# حنذ (ح-ن-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kızartılmış et demektir

- Harfler: ح - ن - ذ
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَنِيذٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/siga/%D8%AD%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A%D8%B0%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Kızartılmış et | 1 | 1 | [11:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/ayet/11:69.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kaldınız
2. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Buzağı demektir
3. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İbrahim
4. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
5. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Süllem” merdiven demektir
6. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
7. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حنذ |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%8A.md), [نضج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AC.md), [طبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE.md), [صلى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [نيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kızgın taşlar arasında veya üzeri örtülü çukurda içindeki su ve yağ damlayacak derecede pişirme |
| Çekirdek Özet 2 | İkramın hızını, kusursuz olgunluğunu ve konuğa sunulan nimetin tam kıvamında hazırlanışını niteleme |
| Çekirdek Özet 3 | Isının ve baskının nesnenin özündeki fazlalığı dışarı atarak onu yetkin ve arı hale getirmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin sıradan ve alelade bir ızgara veya kavurma sanılarak taş fırında öz suyuyla olgunlaşma nüansının yitirilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حن | İçsel bir eğilim, bükülme, sıkışma, içten dışa doğru yoğun bir hareket ve sızlanma veya çekilme hissi barındıran iç hareket; nitekim [حنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%86.md) içten gelen şefkat ve özlem iniltisini, [حنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%83.md) ağız içi kavis ve derin tecrübeyi, [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) bir yöne kararlılıkla bükülmeyi, [حنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AB.md) günah veya yeminden dönme ağırlığını, [حنجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AC%D8%B1.md) ise nefesin daralıp sıkıştığı boğaz boğumunu ifade eder. | ذ | Yayılma, akma ve uç noktaya varıp dışa sızma niteliği katan peltek ze harfi, içteki ısının ve sıkışmanın neticesinde iç suyun ve yağın damla damla dışarı süzülmesini sağlayarak anlama taşlar arasında gömülerek terletilme ve damlatılarak pişirilme özelleşmesini kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, kuşatma, hapsetme | Isının ve nesnenin dış çevreyle bağını keserek belirli bir kapalı alana, kuyuya veya taşların arasına sıkıştırılması |
| ن | Balık, tohum, filiz; içsel canlılık, gizli öz, süreklilik | Nesnenin kendi bünyesinde saklı olan öz suyun, yağın ve iç dinamizmin uyarılması |
| ذ | Kapı dili, işaret, hareket, akış çizgisi (Arap yazısında د imgesinin yoğunlaşmış türevi) | Kuşatılan ve içeriden ısınan nesnenin özünün damla damla, süzülerek dışarıya akması, terlemesi ve açığa çıkması |
| حنذ | Çevrelenmiş kapalı alanda hapsedilen özün ısı ve baskı altında terleyip dışarı sızması | Etin veya nesnenin kızgın taşlarla örtülüp hapsedilerek kendi yağı ve suyunu damlatıncaya kadar içten dışa tam pişirilmesi hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde bir çukur kazılıp içine kızgın taşlar (rıdâf) dizilerek etin bu taşlar arasına konması, üzerinin örtülüp gömülmesi ve etin kendi yağı damlayarak için için tam pişmesi; ayrıca atın koşturulduktan sonra üzerine örtüler örtülerek terletilmesi (hınâz). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem recez şairi el-Accâc bir beytinde yaban eşeklerinin güneşin kızgın taşlar üzerindeki yakıcı sıcağından duyduğu ürküntüyü bu kökle tasvir eder: ورَهِبا من حَنْذِه أنْ يَهْرَجا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Meyyâde bir beytinde yıkayıcı kadınların sabah erkenden getirdiği sıcak suyu aynı kökten türeyen isimle anar: إِذا باكَرَتْهُ بالحَنِيذَ غَواسلُهْ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حنذ kökü, Güneybatı Sami sahasında ve özellikle bedevi Arap kültürünün göçebe çöl mutfağında son derece özelleşmiş bir teknik terim olarak belirginleşir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) doğrudan ح-ن-ذ kök dizilişi ortak bir fiil kökü olarak tespit edilmemekte; buna mukabil kökün taşıdığı «ısı altında terletme, iç yağını ve suyunu çıkarma» anlamı, içbükeylik ve bükülme bildiren ortak Sami biliteral çekirdeği *ḥ-n tabanına bağlanmaktadır. İbranicede bu taban iç organların, şefkatin veya kavisin ifadesinde (ḥnn / ḥnt köklerinde tahnit etme, baharatla terletip kurutma çağrışımlarıyla) görülürken, Arapçada peltek zâl sesinin katılımıyla kapalı ısıtma, buharı hapsetme ve taşlar arasında kızartma şeklinde somut bir mutfak ve terbiye ameliyesine dönüşmüştür. Kökün Sami dilleri genelindeki yaygınlığı sınırlı olup Arapçadaki varlığı çöl şartlarındaki fırınlama tekniğinin dilselleşmiş özgün bir mirasıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حنذ kökünden türeyen fiil ve sıfatlar | Eti kızgın taşlar arasında gömmek, atı terletmek, şarabı su katmadan sert bırakmak anlamlarında iç ısının dışa vurumunu ifade eden birincil türetimler | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerindeki *ḥ-n çekirdeği | Doğrudan üçlü kök denkliği sınırlı olmakla birlikte, iç organları ısıtma, sızlama ve kurutma bildiren türevlerle kavramsal akrabalık mevcuttur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu fonetik dizilişte doğrulanabilir bir soydaş kelime tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حنذ | Anlamlı | Taşta pişirmek, terletmek | Eti kızgın taşlar arasında damlayacak şekilde pişirmek veya atı terletmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%86.md) | Anlamlı | Kulak, kulak memesi | Küçük kulaklı olmak veya kulağın dış kıvrımı (el-huzennatân) | Kur'an'da geçmez; organ ismi |
| نحذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| نذح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| ذحن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| ذنح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حنذ | Merkez | Taşta gömülü pişirme | Isının hapsedilerek etin yağının ve suyunun damlatılması yoluyla olgunlaşması | Kızgın taşlar arasında, üzeri kapatılarak için için pişirilen kebap |
| [شوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Ateşte doğrudan kızartma | Ateşin alevi veya közü üzerinde açıkta yapılan kızartma | حنذ kapalı ve taşlar arasında iken [شوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%8A.md) doğrudan ateş temasını içerir |
| [نضج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AC.md) | Komşu | Pişkinlik ve olgunluk | Yiyeceğin veya meyvenin tam kıvamına gelip çiğliğinin kalmaması durumu | [نضج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AC.md) pişmenin ulaştığı kemal halidir; حنذ ise belirli bir pişirme yöntemidir |
| [طبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE.md) | Komşu | Tencerede kaynatarak pişirme | Sıvı veya su yardımıyla tencerede kaynatıp yumuşatma | [طبخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%AE.md) sulu yemek pişirmeyi, حنذ ise susuz ve kendi yağıyla pişirmeyi ifade eder |
| [صلى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) | Komşu | Ateşe maruz bırakma | Isıya maruz kalıp yanma, tutuşma veya kavrulma | [صلى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) yakıcı ateşe doğrudan maruz kalmayı anlatır, nezaket ve lezzet amacı taşımaz |
| [نيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%A3.md) | Zıt | Çiğlik, pişmemişlik | Ateş veya ısı görmemiş, olgunlaşmamış, etin veya gıdanın ham kalması hali | Pişkinliğin, terlemenin ve hazır oluşun tam karşıtı olan hamlık durumu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حنذ | Taşta pişmiş, yağı damlayan kebap | Isının örtülü taşlar arasında hapsedilerek etin öz suyuyla pişirilmesi | Kesin |
| Latince | Assatus, torrefactus | Fırınlanmış, kavrulmuş, pişirilmiş | Ateşte veya fırında kurutularak pişirilmeyi karşılar; kızgın taş çukuru tekniğini tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | Pit-roasted, stone-broiled | Çukurda veya taşta fırınlanmış | Yerin altına veya kızgın taşlar arasına gömülerek pişirilen eti tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Auf heißen Steinen gebraten | Sıcak taşlarda kızartılmış | Taş ısısıyla ağır ağır ve suyunu damlatarak pişirme sürecini tarif eder | Güçlü |
| Fransızca | Rôti à l'étouffée, cuit sous la cendre | Kendi buharında/közde pişmiş | Hava almayan kapalı ortamda kendi buharı ve yağıyla pişme nüansını yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford English Dictionary, Georges Latin-Deutsches Handwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَنِيذٍ (Sıfat / Mef'ûl anlamında fa'îl) | Kızgın taşlar arasında nar gibi kızartılmış, yağı damlayan semiz dana kebabı | İbrahim aleyhisselamın melek misafirlerine ikram hazırladığı kıssa bağlamı (Hûd [11:69](https://lisan.digital/tr/ayet/11:69.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | İlgili kök kelam ilminin ana kavramsal tartışmalarında ıstılah olarak yer almamıştır | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Ziyafet, misafirperverlik ve kurban fıkhı | Misafire ikram edilecek yemeğin en kaliteli ve en iyi pişmiş kısımdan seçilmesinin fazileti | Mükellefin ikramda cömertlik, özen ve misafiri bekletmeksizin en yetkin yemeği sunma yükümlülüğü |
| Tefsir | Hûd suresi 69. ayetin lafız tahlili | Hanîz kelimesinin pişirilme tarzı; taşlar arasında (rıdâf) yağı damlayarak pişmesi ile semiz buzağının hızlıca sunulması arasındaki belagat | İbrahim aleyhisselamın konukseverliğinin zarafeti, sürati ve etin çiğ veya yanık değil tam kıvamında oluşu |
| Hadis | At eğitimi ve terbiye rivayetleri | Atların ciğerlerini açmak ve onları harbe hazırlamak için örtüler altında koşturulup terletilmesi (hınâz) uygulaması | Hayvanın veya nefsin terletilip arındırılarak çevik ve göreve hazır hale getirilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İkram ahlakı ve nebevi sünnet | Kusursuz infak ve hürmet | Misafire verilen değeri en yetkin amelle somutlaştırma | Sunulan ikramın baştan savma değil, iç ve dış olgunluğu tam bir emek ürünü olması | Güçlü |
| İlmi | Isı ve faz değişimi dinamiği | Kapalı kapta ısıl dönüşüm | Nesnenin kendi iç basıncı ve ısısıyla olgunlaşması | Dış alevin tahrip edici etkisinden korunup taşın dengeli ısısıyla özün saflaşması | Muhtemel |
| Siyasi | Diplomasi ve elçi ağırlama | En üst düzey ağırlama protokolü | Karşı tarafa verilen değeri izhar ederek güven bağı kurma | İbrahim'in melek elçilere tanımsız bir endişe duymadan önce derhal en mükellef ziyafeti sunması | Güçlü |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve cömertlik | Katma değerli zenginlik üretimi | Ham maddeyi (buzağı) emek ve ustalıkla en yüksek kıymete eriştirme | Malın en iyisini saklamayıp başkasına fayda sağlayacak şekilde tüketim alanına açma | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Adyabatik olgunlaşma ve kapalı sistem ısıl denge | Dışarıdan doğrudan alev teması olmadan, ısı depolayan ortamın (kızgın taş) enerjisiyle sistemin kendi suyunu salıp faz değiştirerek dengeli bir iç olgunluğa erişmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Baskı altında arınma ve kriz yönetimi pedagojisi | Bireyin veya toplumun dışsal örtüler ve zorlayıcı koşullar altında terletilerek bünyesindeki atıllıkları, lüzumsuz fazlalıkları atması ve yetkinleşmesi | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin herhangi bir kuru et, sıradan bir ızgara veya alelade bir haşlama gibi genel ve yüzeysel bir et yemeği olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hûd suresi 69. ayetteki kullanım; çöl şartlarında en yüksek emek, cömertlik ve hürmeti simgeleyen, taşlar arasında kendi yağı damlatılarak pişirilmiş kusursuz bir ziyafet zarafetini ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbrahim peygamberin elçileri ağırlama ahlakındaki olağanüstü özenin, hızın («fema lebise») ve en değerli varlığını en ince yöntemle pişirip sunma erdeminin sıradan bir yemek ikramına indirgenmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın lafız tasarrufundaki bedevi ve tarihsel arka planın nasıl ahlaki bir zarafet ve cömertlik şaheserine dönüştüğünü gösterir; bir peygamberin misafire gösterdiği ihtimamın lafız düzeyindeki zirve ifadesidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrahim aleyhisselama meleklerin gelişini, İshak ve Yakub müjdesini ve Lut kavminin helak haberini ihtiva eden peygamber kıssaları bağlamında belirleyicidir (Hûd [11:69](https://lisan.digital/tr/ayet/11:69.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yalnızca «kızartılmış buzağı» mealiyle geçiştirilen ifadenin ardındaki pişirme tekniğini, etin için için pişip yağının damladığı taze ve sıcak sunum nüansını ortaya koyarak kıssadaki misafirperverlik portresini canlı kılar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taşların sıcaklığıyla üzerindeki örtü altında gömülerek kendi yağı ve suyu damlayıncaya dek tam pişirilen et.
- Soyut anlam: Dış müdahalenin ve kontrollü ısının etkisiyle bünyedeki gizli fazlalıkların süzülüp özün yetkin ve lezzetli bir kıvama ulaşması.
- Sistematik karşılık: Değer verme, cömertlik ve mükellefiyeti en yüksek kalitede ve gecikmeksizin ifa etme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$Q \xrightarrow{\Delta H_{\text{in}}, \, P} \Phi(S) - \delta L = K_{\text{opt}}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $Q$ işlenmemiş ham potansiyeli (ikram edilecek eti), $\Delta H_{\text{in}}$ kapalı ortamda taşlar arasında hapsedilen içsel ısı transferini, $P$ üzerinin örtülmesiyle oluşan iç basıncı ve kuşatmayı temsil eder. $\Phi(S)$ nesnenin kendi özünün olgunlaşma fonksiyonunu, $\delta L$ dışarıya damlayan lüzumsuz sıvı ve yağ sızıntısını (terleme payını), $K_{\text{opt}}$ ise pişkinliğin, ziyafetin ve lezzetin en yetkin optimal sonucunu (hanîz kıvamını) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D8%B0/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/ayet/11:69.md) — حَنِيذٍ

وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ

Meal (IK): Elçilerimiz İbrahim’e müjdelerle gelmiş: Selam, demişlerdi de o; Selam, demiş ve beklemeden onlara kızartılmış bir buzağı ikram etmişti.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kızartılmış et demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والذال والنون معهما
ح ن ذ، ح ذ ن يستعملان فقط
حنذ:
الحَنْذُ: اشتِواءُ اللَّحْم المَحْنوذ بالحِجارة المُسَخَّنة، تقول: أَنا أَحْنِذُهُ حَنْذاً، قال العجاج:
ورَهِبا من حَنْذِه أنْ يَهْرَجا
يَعني الحُمرانَ يَحْنِذُها حَرُّ الشَّمْس على الحِجارة.
قال أبو أحمد: الحَنْذُ مصدر،والحَنيذ والحَنْذ اسمان للَّحْم، وقد يُسَمَّى الشَيءُ بالمصدر، إلاّ أنّ هذا لم يُرَدْ به المصدر، وقوله تعالى: "فما لَبِثَ أن جاءَ بعِجْلٍ حَنيذ" أي:مَشْويّ.
حذن: الحُذَنَّتانِ: الأُذُنان.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الذال** ve **النون**’un ikisiyle birlikte olanı

**ح ن ذ**, **ح ذ ن** yalnızca kullanılırlar.

**حنذ**:
**الحَنْذُ**: ısıtılmış taşlarla **المَحْنوذ** etin pişirilmesi; dersin ki: Ben onu **حَنْذاً** olarak **أَحْنِذُهُ**. **العجاج** dedi ki:
ورَهِبا من **حَنْذِه** أنْ يَهْرَجا
Yani iki kızılı; güneşin sıcağı taşların üzerinde onları **يَحْنِذُها**.

**أبو أحمد** dedi: **الحَنْذُ** bir mastardır; **الحَنيذ** ve **الحَنْذ** et için iki isimdir; ve bazen şey mastarla adlandırılır; ancak bunda mastar kastedilmemiştir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “فما لَبِثَ أن جاءَ بعِجْلٍ **حَنيذ**” yani: kızartılmış.

**حذن**: **الحُذَنَّتانِ**: iki kulak.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَنَذْتُ الشاةَ أَحْنِذُها حَنْذاً، أي شَوَيْتُها وجعلتُ فوقها حِجارةً مُحْماةً لتُنضِجَها، فهي حَنيذٌ. وحَنَذْتُ الفرسَ أَحْنِذُهُ حَنْذاً، وهو أن تُحْضِرَه شَوطاً أو شوطين، ثم تُظاهِرُ عليه الجِلالَ في الشمس ليعرَق، فهو مَحْنوذٌ وحَنيذٌ. والحَنْذُ: شدّة الحرِّ وإحراقُه. يقال: حَنَذَتْهُ الشمسُ، أي أحرقتْه.

