir; yani onu aşağı eğdi.

Leys dedi: **رَجُلٌ مُحَنَّب**: eğilmiş bir ihtiyar, **مُنْحَنٍ**. Şu beyiti okudu:
يظل نَصْباً لِرَيْبِ الدَّهْرِ يَقْذِفُه
قَذْفَ المُحَنَّبِ بالآفَاتِ والسَّقَم

Ebû’l-Abbâs dedi: **الْحَنْبَاءُ**, Asmaî’ye göre iki baldırı eğri olandır. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye göre iki bacakta olur. Başka bir yerde dedi ki: **الْحنْبَاءُ** baldırı eğri olandır; bu, atlarda bir övgüdür. “Falan **حَنَبَ** sağlam bir **أَزَجاً**” yani onu sağlam yaptı, sonra onu eğdi.

**نحب** : Leys dedi: **النَّحْبُ** adaktır.

Allah (azze ve celle) dedi: ( **اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَّن** ) (Ahzâb: 23). Allah yolunda öldürüldüler; dilediklerine eriştiler; işte bu, **قضاء النَّحْبِ**’dir.

Ebû İshâk, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَّن** ) yani onun eceli; Ferrâ da böyle dedi. Şemmer dedi: **النَّحْبُ** adaktır; **النَّحْبُ** ölümdür; **النَّحْبُ** büyük tehlikedir.

Cerîr dedi:
بِطَخَفَة جالدْنَا الملوك وخيلُنا
عَشِيَّةَ بِسْطَامٍ جَرَيْن على نَحبِ

Yani büyük bir tehlike üzere; “bir adak üzere” de denir. “Falan **نَحْبٍ** üzere yürüdü” denir; yürüdü ve yürüyüşü zorladı. “Kavim **نَحَّبَ** etti” denir; yani işlerinde ciddileştiler.

Tufeyl dedi:
يزرن إِلاَلاً ما يُنَحبْنَ غَيْرَهُ
بِكُل مُلَبَ أشعثِ الرأْس مُحْرِم

“**مُنَحباً** bir yürüyüşle yürüdü” denir: başka bir şey istemeyen, kastederek; sanki bunu kendisine bir adak kılmış, başkasını istemiyor.

Kümeyt dedi:
يَخِدْنَ بنا عَرْض الفَلاةِ وطُولَها
كما سار عن يُمْنَى يَدَيْهِ المُنَحبُ

Şunu söyler: “Eğer falan falan yere ulaşmazsam, sağ elim senindir.” Lebîd dedi:
ألا تَسْأَلاَنِ المَرْءَ ماذا يُحَاوِلُ
أَنَخْبٌ فيُقْضَى أم ضَلالٌ وبَاطِلُ

Söyler: onun üzerinde, çabasının uzunluğunda bir adak vardır.

Şemmer, Amr b. Zürâre’den, Muhammed b. İshâk’tan, ( **اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَّن** ) sözü hakkında: dedi ki: amelinden çıktı, Rabbine döndü; bu, Uhud günü şehit edilen içindir. Onlardan kimi de, Allah’ın kendisine vaad ettiği yardımı yahut şehadeti bekler; kendilerinden önce geçen arkadaşları üzere. Talha b. Ubeydullah hadîsinde: İbn Abbâs’a dedi ki: “İster misin seni **أُنَاحِبَك** edeyim ve Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) yükseltesin?” Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: “Bir adamı **نَاحَبْتُ** ettim” yani onu bir adama götürerek muhakeme ettim yahut dava ettim. Ebû Ubeyd dedi: Başkası dedi: “Onu **نَاحَبْتُه** ve **نافَرْتُه** de ettim”; o da bunun gibidir. Dedim ki: Talha bu manayı kastetti: sanki İbn Abbâs’a dedi ki: “Seni **أُنَافِرُك** ederim; sen faziletlerini ve soyunu sayarsın, ben de faziletlerimi sayarım; faziletlerinde ve soyunda Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) ve ona yakın akrabalığını anma; çünkü bu fazilet sana teslim edilmiştir; onu **النفَار**’dan kaldır; ben de onun dışındakilerle seni **أُنَافِرُك** ederim.”

Ebû Ubeyd dedi: **التنحيب** su için kırbanın şiddetli yakınlığıdır. Zü’r-Rumme dedi:
ورُب مَفَازَةٍ قَذَفٍ جَمُوحٍ
تَغُول مُنَحبَ القَرَبِ اغتيالا

Dedi: **المُنَحبُ** adamdır. Leys: **النحيبُ** ağlamadır. **انْتَحَب** etti, **انتحاباً**. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Develerin hastalıklarındandır: **النُّحَابُ** ve **القُحَابُ** ve **النُحازُ**; bunların hepsi öksürüktendir. **نَحَب** eder, **يَنْحِبُ**.

Ebû Saîd dedi: **التَّنْحِيبُ** bir şeye kapanmak, ondan ayrılmamaktır. “Falan bir iş üzerine **نَحَّب** etti” denir. Dedi ki: Bir bedevîye diken battı; onun üzerine **نَحَّبَ** etti, onu çıkarıyordu; yani onun üzerine kapandı. Aynısı, her şeyde böyledir: “O, falanda **مُنَحبٌ**’dur.” Amr, babasından dedi: **النَّحْبُ** uykudur; **النَّحْبُ** nefestir; **النَّحْبُ** ağlama sesidir; **النَّحْبُ** uzunluktur; **النَّحْبُ** semizliktir; **النَّحْبُ** şiddettir; **النَّحْب** kumardır; **النَّحْبُ** adaktır. Münzirî bana, Saydâvî’den, o da Riyâşî’den haber verdi: “**يومٌ نَحْبٌ**” yani uzun gün.

