# حنر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حنر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حنر

ح ر ن
حرن ، حنر ، نخر ، رنح : مستعملة
حرن : قال الليث حَرَنت الدابَّةُ وحَرُنَتْ لُغَتَان ، وهي تحرُن حِرَاناً . وفي الحديث ( ما خلأت وَلاَ حَرَنَتْ ولكن حَبَسَها حَابِسُ الْفِيلِ ) .
ويقال فَرَسٌ حَرُونٌ مِنْ خَيْلٍ حُرُنٍ . والحَرُونُ : اسمُ فَرَسٍ كان لِبَاهِلَةَ ، إليه تنسب الخيل الحرونية . وقال أبو عمرو في قولِ ابن مقبل : صوت المحابض ينزعن المحارينا قال : المحارين مايموت من النحل في عسله وقال غيره : المحارين من العسل ما لزق بالخلية فعسر نزعه أخذ من قولك حَرَنَ بالمكان حُرُوناً إذا لزمه فلم يفارقه وكأَنَّ العَسَل حَرِن فَعَسُر اشْتِيَارُه . وقال الراعي :
كناس تنوفه ظلت إليها
هجانُ الوحش حَارِنةً حرونا
قال الأصمعي في قوله حارنةً متأخرةً . وغيرُه يقول لازِمَةً . وقال ابن شمَيْلٍ : المحارينُ حَبُّ القطن الواحد مِحْرَانٌ .
رنح : قال الليث رُنح فلان ترنيحاً إذا اعتراه وهْنٌ في عظامه وَضَعْفٌ في جسده عند ضرب أو فزع يغشاه وقال الطرماح :
وناصِرُكَ الأَدْنى عليه ظعينَةٌ
تَمِيدُ إذا استَعْبَرْتَ مَيْدَ المُرَنَّح
وقال غيره : رُنحَ به إِذا أُدِيرَ به كالمغشي عليه ومنه قول امرىء القيس :
فَظَلَّ يُرَنَّحُ في غَيْطَلٍ
كما يستدير الْحِمارُ النَّعِرْ
قال الليث المُرَنَّحُ أيضاً ضرب من العود من أَجْودِه يُسْتَجْمرُ به . عمرو عن أبيه قال : المَرْنَحَةُ صَدْرُ السفينة قال : والدَوْطِيرةُ كَوْثَلُها ، والقَبُّ رأس الدَّقَل ، والقَرِيَّةُ خشبة مربَّعَةٌ على رأس القَب .
حنر : الليث : الحِنَّوْرَةُ دويبَّة ذَميمة يُشَبَّه بها الإنسانُ فيقال يا حِنَّوْرَةُ .
وقال أبو العباس في باب فِعّوْل الحِنَّوْر : دابَّة تشبه العَظَاءَ وقال الليث : الحَنِيرَةُ العَقْدُ المضْرُوب وليس بذاك العريض . قال : وفي الحديث ( لو صلَّيتم حتى تكونوا كالأوتار ، أو صمتم حتى تكونوا كالحنائر ما نفعكم ذلك إلا بنيَّةٍ صادِقَةٍ وورعٍ صادقٍ ) .
وتقول حنَرْتُ حَنِيرَةً إذا بَنَيْتَها . أبو عَمْرو : الحَنِيرَةُ : قَوْسٌ بلا وَتَرٍ ، وجَمْعُها حَنِيرٌ . قال وقال ابن الأعرابي : جمعها حَنَائرُ . قال وفي حديث أبي ذَرَ ( لو صليتم حتى تكونوا كالحنائر ما نفعكم ذلكم حتى تُحِبُّوا آلَ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الْحُنَيْرَةُ تصغير حَنْرَة وهي العطْفَة المحْكَمَة لِلْقَوْس .
نحر : قال الليث : النَّحْرُ : الصَّدْرُ . والنُّحُور : الصدُور . قال : والنَّحْرُ : ذَبْحُكَ البعِيرَ تطعنُه في مَنْحَرِه حيثُ يَبْدو الحُلْقُومُ من أعْلَى الصدْر . قال : ويومُ النَّحْر : يومُ الأَضْحَى .