##### Türkçe

**حَنَذْتُ** koyunu **أَحْنِذُها** **حَنْذاً**; yani onu kızarttım ve pişirsin diye onun üstüne kızdırılmış taşlar koydum; o da **حَنيذٌ**dur. Ve **حَنَذْتُ** atı **أَحْنِذُهُ** **حَنْذاً**; bu, onu bir koşu yahut iki koşu koşturup, sonra terlesin diye güneşte onun üzerine örtüleri örtmendir; o da **مَحْنوذٌ** ve **حَنيذٌ**dur. Ve **الحَنْذُ**: sıcağın şiddeti ve onun yakmasıdır. Denilir ki: **حَنَذَتْهُ** güneş; yani onu yaktı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ذ ن
حنذ ، حذن
استعمل من وجوهه : حنذ ، حذن .
حنذ : قال الليث : الحَنْذُ : اشْتِوَاءُ اللحْمِ بالحِجَارة المُسَخَّنة ، تقول : حَنَذْتُه حَنْذاً ، وقال في قولِ الله جلّ وعزّ : ( فَمَا لَبِثَ أَن جَآءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ ) ( هُود : 69 ) . قال : مَحْنوذٌ مَشْوِيٌّ .
سَلَمَةُ عنِ الفرَّاء قال : الحَنِيذُ : ما حفَرْت له في الأرْضِ ثمَّ غَمَمْته وهوَ من فِعْلِ أهلِ البادِيَةِ معْرُوف ، وهو مَحْنوذٌ في الأصْل ، قدْ حُنِذَ فهُوَ مَحْنوذٌ ، كما قيلَ : طَبِيخٌ ومَطْبُوخٌ .
وقال في كتاب ( المصادِرِ ) : الخَيْل تُحنَّذُ إذا أُلْقِيَتْ عَلَيْها الجِلاَلُ بعضُها عَلَى بَعض لِتَعْرَقَ .
قال : ويقال : إذا سَقَيْتَ فاحْنِذْ يَعني أخْفِسْ ، يُرِيدُ أقِلَّ الماء وأَكثِر النَّبِيذ . قال : وأَعْرَق في مَعْنى أَخْفَسَ .
وأَخبرني المُنْذري عن أبي الهيْثَم أَنّه أَنكرَ ما قاله الفرَّاء في الإحنْاذِ أنّه بمعْنى أخْفسَ وأعْرَقَ وعَرَفَ الإخفاس والإعْرَاقَ .
وقال أبو عمر : قال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : شَرَابٌ مُحْنَذٌ ومُخْفَسٌ ومُمْذًى ومُمْهًى إذا أُكثِرَ مِزَاجُه بالماء ، وهذا ضِدُّ ما قاله الفرَّاء .
وقال أبو الهيْثَم : أصلُ الحَنِيذِ من حِناذ الخيْل إذا ضُمِّرَتْ . وحِناذها أن يُظاهَرَ عليهَا جُلٌّ فوق جُلَ حتى تُجلَّلَ بأَجلاَلٍ خمسةٍ أو ستة ليَعْرَقَ الفرسُ تحْتَ تلك الْجِلاَلِ ويُخْرِجَ العَرَقُ شحمَه كيلاَ يتنفس تنفُّساً شديداً إذا أُجرى . قال : والشِّوَاءُ المحنوذُ الذي قد أَلْقيت فوقه الحجارَةَ المَرْضُوفَةَ بالنار حتى يَنْشَوى انْشِواءً شديداً فَيتهَرَّى تحتها .
ويقال : حنَذْنا الفرسَ نحنِذُه حَنْذاً وحِناذاً أي ظاهَرنا عليه الجِلاَلَ حتى يعرق تَحْتَها .
وقال أبو عُبَيْد : الحَنِيذُ : الشِّوَاءُ الذي لم يُبَالَغْ في نُضْجه ، قال : ويقال : هو الشِّوَاءُ المَغْمُومُ . وقال شمر : الحنيذ من الشواء : الحار الذي يقطر ماؤه وقد شُوِي ، وروى عن شَمِر ابن عَطِيَّة أنه قال في قوله : ( جَآءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ ) ( هود : 69 ) هو الذي يَقْطُر مَاؤُه وقد شُوِي وهذا أَحْسنُ ما قيل فيه .
وقال شمر : الحَنِيذُ : الماءُ السُّخْنُ . وأَنْشَد لابن مَيَّادَةَ :
إذا بَاكَرَتْه بالْحَنِيذ غَوَاسِلُهُ
قال شمر : الحَنِيذُ من الشِّوَاءِ : النَّضِيجُ وهو أن تَدُسَّه في النَّار وقد حَنَذَه يَحْنِذُه حَنْذاً ويقال : أَحْنِذِ اللَّحْمَ أي أنضجه .
قلت : وَقَدْ رأيتُ بوادي السِّتَارَيْن من ديار بني سَعْد عَيْنَ ماء عليه نَخْلٌ زَيْنٌ عامِرٌ وقُصُورٌ من قُصُورِ مياه العرب يقال لذلك الماء : حَنِيذ ، وكان نَشِيلُه حارّاً فإذا حُقِنَ في السِّقَاء وعُلِّق في الهواء حتى تَضْرِبَه الرِّيحُ عَذُبَ وطابَ .
وفي أَعْرَاضِ مدينة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قَرْيَةٌ فيها نَخْلٌ كثير يقالُ لها : حَنَذ . وأَنْشَدَ ابْنُ السِّكِّيت لبعض الرُّجازِ يصفُ النَّخْلَ وأنه بحذاء حَنَذ ويُتَأَبَّرُ منه دون أن يُؤْبَر فقال :
تَأبَّرِي من حَنَذٍ فَشُولي
تَأَبَّرِي يا خَيْرَةَ الفَسِيلِ
إذْ ضَنَّ أَهْلُ النَّخْلِ بالْفُحُولِ
ومعنى تَأَبري أي تلقَّحي وإن لم تُؤَبَّري برائحة حِرْق فحاحيل حَنَذ : وذلك أَنَّ النَّخْلَ إذا كان بحذاء حائِطٍ فيه فُحّالٌ مما يلي مَهَبَّ الجنوبِ فأنها تَتَأَبَّرُ برَوَائحها وإن لم تُؤَبَّرْ ، وقوله : فَشُولي ، شبَّهها بالنَّاقَةِ التي تَلْقَح فَتَشُولُ ذَنَبها أي ترفَعُه .
حذن : أبو عُبَيْد عن الأَحْمَرِ : الحُذُنَّتَانِ : الأذُنَانِ . قلت : والواحدة حُذُنَّةٌ وحُذْنُ الرَّجُلِ وحُذْلُه : حجزته .
والْحَوْذَانَةُ : بَقْلةٌ من بُقُولِ الرِّياضِ رَأَيتُها في رياض الصَّمَّان وقِيعَانها ، ولها نَوْرٌ أصفرُ رائحتُه طيِّبَةٌ وتجمعُ الحوذَان .

##### Türkçe

ح ذ ن
**حنذ** , **حذن**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **حنذ** , **حذن** .

**حنذ** : Leys dedi: **الحَنْذُ**: ısıtılmış taşlarla etin pişirilmesidir; dersin ki: **حَنَذْتُه حَنْذاً**. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: **( فَمَا لَبِثَ أَن جَآءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ )** (Hûd: 69). Dedi: **مَحْنوذٌ**: kızartılmıştır.

Seleme, Ferrâ’dan: dedi: **الحَنِيذُ**: onun için yerde kazdığın, sonra onu örttüğün şeydir; ve o, bedevîlerin fiilinden bilinen (bir şey)dir. Ve o aslında **مَحْنوذٌ**dur; gerçekten **حُنِذَ** olmuştur, o hâlde o **مَحْنوذٌ**dur; nitekim denildi: **طَبِيخٌ** ve **مَطْبُوخٌ**.

Ve (المصادِر) kitabında dedi: Atlar, üzerlerine örtülerden bazısı bazısının üstüne atıldığı zaman, terlesin diye **تُحنَّذُ**.

Dedi: Ve denilir: “Suladığın zaman **فاحْنِذْ**” yani **أخْفِسْ**; muradı: suyu azalt, **النَّبِيذ**i çoğalt. Dedi: Ve **أَعْرَق** “**أَخْفَسَ**” mânâsındadır.

Ve Münzirî bana Ebü’l-Heysem’den haber verdi: O, Ferrâ’nın **الإحنْاذِ** hakkında söylediğini—onun **أخْفَسَ** ve **أَعْرَقَ** mânâsında olduğunu—inkâr etti; ve **الإخفاس**ı ve **الإعْرَاق**ı bildi.

Ve Ebû Ömer dedi: Ebü’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **شَرَابٌ مُحْنَذٌ** ve **مُخْفَسٌ** ve **مُمْذًى** ve **مُمْهًى**: su ile karıştırması çoğaltıldığı zaman (denir); ve bu, Ferrâ’nın söylediğinin zıddıdır.

Ve Ebü’l-Heysem dedi: **الحَنِيذِ**in aslı, zayıflatıldıkları zaman atların **حِناذ**ındandır. Ve onların **حِناذ**ı: üzerine bir örtünün üstüne bir örtü bindirilmesidir; ta ki beş yahut altı örtü ile örtülmüş olsun; at, o örtülerin altında terlesin ve ter, yağını çıkarsın diye; koşulduğu zaman şiddetli bir nefes alışla nefes almasın diye. Dedi: Ve **الشِّوَاءُ المحنوذُ**: üzerine ateşle yığılmış taşları attığın (şey)dir; ta ki şiddetli bir pişme ile pişsin de onun altında parçalanıp dağılsın.

Ve denilir: **حنَذْنا الفرسَ نحنِذُه حَنْذاً وحِناذاً**; yani üzerine örtüleri bindirdik, ta ki onun altında terlesin.

Ve Ebû Ubeyd dedi: **الحَنِيذُ**: pişirilmesinde mübalağa edilmeyen kızartmadır. Dedi: Ve denilir: o, **الشِّوَاءُ المَغْمُومُ**dur. Ve Şemir dedi: kızartmadan **الحنيذ**: suyu damlayan sıcak (şey)dir; hâlbuki pişirilmiştir. Ve Şemir b. Atıyye’den rivayet edildi ki o, şu sözü hakkında dedi: **( جَآءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ )** (Hûd: 69): o, suyu damlayan, hâlbuki pişirilmiş olandır; ve bu, onun hakkında söylenenin en güzeli (olanı)dır.

Ve Şemir dedi: **الحَنِيذُ**: sıcak sudur. Ve İbn Meyyâde’den inşâd etti:
إذا بَاكَرَتْه بالْحَنِيذ غَوَاسِلُهُ

Şemir dedi: kızartmadan **الحَنِيذُ**: iyice pişmiş olandır; ve o, onu ateşe gömmendir. Ve gerçekten onu **حَنَذَه يَحْنِذُه حَنْذاً**. Ve denilir: **أَحْنِذِ اللَّحْمَ**; yani onu pişir.

Dedim: Ben, Benî Sa‘d diyarından Vâdî es-Sitârayn’da, üzerinde güzel, mamur hurmalık ve köşkler bulunan bir su kaynağı gördüm; Arap sularının köşklerinden (bir köşk). O suya: **حَنِيذ** denilir. Ve onun çıkarılan suyu sıcaktı; sonra kırbaya doldurulup havada asılınca, ta ki rüzgâr ona vursun, tatlılaştı ve hoş oldu.

Ve Resûlullah’ın şehrinin (sallallahu aleyhi ve sellem) çevrelerinde, içinde çok hurma bulunan bir köy vardır; ona: **حَنَذ** denilir. Ve İbnü’s-Sikkît, bazı recez söyleyenlerden, hurmayı ve onun **حَنَذ** hizasında olduğunu ve ondan, aşılanmadan da tozlandığını vasfederek inşâd etti; şöyle dedi:
تَأبَّرِي من حَنَذٍ فَشُولي
تَأَبَّرِي يا خَيْرَةَ الفَسِيلِ
إذْ ضَنَّ أَهْلُ النَّخْلِ بالْفُحُولِ

Ve **تَأَبري**nin mânâsı: “tozlan”dır; ve **حَنَذ**ın erkek hurmalarının yakılmasının kokusu ile, aşılanmamış olsan da. Bu şudur: Hurma, güney rüzgârının estiği tarafta, içinde erkek hurma bulunan bir duvarın hizasında olduğu zaman, aşılanmasa da onların kokuları ile tozlanır. Ve onun sözü: **فَشُولي**: onu, gebe kalıp kuyruğunu kaldıran dişi deveye benzetti; yani onu yükseltir.

**حذن** : Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الحُذُنَّتَانِ**: iki kulaktır. Dedim: ve bir tanesi **حُذُنَّةٌ**dur. Ve adamın **حُذْنُ**u ve **حُذْلُه**: onu alıkoymandır.

Ve **الْحَوْذَانَةُ**: çayır otlarından bir ottur; onu es-Sammân’ın çayırlarında ve düzlüklerinde gördüm. Ve onun sarı bir çiçeği vardır; kokusu hoştur. Ve **الحوذَان** diye çoğul yapılır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والنون وما يثلثهما)
(حنو) الحاء والنون والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلّ على تعطّف وتعوُّج. يقال حنَوْتُ الشيءَ حَنْواً وحَنَيْتُه، إذا عطفتَه حَنْياً. وحِنْوُ السرج سمِّي بذلك أيضاً، وجمعه أحناء. ومنه حنَتِ المرأة على ولدها تحنُو، وذلك إذا لم تتزوَّجْ مِن بعد أبيهم، وهو من تعطُّفها عليهم. وناقةٌ حنْواء: في ظهرها احديدابٌ. وانحنَى الشيءُ ينحني انحناءً. والمَحْنِية: منعرَج الوادي. وأمّا الْحَنوَة والحِنّاء(1) فَنْبتَان معروفان، ويجوز أن يكون ذلك شاذّاً عن الأصل.‏
(حنب) الحاء والنون والباء أصلٌ واحدٌ يدلّ على الذي دلّ عليه ما قبله، وهو الاعوجاج في الشيء. فالمُحَنَّبُ: الفرسُ البعيدُ ما بين الرّجلين من غير فَحَجٍ؛ وذلك مدحٌ. ويقال إنّ الحنَب اعوجاجٌ في السّاقين. قال الخليل في تحنيب الخيل إنه إنما يوصف بالشدّة، وليس في ذلك اعوجاجٌ. وهذا خلافُ ما قاله أهلُ اللغة.‏
(حنث) الحاءُ والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الإثْم والحَرَج. يقال حَنِثَ فلانٌ في كذا، أي أثِمَ. ومن ذلك قولهم: بلغ الغلام الحِنْثَ، أي بلغ مبلغاً جَرى عليه القلمُ بالطّاعة والمعصية، وأُثبتت عليه ذنوبُه. ومن ذلك الحِنْث في اليمين، وهو الخُلْف فيه. فهذا وجه الإثم. وأمّا قولهم فلان يتحنّث من كذا، فمعناه يتأثّم. والفرق بين أَثِمَ وتَأَثّم، أن التأثُّم التنحِّي عن الإثم، كما يقال حَرج وتحرّج؛ فحَرِجَ وقع في الحَرَج، وتَحَرَّج تنحّى عن الحَرج. وهذا في كلماتٍ معلومةٍ قياسُها واحد.‏
ومن ذلك التحنّث وهو التعبُّد. ومنه الحديث: "أنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم كان يأتِي غار حراء فيتحنَّث فيه الليالي ذوَاتِ العدد".‏
(حنج) الحاء والنون والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الميل والاعوجاج. يقال حنَجْت الحبلَ، إذا فتلْتَه؛ وهو محنوجٌ. وحنَجت الرجلَ عن الشيء: أملتُه عنه. وأَحْنَجَ فلانٌ عن الشيء: عدَل. *فأمّا قولهم للأصل حِنْجٌ فلعلّه من باب الإبدال. وإن كان صحيحاً فقياسُه قياسٌ واحد؛ لأن كلَّ فرعٍ يميل إلى أصله ويرجع إليه.‏
(حنذ) الحاء والنون والذال أصلٌ واحد، وهو إنضاج الشيء. يقال شِواءٌ حَنِيذٌ، أي مُنْضَج، وذلك أن تحمى الحجارة وتُوضَعَ عليه حتى ينضَج. ويقال حنَذت الفرسَ، إذا استحضرتَه شَوطاً أو شوطين(2)، ثم ظاهَرْتَ عليه الْجِلالَ حتى يعرَق. وهذا فرسٌ محنوذٌ وحنيذ. وأما قولهم حَنَذٌ، فهو بلد. قال:‏
تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)‏
ويقولون: "إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)" أي أقِلَّ الماءَ وأكثِرِ النبيذَ. وهو من الباب أيضاً؛ لأنَّها تبقى بحرارتها إذا لم تُكْسَر بالماء.‏
(حنر) الحاء والنون والراء كلمةٌ واحدة، لولا أنها جاءت في الحديث لما كان لِذِكرها وجه. وذلك أنَّ النون في كلام العرب لا تكاد تجيء بعدها راء. والذي جاء في الحديث: "لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)" فيقال إنَّها القسي، الواحدة حَنِيرة. وممكن أن يكون الراء كالملصقة بالكلمة، ويرجع إلى ما ذكرناه من حنيت الشيءَ وحنوْته.‏
(حنش) الحاء والنون والشين أصلٌ واحد صحيحٌ وهو من باب الصَّيد إذا صدتَه. وقال أبو عمرو: الحَنَش كلُّ شيءٍ يُصاد من الطير والهوام وقال آخرون: الحنَش الحيّة وهو ذلك القياس. فأمّا قولهم حَنَشْت الشيء، إذا عطفْتَه، فإن كان صحيحاً فهو من باب الإبدال. ولعله من عَنشْت أو عنَجْت.‏
(حنط) الحاء والنون والطاء ليس بذلك الأصل الذي يقاس منه أو عليه، وفيه أنَّه حَبٌّ أو شبيهٌ به. فالحنطة معروفة. ويقال للرَّمْث إذا ابيضَّ وأدرَكَ قد حَنِط. وذكر بعضُهم أنه يقال أحمر حانط، كما يقال أسود حالكٌ. وهذا محمولٌ على أن الحنطة يقال [لها] الحمراء. وقد ذُكِر.‏
(حنف) الحاء والنون والفاء أصلٌ مستقيم، وهو المَيَل. يقال للذي يمشي على ظُهور قدمَيه أحْنَفُ. وقال قومٌ- وأراه الأصحَّ- إنّ الحَنَفَ اعوجاجٌ في الرجل إلى داخل. ورجل أحنف، أي مائل الرِّجْلين، وذلك يكون بأن تتدانى صدورُ قدمَيه ويتباعد عقِباه. والحنيف: المائل إلى الدين المستقيم. قال الله تعالى:‏
﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، والأصل هذا، تم يُتَّسع في تفسيره فيقال الحنيف النّاسك، ويقال هو المختون، ويقال هو المستقيم الطريقة. ويقال هو يتحنَّف، أي يتحرَّى أقومَ الطرِيق(6).‏
(حنق) الحاء والنون والقاف أصلٌ واحد، وهو تضايُق الشيء. يقال الضُّمَّر مَحانيق. وإلى هذا يرجع الحَنَق في الغيظ، لأنه تضايقٌ في الخُلُق من غير نَُدحة ولا انبساط. قال الشاعر في قولهم مُحْنَق:‏
ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)‏
(حنك) الحاء والنون والكاف أصل واحد، وهو عضوٌ من الأعضاء ثم يحمل عليه ما يقاربُه من طريقة الاشتقاق. فأصل الحَنَك حَنَكُ الإنسان، أقصى فمه. يقال حَنَّكْت الصّبيّ، إذا مضَغت التمر ثم دلكتَه بحنكه، فهو مُحَنّك؛ وحَنَكْته فهو محنوك. ويقال: "هو أشدُّ سواداً من حَنَك الغراب" وهو منقاره، وأمّا حَلَكه فهو سواده. ويقال احتنك الجرادُ الأرضَ، إذا أتى على نبْتها؛ وذلك قياس صحيح، لأنه يأكل فيبلغ حنكَه.‏
ومن المحمول عليه استئصال الشيء، وهو احتناكه، ومنه في كتاب الله تعالى: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. أي أُغوِيهم كلَّهم، كما يُستأْصَل الشيءُ، إلا قليلا.‏
فإن قال قائل: فنحن نقول: حنّكته التّجارُب، واحتَنَكتْه السِّنُّ *احتناكاً، ورجلٌ محتَنَك، فمن أي قياسٍ هو؟ قيل لـه: هو من الباب؛ لأنّه التناهِي في الأمر والبلوغُ إلى غايته، كما قلنا: احتنَكَ الجرادُ النّبت، إذا استأصله، وذلك بلوغُ نهايته. فأما القِدُّ الذي يجمعُ عَرَاصِيف الرّمْل؛ فهو حُنْكة. وهذا على التشبه بالحنك، لأنه منضمٌّ متجمع. ويقال حَنَكْتُ الشيءَ إذا فهمتَه. وهو من الباب، لأنك إذا فهِمتَه فقد بلغتَ أقصاه. والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) حق الحناء أن تكون في مادة (حنن). ويقال فيها "حنان" أيضاً.‏
(2) استحضر الفرس: أعداه. واحتضر الفرس، إذا عدا.‏
(3) الرجز في المجمل واللسان (حنذ). وهو لأحيحة بن الجلاح، كما في معجم البلدان.‏
(4) يقال بوصل الألف وقطعها.‏
(5) تمامه في اللسان: "ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله". وهو من حديث أبي ذر.‏ (6) في المجمل: "أقوم الطرق".‏
(7) البيت من مرثية لقتيلة بنت الحارث بن كلدة، ترثي بها أخاها النضر بن الحارث. انظر حماسة أبي تمام‏  (1: 400) والسيرة 539 جوتنجن. قال السهيلي في الروض الأُنُف (2: 119): "والصحيح أنها بنت النضر لا أخته". وبهذه النسبة وردت في حماسة البحتري 443 واللسان (حنق) والإصابة 884 من قسم النساء. وجعل الجاحظ في البيان (3: 236) هذا الشعر لليلى بنت النضر بن الحارث.‏
(8) من الآية 62 في سورة الإسراء. وفي الأصل: "إلا قليلاً منهم"، تحريف.‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **النون** ve onları üçleyen şey)

(**حنو**) **الحاء** ve **النون** ve illetli harf tek bir asıldır; eğilip şefkat gösterme ve bükülmeye delâlet eder. Denir ki: “Şeyi **حَنْواً** olarak **حنَوْتُ** ve onu **حَنَيْتُ**”, onu **حَنْياً** olarak eğip büktüğün zaman. **حِنْوُ السرج** de bununla adlandırıldı; onun çoğulu **أحناء**’dır. Ondandır: kadın çocuğuna **حنَتِ** eder, **تحنُو**; bu, onların babasından sonra evlenmediği zaman olur; bu, onlara karşı şefkat göstermesindendir. Ve **ناقةٌ حنْواء**: sırtında bir kamburluk vardır. Ve şey **انحنَى** eder, **ينحني**; **انحناءً**. Ve **المَحْنِية**: vadinin kıvrımıdır. **الْحَنوَة** ve **الحِنّاء**(1)’a gelince: ikisi bilinen iki bitkidir; bunun asıldan şâz olması câizdir.