**نبح** : Leys dedi: **النَّبْحُ** köpeğin sesidir; “**نَبَحَ** eder, **يَنْبَحُ**; **نَبْحاً** ve **نُبَاحاً**” dersin. Teke, çiftleşme sırasında **يَنْبَحُ**; yılan da bazı seslerinde **تَنْبَحُ**. Şu beyiti okudu:
يأْخذُ فيه الحيَّةَ النَّبُوحا

Dedi: **النَّوابِحُ** ve **النُّبُوح**, köpeklerden **النَّابِح**’in cemaatidir. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: “**رجل نَبَّاحٌ** ve **نَبَّاجٌ**”: sesi şiddetli. Dedi: **النُّبُوح** insanların çok kalabalık topluluğudur. Ahtal dedi:
إنَّ العَرَارَةَ والنُّبُوح لِدَارِمٍ
والمستخِفُّ أخُوهُمُ الأثقالا

Şemmer dedi: “Köpekler onu **نَبَحَتْهُ**” denir; “ona **نَبَحَتْ**” denir; “köpek onu **نَابَحَه**” denir. Bir meselde denir: “Falan ne **يُعْوَى** edilir ne **يُنْبَحُ** edilir”; yani zayıflığından dolayı ona itibar edilmez; ne hayırla ne şerle konuşulur. İmru’ul-Kays dedi:
نَبَحتْ كِلاَبُك طَارِقاً مثلي

Başkası dedi: Ceylan bazı seslerde **يَنْبَحُ** eder. Şu beyiti okudu:
وقُصْرَى شَنِجِ الأنْسَاء نَبَّاح من الشُّعْب

Câhız bunu “**نباح من الشَّعْب**” diye rivayet etti ve “**الشَّعْب** cihetinden” diye açıkladı. Şu beyiti okudu:
ويَنْبَجُ بين الشَّعْبِ نَبْحاً كَأَنَّه
نُبَاحُ سَلوقٍ أَبْصَرَتْ ما يَرِيبُها

Dedi: Ceylan yaşlanınca ve boynuzlarına **شُعَبٌ** bitince **نَبَح** eder. Dedim: Doğrusu **الشُّعْب**’tır; şîn’in dammesiyle; **الأَشْعَب**’ın cemidir; o da boynuzları çatallanmış olandır.

Leys dedi: **النَّبَّاحُ** küçük beyaz kabukçuklardır; Mekke’den getirilir; gerdanlıklara ve kuşaklara konur. Amr, babasından: **النُّبَحَاء** ceylanlardan çığlıktır.

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّبَّاح** çok çığlık atan ceylandır. **النَّبَّاحُ** çok **القَرْقَرة** eden hüdhüddür. Ebû Hayra dedi: **النُّبَاح** **الأَسْوَد**’in sesidir; yavru köpeğin **نُباح**’ı gibi **يَنْبح** eder.

**بنح** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **البِنَحُ**: bağışlar. Dedim: Aslı **المِنَح**’tır; **المنيحة**’nin cemidir; **الميم** **باء**’ya çevrildi. Dedi: **البُنَحُ** ceylanlardır.