(**حنب**) **الحاء** ve **النون** ve **الباء** tek bir asıldır; kendisinden öncekinin delâlet ettiği şeye delâlet eder; o da şeyde eğriliktir. **المُحَنَّبُ**: bacaklar arasının açıklığı uzak olan, fakat **فَحَجٍ** olmaksızın olan attır; bu bir övgüdür. Ve denir ki: **الحنَب** bacaklarda bir eğriliktir. Halîl, atların **تحنيب**’i hakkında, onun ancak şiddetle vasfedildiğini, bunda bir eğrilik olmadığını söyledi. Bu, dil ehlinin söylediğine aykırıdır.

(**حنث**) **الحاء** ve **النون** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da günah ve darlıktır. Denir ki: falan, şunda **حَنِثَ**; yani günah işledi. Ondandır onların sözü: oğlan **الحِنْثَ**’e ulaştı; yani kalemin itaat ve isyanla onun üzerine cereyan ettiği bir mertebeye ulaştı ve günahları onun üzerine yazıldı. Ondandır: yeminde **الحِنْث**; o da onda sözden dönmedir. Bu, günah yönüdür. “Falan şundan **يتحنّث** eder” sözüne gelince: mânâsı, günah sayar (günaha girmekten sakınır). **أَثِمَ** ile **تَأَثّم** arasındaki fark: **التأثُّم** günahdan uzak durmaktır; nitekim **حَرج** ve **تحرّج** denir; **حَرِجَ** darlığa düştü, **تَحَرَّج** darlıktan uzaklaştı. Bu, bilinen kelimelerdedir; kıyası birdir.

Ondandır: **التحنّث**; o da ibadettir. Ondan hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **غار حراء**’ya gelir, sayılı geceler onda **فيتحنَّث** ederdi.”

(**حنج**) **الحاء** ve **النون** ve **الجيم** tek bir asıldır; meyil ve eğriliğe delâlet eder. Denir ki: ipi **حنَجْت**; onu büktüğün zaman; o **محنوجٌ**’dur. Ve adamı bir şeyden **حنَجت**: onu ondan çevirdim. Ve falan bir şeyden **أَحْنَجَ**: saptı. *“Asıl için **حِنْجٌ**” demelerine gelince, belki de ibdâl babındandır. Eğer sahih ise, kıyası tek bir kıyastır; çünkü her fer‘ aslına meyleder ve ona döner.

(**حنذ**) **الحاء** ve **النون** ve **الذال** tek bir asıldır; o da şeyi pişirmektir. Denir ki: **شِواءٌ حَنِيذٌ**; yani pişirilmiş; bu, taşların kızdırılıp onun üzerine konulmasıdır ki pişsin. Ve denir ki: atı **حنَذت**; onu bir koşu yahut iki koşu(2) koşturduğun zaman; sonra onun üzerine **الْجِلالَ**’ı örtersin ki terlesin. Ve bu, **فرسٌ محنوذٌ** ve **حنيذ**’dir. “**حَنَذٌ**” sözlerine gelince: o bir beldedir. Dedi ki:

تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)

Ve derler: “**إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)**” yani suyu azalt ve nebîzi çoğalt. Bu da babdandır; çünkü su ile kırılmadığı zaman hararetiyle kalır.

(**حنر**) **الحاء** ve **النون** ve **الراء** tek bir kelimedir; eğer hadiste gelmemiş olsaydı onu anmanın bir yönü olmazdı. Çünkü **النون**, Arapların sözünde, ardından **راء** gelecek şekilde neredeyse gelmez. Hadiste gelen: “**لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)**”; denir ki: onlar yaylardır; teki **حَنِيرة**’dir. Ve mümkündür ki **الراء** kelimeye yapışık gibi olsun; ve “şeyi **حنيت** ve onu **حنوْته**” diye zikrettiğimize döner.

(**حنش**) **الحاء** ve **النون** ve **الشين** sahih tek bir asıldır; avladığın zaman av babındandır. Ebû Amr dedi ki: **الحَنَش** kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şeydir. Başkaları dedi ki: **الحنَش** yılandır; o da bu kıyastır. “Şeyi **حَنَشْت**” demelerine gelince; onu eğip büktüğün zaman; eğer sahih ise ibdâl babındandır. Belki **عَنشْت**’ten yahut **عنَجْت**’tendir.

(**حنط**) **الحاء** ve **النون** ve **الطاء**, kendisinden yahut üzerine kıyas yapılan o asıl değildir; onda, onun bir tane yahut ona benzer bir şey olması vardır. **الحنطة** bilinir. Ve **الرَّمْث** için, beyazlaşıp olgunlaştığı zaman, “**قد حَنِط**” denir. Bazıları zikretti ki “**أحمر حانط**” denir; nitekim “**أسود حالكٌ**” denir. Bu, **الحنطة**’ya [onun] “**الحمراء**” denmesi üzerine hamledilmiştir. Zikredilmiştir.

(**حنف**) **الحاء** ve **النون** ve **الفاء** dosdoğru bir asıldır; o da meyildir. Ayağının üstleri üzerinde yürüyene **أحْنَفُ** denir. Bir kavim dedi ki —ve onu daha sahih görüyorum—: **الحَنَفَ** bacağın içe doğru eğriliğidir. Ve **رجل أحنف**; yani iki bacağı meyilli; bu, ayaklarının önlerinin birbirine yaklaşması ve topuklarının uzaklaşmasıyla olur. **الحنيف**: dosdoğru dine meyleden. Allah تعالى dedi ki:

﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، asıl budur; sonra onun tefsirinde genişletilir de “**الحنيف** nâsiktir” denir, “o sünnetli olandır” denir, “o yolu dosdoğru olandır” denir. Ve denir ki: o **يتحنَّف** eder; yani en doğru yolu(6) araştırır.

(**حنق**) **الحاء** ve **النون** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin daralmasıdır. **الضُّمَّر** için **مَحانيق** denir. Buna, öfkedeki **الحَنَق** döner; çünkü o, genişlik ve açılma olmaksızın huyda bir daralmadır. Şair, onların **مُحْنَق** sözünde dedi ki:

ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)

(**حنك**) **الحاء** ve **النون** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, organlardan bir organdır; sonra iştikak yolundan ona yakın olan şeyler onun üzerine taşınır. **الحَنَك**’ın aslı, insanın **حَنَكُ**’ıdır; ağzının en sonudur. Denir ki: çocuğu **حَنَّكْت**; hurmayı çiğneyip sonra onun damağıyla onu ovaladığın zaman; o **مُحَنّك**’tir; ve onu **حَنَكْته**; o **محنوك**’tur. Ve denir ki: “O, karganın **حَنَك**’ından daha şiddetli siyahtır”; o, onun gagasıdır. **حَلَكه**’ına gelince: o, onun siyahlığıdır. Ve denir ki: çekirge yeri **احتنك** etti; bitkisini yiyip bitirdiği zaman; bu sahih bir kıyastır; çünkü yer ve yer de damağına ulaşır.

Onun üzerine taşınandan: şeyin kökünü kazımaktır; o da onun **احتناك**’ıdır. Ondan, Allah تعالى’nın kitabında: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. Yani onların hepsini azdıracağım; şey kökünden kazındığı gibi; az bir kısmı hariç.

Eğer bir söyleyen derse: Biz deriz ki: onu tecrübeler **حنّكته**, ve yaş onu **احتَنَكتْه** * **احتناكاً**, ve **رجلٌ محتَنَك**; bu hangi kıyastandır? Ona denir ki: bu babdandır; çünkü o, işte nihayete varmak ve onun gayesine ulaşmaktır; nitekim dedik: çekirge bitkiyi **احتنَكَ** etti; onu kökünden kazıdığı zaman; bu, onun nihayetine ulaşmaktır. Kumun **عَرَاصِيف**’ini toplayan kayışa gelince: o **حُنْكة**’dir. Bu, damağa benzetme üzerinedir; çünkü o, sıkışık, toplanmış olandır. Ve denir ki: şeyi **حَنَكْتُ**; onu anladığın zaman. Bu da babdandır; çünkü onu anladığın zaman en sonuna ulaşmış olursun. Ve Allah daha iyi bilir.

-------------------------------------------------ـ
(1) **الحناء**’ın hakkı, (حنن) maddesinde olmasıdır. Ve onda “**حنان**” da denir.
(2) **استحضر الفرس**: onu koşturdu. Ve **احتضر الفرس**; koştuğu zaman.
(3) **الرجز** “**المجمل**” ve “**اللسان**”da (حنذ)’dedir. Ve o, “**معجم البلدان**”da olduğu üzere, **أحيحة بن الجلاح**’ındır.
(4) Elifin وصل’ı ve قطع’ı ile söylenir.
(5) “**اللسان**”da tamamı: “**ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله**”. Ve o, Ebû Zerr hadîsindendir.
(6) “**المجمل**”de: “**أقوم الطرق**”.
(7) Beyit, **قتيلة بنت الحارث بن كلدة**’nin bir mersiyesindendir; onunla kardeşi **النضر بن الحارث**’i mersiye eder. “**حماسة أبي تمام**” (1: 400) ve “**السيرة**” 539 Göttingen’e bak. Süheylî “**الروض الأُنُف**” (2: 119)’da dedi ki: “Doğrusu, onun kızıdır, kız kardeşi değil.” Ve bu nisbetle “**حماسة البحتري**” 443, “**اللسان**” (حنق) ve “**الإصابة**” 884, النساء kısmından, içinde vârid oldu. Câhız “**البيان**” (3: 236)’da bu şiiri **ليلى بنت النضر بن الحارث**’e yaptı.
(8) **الإسراء** sûresinde 62. âyettendir. Asılda: “**إلا قليلاً منهم**”, tahriftir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿فجاء بعجل حنيذ﴾ [هود/69]، أي: مشوي بين حجرين، وإنما يفعل ذلك لتتصبب عنه اللزوجة التي فيه، وهو من قولهم: حنذت الفرس: استحضرته شوطا أو شوطين، ثم ظاهرت عليه الجلال ليعرق (انظر: المجمل 1/254)، وهو محنوذ وحنيذ، قد حنذتنا الشمس (أي: أحرقتنا)، ولما كان ذلك خروج ماء قليل قيل: إذا سقيت الخمر فأحنذ (انظر: أساس البلاغة ص 97؛ والمجمل ص 255)، أي: قلل الماء فيها، كالماء الذي يخرج من العرق والحنيذ.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿فجاء بعجل **حنيذ**﴾ [Hûd/69]; yani: iki taş arasında kızartılmış; bunu ancak, onda bulunan yapışkanlığın ondan damla damla akması için yaparlar; ve bu, onların şu sözündendir: **حنذت الفرس**: onu bir koşu yahut iki koşu koşturdum, sonra terlesin diye onun üzerine örtüleri üst üste örttüm (bak: el-Mücmel 1/254); ve o, **محنوذ** ve **حنيذ**’dir; **قد حنذتنا الشمس** (yani: bizi yaktı); ve bu, az bir suyun çıkması olduğundan şöyle denildi: **إذا سقيت الخمر فأحنذ** (bak: Esâsü’l-Belâğa s. 97; ve el-Mücmel s. 255); yani: onda suyu azalt; terden ve **الحنيذ**’den çıkan su gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ن ذ
حنذ اللحم إذا شواه على الحجارة المحماة وشواء حنيذ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حنذتنا الشمس كما يقال‏:‏ شوتنا وطبختنا واستحندت في الشمس‏:‏ استعرقت بأن ألقي فيها عليّ الثياب حتى أعرق‏.‏
وحندت الفرس حناداً إذا جلّلته بعد أن تستحضره ليعرق والفرس في حناذه وفرس محنوذ وحنيذ‏.‏
قال‏:‏ قودن بالليل ولم يعنين وقـد تحففـن وقـد تطويـن وبالحناذ بعد ذاك يعلين سمي ما يحتذ به من الجلال المظاهرة حناذاً‏.‏
ويقال‏:‏ إذا سقيته فاحنذ له أي اسقه صرفاً قليل المزاج يحنذ جوفه‏.‏

##### Türkçe

ح ن ذ
**حنذ** eti, onu kızdırılmış taşlar üzerinde kızarttığı zaman; ve **شواء حنيذ** (vardır).

Mecazdan olarak: Güneş bizi **حنذتنا**; denildiği gibi: bizi **شوتنا** ve bizi **طبختنا**; ve güneşte **استحندت**: içine elbiseleri üzerime atarak terleyinceye kadar, onda terledi.

Atı **حندت** (yaptı) **حناداً** olarak; onu, terlesin diye onu kızıştırdıktan sonra örttüğü zaman; ve at, onun **حناذه**sindedir; ve **فرس محنوذ** ve **حنيذ** (vardır).

Dedi ki:
Geceleyin sevk olundular ve beni yormadılar;
ve gerçekten **تحففن** ettiler ve gerçekten **تطوين** ettiler;
ve bundan sonra **الحناذ** ile yükselirler.

Üst üste giyilen örtülerden, onunla **يحتذ** edilen şeye **حناذاً** ad verildi.

Ve denilir: Onu suladığın zaman, onun için **فاحنذ** et; yani ona, karışımı az, saf (su) içir; onun içini **يحنذ** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَنَذَ الجَدْيَ وغيره يَحْنِذُه حَنْذاً: شواه فقط، وقيل: سَمَطَهُ.
ولحمٌ حَنْذٌ: مشويّ، على هذه الصفة وصف بالمصدر، وكذلك مَحْنُوذٌ وحَنِيذٌ. وفي التنزيل العزيز: فجاء بعجل حنيذ. قال: محنوذ مشوي. وروى في قوله عز وجل: فجاء بعجل حنيذ، قال: هو الذي يقطرُ ماؤه وقد شوي. قال: وهذا أَحسن ما قيل فيه. الفراء: الحَنْيذُ ما حَفَرْتَ له في الأَرض ثم غممته، قال: وهو من فعل أَهل البادية معروف؛ وهو محنوذ في الأَصل وقد حُنِذَ، فهو مَحْنُوذٌ، كما قيل: طبيخ ومطبوخ. وقال شمر: الحنيذ الماء السُّخْنُ؛ وأَنشد لابن مَيَّادَةَ:
إِذا باكَرَتْهُ بالحَنِيذَ غَواسلُهْ
وقال أَبو زيد: الحنيذ من الشِّواءِ النَّضِيجُ، وهو أَنْ تَدُسَّه في النار. وقال ابن عرفة: بعجل حنيذ أَي مشوي بالرِّضافِ حتى يقطر عرقاً. وحنذته الشمس والنار إِذا شوتاه. والشِّواءُ المحنوذُ: الذي قد أُلقيت فوقه الحجارة المرضوفة بالنار حتى ينشوي انشواءً شديداً فيهتري تحتها. شمر: الحنيذ من الشِّواء الحار الذي يقطر ماؤه وقد شوي. وقيل: الحنيذ من اللحم الذي يؤخذ فيقطع أَعضاء وينصف له صَفيحُ الحجارة فَيقُابَلُ، يكون ارتفاعه ذراعاً وعَرْضُه أكثر من ذراعين في مثلهما، ويجعل له بابان ثم يوقد في الصفائح بالحطب (هكذا بياض بالأصل ولعل الساقط منه فاذا حميت.) واشتذّ حرها وذهب كل دخان فيها ولهب أُدخل فيه اللحم، وأُغلق البابان بصفحتين قد كانتا قِدِّرَتا للبابين ثم ضربتا بالطين وبفرث الشاة وأُدْفئِتا إِدْفاءً شديداً بالتراب في النار ساعة، ثم يخرج كأَنه البُسرُ قد تَبَرَّأَ اللحمُ من العظم من شدة نُضْجِه؛ وقيل: الحنبذ أَن يشوي اللحم على الحجارة المُحْماةِ، وهو مُحْنَذٌ؛ وقيل: الحنيذ أَن يأْخذ الشاة فيقطعها ثم يجعلها في كرشها ويلقي مع كل قطعة من اللحم في الكَرِش رَضْفَةً، وربما جعل في الكرش قَدَحاً من لبن حامض أَو ماء ليكون أَسلم للكرش أَن يَنْقَدَّ، ثم يخللها بخلال وقد حفر لها بُؤرَة وأَحماها فيلقي الكرش في البؤْرة ويغطيها ساعة، ثم يخرجها وقد أَخذت من النُّضْجِ حاجتها؛ وقيل: الحنيذ المشويُّ عامة، وقيل: الحنيذ الشِّواءُ الذي لم يُبالَغْ في نُضْجِه، والفِعْلُ كالفعل، ويقال: هو الشِّواء المَغْمُومُ الذي يُحْنَذُ أَي يُغير، وهي أَقلها.
التهذيب: الحَنْذُ اشتواء اللحم بالحجارة المسخنة، تقول: حَنَذْتُه حَنْذاً وحَنَذَه يَحْنِذُه حَنْذاً. وأَحْنَذَ اللحم أَي أَنْضَجَهُ. وحَنَذْتُ الشاة أَحْنِذُها حَنْذاً أَي شويتها وجعلت فوقها حجارة محماة لتنضجها، وهي حنيذ؛ والشمس تَحْنِذُ أَي تُحْرِقُ. والحَنْذُ: شدة الحر وّإحراقه؛ قال العجاج يصف حماراً وأَتاناً:
حَتى إِذا ما الصيفُ كان أَمَجَا،
ورَهِبَا من حَنْذِه أَنْ يَهْرَجَا
ويقال: حَنذَتُه الشمسُ أَي أَحرقته. وحِناذٌ مِحْنَذٌ على المبالغة أَي حر محرق؛ قال بَخْدَجٌ يهجو أَبا نُخَيْلَةَ:
لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مْحْنَذا
مِنَّي، وَشَلاًّ لِلأَعادي مِشْقَذَا
أَي حرّاً ينضجه ويحرقه. وحَنَذَ الفرس يَحْنِذه حَنْذاً. وحِناذاً، فهو محنوذ وحنيذ: أَجراه أَو أَلقى عليه الجِلالَ لِيَعْرَقَ. والخيلُ تُحَنَّذُ إِذا أُلقيت عليها الجلالُ بعضها على بعض لِتَعْرَقَ. الفراء: ويقال: إِذا سَقَيْتَ فَاحْنِذْ يعني أَخْفِسْ، يقول: أَقِلَّ الماءَ وأَكثر النبيذَ، وقيل: إِذا سَقَيْتَ فَاحْنِذْ أَي عَرِّقْ شرابك أَي صُبَّ فيه قليلَ ماء. وفي التهذيب: أَحْنَذَ، بقطع الأَلف، قال: وأَعْرَقَ في معنى أَخْفَسَ؛ وذكر المنذري: أَنا أَبا الهيثم أَنكر ما قاله الفراء في الإِحْناذ انه بمعنى أَخْفَسَ وأَعْرَقَ وَعَرَفَ الإِخْفاسَ والإِعْراقَ. ابن الأَعرابي: شراب مُحْنَذٌ ومُخْفَسٌ ومُمْذًى ومُمْهًى إِذا أُكثر مِزاجُه بالماء، قال: وهذا ضد ما قاله الفراء. وقال أَبو الهيثم: أَصل الحِناذِ من حِناذِ الخيل إِذا ضُمِّرَتْ، قال: وحِناذهُا أَن يُظاهَرَ عليها جُلٌّ فَوْقَ جُلٍّ حتى تُجَلَّلَ بأَجْلالٍ خمسةٍ أَو ستة لِتَعْرَقَ الفرسُ تحت تلك الجِلالِ ويُخْرِجَ العرقُ شَحْمَها، كي لا يتنفس تنفساً شديداً إِذا جرى. وفي بعض الحديث: أَنه أَتى بضب مَحْنوذ أَي مشويّ؛ أَبو الهثيم: أَصله من حِناذِ الخيل، وهو ما ذكرناه. وفي حديث الحسن: عَجَّلتْ قبلَ حَينذها بِشوائها أَي عجلت القِرى ولم تنتظر المشوي. وحَنَذَ الكَرْمُ: فُرِغَ مِنْ بعضه، وحَنَذَ له يَحْنِذُ: أَقَلَّ الماءَ وأَكثر الشرابَ كأَخْفَسَ. وحَنَذْتُ الفرسَ أَحْنِذُه حَنْذاً، وهو أَن يُحْضِرَهُ شوطاً أَو شوطين ثم يُظاهِرَ عليه الجِلالَ في الشمس ليعرق تحتها، فهو محنوذ وحنيذ، وإِن لم يعرق قيل: كَبَا.
وحَنَذٌ: موضع قريب من مكة، بفتح الحاء والنون والذال المعجمة؛ قال الأَزهري: وقد رأَيت بوادي السِّتارَيْنِ من ديار بني سعد عينَ ماء عليه نخل زَيْنٌ عامر وقصور من قصور مياه الأَعراب يقال لذلك الماء حنيذ، وكان نَشِيلُه حارّاً فإِذا حُقِنَ في السقاء وعلق في الهواء حتى تضربه الريح عَذُبَ وطاب. وفي أَعْراضِ مدينة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قرية قريبة من المدينة النبوية فيها نخل كثير يقال لها حَنَذ؛ وأَنشد ابت السكيت لبعض الرُّجَّاز يصف النخل وأَنه بحذاء حَنَذ ويتأَبر منه دون أَن يؤبر، فقال:
تَأَبَّرِي يا خَيْرَةَ الفَسيلِ،
تَأَبَّري مِنْ حَنَذٍ فَشُولي،
إِذْ صَنَّ أَهلُ النَّخلِ بالفُحول
ومعنى تَأَبَّرِي أَي تلقَّحي، وإِن لم تُؤبَّري برائحة حِرْقِ فَحاحِيلِ حَنَذ، وذلك أَن النخل إِذا كان بحذاء حائط فيه فُحَّالٌ مما يلي الجنوب فإِنها تؤبر بروائحها وإِن لم تؤبر؛ وقوله فشولي شبهها بالناقة التي تُلْقَحُ فَتَشُول ذنبها أَي ترفعه؛ قال ابن بري: الرجز لأُحَيْحَة بن الجُلاحِ، قال: والمعنى تأَبري من روائح هذا النخل إِذا ضن أَهل النخل بالفحول التي يؤبر بها، ومعنى شولي ارفعي من قولهم شالت الناقة بذنبها إِذا رفعته للقاح.
وحَنّاذٌ: اسم.

##### Türkçe

**حَنَذَ** oğlağı ve başkasını **يَحْنِذُه** **حَنْذاً**: onu sadece kızarttı; ve denildi ki: **سَمَطَهُ**.

Ve **لحمٌ حَنْذٌ**: kızartılmış; bu vasıf üzere masdar ile vasıflandırıldı; ve yine **مَحْنُوذٌ** ve **حَنِيذٌ**. Ve aziz tenzilde: **فجاء بعجل حنيذ**. Dedi: **محنوذ** kızartılmış. Ve aziz ve celil olanın sözü hakkında rivayet etti: **فجاء بعجل حنيذ**; dedi: o, suyu damlayan, hâlbuki kızartılmış olandır. Dedi: ve bu, onun hakkında söylenenin en güzeldir. el-Ferrâ: **الحَنْيذُ** o şeydir ki onun için yerde kazarsın, sonra onu örtersin; dedi: ve o, bedevîlerin fiilindendir, bilinen; ve o aslında **محنوذ**dur ve **حُنِذَ** edilmiştir; o hâlde o **مَحْنُوذٌ**dur; nitekim denildi: **طبيخ** ve **مطبوخ**. Ve Şemmer dedi: **الحنيذ** sıcak sudur; ve İbn Meyyâde’ye ait olarak inşad etti:
إِذا باكَرَتْهُ بالحَنِيذَ غَواسلُهْ
Ve Ebû Zeyd dedi: **الحنيذ** şivâdan pişmiş olandır; ve o, onu ateşe gömmendir. Ve İbn Arafe dedi: **بعجل حنيذ** yani kızgın taşlarla kızartılmış, ta ki ter damlatsın. Ve güneş ve ateş onu **حنذته**: ikisi onu kızarttığı zaman. Ve **الشِّواءُ المحنوذُ**: onun üzerine ateşle kızdırılmış taşlar atılmış olan, ta ki şiddetli bir kızarma ile kızarsın da onların altında parçalanıp dökülsün. Şemmer: **الحنيذ** şivâdan, sıcak olan, suyu damlayan, hâlbuki kızartılmış olandır. Ve denildi ki: **الحنيذ** etten, alınır da uzuvlar hâlinde kesilir; ve ona taş levhalarının düz kısmı yarılanır da karşılıklı konur; yüksekliği bir arşın olur ve genişliği onun benzerinde iki arşından fazla olur; ve ona iki kapı yapılır; sonra levhaların içinde odunla yakılır (aslında böyle bir boşluk vardır ve düşen kısmı belki “فاذا حميت”tir). Ve harareti şiddetlenip içindeki her duman ve alev gidince et onun içine sokulur; ve iki kapı, kapılar için takdir edilmiş iki levha ile kapatılır; sonra ikisi çamurla ve koyun gübresiyle sıvanır ve ateşte toprakla bir saat şiddetli bir ısıtma ile ısıtılır; sonra, sanki **البُسرُ** imiş gibi çıkar; et, pişkinliğinin şiddetinden kemikten ayrılmıştır; ve denildi ki: **الحنبذ** etin kızdırılmış taşlar üzerinde kızartılmasıdır; ve o **مُحْنَذٌ**dur; ve denildi ki: **الحنيذ** koyunu alıp parçalara ayırması, sonra onu işkembesinin içine koyması ve etin her parçasıyla birlikte işkembeye bir **رَضْفَةً** atmasıdır; ve belki işkembeye ekşi süt yahut su dolu bir **قَدَحاً** koyar; işkembenin **يَنْقَدَّ** olması için daha selametli olsun diye; sonra onu şişlerle deler; hâlbuki onun için bir çukur kazmış ve onu kızdırmıştır; sonra işkembeyi çukura atar ve onu bir saat örter; sonra onu çıkarır, hâlbuki pişkinlikten ihtiyacı olanı almıştır; ve denildi ki: **الحنيذ** genel olarak kızartılmıştır; ve denildi ki: **الحنيذ** pişkinliğinde mübalağa edilmeyen şivâdır; ve fiil, fiil gibidir; ve denilir: o, **المَغْمُومُ** şivâdır ki **يُحْنَذُ** yani değiştirilir; ve o, onların en azıdır.

**التهذيب**: **الحَنْذُ** etin kızdırılmış taşlarla kızarmasıdır; dersin: **حَنَذْتُه حَنْذاً** ve **حَنَذَه يَحْنِذُه حَنْذاً**. Ve **أَحْنَذَ** eti, yani onu pişirdi. Ve **حَنَذْتُ الشاة أَحْنِذُها حَنْذاً** yani onu kızarttım ve üzerine kızdırılmış taşlar koydum ki onu pişirsin; ve o **حنيذ**dir; ve güneş **تَحْنِذُ** yani yakar. Ve **الحَنْذُ**: hararetin şiddeti ve onun yakmasıdır; el-Acçâc, bir eşek ve bir dişi eşeği vasfederek dedi:
حَتى إِذا ما الصيفُ كان أَمَجَا،
ورَهِبَا من حَنْذِه أَنْ يَهْرَجَا
Ve denilir: güneş onu **حَنذَتُه** yani onu yaktı. Ve **حِناذٌ مِحْنَذٌ** mübalağa üzere, yani yakan sıcak; Bahdace, Ebû Nuhayle’yi hicvederek dedi:
لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مْحْنَذا
مِنَّي، وَشَلاًّ لِلأَعادي مِشْقَذَا
Yani onu pişiren ve yakan bir sıcak. Ve **حَنَذَ** atı **يَحْنِذه حَنْذاً** ve **حِناذاً**: onu koşturdu yahut üzerine örtüler attı ki terlesin; o hâlde o **محنوذ** ve **حنيذ**dir. Ve atlar, üzerlerine örtüler üst üste atıldığı zaman **تُحَنَّذُ** ki terlesin. el-Ferrâ: ve denilir: “içirdiğin zaman **فَاحْنِذْ**” yani **أَخْفِسْ**; der: suyu azalt ve nebîzi çoğalt; ve denildi ki: “içirdiğin zaman **فَاحْنِذْ**” yani içkini terlet; yani içine az su dök. Ve **التهذيب**’de: **أَحْنَذَ** (elifin kesilmesiyle); dedi: ve **أَعْرَقَ**, **أَخْفَسَ** manasındadır; ve Münzirî zikretti: Ebû’l-Heysem, Ferrâ’nın **الإِحْناذ**ın **أَخْفَسَ** ve **أَعْرَقَ** manasında olduğu sözünü inkâr etti; hâlbuki **الإِخْفاس**ı ve **الإِعْراق**ı bildi. İbnü’l-A‘râbî: **شراب مُحْنَذٌ** ve **مُخْفَسٌ** ve **مُمْذًى** ve **مُمْهًى**; su ile karıştırması çoğaltıldığı zaman; dedi: ve bu, Ferrâ’nın dediğinin zıddıdır. Ve Ebû’l-Heysem dedi: **الحِناذِ**ın aslı, atların **حِناذِ**ındandır, zayıflatıldıkları zaman; dedi: ve onların **حِناذ**ı, üzerine bir örtünün üstüne bir örtü bindirilmesidir, ta ki beş yahut altı örtü ile örtülmüş olsun; at o örtülerin altında terlesin ve ter onun yağını çıkarsın; ki koştuğu zaman şiddetli bir nefesle nefes alıp vermesin. Bazı hadiste: ona **ضب مَحْنوذ** getirildi, yani kızartılmış; Ebû’l-Heysem: onun aslı atların **حِناذِ**ındandır; ve o, zikrettiğimizdir. Hasan’ın hadisinde: “kızartmasıyla, **حَينذها**sından önce acele etti” yani ikramı acele etti ve kızartılmışı beklemedi. Ve **حَنَذَ الكَرْمُ**: onun bir kısmından boşaltıldı. Ve onun için **حَنَذَ له يَحْنِذُ**: suyu azalttı ve içkiyi çoğalttı; **كأَخْفَسَ** gibi. Ve **حَنَذْتُ الفرسَ أَحْنِذُه حَنْذاً**: o, onu bir yahut iki tur koşturmandır; sonra güneşte üzerine örtüleri üst üste koyarsın ki onların altında terlesin; o hâlde o **محنوذ** ve **حنيذ**dir; eğer terlemezse: **كَبَا** denildi.

Ve **حَنَذٌ**: Mekke’ye yakın bir yer; **الحاء** ve **النون** ve **الذال المعجمة**’nin fethiyle; el-Ezherî dedi: Ben Benî Sa‘d diyarından Vâdî **السِّتارَيْنِ**’de, üzerinde güzel hurmalar, mamur ve saraylar bulunan bir su gözü gördüm; o suya **حنيذ** denilir; ve onun **نَشِيلُه** sıcak idi; sonra kırbaya doldurulup havada asılı bırakıldığı zaman, ta ki rüzgâr ona vursun, tatlılaştı ve hoş oldu. Ve Efendimiz Allah’ın Resulünün şehri (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) civarlarında, Medine-i Nebeviyye’ye yakın bir köy vardır; içinde çok hurma vardır; ona **حَنَذ** denilir. Ve İbnü’s-Sikkît, bazı recezcilerden, hurmayı ve onun **حَنَذ** hizasında olduğunu ve ondan aşılandığını, kendisi aşılamaksızın, vasfederek inşad etti; dedi ki:
تَأَبَّرِي يا خَيْرَةَ الفَسيلِ،
تَأَبَّري مِنْ حَنَذٍ فَشُولي،
إِذْ صَنَّ أَهلُ النَّخلِ بالفُحول
Ve **تَأَبَّرِي**’nin manası: yani aşılan; ve eğer **حَنَذ**’ın erkek hurmalarının **فَحاحِيلِ**inin yanık kokusuyla aşılanmazsan; ve bu, hurma, güney tarafında erkek hurma bulunan bir duvarın hizasında olduğu zaman, aşılanmasa bile onların kokularıyla aşılanır olmasındandır. Ve onun sözü **فشولي**: onu, aşılanınca kuyruğunu kaldıran deveye benzetti; İbn Berrî dedi: recez, Uhayha b. el-Culâh’ındır; dedi: ve mana, hurma ehli aşılamakla aşılanan erkekleri kıskandığı zaman, bu hurmanın kokularından aşılan; ve **شولي**’nin manası “kaldır”dır; onların “deve kuyruğuyla **شالت**” sözünden; aşı için onu kaldırdığı zaman.

Ve **حَنّاذٌ**: bir isim.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ن ذ * * حَنَذَ * الشاة شواها وجعل فوقها حجارة محماة لتُنضجها فهي * حَنِيذٌ * وبابه ضرب

##### Türkçe

* ح ن ذ * *حَنَذَ* **الشاة**: onu kızarttı ve onu pişirmek için üzerine kızdırılmış taşlar koydu; böylece o, *حَنِيذٌ*’dir. Ve onun bâbı **ضرب**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حنذ الشاة يحنذها، من حد ضرب، حنذا، بفتح فسكون، وتحناذا بالفتح: شواها وجعل فيها، وعبارة الصحاح: فوقها حجارة محماة بالنار لتنضجها، فهي، أي الشاة حنيذ ومحنوذ، وفي التهذيب: الحنذ: اشتواء اللحم بالحجارة المسخنة،  جاء بعجل حنيذ  أي محنوذ مشوي، أو هو، أي الحنيذ: الحار الذي يقطر ماؤه بعد الشي، عن شمر، لكنه قال: يقطر ماؤه وقد شوي، قال الأزهري: وهذا أحسن ما قيل فيه. وفي المحكم: حنذ: شواه حتى قطر، وقيل: سمطه. مشوي على هذه الصفة، وصف بالمصدر، وكذا محنوذ وحنيذ. وقيل: الحنيذ: الشواء الذي لم يبالغ في نضجه، ويقال: هو الشواء المغموم، عن أبي عبيد. ونقل الأزهري عن الفراء: الحنيذ: ما حفرت له في الأرض ثم غممته، وهو من فعل أهل البادية معروف، وهو محنوذ في الأصل وقد حنذ فهو محنوذ، كما قيل طبيخ ومطبوخ، وقال بعد سوق عبارة: والشواء المحنوذ: الذي قد ألقيت فوقه الحجارة المرضوفة بالنار حتى ينشوي انشواء شديدا فيتهرى تحتها. وقال أبو زيد: الحنيذ من الشواء: النضيج، وهو أن تدسه في النار، ويقال: أحنذ اللحم، أي أنضجه. من المجاز: حنذ الفرس يحنذه حنذا وحناذا: ركضه وأجراه وأعداه. وفي الصحاح: أحضره شوطا أو شوطين ثم ظاهر، أي ألقى عليه الجلال في الشمس ليعرق. وفي الأساس: وحنذت الفرس حناذا: جللته بعد أن تستحضره ليعرق، فهو حنيذ ومحنوذ. زاد في الصحاح: فإن لم يعرق قيل: كبا. وفي التهذيب: وأصل الحنيذ من حناذ الخيل إذا ضمرت، وحناذها أن يظاهر عليها جل فوق جل حتى تجلل بأجلال خمسة أو ستة لتعرق الفرس تحت تلك الجلال ويخرج العرق شحمها كي لا يتنفس تنفسا شديدا إذا أجري. ومن المجاز: جندت الشمس المسافر: أحرقته وصهرته، كما يقال: شوته وطبخته. وحنذ، محركة: ة وفي المحكم والصحاح: موضع قرب المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وفي التهذيب. وفي أعراض مدينة الرسول صلى الله عليه وسلم قرية قريبة من المدينة النبوية فيها نخل كثير يقال لها: حنذ. وفي معجم أبي عبيد أنها قرية أحيحة بن الجلاح، وله فيها شعر. أو ماء لبني سليم ومزينة، وهو المنصف بينهما بالحجاز. وعن شمر: الحنيذ: الماء المسخن، وفي التهذيب: السخن. والحنيذ: دهن، والحنيذ الغسل المطيب، وهو ما يغسل به الرأس من خطمى ونحوه، وسيأتي، وحنيذ ماء في ديار بني سعد، قال الأزهري: وقد رأيت بوادي الستارين من ديار بني سعد عين ماء عليه نخل زين عامر وقصور من قصور مياه الأعراب يقال له: حنيذ، وكان نشيله حارا، فإذا حقن في السقاء وعرض للهواء وضربته الريح عذب وطاب. وحناذ كقطام: الشمس، لحرارتها، قال عمرو بن حميل:
  تستركد العـلـج بـه حـنـاذ
  كالأرمد استغضى على استئخاذ

  والخنذة، بالضم: الحر الشديد وقد حنذته الشمس، وفي الصحاح: والحنذ: شدة الحر وإحراقه. والحنذوة بالضم: شعبة من الجبل، كالخنذوة بالخاء، وسيأتي. والحنذيان، بالكسر: الرجل الكثير الشر البذي اللسان، كالخنذيان، بالخاء، وسيأتي. والحنذيذ، بالكسر: الكثير العرق من الخيل والناس. والمحنذي: البذاء الشتام، وقد حنذى، وسيأتي في الخاء. والإحناذ: الإكثار من المزاج في الشراب، عن ابن الأعرابي، وقيل: الإقلال منه، عن الفراء، ضد، وفي المحكم: وحنذ له يحنذ: أقل الماء وأكثر الشراب، كأخفس. وفي التهذيب يقال: إذا سقيت فأحنذ، أي أخفس، يريد أقل الماء وأكثر النبيذ، وأعرق بمعنى أخفس، وأنكر أبو الهيثم أحنذ وعرف الآخرين، وعن ابن الأعرابي: شراب محنذ ومخفس وممذى وممهى. إذا كثر مزاجه بالماء. قلت: وهو عكس الأول. وفي الصحاح: ومنه: إذا سقيت فأحنذ، أي عرق شرابك، أي صب فيه قليل ماء. وفي الأساس: إذا سقيته فاحنذ له، أي اسقه صرفا قليل المزاج يحنذ جوفه، وهو مجاز. ومن المجاز، استحنذ الرجل، إذا اضطجع في الشمس وألقى عليه فيها الثياب ليعرق، واستحنذ: استعرق. وحناذ، ككتان، اسم رجل. ومما يستدرك عليه: حناذ محنذ، على المبالغة، أي حر محرق، قال بخدج يهجو أبا نخيلة:
  لاقى النخيلات حناذا مخنذا                      مني وشلا للأعادي مشقذا أي حرا ينضجه ويحرقه. ويأتي في رذذ. وحنذ الكرم فرغ من بعضه، كذا في المحكم. والتحناذ: التوقد، قال عمرو بن حميل.