**بحن** : Amr, babasından dedi: **البَحْنَانَة**: tuzlu **الكنعد**’in taşındığı büyük **البحرانية** sepet/torbadır; o, **البَحْوَنة** de olur. Yine böyle: büyük, suyu çok alan **دَلْوُ بَحْوَنِيُّ**. İbnü’l-A‘râbî dedi: Hurmanın bir türüne **بَحْنَةٌ** denir; **ابن بُحَيْنَةَ** bununla adlandırıldı. Dedi: **ابن بَحْنَةَ** kamçıdır. Dedim: Kamçıya **ابن بَحْنَةَ** denildi; çünkü **قُلُوس العَرَاجين**’den düzeltilir. Büyük sepete/torbaya **البَحْنَاءُ** da denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والنون وما يثلثهما)
(حنو) الحاء والنون والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلّ على تعطّف وتعوُّج. يقال حنَوْتُ الشيءَ حَنْواً وحَنَيْتُه، إذا عطفتَه حَنْياً. وحِنْوُ السرج سمِّي بذلك أيضاً، وجمعه أحناء. ومنه حنَتِ المرأة على ولدها تحنُو، وذلك إذا لم تتزوَّجْ مِن بعد أبيهم، وهو من تعطُّفها عليهم. وناقةٌ حنْواء: في ظهرها احديدابٌ. وانحنَى الشيءُ ينحني انحناءً. والمَحْنِية: منعرَج الوادي. وأمّا الْحَنوَة والحِنّاء(1) فَنْبتَان معروفان، ويجوز أن يكون ذلك شاذّاً عن الأصل.‏
(حنب) الحاء والنون والباء أصلٌ واحدٌ يدلّ على الذي دلّ عليه ما قبله، وهو الاعوجاج في الشيء. فالمُحَنَّبُ: الفرسُ البعيدُ ما بين الرّجلين من غير فَحَجٍ؛ وذلك مدحٌ. ويقال إنّ الحنَب اعوجاجٌ في السّاقين. قال الخليل في تحنيب الخيل إنه إنما يوصف بالشدّة، وليس في ذلك اعوجاجٌ. وهذا خلافُ ما قاله أهلُ اللغة.‏
(حنث) الحاءُ والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الإثْم والحَرَج. يقال حَنِثَ فلانٌ في كذا، أي أثِمَ. ومن ذلك قولهم: بلغ الغلام الحِنْثَ، أي بلغ مبلغاً جَرى عليه القلمُ بالطّاعة والمعصية، وأُثبتت عليه ذنوبُه. ومن ذلك الحِنْث في اليمين، وهو الخُلْف فيه. فهذا وجه الإثم. وأمّا قولهم فلان يتحنّث من كذا، فمعناه يتأثّم. والفرق بين أَثِمَ وتَأَثّم، أن التأثُّم التنحِّي عن الإثم، كما يقال حَرج وتحرّج؛ فحَرِجَ وقع في الحَرَج، وتَحَرَّج تنحّى عن الحَرج. وهذا في كلماتٍ معلومةٍ قياسُها واحد.‏
ومن ذلك التحنّث وهو التعبُّد. ومنه الحديث: "أنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم كان يأتِي غار حراء فيتحنَّث فيه الليالي ذوَاتِ العدد".‏
(حنج) الحاء والنون والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الميل والاعوجاج. يقال حنَجْت الحبلَ، إذا فتلْتَه؛ وهو محنوجٌ. وحنَجت الرجلَ عن الشيء: أملتُه عنه. وأَحْنَجَ فلانٌ عن الشيء: عدَل. *فأمّا قولهم للأصل حِنْجٌ فلعلّه من باب الإبدال. وإن كان صحيحاً فقياسُه قياسٌ واحد؛ لأن كلَّ فرعٍ يميل إلى أصله ويرجع إليه.‏
(حنذ) الحاء والنون والذال أصلٌ واحد، وهو إنضاج الشيء. يقال شِواءٌ حَنِيذٌ، أي مُنْضَج، وذلك أن تحمى الحجارة وتُوضَعَ عليه حتى ينضَج. ويقال حنَذت الفرسَ، إذا استحضرتَه شَوطاً أو شوطين(2)، ثم ظاهَرْتَ عليه الْجِلالَ حتى يعرَق. وهذا فرسٌ محنوذٌ وحنيذ. وأما قولهم حَنَذٌ، فهو بلد. قال:‏
تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)‏
ويقولون: "إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)" أي أقِلَّ الماءَ وأكثِرِ النبيذَ. وهو من الباب أيضاً؛ لأنَّها تبقى بحرارتها إذا لم تُكْسَر بالماء.‏
(حنر) الحاء والنون والراء كلمةٌ واحدة، لولا أنها جاءت في الحديث لما كان لِذِكرها وجه. وذلك أنَّ النون في كلام العرب لا تكاد تجيء بعدها راء. والذي جاء في الحديث: "لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)" فيقال إنَّها القسي، الواحدة حَنِيرة. وممكن أن يكون الراء كالملصقة بالكلمة، ويرجع إلى ما ذكرناه من حنيت الشيءَ وحنوْته.‏
(حنش) الحاء والنون والشين أصلٌ واحد صحيحٌ وهو من باب الصَّيد إذا صدتَه. وقال أبو عمرو: الحَنَش كلُّ شيءٍ يُصاد من الطير والهوام وقال آخرون: الحنَش الحيّة وهو ذلك القياس. فأمّا قولهم حَنَشْت الشيء، إذا عطفْتَه، فإن كان صحيحاً فهو من باب الإبدال. ولعله من عَنشْت أو عنَجْت.‏
(حنط) الحاء والنون والطاء ليس بذلك الأصل الذي يقاس منه أو عليه، وفيه أنَّه حَبٌّ أو شبيهٌ به. فالحنطة معروفة. ويقال للرَّمْث إذا ابيضَّ وأدرَكَ قد حَنِط. وذكر بعضُهم أنه يقال أحمر حانط، كما يقال أسود حالكٌ. وهذا محمولٌ على أن الحنطة يقال [لها] الحمراء. وقد ذُكِر.‏
(حنف) الحاء والنون والفاء أصلٌ مستقيم، وهو المَيَل. يقال للذي يمشي على ظُهور قدمَيه أحْنَفُ. وقال قومٌ- وأراه الأصحَّ- إنّ الحَنَفَ اعوجاجٌ في الرجل إلى داخل. ورجل أحنف، أي مائل الرِّجْلين، وذلك يكون بأن تتدانى صدورُ قدمَيه ويتباعد عقِباه. والحنيف: المائل إلى الدين المستقيم. قال الله تعالى:‏
﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، والأصل هذا، تم يُتَّسع في تفسيره فيقال الحنيف النّاسك، ويقال هو المختون، ويقال هو المستقيم الطريقة. ويقال هو يتحنَّف، أي يتحرَّى أقومَ الطرِيق(6).‏
(حنق) الحاء والنون والقاف أصلٌ واحد، وهو تضايُق الشيء. يقال الضُّمَّر مَحانيق. وإلى هذا يرجع الحَنَق في الغيظ، لأنه تضايقٌ في الخُلُق من غير نَُدحة ولا انبساط. قال الشاعر في قولهم مُحْنَق:‏
ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)‏
(حنك) الحاء والنون والكاف أصل واحد، وهو عضوٌ من الأعضاء ثم يحمل عليه ما يقاربُه من طريقة الاشتقاق. فأصل الحَنَك حَنَكُ الإنسان، أقصى فمه. يقال حَنَّكْت الصّبيّ، إذا مضَغت التمر ثم دلكتَه بحنكه، فهو مُحَنّك؛ وحَنَكْته فهو محنوك. ويقال: "هو أشدُّ سواداً من حَنَك الغراب" وهو منقاره، وأمّا حَلَكه فهو سواده. ويقال احتنك الجرادُ الأرضَ، إذا أتى على نبْتها؛ وذلك قياس صحيح، لأنه يأكل فيبلغ حنكَه.‏
ومن المحمول عليه استئصال الشيء، وهو احتناكه، ومنه في كتاب الله تعالى: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. أي أُغوِيهم كلَّهم، كما يُستأْصَل الشيءُ، إلا قليلا.‏
فإن قال قائل: فنحن نقول: حنّكته التّجارُب، واحتَنَكتْه السِّنُّ *احتناكاً، ورجلٌ محتَنَك، فمن أي قياسٍ هو؟ قيل لـه: هو من الباب؛ لأنّه التناهِي في الأمر والبلوغُ إلى غايته، كما قلنا: احتنَكَ الجرادُ النّبت، إذا استأصله، وذلك بلوغُ نهايته. فأما القِدُّ الذي يجمعُ عَرَاصِيف الرّمْل؛ فهو حُنْكة. وهذا على التشبه بالحنك، لأنه منضمٌّ متجمع. ويقال حَنَكْتُ الشيءَ إذا فهمتَه. وهو من الباب، لأنك إذا فهِمتَه فقد بلغتَ أقصاه. والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) حق الحناء أن تكون في مادة (حنن). ويقال فيها "حنان" أيضاً.‏
(2) استحضر الفرس: أعداه. واحتضر الفرس، إذا عدا.‏
(3) الرجز في المجمل واللسان (حنذ). وهو لأحيحة بن الجلاح، كما في معجم البلدان.‏
(4) يقال بوصل الألف وقطعها.‏
(5) تمامه في اللسان: "ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله". وهو من حديث أبي ذر.‏ (6) في المجمل: "أقوم الطرق".‏
(7) البيت من مرثية لقتيلة بنت الحارث بن كلدة، ترثي بها أخاها النضر بن الحارث. انظر حماسة أبي تمام‏  (1: 400) والسيرة 539 جوتنجن. قال السهيلي في الروض الأُنُف (2: 119): "والصحيح أنها بنت النضر لا أخته". وبهذه النسبة وردت في حماسة البحتري 443 واللسان (حنق) والإصابة 884 من قسم النساء. وجعل الجاحظ في البيان (3: 236) هذا الشعر لليلى بنت النضر بن الحارث.‏
(8) من الآية 62 في سورة الإسراء. وفي الأصل: "إلا قليلاً منهم"، تحريف.‏
ـ