  يضحي به الحرباء في تحناذ.

##### Türkçe

**حنذ** koyunu **يحنذها**; **حد ضرب** babından; **حنذا** (fetha ile sonra sükûn ile) ve **تحناذا** (fetha ile): onu kızarttı ve onun içine koydu; **الصحاح**’ın ibaresi: onu pişirsin diye üzerine ateşle kızdırılmış taşlar (koydu); o (yani koyun) **حنيذ** ve **محنوذ**’dur. **التهذيب**’de: **الحنذ**: ısıtılmış taşlarla etin kızartılmasıdır. “**جاء بعجل حنيذ**”: yani **محنوذ** (kızartılmış) kızarmış; yahut o (yani **الحنيذ**): kızartmadan sonra suyu damlayan sıcak olan (şey)dir; **شمر**’den; fakat o dedi ki: suyu damlar, hâlbuki kızartılmıştır. **الأزهري** dedi: Bu, onun hakkında söylenenlerin en güzeldir. **المحكم**’de: **حنذ**: damlayıncaya kadar kızarttı; ve denildi: onu **سمطه** (haşlayıp derisini yüzdü). Bu vasıf üzere kızartılmış; mastarla vasıflandırıldı; aynı şekilde **محنوذ** ve **حنيذ**. Ve denildi: **الحنيذ**: olgunlaştırılmasında mübalağa edilmeyen kızartmadır. Ve denilir: o, **الشواء المغموم**’dur; **أبي عبيد**’den. **الأزهري** **الفراء**’dan nakletti: **الحنيذ**: onun için yerde kazdığın sonra onu **غممته** (üstünü örttüğün) şeydir; o, bedevîlerin fiilindendir, bilinen (bir şey)dir; ve o aslında **محنوذ**’dur; **حنذ** ettiğinde o **محنوذ**’dur; nitekim **طبيخ** ve **مطبوخ** denildiği gibi. Bir ibare sevk ettikten sonra dedi: **والشواء المحنوذ**: üzerine ateşle kızdırılmış taşlar atılmış olan; ta ki şiddetli bir kızarma ile kızarsın da onun altında parçalanıp dağılsın. **أبو زيد** dedi: kızartmadan **الحنيذ**: olgun olandır; o, onu ateşe gömmendir. Ve denilir: **أحنذ اللحم**; yani onu olgunlaştırdı.

Mecazdan: **حنذ الفرس يحنذه حنذا وحناذا**: onu koşturdu, yürüttü ve koşturup hızlandırdı. **الصحاح**’ta: onu bir koşu yahut iki koşu hazır bulundurdu, sonra **ظاهر**; yani güneşte terlesin diye üzerine **الجلال** (örtüler) attı. **الأساس**’ta: **وحنذت الفرس حناذا**: onu, terlesin diye hazır bulundurduktan sonra örttüm; o hâlde o **حنيذ** ve **محنوذ**’dur. **الصحاح**’ta artırdı: eğer terlemezse “**كبا**” denilir. **التهذيب**’de: **الحنيذ**’in aslı, zayıfladıklarında atların **حناذ**’ındandır; ve onların **حناذها**’sı: üzerine örtü üstüne örtü **يظاهر** etmendir; ta ki beş yahut altı örtüyle örtülensin; at o örtülerin altında terlesin ve ter onun yağını çıkarsın ki koşturulduğunda şiddetli bir soluk alıp vermesin.

Mecazdan: **جندت الشمس المسافر**: onu yaktı ve eritti; nitekim “onu kızarttı” ve “onu pişirdi” denildiği gibi.

Ve **حنذ** (harekeli): bir **ة**. **المحكم** ve **الصحاح**’ta: Medine’ye yakın bir yer; onun sakinine en faziletli salât ve selâm (olsun); ve **التهذيب**’de. Resûl şehrinin (sallallahu aleyhi ve sellem) çevrelerinde, Medine-i Nebeviyye’ye yakın, içinde çok hurmalık bulunan bir köy; ona **حنذ** denilir. **أبي عبيد**’in mu‘ceminde: o, **أحيحة بن الجلاح**’ın bir köyüdür; ve onun hakkında şiiri vardır. Yahut Benî Süleym ve Müzeyne için bir sudur; Hicaz’da ikisinin ortasıdır. **شمر**’den: **الحنيذ**: ısıtılmış sudur; **التهذيب**’de: sıcak. Ve **الحنيذ**: bir yağdır. Ve **الحنيذ**: güzel kokulandırılmış yıkanmadır; o, başın onunla yıkandığı **خطمى** ve benzeri şeylerdir; ve gelecektir. Ve **حنيذ**: Benî Sa‘d diyarında bir sudur. **الأزهري** dedi: Benî Sa‘d diyarından **وادي الستارين**’de, üzerinde Zeyn Âmir hurmaları ve bedevî sularının köşklerinden köşkler bulunan bir su kaynağı gördüm; ona **حنيذ** denilir; ve onun **نشيله**’si sıcak idi; sonra kırbaya doldurulup havaya tutulduğunda ve rüzgâr ona vurduğunda tatlılaştı ve hoş oldu.

Ve **حناذ** ( **قطام** gibi): güneştir; hararetinden dolayı. **عمرو بن حميل** dedi:
  تستركد العـلـج بـه **حـنـاذ**
  كالأرمد استغضى على استئخاذ

Ve **الخنذة** (damme ile): şiddetli sıcaktır; güneş onu **حنذته** (yakıp kavurdu). **الصحاح**’ta: ve **الحنذ**: sıcağın şiddeti ve onun yakmasıdır. Ve **الحنذوة** (damme ile): dağdan bir şubedir; **الخنذوة** (خ ile) gibi; ve gelecektir. Ve **الحنذيان** (kesre ile): şerri çok olan, dili kötü olan adamdır; **الخنذيان** (خ ile) gibi; ve gelecektir. Ve **الحنذيذ** (kesre ile): atlardan ve insanlardan teri çok olan (kimsedir). Ve **المحنذي**: sövüp sayan, küfürbazdır; ve **حنذى** etmiştir; ve **الخاء**’da gelecektir.

Ve **الإحناذ**: içkide karıştırmayı çoğaltmaktır; **ابن الأعرابي**’den. Ve denildi: onu azaltmaktır; **الفراء**’dan; zıddır. **المحكم**’de: ve onun için **حنذ له يحنذ**: suyu azalttı ve içkiyi çoğalttı; **أخفس** gibi. **التهذيب**’de denilir: içirdiğinde **فأحنذ**; yani **أخفس**; “suyu azalt, nebîzi çoğalt” ister; ve **أعرق** “**أخفس**” mânasındadır. **أبو الهيثم** **أحنذ**’ı inkâr etti ve diğerlerini bildi. Ve **ابن الأعرابي**’den: **شراب محنذ ومخفس وممذى وممهى**: eğer onun karışımı su ile çoğalırsa. Dedim: ve o, ilkinin tersidir. **الصحاح**’ta: ve ondan: “**إذا سقيت فأحنذ**”; yani içkini **عرق** et; yani içine az su dök. **الأساس**’ta: onu içirdiğinde onun için **فاحنذ له**; yani ona az karışımlı saf içir; onun içini **يحنذ** eder; ve o mecazdır.

Ve mecazdan: **استحنذ الرجل**: güneşte uzandığında ve terlesin diye orada üzerine elbiseleri attığında. Ve **استحنذ**: terledi.

Ve **حناذ** ( **كتان** gibi): bir adam adıdır.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **حناذ محنذ**; mübalağa üzere; yani yakıcı, kavurucu sıcak. **بخدج** **أبا نخيلة**’yi hicvederek dedi:
  لاقى النخيلات **حناذا مخنذا**                      مني وشلا للأعادي مشقذا
yani onu olgunlaştıran ve yakan bir sıcak. Ve **رذذ**’de gelir.

Ve **حنذ الكرم**: onun bir kısmından boşaldı; **المحكم**’de böyle. Ve **التحناذ**: tutuşmadır. **عمرو بن حميل** dedi.

  يضحي به الحرباء في **تحناذ**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَنَذَ
1 حَنَذَ ذ , aor. حَنِذَ , inf. n. حَنْذٌ (S, L, K, &c.) and تَحْنَاذٌ, [which latter is an intensive form,] He roasted a kid, &c.: (M, L:) or he roasted flesh-meat with heated stones, (T, A, L,) [in a hole dug in the ground, (see حَنِيذٌ,)] in order to cook it thoroughly: (A:) or he roasted a sheep or goat, and put upon it heated stones to cook it thoroughly: (S, L, K:) or he roasted flesh-meat by covering it over in fire, or burying it therein: (AZ, L:) or he roasted it so that it dripped: (M:) or he roasted it without overdoing it [so that the moisture dripped from it]: or he scalded a kid &c., so as to remove its hair. (L.) [See also حَنِيذٌ; and see 4.] ― -b2- حَنَذَتْهُ الشَّمْسَ, (A, L, K,) aor. حَنِذَ , inf. n. حَنْذٌ, (L,) (tropical:) The sun burned him, (A, L, K,) namely, a traveller, and pained his brain. (K.) ― -b3- حَنَذَ الفَرَسَ, (S, A, L, K,) aor. حَنِذَ , (S, L, K,) inf. n. حَنْذٌ (S, L) and حِنَاذٌ, (A, L,) (tropical:) He urged on the horse, (A, K,) and made him to run a heat or two heats, (S, L, K,) and then threw upon him coverings, (S, A, L, K,) one above another, (L,) to the number of five or six, (T, L,) in the sun, (S, K,) in order that he might sweat, (T, S, A, L, K,) to reduce his fat, and prevent his breathing hard. (T, L.) To a horse to which this is done you apply the epithets ↓ حَنِيذٌ and ↓ مَحْنُوذٌ. (S, A, L, K.) If the horse do not sweat, you say of him, كَبَا. (S, L.) ― -b4- حَنَذَ لَهُ: see 4.

احنذ
4 احنذ ذ He cooked flesh-meat thoroughly. (L.) ― -b2- [See also 1] ― -b3- Also, inf. n. اـِحْنَاذٌ, (tropical:) He put much mixture [of water] into the beverage or wine (شَرَاب): or, as some say, the contr., i. e. he put little thereof: (K, TA:) accord. to Fr, (L,) i. q. أَعْرَقَ and أَخْفَسَ: (T, L:) AHeyth disallows its being syn. with these two verbs: (L:) but in the M it is said that لَهُ ↓ حَنَدَ, aor. حَنِذَ , means (assumed tropical:) he made the water for him little, and the beverage, or wine, much; as also اخفس: (L, TA:) accord. to Fr, اـِذَا سَقَيْتُ فَأَحْنِذْ means أَخْفِسْ, i. e. (assumed tropical:) [when thou givest to drink,] make the water little, and the نَبِيذ much; (T, L, TA;) or this phrase means عَرِّقْ شَرَابَكَ, i. e. pour into thy beverage, or wine, a little water: (S, L:) in the A it is said that اـِذَا سَقَيْتُهُ فَأَحْنِذْ لَهُ means (tropical:) [when thou givest him to drink,] give him to drink pure [wine] that shall burn his inside. (TA.)

استحنذ
10 استحنذ ذ (tropical:) He lay upon his side in the sun, (K, TA,) and threw clothes over him there, (TA,) in order that he might sweat. (K, TA.) You say, اِسْتَحْنَذْتُ فِى الشَّمْسِ (tropical:) I endeavoured to make myself sweat by throwing clothes over me in the sun. (A.)

حَنْذٌ
حَنْذٌ ذ : see حَنِيذٌ. -A2- Also (assumed tropical:) The intenseness, or violence, and burning, of heat. (S, L.)

حُنْذَةٌ
حُنْذَةٌ ذ (assumed tropical:) Intense, or violent, heat. (K.)

حِنْذِيذٌ
حِنْذِيذٌ ذ (assumed tropical:) A man (TA) that sweats much. (K, TA.)

حَنَاذِ
حَنَاذِ ذ , like قَطَامِ, [a proper name, indecl., with kesr for its termination,] (assumed tropical:) The sun. (K.)

حِنَاذٌ
حِنَاذٌ ذ (assumed tropical:) Heat: so in the phrase ↓ حِنَاذٌ مِحْنَذٌ (assumed tropical:) Burning heat. (L.)

حَنِيذٌ
حَنِيذٌ ذ Roasted flesh-meat; as also ↓ مَحْنُوذٌ and ↓ حَنْذٌ, which last is an inf. n. used as an epithet: (L:) or roasted with heated stones, (T, A, L,) in order to be cooked thoroughly: (A:) or a sheep or goat roasted, and having heated stones put upon it to cook it thoroughly; (S, L, K;) as also ↓ مَحْنُوذٌ; (TA;) which Ibn-'Arafeh explains as meaning roasted by means of heated stones put upon it, so thoroughly as to fall off from the bones: or حَنِيذٌ, he says, signifies roasted by means of hot stones so as to drip: (L:) or hot, roasted, flesh-meat, of which the moisture drips: (Sh, L, K: *) this is said by Az to be the best explanation that has been given of it: (TA:) or roasted flesh-meat not overdone: (L:) or roasted by being buried in the fire: (AZ, L:) or [roasted flesh-meat] for which one has dug a hole in the ground in which it is then covered over [with fire or heated stones], agreeably with a wellknown practice of the Arabs of the desert: (Fr, L:) or roasted in a hole dug in the ground, heated stones being put upon it. (Har p. 20.) [See also مَرْمُوضٌ.] ― -b2- See also 1. ― -b3- Also (assumed tropical:) Heated water: (K:) or hot water. (Sh, T, L.) ― -b4- (assumed tropical:) A kind of oil. (K.) ― -b5- (assumed tropical:) A perfumed preparation of خِطْمِىّ [or marsh-mallows] and the like, for washing the head. (K, * TA.)

شَرَابٌ مُحْنَذٌ
شَرَابٌ مُحْنَذٌ ذ (assumed tropical:) Beverage, or wine, mixed with much water. (IAar, TA.) [But see 4.]

مِحْنَذٌ
مِحْنَذٌ ذ : see حِنَاذٌ.

مَحْنُوذٌ
مَحْنُوذٌ ذ : see حَنِيذٌ, in two places: ― -b2- and see also 1.

##### Türkçe

**حَنَذَ**
1 **حَنَذَ** ذ , muzâri‘ı **حَنِذَ** , mastarı **حَنْذٌ** (S, L, K, &c.) ve **تَحْنَاذٌ**, [ki bu ikincisi mübalağa sigasıdır,] O, bir oğlağı vb. kızarttı: (M, L:) yahut o, eti kızgın taşlarla kızarttı, (T, A, L,) [yerde kazılmış bir çukurda, (bk. **حَنِيذٌ**,)] onu iyice pişirmek için: (A:) yahut o, bir koyunu veya keçiyi kızarttı ve üzerine onu iyice pişirmek için kızgın taşlar koydu: (S, L, K:) yahut o, eti ateşle üstünü örterek yahut onun içine gömerek kızarttı: (AZ, L:) yahut o, onu damlayacak şekilde kızarttı: (M:) yahut o, onu aşırıya kaçmadan kızarttı [öyle ki nemi ondan damlardı]: yahut o, bir oğlağı vb. haşladı, tüyünü gidermek üzere. (L.) [Ayrıca **حَنِيذٌ**’e bak; ve 4’e bak.] ― -b2- **حَنَذَتْهُ الشَّمْسَ**, (A, L, K,) muzâri‘ı **حَنِذَ** , mastarı **حَنْذٌ**, (L,) (mecaz:) Güneş onu yaktı, (A, L, K,) yani bir yolcuyu, ve beynini ağrıttı. (K.) ― -b3- **حَنَذَ الفَرَسَ**, (S, A, L, K,) muzâri‘ı **حَنِذَ**, (S, L, K,) mastarı **حَنْذٌ** (S, L) ve **حِنَاذٌ**, (A, L,) (mecaz:) O, atı sürdü, (A, K,) ve onu bir yahut iki koşu koşturdu, (S, L, K,) sonra onun üzerine örtüler attı, (S, A, L, K,) birbiri üstüne, (L,) beş yahut altı sayısınca, (T, L,) güneşte, (S, K,) terlesin diye, (T, S, A, L, K,) yağını azaltmak ve soluk soluğa kalmasını önlemek için. (T, L.) Kendisine bu yapılan ata şu sıfatları uygularsın: ↓ **حَنِيذٌ** ve ↓ **مَحْنُوذٌ**. (S, A, L, K.) Eğer at terlemezse, onun hakkında **كَبَا** dersin. (S, L.) ― -b4- **حَنَذَ لَهُ**: 4’e bak.

**احنذ**
4 **احنذ** ذ O, eti iyice pişirdi. (L.) ― -b2- [Ayrıca 1’e bak] ― -b3- Ayrıca, mastarı **اـِحْنَاذٌ**, (mecaz:) O, içeceğe yahut şaraba (**شَرَاب**) çok karışım [su] koydu: yahut, bazılarının dediğine göre, bunun zıddı, yani ondan az koydu: (K, TA:) Ferrâ’ya göre, (L,) **أَعْرَقَ** ve **أَخْفَسَ** ile aynı manadadır: (T, L:) AHeys, bunun bu iki fiille eşanlamlı olmasını kabul etmez: (L:) fakat M’de denilmiştir ki **حَنَدَ** ↓ **لَهُ**, muzâri‘ı **حَنِذَ**, (varsayılan mecaz:) onun için suyu az, içeceği yahut şarabı çok yaptı; **اخفس** da böyledir: (L, TA:) Ferrâ’ya göre, **اـِذَا سَقَيْتُ فَأَحْنِذْ** demek **أَخْفِسْ** demektir, yani (varsayılan mecaz:) [içirdiğin zaman,] suyu az, **نَبِيذ**’i çok yap; (T, L, TA;) yahut bu ibare **عَرِّقْ شَرَابَكَ** demektir, yani içeceğine yahut şarabına az bir su dök: (S, L:) A’da denilmiştir ki **اـِذَا سَقَيْتُهُ فَأَحْنِذْ لَهُ** demek (mecaz:) [ona içirdiğin zaman,] ona içini yakacak saf [şarap] içir. (TA.)

**استحنذ**
10 **استحنذ** ذ (mecaz:) O, güneşte yan üstü yattı, (K, TA,) ve orada üzerine elbiseler attı, (TA,) terlesin diye. (K, TA.) Şöyle dersin: **اِسْتَحْنَذْتُ فِى الشَّمْسِ** (mecaz:) Güneşte üzerime elbiseler atarak kendimi terletmeye çalıştım. (A.)

**حَنْذٌ**
**حَنْذٌ** ذ : **حَنِيذٌ**’e bak. -A2- Ayrıca (varsayılan mecaz:) sıcağın şiddeti, sertliği ve yakıcılığı. (S, L.)

**حُنْذَةٌ**
**حُنْذَةٌ** ذ (varsayılan mecaz:) şiddetli, sert sıcak. (K.)

**حِنْذِيذٌ**
**حِنْذِيذٌ** ذ (varsayılan mecaz:) çok terleyen bir adam. (TA) (K, TA.)

**حَنَاذِ**
**حَنَاذِ** ذ , **قَطَامِ** gibi, [özel isim, gayr-i munsarif, sonu için kesre ile,] (varsayılan mecaz:) Güneş. (K.)

**حِنَاذٌ**
**حِنَاذٌ** ذ (varsayılan mecaz:) sıcak: şu ibarede olduğu gibi ↓ **حِنَاذٌ مِحْنَذٌ** (varsayılan mecaz:) yakıcı sıcak. (L.)

**حَنِيذٌ**
**حَنِيذٌ** ذ Kızartılmış et; ayrıca ↓ **مَحْنُوذٌ** ve ↓ **حَنْذٌ**, ki bu sonuncusu bir mastardır, sıfat olarak kullanılmıştır: (L:) yahut kızgın taşlarla kızartılmış, (T, A, L,) iyice pişirilmek için: (A:) yahut kızartılmış bir koyun veya keçi, ve onu iyice pişirmek için üzerine kızgın taşlar konmuş; (S, L, K;) ayrıca ↓ **مَحْنُوذٌ**; (TA;) ki bunu İbn-‘Arafeh, üzerine konan kızgın taşlar vasıtasıyla, kemiklerden düşecek kadar iyice kızartılmış manasında açıklar: yahut **حَنِيذٌ**, der ki, damlayacak şekilde sıcak taşlarla kızartılmış demektir: (L:) yahut nemi damlayan sıcak, kızartılmış et: (Sh, L, K: *) Az tarafından bunun, onun hakkında verilmiş en iyi açıklama olduğu söylenmiştir: (TA:) yahut aşırıya kaçmadan kızartılmış et: (L:) yahut ateşe gömülerek kızartılmış: (AZ, L:) yahut [kızartılmış et] için, sonra içinde üstü örtülen [ateşle yahut kızgın taşlarla] yerde bir çukur kazılmış olan; çöl Araplarının bilinen bir uygulamasına uygun olarak: (Fr, L:) yahut yerde kazılmış bir çukurda kızartılmış, üzerine kızgın taşlar konarak. (Har p. 20.) [Ayrıca **مَرْمُوضٌ**’a bak.] ― -b2- Ayrıca 1’e bak. ― -b3- Ayrıca (varsayılan mecaz:) ısıtılmış su: (K:) yahut sıcak su. (Sh, T, L.) ― -b4- (varsayılan mecaz:) bir çeşit yağ. (K.) ― -b5- (varsayılan mecaz:) başı yıkamak için **خِطْمِىّ** [yahut hatmi] ve benzeriyle yapılan kokulu bir hazırlık. (K, * TA.)

**شَرَابٌ مُحْنَذٌ**
**شَرَابٌ مُحْنَذٌ** ذ (varsayılan mecaz:) çok su ile karıştırılmış içecek yahut şarap. (IAar, TA.) [Fakat 4’e bak.]

**مِحْنَذٌ**
**مِحْنَذٌ** ذ : **حِنَاذٌ**’a bak.

**مَحْنُوذٌ**
**مَحْنُوذٌ** ذ : iki yerde **حَنِيذٌ**’e bak: ― -b2- ve ayrıca 1’e de bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَنَذَ
حَنَذَ I ( n. ac. حَنْذ 1 ,  تَحْنَاْذ 62 ),
a.  Roasted on red-hot stones.

b.  ( n. ac. حَنْذ 1 ,  حِنَاْذ 23 ), Sweated, made to sweat ( horse ).

c.  ( n. ac. حَنْذ 1 ), Burnt ( sun ).

حَنِيْذ
حَنِيْذ 25 ,
a.  Roast ( meat ).

b.  Sweating.

c.  Hot water.

##### Türkçe

**حَنَذَ**
**حَنَذَ** I (isim-fiil: **حَنْذ** 1, **تَحْنَاْذ** 62),
a. Kızgın taşlar üzerinde kızarttı.

b. (isim-fiil: **حَنْذ** 1, **حِنَاْذ** 23), Terletti, terletildi (at).

c. (isim-fiil: **حَنْذ** 1), Yaktı (güneş).

**حَنِيْذ**
**حَنِيْذ** 25,
a. Kızartma (et).

b. Terleme.

c. Sıcak su.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B0/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حنذ
حَنَذَ - يَحْنِذُ - حَنِيْذ

حَنَذَ - يَحْنِذُ + كائن + لحماً: يشويه على نار هادئة حتى يسيل شحمه وينضج لحمه ويجف ماؤه
حَنِيْذ: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل بمعنى مفعول من " حَنَذَ - يَحْنِذُ ": مشوي بشكل جيد حتى سال شحمه ونضح لحمه وجف ماؤه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أثر النار المغير لبناء وتكوين الكائن، والترتيب بحسب درجة التغير"، وهي:
رَمَدَ - يَرْمِدُ (رَمَدَ - يَرْمُدُ)، حَرَقَ - يَحْرُقُ (حَرَقَ - يَحْرِقُ)، شَوَى - يَشْوِيْ، حَنَذ َ - يَحْنِذُ، خَبَزَ - يَخْبِزُ، سَلَقَ - يَسْلِقُ

حنيذ
 	﴿ولقد جاءت رسلنا إبراهيم بالبشرى قالوا سلاما قال سلام فما لبث أن جاء بعجل حنيذ (69)﴾ هود
مختار الصحاح
● [حنذ] ح ن ذ: حَنَذَ الشاة شواها وجعل فوقها حجارة محماة لتُنضجها فهي حَنِيذٌ وبابه ضرب
معجم الفرائد القرآنية
ح  ن  ذ
" حَنِيذٍ " في قوله تعالى :" قَالَ سَلامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ " (19) هود .
حنيذ : أي مشوي بالرضف، وهي الحجارة المحماة يشوى عليها اللحم .
الراغب
حنذ
قال تعالى: }فجاء بعجل حنيذ{ [هود/69]، أي: مشوي بين حجرين، وإنما يفعل ذلك لتتصبب عنه اللزوجة التي فيه، وهو من قولهم: حنذت الفرس: استحضرته شوطا أو شوطين، ثم ظاهرت عليه الجلال ليعرق (انظر: المجمل 1/254)، وهو محنوذ وحنيذ، قد حنذتنا الشمس (أي: أحرقتنا)، ولما كان ذلك خروج ماء قليل قيل: إذا سقيت الخمر فأحنذ (انظر: أساس البلاغة ص 97؛ والمجمل ص 255)، أي: قلل الماء فيها، كالماء الذي يخرج من العرق والحنيذ.
ملخص الللسان
1.     حَنَذَ الجَدْيَ وغيره يَحْنِذُه حَنْذاً: شواه فقط،
2.     بعجل حنيذ أَي مشوي بالرِّضافِ حتى يقطر عرقاً.
3.     فجاء بعجل حنيذ: هو الذي يقطرُ ماؤه وقد شوي.
4.      حَنَذَ:  سَمَطَهُ.
5.     ولحمٌ حَنْذٌ: مشويّ،
6.     محنوذ مشوي.
7.     الحنيذ الماء السُّخْنُ؛
8.     وأَحْنَذَ اللحم أَي أَنْضَجَهُ.
9.     الحَنْيذُ ما حَفَرْتَ له في الأَرض ثم غممته،
10.                        الحنيذ من الشِّواءِ النَّضِيجُ، وهو أَنْ تَدُسَّه في  النار.
11.                        وحنذته الشمس والنار إِذا شوتاه.
12.                        والشمس تَحْنِذُ أَي تُحْرِقُ.
13.                         والحَنْذُ: شدة الحر  وّإحراقه؛
14.                        والشِّواءُ المحنوذُ: الذي قد أُلقيت  فوقه الحجارة المرضوفة بالنار حتى ينشوي انشواءً شديداً فيهتري تحتها.
15.                        الحنيذ من الشِّواء الحار الذي يقطر ماؤه وقد شوي.
16.                        الحنيذ من  اللحم الذي يؤخذ فيقطع أَعضاء وينصف له صَفيحُ الحجارة فَيقُابَلُ،
17.                        الحنبذ أَن يشوي اللحم على  الحجارة المُحْماةِ،
18.                        الحنيذ أَن يأْخذ الشاة فيقطعها ثم  يجعلها في كرشها ويلقي مع كل قطعة من اللحم في الكَرِش رَضْفَةً،
19.                        الحنيذ  المشويُّ عامة،
20.                         الحنيذ الشِّواءُ الذي لم يُبالَغْ في نُضْجِه،
21.                        الحَنْذُ اشتواء اللحم بالحجارة المسخنة،
22.                        وحَنَذْتُ الشاة أَحْنِذُها حَنْذاً أَي شويتها وجعلت فوقها حجارة محماة  لتنضجها،
23.                        لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مْحْنَذا  مِنَّي، وَشَلاًّ لِلأَعادي مِشْقَذَا  أَي حرّاً ينضجه ويحرقه.
24.                        إِذا سَقَيْتَ فَاحْنِذْ يعني أَخْفِسْ،
25.                        إِذا سَقَيْتَ فَاحْنِذْ أَي عَرِّقْ شرابك أَي صُبَّ فيه  قليلَ ماء.
26.                        شراب مُحْنَذٌ ومُخْفَسٌ ومُمْذًى ومُمْهًى إِذا أُكثر  مِزاجُه بالماء،
27.                        حِناذِ الخيل إِذا ضُمِّرَتْ،
28.                        وحِناذهُا أَن يُظاهَرَ عليها بأَجْلالٍ خمسةٍ أَو ستة لِتَعْرَقَ  الفرسُ تحت تلك الجِلالِ ويُخْرِجَ العرقُ شَحْمَها،
29.                        وحَنَذَ  الكَرْمُ: فُرِغَ مِنْ بعضه،
30.                        وحَنَذَ له يَحْنِذُ: أَقَلَّ الماءَ وأَكثر الشرابَ  كأَخْفَسَ.
31.                         وحَنَذْتُ الفرسَ أَحْنِذُه حَنْذاً، وهو أَن يُحْضِرَهُ  ثم يُظاهِرَ عليه الجِلالَ في الشمس ليعرق تحتها.
لسان العرب
● - حنذ: حَنَذَ الجَدْيَ وغيره يَحْنِذُه حَنْذاً: شواه فقط، وقيل:  سَمَطَهُ.  ولحمٌ حَنْذٌ: مشويّ، على هذه الصفة وصف بالمصدر، وكذلك مَحْنُوذٌ  وحَنِيذٌ. وفي التنزيل العزيز: فجاء بعجل حنيذ. قال: محنوذ مشوي. وروى في قوله  عز وجل: فجاء بعجل حنيذ، قال: هو الذي يقطرُ ماؤه وقد شوي. قال: وهذا  أَحسن ما قيل فيه. الفراء: الحَنْيذُ ما حَفَرْتَ له في الأَرض ثم غممته،  قال: وهو من فعل أَهل البادية معروف؛ وهو محنوذ في الأَصل وقد حُنِذَ، فهو  مَحْنُوذٌ، كما قيل: طبيخ ومطبوخ. وقال شمر: الحنيذ الماء السُّخْنُ؛  وأَنشد لابن مَيَّادَةَ:  إِذا باكَرَتْهُ بالحَنِيذَ غَواسلُهْ  وقال أَبو زيد: الحنيذ من الشِّواءِ النَّضِيجُ، وهو أَنْ تَدُسَّه في  النار. وقال ابن عرفة: بعجل حنيذ أَي مشوي بالرِّضافِ حتى يقطر عرقاً.  وحنذته الشمس والنار إِذا شوتاه. والشِّواءُ المحنوذُ: الذي قد أُلقيت  فوقه الحجارة المرضوفة بالنار حتى ينشوي انشواءً شديداً فيهتري تحتها.  شمر: الحنيذ من الشِّواء الحار الذي يقطر ماؤه وقد شوي. وقيل: الحنيذ من  اللحم الذي يؤخذ فيقطع أَعضاء وينصف له صَفيحُ الحجارة فَيقُابَلُ، يكون  ارتفاعه ذراعاً وعَرْضُه أكثر من ذراعين في مثلهما، ويجعل له بابان ثم  يوقد في الصفائح بالحطب (هكذا بياض بالأصل ولعل الساقط منه فاذا حميت.)  واشتذّ حرها وذهب كل دخان فيها ولهب أُدخل فيه اللحم، وأُغلق البابان  بصفحتين قد كانتا قِدِّرَتا للبابين ثم ضربتا بالطين وبفرث الشاة وأُدْفئِتا  إِدْفاءً شديداً بالتراب في النار ساعة، ثم يخرج كأَنه البُسرُ قد  تَبَرَّأَ اللحمُ من العظم من شدة نُضْجِه؛ وقيل: الحنبذ أَن يشوي اللحم على  الحجارة المُحْماةِ، وهو مُحْنَذٌ؛ وقيل: الحنيذ أَن يأْخذ الشاة فيقطعها ثم  يجعلها في كرشها ويلقي مع كل قطعة من اللحم في الكَرِش رَضْفَةً، وربما  جعل في الكرش قَدَحاً من لبن حامض أَو ماء ليكون أَسلم للكرش أَن  يَنْقَدَّ، ثم يخللها بخلال وقد حفر لها بُؤرَة وأَحماها فيلقي الكرش في البؤْرة  ويغطيها ساعة، ثم يخرجها وقد أَخذت من النُّضْجِ حاجتها؛ وقيل: الحنيذ  المشويُّ عامة، وقيل: الحنيذ الشِّواءُ الذي لم يُبالَغْ في نُضْجِه،  والفِعْلُ كالفعل، ويقال: هو الشِّواء المَغْمُومُ الذي يُحْنَذُ أَي يُغير،  وهي أَقلها.  التهذيب: الحَنْذُ اشتواء اللحم بالحجارة المسخنة، تقول: حَنَذْتُه  حَنْذاً وحَنَذَه يَحْنِذُه حَنْذاً. وأَحْنَذَ اللحم أَي أَنْضَجَهُ.  