##### Türkçe

(حâ ve nûn ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**حنو**) **الحاء** ve **النون** ve illetli harf tek bir asıldır; eğilip şefkat gösterme ve eğrilik/bükülme üzerine delâlet eder. Denir: **حنَوْتُ** şeyi **حَنْواً** ve **حَنَيْتُه**; onu **حَنْياً** eğip büktüğün zaman. Ve eyerin **حِنْوُ**’su da bununla adlandırıldı; çoğulu **أحناء**’dır. Ondandır: kadın çocuğuna **حنَتِ** (şefkat gösterdi) **تحنُو**; bu, babalarından sonra evlenmediği zaman olur; bu, onlara karşı şefkatindendir. Ve **ناقةٌ حنْواء**: sırtında bir hörgüçlenme vardır. Ve şey **انحنَى** (eğildi) **ينحني انحناءً**. Ve **المَحْنِية**: vadinin kıvrımıdır. **الْحَنوَة** ve **الحِنّاء**(1)’ya gelince: ikisi de bilinen iki bitkidir; bunun asıldan şâz olması câizdir.

(**حنب**) **الحاء** ve **النون** ve **الباء** tek bir asıldır; kendisinden öncekinin delâlet ettiği şeye delâlet eder; o da şeyde eğriliktir. Şu hâlde **المُحَنَّبُ**: bacaklar arası uzak olan attır; **فَحَجٍ** olmaksızın; bu bir övgüdür. Ve denir ki **الحنَب** iki bacakta bir eğriliktir. Halîl, atların **تحنيب**’i hakkında dedi ki: ancak şiddetle vasıflanır; bunda eğrilik yoktur. Bu, dil ehlinin söylediğine aykırıdır.

(**حنث**) **الحاءُ** ve **النون** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da günah ve darlıktır. Denir: falan **حَنِثَ** şu hususta; yani günah işledi. Ondandır onların sözü: oğlan **الحِنْثَ**’e ulaştı; yani itaat ve isyan hususunda kalemin kendisi üzerine cereyan ettiği bir mertebeye ulaştı ve günahları kendisi üzerine yazıldı. Ondandır: yeminde **الحِنْث**; o, onda sözden dönmedir. İşte bu, günah yönüdür. “Falan şu şeyden **يتحنّث** eder” sözüne gelince: mânâsı, günah sayar (günah korkusuna girer). **أَثِمَ** ile **تَأَثّم** arasındaki fark: **التأثُّم** günahdan uzak durmaktır; nitekim **حَرج** ve **تحرّج** denir; **حَرِجَ** darlığa düştü, **تَحَرَّج** darlıktan uzaklaştı. Bu, bilinen kelimelerde olup kıyası birdir.

Ve ondandır **التحنّث**; o, ibadete kapanmadır. Ondan hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم sayılı geceler boyunca Hirâ mağarasına gelir, orada **فيتحنَّث** ederdi.”

(**حنج**) **الحاء** ve **النون** ve **الجيم** tek bir asıldır; meyil ve eğriliğe delâlet eder. Denir: **حنَجْت** ipi; onu büktüğün zaman; o **محنوجٌ**’dur. Ve **حنَجت** adamı şeyden: onu ondan çevirdim. Ve falan şeyden **أَحْنَجَ**: saptı. *“Asıl için **حِنْجٌ**” demelerine gelince: belki ibdâl bâbındandır. Sahih ise kıyası tek bir kıyastır; çünkü her fer‘ aslına meyleder ve ona döner.

(**حنذ**) **الحاء** ve **النون** ve **الذال** tek bir asıldır; o da şeyi pişirmektir. Denir: **شِواءٌ حَنِيذٌ**; yani pişmiş; bu, taşların kızdırılıp onun üzerine konulmasıdır, ta ki pişsin. Ve denir: **حنَذت** atı; onu bir koşu yahut iki koşu(2) koşturup sonra üzerine **الْجِلالَ**’ı örttüğün zaman, ta ki terlesin. Ve bu, **فرسٌ محنوذٌ** ve **حنيذ**’dir. “**حَنَذٌ**” sözüne gelince: o bir beldedir. Dedi ki:

تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)

Ve derler: “**إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)**” yani suyu azalt, nebîzi çoğalt. Bu da bâbdandır; çünkü su ile kırılmadığı zaman hararetiyle kalır.

(**حنر**) **الحاء** ve **النون** ve **الراء** tek bir kelimedir; hadiste gelmiş olmasaydı onu anmanın bir yönü olmazdı. Çünkü Arapların كلامında **النون**’dan sonra **راء** neredeyse gelmez. Hadiste gelen: “**لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)**”. Denir ki: bunlar yaylardır; teki **حَنِيرة**. Ve mümkündür ki **الراء** kelimeye yapışık gibi olsun ve bizim “**حنيت** şeyi ve **حنوْته**” diye zikrettiğimize döner.

(**حنش**) **الحاء** ve **النون** ve **الشين** sahih tek bir asıldır; av bâbındandır, onu avladığın zaman. Ebû Amr dedi: **الحَنَش** kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şeydir. Başkaları dedi: **الحنَش** yılandır; o da bu kıyastır. “**حَنَشْت** şeyi” demelerine gelince; onu eğip büktüğün zaman; sahih ise ibdâl bâbındandır. Belki **عَنشْت**’tendir yahut **عنَجْت**’tendir.