وحَنَذْتُ الشاة أَحْنِذُها حَنْذاً أَي شويتها وجعلت فوقها حجارة محماة  لتنضجها، وهي حنيذ؛ والشمس تَحْنِذُ أَي تُحْرِقُ. والحَنْذُ: شدة الحر  وّإحراقه؛ قال العجاج يصف حماراً وأَتاناً:  حَتى إِذا ما الصيفُ كان أَمَجَا،  ورَهِبَا من حَنْذِه أَنْ يَهْرَجَا  ويقال: حَنذَتُه الشمسُ أَي أَحرقته. وحِناذٌ مِحْنَذٌ على المبالغة أَي  حر محرق؛ قال بَخْدَجٌ يهجو أَبا نُخَيْلَةَ:  لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مْحْنَذا  مِنَّي، وَشَلاًّ لِلأَعادي مِشْقَذَا  أَي حرّاً ينضجه ويحرقه. وحَنَذَ الفرس يَحْنِذه حَنْذاً. وحِناذاً، فهو  محنوذ وحنيذ: أَجراه أَو أَلقى عليه الجِلالَ لِيَعْرَقَ. والخيلُ  تُحَنَّذُ إِذا أُلقيت عليها الجلالُ بعضها على بعض لِتَعْرَقَ. الفراء:  ويقال: إِذا سَقَيْتَ فَاحْنِذْ يعني أَخْفِسْ، يقول: أَقِلَّ الماءَ وأَكثر  النبيذَ، وقيل: إِذا سَقَيْتَ فَاحْنِذْ أَي عَرِّقْ شرابك أَي صُبَّ فيه  قليلَ ماء. وفي التهذيب: أَحْنَذَ، بقطع الأَلف، قال: وأَعْرَقَ في معنى  أَخْفَسَ؛ وذكر المنذري: أَنا أَبا الهيثم أَنكر ما قاله الفراء في  الإِحْناذ انه بمعنى أَخْفَسَ وأَعْرَقَ وَعَرَفَ الإِخْفاسَ والإِعْراقَ. ابن  الأَعرابي: شراب مُحْنَذٌ ومُخْفَسٌ ومُمْذًى ومُمْهًى إِذا أُكثر  مِزاجُه بالماء، قال: وهذا ضد ما قاله الفراء. وقال أَبو الهيثم: أَصل  الحِناذِ من حِناذِ الخيل إِذا ضُمِّرَتْ، قال: وحِناذهُا أَن يُظاهَرَ عليها  جُلٌّ فَوْقَ جُلٍّ حتى تُجَلَّلَ بأَجْلالٍ خمسةٍ أَو ستة لِتَعْرَقَ  الفرسُ تحت تلك الجِلالِ ويُخْرِجَ العرقُ شَحْمَها، كي لا يتنفس تنفساً  شديداً إِذا جرى. وفي بعض الحديث: أَنه أَتى بضب مَحْنوذ أَي مشويّ؛ أَبو  الهثيم: أَصله من حِناذِ الخيل، وهو ما ذكرناه. وفي حديث الحسن: عَجَّلتْ  قبلَ حَينذها بِشوائها أَي عجلت القِرى ولم تنتظر المشوي. وحَنَذَ  الكَرْمُ: فُرِغَ مِنْ بعضه، وحَنَذَ له يَحْنِذُ: أَقَلَّ الماءَ وأَكثر الشرابَ  كأَخْفَسَ. وحَنَذْتُ الفرسَ أَحْنِذُه حَنْذاً، وهو أَن يُحْضِرَهُ  شوطاً أَو شوطين ثم يُظاهِرَ عليه الجِلالَ في الشمس ليعرق تحتها، فهو محنوذ  وحنيذ، وإِن لم يعرق قيل: كَبَا.  وحَنَذٌ: موضع قريب من مكة، بفتح الحاء والنون والذال المعجمة؛ قال  الأَزهري: وقد رأَيت بوادي السِّتارَيْنِ من ديار بني سعد عينَ ماء عليه نخل  زَيْنٌ عامر وقصور من قصور مياه الأَعراب يقال لذلك الماء حنيذ، وكان  نَشِيلُه حارّاً فإِذا حُقِنَ في السقاء وعلق في الهواء حتى تضربه الريح  عَذُبَ وطاب. وفي أَعْراضِ مدينة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قرية  قريبة من المدينة النبوية فيها نخل كثير يقال لها حَنَذ؛ وأَنشد ابت  السكيت لبعض الرُّجَّاز يصف النخل وأَنه بحذاء حَنَذ ويتأَبر منه دون أَن  يؤبر، فقال:  تَأَبَّرِي يا خَيْرَةَ الفَسيلِ،  تَأَبَّري مِنْ حَنَذٍ فَشُولي،  إِذْ صَنَّ أَهلُ النَّخلِ بالفُحول  ومعنى تَأَبَّرِي أَي تلقَّحي، وإِن لم تُؤبَّري برائحة حِرْقِ  فَحاحِيلِ حَنَذ، وذلك أَن النخل إِذا كان بحذاء حائط فيه فُحَّالٌ مما يلي  الجنوب فإِنها تؤبر بروائحها وإِن لم تؤبر؛ وقوله فشولي شبهها بالناقة التي  تُلْقَحُ فَتَشُول ذنبها أَي ترفعه؛ قال ابن بري: الرجز لأُحَيْحَة بن  الجُلاحِ، قال: والمعنى تأَبري من روائح هذا النخل إِذا ضن أَهل النخل  بالفحول التي يؤبر بها، ومعنى شولي ارفعي من قولهم شالت الناقة بذنبها إِذا  رفعته للقاح.  وحَنّاذٌ: اسم.
مقاييس اللغة:
(حنذ) الحاء والنون والذال أصلٌ واحد، وهو إنضاج الشيء. يقال شِواءٌ حَنِيذٌ، أي مُنْضَج، وذلك أن تحمى الحجارة وتُوضَعَ عليه حتى ينضَج. ويقال حنَذت الفرسَ، إذا استحضرتَه شَوطاً أو شوطين(2)، ثم ظاهَرْتَ عليه الْجِلالَ حتى يعرَق. وهذا فرسٌ محنوذٌ وحنيذ. وأما قولهم حَنَذٌ، فهو بلد. قال:‏
تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)‏
ويقولون: "إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)" أي أقِلَّ الماءَ وأكثِرِ النبيذَ. وهو من الباب أيضاً؛ لأنَّها تبقى بحرارتها إذا لم تُكْسَر بالماء.‏
القاموس المحيط:
حَنَذَ الشَّاةَ يَحْنِذُها حَنْذاً وتَحْناذاً شَواها وجَعَلَ فَوْقَها حِجارَةً مُحْماةً لتُنْضِجَها، فهي حَنيذٌ، أو هو الحارُّ الذي يَقْطُرُ ماؤُهُ بعدَ الشَّيِّ، والفَرَسَ رَكَضَهُ وأعْداهُ شَوْطاً أو شَوْطَيْنِ، ثم ظاهَرَ عليه الجِلالَ في الشَّمْسِ ليَعْرَقَ، فهو حَنيذٌ ومَحْنوذٌ، والشَّمْسُ المُسافِرَ أحْرَقَتْهُ، وصَهَرَتْهُ. وحَنَذُ، مُحركةً ة قُرْبَ المدينَةِ، أو ماءٌ لِبني سُلَيْمٍ. والحَنيذُ الماءُ المُسَخَّنُ، ودُهْنٌ، والغِسْلُ المُطَيَّبُ، وماءٌ في دِيارِ بَنيِ سَعْدٍ. وكقَطامِ الشَّمْسُ. والحُنْذَةُ، بالضم الحَرُّ الشَّديدُ. والحُنْذُوَةُ شعْبَةٌ من الجَبَلِ. والحِنْذِيانُ، بالكسر الكثيرُ الشَّرِّ. والحِنْذيذُ، بالكسر الكثيرُ العَرَقِ. والمُحَنْذِي الشَّتَّامُ. والإِحْناذُ الإِكْثارُ من المِزاجِ في الشَّرابِ، وقيلَ الإِقْلالُ منه، ضِدٌّ. واسْتَحْنَذَ اضْطَجَعَ في الشَّمْسِ لِيَعْرَقَ. وككَتَّانٍ اسْمٌ.
تاج العروس:
ح ن ذ
حَنَذَ الشَّاةَ يَحْنِذُهَا مِن حَدّ ضَرَب حَنْذاً بفتح فسكون وتَحْنَاذاً بالفتح : شَوَاهَا وجَعَل فِيهَا وعِبَارَة الصحاح : فَوْقَها حِجَارَةً مُحْمَاةً بالنّارِ لتُنْضِجَهَا فهي أَي الشاة حَنِيذٌ ومَحْنُوذ وفي التهذيب : الحَنْذُ : اشْتِوَاءُ اللحْمِ بالحِجَارَة المُسَخَّنَةِ " جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ " أَي مَحْنُوذٍ مَشْوِيٍّ أَو هو أَي الحنيذ : الحَارُّ الذي يَقْطُر مَاؤُه بَعْدَ الشَّيِّ عن شَمِرٍ لكنه قال : يَقْطُر ماؤُه وقد شُوِيَ قال الأَزهَرِيُّ : وهذا أَحْسَنُ ما قِيل فيه . وفي المُحكم : حَنَذَ : شَوَاهُ حَتَّى قَطَرَ وقيل : سَمَطَه . مَشْوِيٌّ على هذه الصِّفَةِ وَصْفٌ بالمَصْدر وكذا مَحْنُوذ وحَنِيذٌ . وقيل : الحَنِيذُ : الشِّوَاءُ الذي لم يُبَالَغْ في نُضْجِه ويقال : هو الشِّوَاءُ المَغْمُوم عن أَبي عُبَيْدٍ . ونقل الأَزهَرِيّ عن الفَرّاءِ : الحَنِيذُ : ما حَفَرْتَ له في الأَرضِ ثمّ غَمَمْتَه وهو مِن فِعْل أَهلِ البَادِيَة مَعْرُوفٌ وهو مَحْنُوذٌ في الأَصلِ وقد حُنِذَ فَهو مَحْنُوذٌ كما قيل طَبِيخٌ ومَطْبُوخٌ وقال بعد سَوْقِ عِبَارَةٍ : والشِّوَاءُ المَحنوذُ : الذي قد أُلْقِيَتْ فوقَه الحِجَارَةُ المَرْضُوفَةُ بالنارِ حَتَّى يَنْشَوِيَ انْشِوَاءً شديداً فيتَهَرَّى تَحْتَهَا . وقال أَبو زيد : الحَنِيذُ مِن الشِّواءِ : النَّضِيجُ وهو أَن تَدُسَّه في النارِ ويقال : أَحْنَذَ اللحْمَ أَي أَنْضَجَه . مِن المَجاز : حَنَذَ الفَرَسَ يَحْنِذُه حَنْذاً وحِنَاذاً : رَكَضَه وأَجراه وأَعْدَاهُ . وفي الصحاح : أَحْضَرَه شَوْطاً أَو شَوْطَيْنِ ثُمَّ ظَاهَرَ أَي أَلْقَى عليه الجِلاَلَ في الشَّمْسِ لِيَعْرَقَ . وفي الأَساس : وحَنَذْتُ الفَرَسَ حِنَاذاً : جَلَّلْتَه بعد أَن تَسْتَحْضِره لِيعْرَق فهو حَنِيذٌ ومحْنُوذٌ . زاد في الصحاح : فإِن لم يَعْرَقْ قِيل : كَبَا . وفي التهذيب : وأَصْلُ الحَنِيذِ مِن حِنَاذِ الخَيْلِ إِذا ضُمِّرتْ وحِنَاذُها أَنْ يُظَاهَر علَيْها جُلٌّ فَوْقَ جُلٍّ حتى تُجلَّلَ بِأَجلالٍ خَمْسةٍ أَو سِتّةٍ لِتَعْرَق الفرسُ تحْت تلك الجِلالِ ويُخْرِجَ العرَقُ شَحْمَهَا كَيْ لا يَتَنَفَّسَ تَنَفُّساً شَديداً إِذا أُجْرِيَ . ومن المَجاز : جَنَدَت الشمْسُ المُسَافِرَ : أحْرَقَتْه وصَهَرَتْه كما يقال : شَوَتْه وطَبَخَتْه . وحَنَذُ مُحَرَّكَةً : ة وفي المحكم والصحاح : مَوْضِع قُرْبَ المَدِينَةِ على ساكِنها أَفضلُ الصَّلاةِ والسلامِ وفي التهذيب . وفي أَعْرَاضِ مَدِينَةِ الرَّسُولِ صلَّى اللهُ عَليه وسلَّمَ قَرْيَة قَرِيبةٌ من المَدِينَةِ النَّبَوِيَّة فيها نَخْلٌ كَثِير يقال لَهَا : حَنَذُ . وفي معجم أَبي عبيد أَنها قَرْيَةُ أُحَيْحَةَ بن الجُلاَحِ وله فيها شِعْرٌ . أَو مَاءٌ لِبَنِي سُلَيمٍ ومَزَيْنَةَ وهو المُنَصَّف بينهما بالحِجَاز . وعن شَمِرٍ : الحَنِيذُ : المَاءُ المُسَخَّنُ وفي التهذيب : السُّخْنُ . والحَنِيذُ : دُهْنٌ والحَنِيذ الغِسْلُ المُطَيَّبُ وهو ما يُغْسَل به الرَّأْسُ من خِطْمِىٍّ ونَحْوِه وسيأْتي وحَنِيذٌ مَاءٌ في ديَارِ بني سَعْدٍ قال الأَزْهَريُّ : وقد رأَيْتُ بِوَادِي السِّتَارَيْنِ مِن دِيَارِ بني سَعْدٍ عَيْنَ ماءٍ عليه نَخْلٌ زَيْنٌ عامِرٌ وقُصورٌ مِنْ قُصُورِ مِيَاهِ الأَعْرَابِ يقال له : حَنيذ وكان نَشِيلُه حارًّا فإِذا حُقِنَ في السِّقاءِ وعُرِض للهواءِ وضَربَتْه الريحُ عذُبَ وطاب . وحَنَاذِ كقَطَامِ : الشَّمْسُ لحَرَارتِهَا قال عَمرو بن حُمَيْل :
" تَسْتَرْكِدُ العِلْجَ بِهِ حَنَاذِ
" كالأَرْمَدِ اسْتَغْضَى عَلَى اسْتِئْخَاذِ
والخُنْذَةُ بالضمّ : الحَرُّ الشديدُ وقد حَنَذَتْه الشمْسُ وفي الصحاح : والحَنْذُ : شِدَّةُ الحَرِّ وإِحْرَاقُه . والحُنْذُوَةُ بالضمَ : شُعْبَةٌ من الجَبَلِ كالخُنْذُوَة بالخاءِ وسيأْتي . والحِنْذِيَانُ بالكَسْر : الرجُلُ الكَثِيرُ الشَّرِّ البَذِيُّ اللسانِ كالخِنْذِيَانِ بالخَاءِ وسيأْتي . والحِنْذِيذُ بالكَسْر : الكثيرُ العَرَقِ من الخَيْل والناسِ . والمُحَنْذِي : البَذَّاءُ الشَّتَّام وقد حَنْذَى وسيأْتي في الخاءِ . والإِحْنَاذُ : الإِكْثَارِ مِنَ المِزَاجِ في الشَّرَابِ عن ابن الأَعرابيّ وقيل : الإِقْلاَلُ منه عن الفَرّاءِ ضِدٌّ وفي المحكم : وحَنَذَ لَهُ يَحْنِذ : أَقَلَّ المَاءَ وأَكثَرَ الشَّرَابَ كأَخْفَسَ . وفي التهذيب يقال : إِذَا سَقَيْتَ فَأَحْنِذْ أَي أَخفِسْ يريد أَقِلَّ الماءَ وأَكْثِرِ النَّبيذَ وأَعْرَقَ بمَعْنى أَخْفَسَ وأَنكَر أَبو الهيثم أَحْنَذَ وعَرَف الآخَرَين وعن ابنِ الأَعْرَابيّ : شَرَاب مُحْنَذ ومُخْفَس ومُمْذَى ومُمْهَى . إذا كَثُرَ مِزَاجُه بالماء . قلت : وهو عكسُ الأَوّلِ . وفي الصحاح : ومنه : إِذا سَقَيْتَ فأَحْنِذْ أَي عَرِّقِ شَرَابَك أَي صُبَّ فِيه قَلِيلَ ماءٍ . وفي الأَساس : إِذا سَقَيْتَه فَاحْنِذْ لَه أَي اسْقِه صِرْفاً قليل المزاج يَحْنِذُ جَوْفَه وهو مَجَاز . ومن المَجاز اسْتَحْنَذَ الرجلُ إِذا اضْطَجَع في الشمْسِ وأَلقَى عليه فيها الثِّيَابَ لِيَعْرَقَ واسْتَحْنَذَ : اسْتَعْرق . وحَنّاذٌ ككَتَّانٍ اسْم رجلٍ . ومما يستدرك عليه : حِنَاذٌ مِحْنذ على المبَالغةِ أَي حَرّ مُحْرِق قال بخْدَجٌ يَهْجُو أَبَا نُخَيْلةَ :
لاقى النُّخَيْلاَتُ حِنَاذاً مِخْنذَا ... مِنِّي وشَلاًّ للأَعَادِي مِشْقَذَا أَي حَرًّا يُنْضِجُه ويُحْرِقُه . ويأْتِي في رذذ . وحَنَذَ الكَرْمُ فُرِغَ مِنْ بَعْضِه كذا في المحكم . والتَّحْنَاذُ : التَّوَقُّدُ قال عَمْرُو بْنُ حُمَيْلٍ
" يُضْحِي بِهِ الحِرْبَاءُ فِي تَحْنَاذِ .