(**حنط**) **الحاء** ve **النون** ve **الطاء** o asıl değildir ki ondan yahut ona kıyas yapılsın; onda, bir tane yahut ona benzer bir şey vardır. **الحنطة** bilinir. Ve **الرَّمْث** için, beyazlaşıp olgunlaştığı zaman “**قد حَنِط**” denir. Bazıları zikretti ki “**أحمر حانط**” denir; nitekim “**أسود حالكٌ**” denir. Bu, **الحنطة**’ya [onun] “kırmızı” denmesi üzerine hamledilmiştir. Zikredilmiştir.

(**حنف**) **الحاء** ve **النون** ve **الفاء** dosdoğru bir asıldır; o, meyildir. Ayağının üstleri üzerinde yürüyene **أحْنَفُ** denir. Bir kavim dedi—ve onu daha sahih görüyorum—: **الحَنَفَ** bacağın içe doğru eğriliğidir. Ve **رجل أحنف**; yani iki bacağı meyilli; bu, ayaklarının ön kısımlarının birbirine yaklaşması ve topuklarının uzaklaşmasıyla olur. Ve **الحنيف**: dosdoğru dine meyleden. Allah تعالى dedi ki:

﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، ve asıl budur; sonra onun tefsirinde genişletilir de “**الحنيف** âbid” denir, “o sünnetli olandır” denir, “o yolu dosdoğru olandır” denir. Ve denir: o **يتحنَّف** eder; yani en doğru yolu araştırır(6).

(**حنق**) **الحاء** ve **النون** ve **القاف** tek bir asıldır; o, şeyin daralmasıdır. **الضُّمَّر** için **مَحانيق** denir. Buna döner **الحَنَق** öfkede; çünkü o, ahlâkta bir daralmadır; genişlik ve ferahlık olmaksızın. Şair, onların “**مُحْنَق**” sözünde dedi ki:

ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)

(**حنك**) **الحاء** ve **النون** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, uzuvlardan bir uzuvdur; sonra ona, اشتقاق yolundan ona yakın olan şeyler hamledilir. **الحَنَك**’ın aslı, insanın **حَنَكُ**’ıdır; ağzının en iç kısmı. Denir: **حَنَّكْت** çocuğu; hurmayı çiğneyip sonra onun damağıyla onu ovaladığın zaman; o **مُحَنّك**’tir; ve **حَنَكْته**; o **محنوك**’tur. Ve denir: “o, karganın **حَنَك**’ından daha şiddetli siyahtır”; o, gagasıdır. **حَلَكه**’sine gelince: o, onun siyahlığıdır. Ve denir: çekirge yeri **احتنك** etti; bitkisini yiyip bitirdiği zaman; bu sahih bir kıyastır; çünkü yer ve damağına kadar ulaşır.

Ve ona hamledilen: şeyin kökünü kazımaktır; o, onun **احتناك**’ıdır. Ondan Allah تعالى’nın kitabında: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. Yani onları bütünüyle azdıracağım; şeyin kökünün kazınması gibi; azı müstesna.

Eğer bir söyleyen derse: biz deriz ki “onu tecrübeler **حنّكته** etti” ve “yaş onu **احتَنَكتْه** *احتناكاً” ve “**رجلٌ محتَنَك**”; bu hangi kıyastandır? Ona denir ki: bu bâbdandır; çünkü işte nihayete varmadır ve onun sonuna ulaşmadır; nitekim dedik: çekirge bitkiyi **احتنَكَ** etti; onu kökünden söktüğü zaman; bu, onun nihayetine ulaşmaktır. **القِدُّ**’e gelince ki kumun **عَرَاصِيف**’ini toplar; o, **حُنْكة**’dir. Bu, damağa benzetme üzerinedir; çünkü o, sıkışık, toplanmış olandır. Ve denir: **حَنَكْتُ** şeyi; onu anladığın zaman. Bu da bâbdandır; çünkü onu anladığın zaman onun en uç noktasına ulaşmış olursun. Ve Allah daha iyi bilir.

-------------------------------------------------ـ
(1) **الحناء**’ın hakkı, (حنن) maddesinde olmasıdır. Ve onda “**حنان**” da denir.
(2) **استحضر الفرس**: onu koşturdu. Ve **احتضر الفرس**; koştuğu zaman.
(3) **الرجز** **المجمل** ve **اللسان**’da (حنذ)’dedir. Ve o, **أحيحة بن الجلاح**’ındır; **معجم البلدان**’da olduğu gibi.
(4) Elifin وصل ve قطع ile söylenir.
(5) **اللسان**’da tamamı: “**ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله**”. Ve o, Ebû Zer hadîsindendir.
(6) **المجمل**’de: “**أقوم الطرق**”.
(7) Beyit, **قتيلة بنت الحارث بن كلدة**’nin bir mersiyesindendir; onunla kardeşi **النضر بن الحارث**’i mersiye eder. **حماسة أبي تمام** (1: 400) ve **السيرة** 539 Göttingen’e bak. **السهيلي** **الروض الأُنُف** (2: 119)’da dedi ki: “sahih olan, onun **بنت النضر** olmasıdır, kız kardeşi değil.” Ve bu nisbetle **حماسة البحتري** 443 ve **اللسان** (حنق) ve **الإصابة** 884 kadınlar kısmında vârid olmuştur. **الجاحظ** **البيان** (3: 236)’da bu şiiri **ليلى بنت النضر بن الحارث**’e kıldı.
(8) **الإسراء** sûresinde 62. âyettendir. Asılda: “**إلا قليلاً منهم**”, tahrif.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَنَبُ والتَّحْنِيبُ: احْديدابٌ في وَظِيفَيْ يَدَيِ الفَرَسِ، وليس ذلك بالاعْوجاجِ الشديد، وهو مـمَّا يوصَفُ صاحِبُه بالشِّدَّةِ؛ وقيل: التَّحْنِيبُ في الخَيْل: بُعْدُ ما بَيْنَ الرِّجْلَيْنِ ، من غير فَحَجٍ، وهو مَدْحٌ، وهو الـمُحَنَّبُ. وقيل: الحَنَبُ والتَّحْنِيبُ اعْوِجاجٌ في الساقَيْنِ، يقال من ذلك كلِّه: فرَسٌ مُحَنَّبٌ؛ قال امرؤُ القيس: فَلأْياً بِلأْيٍ ما حَمَلْنا وَلِيدَنا، *  على ظَهْرِ مَحْبُوكِ السَّراةِ، مُحَنَّبِ وقيل: التَّحْنِيبُ اعْوِجاجٌ في الضُّلُوعِ؛ وقيل: التَّحْنِيبُ في الفَرَسِ انْحِناءٌ وتَوْتِيرٌ في الصُّلْبِ واليَدَيْنِ، فإِذا كان ذلك في الرِّجْل، فهو التَّجْنِيبُ، بالجيم؛ قال طَرفة:
وكَرِّي، إِذا نادَى الـمُضافُ، مُحَنَّباً، *  كسِيدِ الغَضَى، نَبَّهْتَه، الـمُتَوَرِّدِ الأَزهري: والتَّحْنِيبُ في الخَيْلِ مـما يوصَفُ صاحبُه بالشِّدَّة، وليس ذلك باعْوِجاجٍ شدِيدٍ. وقيل: التَّحنِيبُ تَوتِيرٌ في الرِّجْلَينِ. ابن شميل: الـمُحَنَّبُ من الخَيلِ الـمُعَطَّفُ العِظامِ. قال أَبو العباس: الحَنْباءُ، عند الأَصْمعي: الـمُعْوَجَّة الساقَيْن في اليدين؛ قال، وهي عند ابن الأَعرابي: في الرِّجْلين؛ وقال في موضع آخر: الحَنْباءُ مُعْوَجَّة الساقِ، وهو مَدْحٌ في الخَيْلِ. وتَحَنَّب فلان أَي تَقَوَّس وانْحَنى. وشَيْخٌ مُحَنَّبٌ: مُنْحَنٍ؛ قال: يَظَلُّ نَصْباً، لرَيْبِ الدَّهْرِ، يَقْذِفُه *  قَذْفَ الـمُحَنَّبِ، بالآفاتِ والسَّقَمِ وحَنَّبَهُ الكِبَرُ وحنَاه إِذا نَكَّسه؛ ويقال: حَنَّبَ فُلانٌ أَزَجاً مُحْكَماً أَي بَناهُ مُحْكَماً فحَناهُ.

##### Türkçe

**الحَنَبُ** ve **التَّحْنِيبُ**: atın iki ön ayağının **وَظِيف**’inde bir içe kıvrılma; bu, şiddetli eğrilik değildir; ve bu, sahibinin şiddetle vasfedildiği şeylerdendir. Ve denildi: atlarda **التَّحْنِيبُ**: **فَحَج** olmaksızın iki bacak arasının uzaklığıdır; ve bu bir övgüdür; ve o, **الـمُحَنَّبُ**’dır. Ve denildi: **الحَنَبُ** ve **التَّحْنِيبُ** iki baldırda bir eğriliktir; bunların hepsinden şöyle denir: **فرَسٌ مُحَنَّبٌ**; İmru’ul-Kays dedi:
فَلأْياً بِلأْيٍ ما حَمَلْنا وَلِيدَنا، *  على ظَهْرِ مَحْبُوكِ السَّراةِ، مُحَنَّبِ

Ve denildi: **التَّحْنِيبُ** kaburgalarda bir eğriliktir; ve denildi: atta **التَّحْنِيبُ**, belkemiğinde ve iki elde bir bükülme ve germe (telleştirme)dir; artık bu iki bacakta olursa, o **التَّجْنِيبُ**’dir, **الجيم** ile; Tarafa dedi:
وكَرِّي، إِذا نادَى الـمُضافُ، مُحَنَّباً، *  كسِيدِ الغَضَى، نَبَّهْتَه، الـمُتَوَرِّدِ

el-Ezherî: atlarda **التَّحْنِيبُ**, sahibinin şiddetle vasfedildiği şeylerdendir; ve bu şiddetli bir eğrilik değildir. Ve denildi: **التَّحنِيبُ** iki bacakta bir germe (telleştirme)dir. İbn Şumeyl: atlardan **الـمُحَنَّبُ**, kemikleri kıvrımlı olan (bükümlü)dır.

Ebû’l-Abbâs dedi: **الحَنْباءُ**, el-Asma‘î’ye göre: iki elde iki baldırı eğri olan (dişi); dedi ki: ve o, İbnü’l-A‘râbî’ye göre: iki bacakta (olan)dır. Ve başka bir yerde dedi: **الحَنْباءُ** baldırı eğri olandır; ve bu, atlarda bir övgüdür.

Ve **تَحَنَّب** falan, yani kavis yaptı ve eğildi. Ve **شَيْخٌ مُحَنَّبٌ**: eğilmiş; dedi:
يَظَلُّ نَصْباً، لرَيْبِ الدَّهْرِ، يَقْذِفُه *  قَذْفَ الـمُحَنَّبِ، بالآفاتِ والسَّقَمِ