##### Türkçe

حنذ
**حَنَذَ** - **يَحْنِذُ** - **حَنِيْذ**

**حَنَذَ** - **يَحْنِذُ** + bir canlı + eti: onu sakin bir ateş üzerinde kızartır; ta ki yağı akıncaya, eti pişince ve suyu kuruyuncaya kadar.
**حَنِيْذ**: “**فـَعيل**” vezninde, “**حَنَذَ - يَحْنِذُ**”dan mef‘ûl mânasında ism-i fâil: yağı akmış, eti olgunlaşmış ve suyu kurumuş olacak şekilde iyi kızartılmış.
Ve lafız, “canlının yapı ve oluşumunu değiştiren ateşin etkisi ve değişme derecesine göre sıralama” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**رَمَدَ - يَرْمِدُ** (**رَمَدَ - يَرْمُدُ**), **حَرَقَ - يَحْرُقُ** (**حَرَقَ - يَحْرِقُ**), **شَوَى - يَشْوِيْ**, **حَنَذ َ - يَحْنِذُ**, **خَبَزَ - يَخْبِزُ**, **سَلَقَ - يَسْلِقُ**

حنيذ
﴿Ve andolsun elçilerimiz İbrahim’e müjde ile geldiler; “Selâm” dediler; o da “Selâm” dedi; derken çok geçmeden **حَنِيذ** bir buzağı ile geldi (69)﴾ Hûd
مختار الصحاح
● [**حنذ**] **ح ن ذ**: **حَنَذَ** koyunu: onu kızarttı ve onu olgunlaştırmak için üzerine kızdırılmış taşlar koydu; o da **حَنِيذٌ**dur; babı **ضرب**’dır.
معجم الفرائد القرآنية
**ح  ن  ذ**
“**حَنِيذٍ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**قَالَ سَلامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ**” (19) Hûd.
**حنيذ**: yani **الرِّضف** ile kızartılmış; o da etin üzerinde kızartıldığı kızdırılmış taşlardır.
الراغب
حنذ
Yüce Allah dedi ki: ﴿**فجاء بعجل حنيذ**﴾ [Hûd/69]; yani: iki taş arasında kızartılmış; bu ancak, içindeki yapışkanlığın ondan damlaması için yapılır. Ve bu, onların “**حنذت الفرس**”: onu bir koşu yahut iki koşu koşturdum, sonra onun üzerine örtüleri üst üste örttüm ki terlesin (bkz.: **المجمل** 1/254) sözündendir; o **محنوذ** ve **حنيذ**dir. “Güneş bizi **حنذتنا**” (yani: bizi yaktı). Ve bu az bir suyun çıkışı olduğundan, “Şarabı suladığında **فأحنذ**” denildi (bkz.: **أساس البلاغة** s. 97; ve **المجمل** s. 255); yani: içindeki suyu azalt; terden ve **الحنيذ**den çıkan su gibi.
ملخص الللسان
1. **حَنَذَ** oğlağı ve başkasını **يَحْنِذُه** **حَنْذاً**: yalnızca kızarttı,
2. **بعجل حنيذ**: yani **الرِّضاف** ile kızartılmış; ta ki ter damlatıncaya kadar.
3. **فجاء بعجل حنيذ**: o, suyu damlayan ve kızartılmış olandır.
4. **حَنَذَ**: onu **سَمَطَهُ**.
5. Ve **لحمٌ حَنْذٌ**: kızartılmış,
6. **محنوذ**: kızartılmış.
7. **الحنيذ**: sıcak su;
8. Ve **أَحْنَذَ** eti: yani onu olgunlaştırdı.
9. **الحَنْيذُ**: yerin içinde onun için kazdığın, sonra da üstünü örttüğün şeydir,
10. **الحنيذ** kızartmadan olgun olandır; o da onu ateşe gömmendir.
11. Güneş ve ateş onu **حنذته**: ikisi onu kızarttığında.
12. Ve güneş **تَحْنِذُ**: yani yakar.
13. Ve **الحَنْذُ**: şiddetli sıcak ve onun yakmasıdır;
14. Ve **الشِّواءُ المحنوذُ**: üzerine ateşle kızdırılmış taşlar atılmış olan; ta ki şiddetli bir kızarma ile kızarsın da altında parçalanıp dağılsın.
15. **الحنيذ**: kızartmadan, suyu damlayan ve kızartılmış olan sıcak kızartmadır.
16. **الحنيذ**: etten olan; alınır, uzuvlar halinde kesilir; onun için taş levhası ikiye ayrılır da karşılıklı konur,
17. **الحنبذ**: eti kızdırılmış taşlar üzerinde kızartmandır,
18. **الحنيذ**: koyunu almandır; onu kesersin, sonra onu işkembesinin içine koyarsın; etten her parça ile birlikte işkembenin içine bir **رَضْفَةً** atarsın,
19. **الحنيذ**: genel olarak kızartılmış olandır,
20. **الحنيذ**: olgunlaştırılmasında mübalağa edilmeyen kızartmadır,
21. **الحَنْذُ**: etin ısıtılmış taşlarla kızarmasıdır,
22. **وحَنَذْتُ** koyunu **أَحْنِذُها حَنْذاً**: yani onu kızarttım ve olgunlaşması için üzerine kızdırılmış taşlar koydum,
23. **لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مْحْنَذا  مِنَّي، وَشَلاًّ لِلأَعادي مِشْقَذَا**: yani onu olgunlaştıran ve yakan bir sıcak.
24. “**إِذا سَقَيْتَ فَاحْنِذْ**” yani **أَخْفِسْ**,
25. “**إِذا سَقَيْتَ فَاحْنِذْ**”: yani içkini terlet; yani içine az su dök.
26. **شراب مُحْنَذٌ** ve **مُخْفَسٌ** ve **مُمْذًى** ve **مُمْهًى**: su ile karıştırılması çoğaltıldığında,
27. **حِناذِ الخيل**: zayıflatıldıklarında,
28. Ve onların **حِناذهُا**: atın o örtülerin altında terlemesi ve terin onun yağını çıkarması için, üzerine beş yahut altı örtü ile üst üste örtü örtmendir,
29. **وحَنَذَ الكَرْمُ**: onun bir kısmından boşaltıldı,
30. Ve **وحَنَذَ له يَحْنِذُ**: suyu azalttı ve içkiyi çoğalttı; **كأَخْفَسَ** gibi.
31. Ve **وحَنَذْتُ** atı **أَحْنِذُه حَنْذاً**: o, onu hazır bulundurmandır; sonra onun üzerine güneşte örtüleri üst üste örtersin ki altında terlesin.
لسان العرب
● - **حنذ**: **حَنَذَ** oğlağı ve başkasını **يَحْنِذُه حَنْذاً**: yalnızca kızarttı; ve denildi ki: onu **سَمَطَهُ**. Ve **لحمٌ حَنْذٌ**: kızartılmış; bu vasıf üzere masdar ile vasıflandırıldı; aynı şekilde **مَحْنُوذٌ** ve **حَنِيذٌ**. Ve aziz tenzilde: **فجاء بعجل حنيذ**. Dedi ki: **محنوذ** kızartılmış. Ve Yüce Allah’ın şu sözü hakkında rivayet edildi: **فجاء بعجل حنيذ**; dedi ki: o, suyu damlayan ve kızartılmış olandır. Dedi ki: bu, onun hakkında söylenenlerin en güzeli. **الفراء**: **الحَنْيذُ**: yerin içinde onun için kazdığın, sonra da üstünü örttüğün şeydir; dedi ki: bu, bedevîlerin fiilindendir, bilinen bir şeydir; aslında o **محنوذ**dur; **حُنِذَ** edilmiştir; o halde o **مَحْنُوذٌ**dur; “**طبيخ** ve **مطبوخ**” denildiği gibi. Ve **شمر** dedi ki: **الحنيذ** sıcak sudur; ve İbn Meyyâde’ye ait şu beyit okundu:
**إِذا باكَرَتْهُ بالحَنِيذَ غَواسلُهْ**
Ve **أَبو زيد** dedi ki: **الحنيذ** kızartmadan olgun olandır; o da onu ateşe gömmendir. Ve **ابن عرفة** dedi ki: **بعجل حنيذ**: yani **الرِّضاف** ile kızartılmış; ta ki ter damlatıncaya kadar. Güneş ve ateş onu **حنذته**: ikisi onu kızarttığında. Ve **الشِّواءُ المحنوذُ**: üzerine ateşle kızdırılmış taşlar atılmış olan; ta ki şiddetli bir kızarma ile kızarsın da altında parçalanıp dağılsın. **شمر**: **الحنيذ** kızartmadan, suyu damlayan ve kızartılmış olan sıcak kızartmadır. Ve denildi ki: **الحنيذ** etten olan; alınır, uzuvlar halinde kesilir; onun için taş levhası ikiye ayrılır da karşılıklı konur; yüksekliği bir arşın, genişliği de iki arşından fazla olur; benzerlerinde; ona iki kapı yapılır; sonra levhalarda odunla ateş yakılır (aslında böyle bir boşluk vardır; belki düşen kısmı “فاذا حميت”tir). Ve onun sıcağı şiddetlenir, içindeki her duman ve alev gider; et içine sokulur; iki kapı, kapılar için takdir edilmiş iki levha ile kapatılır; sonra çamur ve koyun pisliği ile sıvanır; ve ateşte bir saat, toprakla şiddetli bir şekilde ısıtılır; sonra, olgunluğunun şiddetinden etin kemikten ayrılmış olduğu, sanki **البُسر** gibi çıkar; ve denildi ki: **الحنبذ** eti kızdırılmış taşlar üzerinde kızartmandır; o **مُحْنَذٌ**dur; ve denildi ki: **الحنيذ** koyunu almandır; onu kesersin, sonra onu işkembesinin içine koyarsın; etten her parça ile birlikte işkembenin içine bir **رَضْفَةً** atarsın; bazen işkembenin içine ekşi süt yahut su dolu bir kap koyar; bu, işkembenin yarılmaması için daha selâmetli olsun diye; sonra onu şişlerle deler; onun için bir çukur kazmış ve onu kızdırmışken işkembeyi çukura atar ve onu bir saat örter; sonra onu çıkarır; olgunluktan ihtiyacı kadarını almış olur; ve denildi ki: **الحنيذ** genel olarak kızartılmış olandır; ve denildi ki: **الحنيذ** olgunlaştırılmasında mübalağa edilmeyen kızartmadır; fiil de fiil gibidir; ve denilir ki: o, **الشِّواءُ المَغْمُومُ**dur; **يُحْنَذُ** yani değiştirilir; ve o, onların en azıdır. **التهذيب**: **الحَنْذُ** etin ısıtılmış taşlarla kızarmasıdır; dersin ki: **حَنَذْتُه حَنْذاً** ve **حَنَذَه يَحْنِذُه حَنْذاً**. Ve **أَحْنَذَ** eti: yani onu olgunlaştırdı. Ve **وحَنَذْتُ** koyunu **أَحْنِذُها حَنْذاً**: yani onu kızarttım ve olgunlaşması için üzerine kızdırılmış taşlar koydum; o da **حنيذ**dir. Ve güneş **تَحْنِذُ**: yani yakar. Ve **الحَنْذُ**: şiddetli sıcak ve onun yakmasıdır; **العجاج** bir eşek ve dişi eşeği vasfederken dedi ki:
**حَتى إِذا ما الصيفُ كان أَمَجَا،**
**ورَهِبَا من حَنْذِه أَنْ يَهْرَجَا**
Ve denilir ki: güneş onu **حَنذَتُه**: yani onu yaktı. **وحِناذٌ مِحْنَذٌ** mübalağa üzere: yani yakan bir sıcak; **بَخْدَجٌ** Ebû Nuhayla’yı hicvederken dedi ki:
**لاقى النُّخَيْلاتُ حِناذاً مْحْنَذا  مِنَّي، وَشَلاًّ لِلأَعادي مِشْقَذَا**
yani onu olgunlaştıran ve yakan bir sıcak. Ve **حَنَذَ** atı **يَحْنِذه حَنْذاً** ve **حِناذاً**: onu koşturdu yahut üzerine örtüleri attı ki terlesin. Ve atlar, üzerlerine örtüler üst üste atıldığında **تُحَنَّذُ** edilir; ta ki terlesin. **الفراء**: ve denilir ki: “Şarabı suladığında **فَاحْنِذْ**”; yani **أَخْفِسْ**; der ki: suyu azalt ve **النبيذ**i çoğalt. Ve denildi ki: “Şarabı suladığında **فَاحْنِذْ**”: yani içkini terlet; yani içine az su dök. Ve **التهذيب**’de: **أَحْنَذَ** (elifin kesilmesiyle) dedi; ve dedi ki: **أَعْرَقَ** da **أَخْفَسَ** mânasındadır. Ve **المنذري** zikretti: **أَنا أَبا الهيثم**; **الفراء**’ın **الإِحْناذ**ın **أَخْفَسَ** ve **أَعْرَقَ** mânasında olduğu sözünü inkâr etti; **الإِخْفاس**ı ve **الإِعْراق**ı bildi. **ابن الأَعرابي**: **شراب مُحْنَذٌ** ve **مُخْفَسٌ** ve **مُمْذًى** ve **مُمْهًى**: su ile karıştırılması çoğaltıldığında. Dedi ki: bu, **الفراء**’ın söylediğinin zıddıdır. Ve **أَبو الهيثم** dedi ki: **الحِناذ**ın aslı, zayıflatıldıklarında atların **حِناذ**ındandır; dedi ki: ve onların **حِناذ**ı, atın o örtülerin altında terlemesi ve terin onun yağını çıkarması için, üzerine örtü üstüne örtü ile üst üste örtü örtmendir; beş yahut altı örtü ile; ki, koşturulduğunda şiddetli bir nefesle nefes almasın. Bazı hadiste: ona **ضب مَحْنوذ** getirildi; yani kızartılmış. **أَبو الهثيم**: aslı, atların **حِناذ**ındandır; o da zikrettiğimizdir. **الحسن** hadîsinde: “**عَجَّلتْ  قبلَ حَينذها بِشوائها**”: yani ikramı acele etti ve kızartılmışı beklemedi. Ve **حَنَذَ الكَرْمُ**: onun bir kısmından boşaltıldı. Ve **حَنَذَ له يَحْنِذُ**: suyu azalttı ve içkiyi çoğalttı; **كأَخْفَسَ** gibi. Ve **وحَنَذْتُ** atı **أَحْنِذُه حَنْذاً**: o, onu bir koşu yahut iki koşu hazır bulundurmandır; sonra onun üzerine güneşte örtüleri üst üste örtersin ki altında terlesin; o da **محنوذ** ve **حنيذ**dir; eğer terlemezse “**كَبَا**” denilir.
Ve **حَنَذٌ**: Mekke’ye yakın bir yer; **الحاء** ve **النون** ve **الذال** **المعجمة**’nin fethiyle. **الأَزهري** dedi ki: Ben, Benî Sa‘d diyarından Vâdî es-Sitârayn’da, üzerinde güzel, mamur hurmalık ve Arapların su konaklarından kasırlar bulunan bir su gözü gördüm; o suya **حنيذ** denilirdi; onun çıkışı sıcak idi; kırbaya doldurulup havada asıldığında, rüzgâr ona vurunca tatlılaşır ve hoş olurdu. Ve Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) şehrinin çevrelerinde, Medine-i Nebeviyye’ye yakın, içinde çok hurma bulunan bir köy vardır; ona **حَنَذ** denilir. Ve İbn es-Sikkît, bazı recez söyleyenlerden, hurmayı vasfederken ve onun **حَنَذ** hizasında olduğunu ve ondan aşılandığını, aşılamadan da aşılandığını anlatırken şu beyiti okudu:
**تَأَبَّرِي يا خَيْرَةَ الفَسيلِ،**
**تَأَبَّري مِنْ حَنَذٍ فَشُولي،**
**إِذْ صَنَّ أَهلُ النَّخلِ بالفُحول**
Ve **تَأَبَّرِي**’nin mânası: yani aşılan; ve eğer **حَنَذ**’ın erkek hurmalarının yanık kokusuyla aşılanmazsan; bu, hurma, güney tarafında erkek hurma bulunan bir duvarın hizasında olduğunda, aşılanmasa bile kokularıyla aşılanır demektir. Ve “**فشولي**” sözü: onu, aşılanınca kuyruğunu kaldıran deveye benzetti; yani kuyruğunu kaldırır. **ابن بري** dedi ki: recez, **أُحَيْحَة بن الجُلاحِ**’ındır. Dedi ki: mânası: erkek hurmalarla aşılama yapanlar erkekleri kıskandığında, bu hurmanın kokularıyla aşılan. Ve **شولي**’nin mânası: “**شالت الناقة بذنبها**” sözünden “kaldır”dır; deve kuyruğunu aşı için kaldırdığında.
Ve **حَنّاذٌ**: bir isimdir.
مقاييس اللغة:
(**حنذ**) **الحاء** ve **النون** ve **الذال** tek bir asıldır; o da bir şeyi olgunlaştırmaktır. Denilir ki: **شِواءٌ حَنِيذٌ**; yani olgunlaştırılmış; bu, taşların kızdırılması ve onun üzerine konulmasıdır; ta ki olgunlaşsın. Ve denilir ki: **حنَذت الفرسَ**; onu bir koşu yahut iki koşu hazır bulundurduğunda, sonra onun üzerine örtüleri üst üste örttüğünde; ta ki terlesin. Ve bu, **فرسٌ محنوذٌ وحنيذ**dir. Ama onların “**حَنَذٌ**” sözü, bir beldedir. Dedi ki:
**تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي**
Ve derler ki: “Şarabı suladığında **فاحْنِذْ**” yani suyu azalt ve **النبيذ**i çoğalt. Ve o da bu babdandır; çünkü su ile kırılmadığında hararetiyle kalır.
القاموس المحيط:
**حَنَذَ** koyunu **يَحْنِذُها حَنْذاً** ve **تَحْناذاً**: onu kızarttı ve olgunlaştırması için üzerine kızdırılmış taşlar koydu; o da **حَنيذٌ**dur. Yahut o, kızartmadan sonra suyu damlayan sıcak olandır. Ve atı: onu koşturdu ve bir koşu yahut iki koşu koşturup hızlandırdı; sonra güneşte onun üzerine örtüleri üst üste örttü ki terlesin; o da **حَنيذٌ** ve **مَحْنوذٌ**dur. Ve güneş, yolcuyu yaktı ve eritti. Ve **حَنَذُ** (harekeli): Medine’ye yakın bir yer; yahut Benî Süleym’e ait bir sudur. Ve **الحَنيذُ**: ısıtılmış su; ve yağ; ve güzel kokulandırılmış yıkama suyu; ve Benî Sa‘d diyarında bir su. Ve **حَنَاذِ** ( **قَطام** gibi): güneş. Ve **الحُنْذَةُ** (ضم ile): şiddetli sıcak. Ve **الحُنْذُوَةُ**: dağdan bir şube. Ve **الحِنْذِيانُ** (kesre ile): şerri çok olan. Ve **الحِنْذيذُ** (kesre ile): teri çok olan. Ve **المُحَنْذِي**: sövüp sayan. Ve **الإِحْناذُ**: içkide karıştırmayı çoğaltmaktır; ve denildi ki: onu azaltmaktır; zıddır. Ve **اسْتَحْنَذَ**: güneşte terlemek için uzandı. Ve **حَنّاذٌ** ( **كَتَّان** gibi): bir isimdir.
تاج العروس:
**ح ن ذ**
**حَنَذَ** koyunu, **ضَرَب** haddinden, **حَنْذاً** (fetha sonra sükûn) ve **تَحْنَاذاً** (fetha ile): onu kızarttı ve onda—**الصحاح**’ın ibaresi: onun üzerine ateşle kızdırılmış taşlar koydu—onu olgunlaştırmak için; o da, yani koyun, **حَنِيذٌ** ve **مَحْنُوذ**dur. Ve **التهذيب**’de: **الحَنْذُ**: etin ısıtılmış taşlarla kızarmasıdır. “**جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ**”: yani **مَحْنُوذٍ** kızartılmış; yahut o, yani **الحنيذ**: kızartmadan sonra suyu damlayan sıcak olandır; **شَمِر**’den; ancak o dedi ki: suyu damlar ve kızartılmıştır. **الأَزهَرِيُّ** dedi ki: bu, onun hakkında söylenenlerin en güzeli. Ve **المُحكم**’de: **حَنَذَ**: onu damlayıncaya kadar kızarttı; ve denildi ki: onu **سَمَطَه**. Bu vasıf üzere kızartılmış: masdar ile vasıftır; aynı şekilde **مَحْنُوذ** ve **حَنِيذٌ**. Ve denildi ki: **الحَنِيذُ** olgunlaştırılmasında mübalağa edilmeyen kızartmadır; ve denilir ki: o, **الشِّوَاءُ المَغْمُوم**dur; **أَبي عُبَيْد**’den. Ve **الأَزهَرِيّ**, **الفَرّاءِ**’dan nakletti: **الحَنِيذُ**: yerin içinde onun için kazdığın, sonra da üstünü örttüğün şeydir; ve o, bedevîlerin fiilindendir, bilinen bir şeydir; aslında o **مَحْنُوذٌ**dur; **حُنِذَ** edilmiştir; o halde o **مَحْنُوذٌ**dur; “**طَبِيخٌ** ve **مَطْبُوخٌ**” denildiği gibi. Ve bir ibareyi sevk ettikten sonra dedi ki: ve **الشِّوَاءُ المَحنوذُ**: üzerine ateşle kızdırılmış taşlar atılmış olan; ta ki şiddetli bir kızarma ile kızarsın da altında parçalanıp dağılsın. Ve **أَبو زيد** dedi ki: **الحَنِيذُ** kızartmadan olgun olandır; o da onu ateşe gömmendir. Ve denilir ki: **أَحْنَذَ** eti: yani onu olgunlaştırdı. Mecazdan: **حَنَذَ** atı **يَحْنِذُه حَنْذاً** ve **حِنَاذاً**: onu koşturdu ve koşturup hızlandırdı. Ve **الصحاح**’ta: onu bir koşu yahut iki koşu hazır bulundurdu; sonra **ظَاهَرَ** yani güneşte onun üzerine örtüleri attı ki terlesin. Ve **الأَساس**’ta: **وحَنَذْتُ الفَرَسَ حِنَاذاً**: onu, terlesin diye hazır bulundurduktan sonra örttüm; o da **حَنِيذٌ** ve **محْنُوذٌ**dur. **الصحاح**’ta artırdı: eğer terlemezse “**كَبَا**” denilir. Ve **التهذيب**’de: **الحَنِيذ**in aslı, zayıflatıldıklarında atların **حِنَاذ**ındandır; ve onların **حِنَاذ**ı, atın o örtülerin altında terlemesi ve terin onun yağını çıkarması için, üzerine örtü üstüne örtü ile üst üste örtü örtmendir; beş yahut altı örtü ile; ki, koşturulduğunda şiddetli bir nefesle nefes almasın. Mecazdan: güneş yolcuyu yaktı ve eritti; “onu kızarttı ve pişirdi” denildiği gibi. Ve **حَنَذُ** (harekeli): bir yer; **المحكم** ve **الصحاح**’ta: Medine’ye yakın bir yer. Ve **التهذيب**’de: Resûl’ün şehrinin çevrelerinde (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) Medine-i Nebeviyye’ye yakın bir köy; içinde çok hurma vardır; ona **حَنَذ** denilir. Ve Ebû Ubeyd’in mu‘ceminde: o, **أُحَيْحَةَ بن الجُلاَحِ**’ın köyüdür; onun hakkında şiiri vardır. Yahut Benî Süleym ve Müzeyne’ye ait bir sudur; Hicaz’da ikisinin arasında ortalanmıştır. Ve **شَمِر**’den: **الحَنِيذُ**: ısıtılmış sudur; ve **التهذيب**’de: sıcak olan. Ve **الحَنِيذُ**: yağdır. Ve **الحَنِيذ** güzel kokulandırılmış yıkama suyudur; o, başın onunla yıkandığı **خِطْمِىّ** ve benzeri şeylerdir; ileride gelecektir. Ve **حَنِيذٌ** Benî Sa‘d diyarında bir sudur. **الأَزْهَريُّ** dedi ki: Ben, Benî Sa‘d diyarından Vâdî es-Sitârayn’da, üzerinde güzel, mamur hurmalık ve Arapların su konaklarından kasırlar bulunan bir su gözü gördüm; ona **حَنيذ** denilirdi; onun çıkışı sıcak idi; kırbaya doldurulup havaya arz edildiğinde ve rüzgâr ona vurduğunda tatlılaşır ve hoş olurdu. Ve **حَنَاذِ** ( **قَطَام** gibi): hararetinden dolayı güneştir. **عَمرو بن حُمَيْل** dedi ki:
**تَسْتَرْكِدُ العِلْجَ بِهِ حَنَاذِ**
**كالأَرْمَدِ اسْتَغْضَى عَلَى اسْتِئْخَاذِ**
Ve **الخُنْذَةُ** (ضم ile): şiddetli sıcaktır; güneş onu **حَنَذَتْه**. Ve **الصحاح**’ta: **الحَنْذُ**: sıcağın şiddeti ve yakmasıdır. Ve **الحُنْذُوَةُ** (ضم ile): dağdan bir şube; **الخُنْذُوَة** (خ ile) gibi; ileride gelecektir. Ve **الحِنْذِيَانُ** (kesre ile): şerri çok, dili kötü adam; **الخِنْذِيَان** (خ ile) gibi; ileride gelecektir. Ve **الحِنْذِيذُ** (kesre ile): atlardan ve insanlardan teri çok olan. Ve **المُحَنْذِي**: edepsiz sövücü; **حَنْذَى** etmiştir; ileride **الخاء**da gelecektir. Ve **الإِحْنَاذُ**: içkide karıştırmayı çoğaltmaktır; **ابن الأَعرابيّ**’den. Ve denildi ki: onu azaltmaktır; **الفَرّاءِ**’dan; zıddır. Ve **المحكم**’de: **وحَنَذَ لَهُ يَحْنِذ**: suyu azalttı ve içkiyi çoğalttı; **كأَخْفَسَ** gibi. Ve **التهذيب**’de denilir: “Şarabı suladığında **فَأَحْنِذْ**”: yani **أَخفِسْ**; suyu azalt ve **النَّبيذ**i çoğalt demek ister. Ve **أَعْرَقَ** da **أَخْفَسَ** mânasındadır. Ve **أَبو الهيثم** **أَحْنَذَ**ı inkâr etti ve ötekilerini bildi. Ve **ابنِ الأَعْرَابيّ**’den: **شَرَاب مُحْنَذ** ve **مُخْفَس** ve **مُمْذَى** ve **مُمْهَى**: su ile karıştırılması çoğaldığında. Dedim ki: bu, ilkinin tersidir. Ve **الصحاح**’ta: bundan: “Şarabı suladığında **فأَحْنِذْ**”: yani içkini terlet; yani içine az su dök. Ve **الأَساس**’ta: “Onu suladığında, onun için **فَاحْنِذْ**”: yani ona, karışımı az, saf içir; onun içini **يَحْنِذُ** eder; bu mecazdır. Mecazdan: **اسْتَحْنَذَ** adam: güneşte uzandı ve orada terlemek için üzerine elbiseleri attı. Ve **اسْتَحْنَذَ**: terledi. Ve **حَنّاذٌ** ( **كَتَّان** gibi): bir adam adıdır. Ve buna ek olarak: **حِنَاذٌ مِحْنذ** mübalağa üzere: yani yakan bir sıcak; **بخْدَجٌ** Ebû Nuhayla’yı hicvederken dedi ki:
**لاقى النُّخَيْلاَتُ حِنَاذاً مِخْنذَا ... مِنِّي وشَلاًّ للأَعَادِي مِشْقَذَا**
yani onu olgunlaştıran ve yakan bir sıcak. Ve **رذذ**’de gelecektir. Ve **حَنَذَ الكَرْمُ**: onun bir kısmından boşaltıldı; **المحكم**’de böyle. Ve **التَّحْنَاذُ**: tutuşmadır. **عَمْرُو بْنُ حُمَيْلٍ** dedi ki:
**يُضْحِي بِهِ الحِرْبَاءُ فِي تَحْنَاذِ**.