Ve yaşlılık onu **حَنَّبَهُ** ve onu eğdi; onu başaşağı ederse. Ve denilir: falan, sağlam bir kemeri **حَنَّبَ** etti; yani onu sağlamca yaptı da onu eğdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التحنيب: احديداب في وظيفي يدي الفرس، وليس ذلك بالاعوجاج الشديد، وقيل هو اعوجاج في الضلوع، وقيل: التحنيب في يد الفرس: انحناء وتوتير في صلبها ويديها، والتجنيب بالجيم وفي بعض نسخ الصحاح بالباء وهو غلط في الرجلين، وقد أشرنا لذلك في موضعه، وقيل: التحنيب: توتير في الرجلين أو هو بعد ما بين الرجلين بلا فحج، وهو مدح، أو هو اعوجاج في الساقين وقيل: في الضلوع، قال الأزهري: والتحنيب في الخيل مما يوصف صاحبه بالشدة، كالحنب، محركة، وهو محنب، كمعظم قال امرؤ القيس:
  فلأيا بلأي ما حملـنـا ولـيدنـا                      على ظهر محبوك السراة محنب قال ابن شميل: المحنب من الخيل المنعطف العظام، وتقول في الأنثى: حنباء، قال الأصمعي: وهي المعوجة الساقين في اليدين، قال: وهي عند ابن الأعرابي: في الرجلين، وقال في موضع آخر: الحنباء: معوجة الساق، وهو مدح في الخيل، وحنب الكبر تحنيبا وحناه إذا نكس، ويقال حنب فلان أزجا محركة: بناه محكما فحناه، نقله الصاغاني والمحنب كمعظم هو الشيخ المنحني من الكبر، وأنشد الليث:
  يظل نصبا لريب الدهر يقذفه                      قذف المحنب بالآفات والسقم ومحنب كمحدث: بئر أو أرض بالمدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام. وتحنب فلان، أي تقوس وانحنى، وتحنب عليه إذا تحنن، مجاز.
 وأسود حنبوب كحلبوب وزنا ومعنى، أي حلوك والنون لغة في اللام.
 ومما يستدرك عليه: حنبا بكسر فنون مشددة مفتوحة: ناحية من نواحي زاذان من شرقي دجلة من سواد العراق.

##### Türkçe

**التحنيب**: atın iki ön ayağının bileklerinde kamburlaşma; bu, şiddetli eğrilik değildir. Ve denildi ki: o, kaburgalarda bir eğriliktir. Ve denildi ki: atın elinde **التحنيب**: belinde ve iki elinde bir bükülme ve germe(=tendirme)dir. Ve **التجنيب** **الجيم** ile; ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında **الباء** ile (gelmiştir) ve o, iki ayakta yanlıştır; buna yerinde işaret etmişizdir. Ve denildi ki: **التحنيب**: iki ayakta bir germe(=tendirme)dir; yahut o, iki ayak arasının açıklığıdır, **فحج** olmaksızın; ve o, övgüdür. Yahut o, iki incikte bir eğriliktir. Ve denildi ki: kaburgalarda. **الأزهري** dedi ki: Ve atlarda **التحنيب**, sahibinin şiddetle vasfedildiği şeylerdendir; **الحنب** gibi, harekeli; ve o, **محنب**’dır; **معظم** gibi. **امرؤ القيس** dedi ki:
  فلأيا بلأي ما حملـنـا ولـيدنـا                      على ظهر محبوك السراة محنب

**ابن شميل** dedi ki: Atlardan **المحنب**, kemikleri bükülmüş olandır. Ve dişide dersin: **حنباء**. **الأصمعي** dedi ki: O, iki elde iki incikleri eğri olandır. Dedi ki: Ve o, **ابن الأعرابي** katında: iki ayaktadır. Ve başka bir yerde dedi ki: **الحنباء**: incik(=bacak) eğrisi; ve o, atlarda övgüdür. Ve **حنب** ihtiyarlık, **تحنيبا** (olarak) ve **حناه**: başını aşağı çevirdiği zaman. Ve denilir: **حنب** falan **أزجا** (harekeli): onu sağlamca bina etti de onu eğdi; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **المحنب** **معظم** gibi: ihtiyarlıktan eğilmiş olan ihtiyardır. Ve **الليث** şu beyti okudu:
  يظل نصبا لريب الدهر يقذفه                      قذف المحنب بالآفات والسقم

Ve **محنب** **محدث** gibi: Medine’de bir kuyu yahut bir arazi; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun. Ve **تحنب** falan, yani: kavis yaptı ve eğildi. Ve **تحنب عليه**: şefkat gösterdiği zaman; mecazdır.

Ve **أسود حنبوب** **حلبوب** gibi, vezin ve mana bakımından; yani: çok siyah. Ve **النون** **اللام**’da bir lehçedir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **حنبا** (kesre ile), **فنون** (şeddeli, fethalı): Irak’ın sevadından, Dicle’nin doğusundan, **زاذان**’ın nahiyelerinden bir nahiye.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَنِبَ
1 حَنِبَ حنب : see the next paragraph.

حنّبهُ
2 حنّبهُ حنبه حنبة , inf. n. تَحْنِيبٌ, It (old age, TA) bent him down. (K, * TA.) [See its quasi-pass., 5.] ― -b2- حنّب أَزَجًا He built firmly a structure of the kind called أَزَج, and made it curved. (K.) ― -b3- تَحْنِيبٌ [as an inf. n. of which the verb, if it have one in any of the following senses, is حُنِّبَ,] also signifies A bending, or curving, and tension [of the sinews] (تَوْتِيرٌ), of the backbone (صُلْب) and fore legs of a horse: (As, S:) or a convexity in the shank (وَظِيف) of each of the fore legs of a horse, (K, * TA,) not being a great curvature, (TA,) and in the backbone (صُلْب): (K:) it is a quality indicative of strength: (Az, TA:) تَجْنِيبٌ (with ج) is [the same] in the hind legs: (As, S, K:) or it [i. e. تحنيب as indicated in the K and by an explanation of مُحَنَّبٌ, but the same explanation is also given to مُجَنَّبٌ,] is width in the space between the hind legs, without what is termed فَجَجٌ [i. e. straddling], or فَحَجٌ [i. e. the having the fore parts of the feet near together and the heels distant, or having the legs wide apart (like فَجَجٌ), or having the thighs or the middles of the legs wide apart]; (so accord. to different copies of the K;) which is a quality approved: (TA:) or a curving in the سَاقَانِ [here app. meaning the hind legs, or rather the hind shanks; see مُحَنَّبٌ]: as also حَنَبٌ [an inf. n. of which the verb, if it have one, is app. ↓ حَنِبَ]: (K:) or a curving of the ribs. (TA.) [See تَجْنِيبٌ: and see also مُحَنَّبٌ.]

تحنّب
5 تحنّب تحنب He (a man, S) was, or became, crooked, curved, or bent. (S, K.) ― -b2- [And hence,] تحنّب عَلَيْهِ (tropical:) He was, or became, affected with compassion for him. (K, TA.)

حَنْبَآءُ
حَنْبَآءُ حنبآء : see what follows.

مُحَنَّبٌ
مُحَنَّبٌ محنب An old man bent (K, TA) with age. (TA.) ― -b2- A horse characterized by what is termed تَحْنِيبٌ: (K:) [see 2:]) accord. to A 'Obeyd, wide in the space between the hind legs, without فَجَجٌ, or فَحَجٌ: (so accord. to different copies of the S: [see these terms explained above, conj. 2:]) an epithet of commendation: (S:) accord. to ISh, having curved bones: the mare, he says, is termed ↓ حَنْبَآءُ: and this latter, accord. to As, is an epithet applied to a mare curved in the سَاقَانِ [or shanks] of the fore legs: or, accord. to IAar, in [the shanks of] the hind legs: or, as he says in another place, curved in the ساق [here app. meaning the hind shank]. (TA.) [See also مُجَنَّبٌ.]

##### Türkçe

**حَنِبَ**
1 **حَنِبَ** حنب: bir sonraki paragrafa bak.

**حنّبهُ**
2 **حنّبهُ** حنبه حنبة, mastar ismi **تَحْنِيبٌ**, O (ihtiyarlık, TA) onu aşağı doğru büktü. (K, * TA.) [Onun yarı-edilgenine, 5’e bak.] ― -b2- **حنّب أَزَجًا** O, **أَزَج** denilen türden bir yapıyı sağlamca inşa etti ve onu kavisli yaptı. (K.) ― -b3- **تَحْنِيبٌ** [mastar ismi olarak; bunun fiili, aşağıdaki mânâlardan herhangi birinde varsa, **حُنِّبَ**’dir,] ayrıca, bir atın belkemiğinin (**صُلْب**) ve ön ayaklarının sinirlerinin bükülmesi yahut kavislenmesi ve gerilmesi (**تَوْتِيرٌ**) mânâsına gelir: (As, S:) yahut bir atın ön ayaklarının her birinin incik kısmında (**وَظِيف**) büyük bir kavis olmayacak şekilde (TA) bir dışbükeylik, (K, * TA,) ve belkemiğinde (**صُلْب**): (K:) bu, kuvvete delâlet eden bir niteliktir: (Az, TA:) **تَجْنِيبٌ** (ج ile) arka ayaklarda [aynısı]dır: (As, S, K:) yahut o [yani K’da işaret edildiği ve **مُحَنَّبٌ**’un bir açıklamasıyla; fakat aynı açıklama **مُجَنَّبٌ**’a da verilir,] arka ayaklar arasındaki boşlukta genişliktir; **فَجَجٌ** denilen şey olmaksızın [yani bacakları açarak durma], yahut **فَحَجٌ** [yani ayakların ön kısımlarının birbirine yakın, topukların uzak olması; yahut bacakların ( **فَجَجٌ** gibi) genişçe ayrık olması; yahut uylukların yahut bacakların orta kısımlarının ayrık olması] olmaksızın; (K’nın farklı nüshalarına göre böyle;) bu, beğenilen bir niteliktir: (TA:) yahut **سَاقَانِ**’de bir kavislenme [burada görünüşe göre arka ayaklar, yahut daha ziyade arka incikler kastedilmektedir; **مُحَنَّبٌ**’a bak]: bunun gibi **حَنَبٌ** [mastar ismi; bunun fiili, eğer varsa, görünüşe göre aşağıdaki ↓ **حَنِبَ**’dir]: (K:) yahut kaburgaların kavislenmesi. (TA.) [**تَجْنِيبٌ**’e bak: ayrıca **مُحَنَّبٌ**’a da bak.]

**تحنّب**
5 **تحنّب** تحنب O (bir adam, S) eğri, kavisli yahut bükük oldu, yahut öyle hâle geldi. (S, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **تحنّب عَلَيْهِ** (mecaz:) O, ona karşı merhametle etkilendi, yahut öyle hâle geldi. (K, TA.)

**حَنْبَآءُ**
**حَنْبَآءُ** حنبآء: aşağıdakine bak.

**مُحَنَّبٌ**
**مُحَنَّبٌ** محنب Yaşlılıktan (K, TA) bükülmüş bir ihtiyar. (TA.) ― -b2- **تَحْنِيبٌ** denilen şeyle nitelenmiş bir at: (K:) [2’ye bak:]) A 'Obeyd’e göre, arka ayaklar arasındaki boşlukta geniş; **فَجَجٌ** yahut **فَحَجٌ** olmaksızın: (S’nin farklı nüshalarına göre böyle: [bu terimlerin yukarıda, 2’de, açıklanmış hâline bak:]) övgü sıfatı: (S:) ISh’ye göre, kemikleri kavisli olan; kısrağa, o der ki, ↓ **حَنْبَآءُ** denir: ve bu sonuncusu, As’a göre, ön ayakların **سَاقَانِ**’inde [yahut inciklerinde] kavisli olan bir kısrağa verilen bir sıfattır: yahut IAar’a göre, arka ayakların [inciklerinde]: yahut, onun başka bir yerde dediği gibi, **ساق**’ta kavisli [burada görünüşe göre arka incik kastedilmektedir]. (TA.) [Ayrıca **مُجَنَّبٌ**’a da bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَنِبَ
حَنِبَ A ( n. ac. حَنَب 4 ),
a.  Was bow-legged ( horse ).

تَحَنَّبَ
تَحَنَّبَ V ,
a.  Was bent, bowed down ( old man ).

b.  [ 'Ala ], Felt pity for, pitied.

حَنْبَل
حَنْبَل
a.  Dwarf.

##### Türkçe

**حَنِبَ**
**حَنِبَ** A (isim-iş. **حَنَب** 4),
a. (at) çarpık bacaklı idi.

**تَحَنَّبَ**
**تَحَنَّبَ** V,
a. (yaşlı adam) eğilmiş, kamburlaşmış idi.

b. [ **'Ala** ], acıdı; merhamet etti.

**حَنْبَل**
**حَنْبَل**
a. Cüce.