وإذا تَشَاحَّ القوْمُ على أمْرٍ قيل : انْتَحَرُوا عليه من شِدَّةِ حِرْصِهِمْ . وإذَا اسْتَقْبَلَتْ دَارٌ دَاراً قيل : هذه تَنْحَرُ تلك . وإذا انْتَصَب الإنسانُ في صَلاَتِه فنهد قيل : قَدْ نَحَرَ .
قال : واختلفُوا في تفسير قوله تبارك وتعالى : ( ُِالْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ) ( الكَوثر : 2 ) قال بعضهم : انْحَرْ البُدْنَ . وقيل : ضَعِ اليمينَ على الشمال في الصلاةِ . وقال الفَرَّاءُ : معنى قولِه ) لِرَبِّكَ ( استَقْبِل القِبْلَة بنَحْرِك . قال : وسمعتُ بعضَ العرب يقول : مَنَازِلُهُ تَنَاحَرُ ، هذَا يَنْحَرُ هذا ، أي قُبَالَتَه . وأنشد في بعض بني أسد :
أَبَا حَكَمٍ هل أنت عم مجالد
وسيدُ أهل الأَبْطَحِ المُتَنَاحِرِ
وذكر الفراء القولين الأولين أيضاً في قوله : ( لِرَبِّكَ ( .
وقال أبو عبيد النَّحيرَةُ : آخِرُ يومٍ من الشَّهْرِ لأنه يَنْحَرُ الذي يَدْخُلُ بَعْدَه . قلت : معناه أنه يستقبل أول الشهر . وأنشد للكميت :
والغيث بالمُتَأَلقَا
تِ مِنَ الأَهِلَّة في النواحر
ويقال له نَاحِرٌ . ويقال لآخر ليلةٍ من الشهر نَحيرَةٌ لأنها تَنْحَرُ الهِلاَلَ . وقال الكميت أيضاً :
فَبَادَرَ لَيْلَةَ لاَ مُقْمِرٍ
نَحيرَةَ شَهْرٍ لِشَهْرٍ سِرَاراً
أراد ليلةَ لا رَجُلٍ مُقْمِرٍ . والسرارُ مردودٌ على الليلَةِ . ونحيرَة فعيلة بمعنى فاعِلَة لأنَّها تَنْحَرُ الهلالَ ، أي تستَقْبِلُه .
ويقال للسحاب إذا انْعَقَّ بِمَاءٍ كثيرٍ : قد انْتَحَرَ انتِحَاراً . وقال الراعي :
قَمَرَّ عَلَى مَنَازِلِهَا وَأَلْقَى
بها الأَثْقَالَ وَانْتَحَرَ انْتِحَاراً
وقال عديُّ بن زيد يصف الغيث :
مَرِحٌ وَبْلُه يسحّ سُبُوب الْ
مَاءِ سَحَا كأَنَّه مَنْحُورُ
والنحْرِيرُ : الرجُل الطَبِنُ الفَطِنُ في كل شيء ، وجمعه : النَّحَارِيرُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّحْرَةُ انْتِصَابُ الرَّجُلِ في الصَّلاَة بإزاء المحراب . وقال أبو العباس في قوله : ( ُِالْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ) ( الكَوثَر : 2 ) قالت طائفة أُمِرَ بِنَحْرِ النُّسُكِ بَعْد الصَّلاة . وقيل أُمِرَ أَنْ يَنْتَصِبَ بنَحْره بإزَاءِ القِبْلَة وأَلاَّ يَلْتَفِتَ يميناً ولا شمالاً .
وقال ابن الأعرابي : النَّاحِرَتَانِ : التَّرْقُوَتَان من الإِبِل والناسِ . وَالْجَوانحُ : ما وقَعَ عليه الكَتِفُ مِنَ الدَّابَّة والبَعِيرِ ، وهِيَ من الإنسانِ الدَّأْيُ ، والدَّأْيُ : ما كَانَ من قِبَلِ الظَّهْرِ ، وهي سِتٌّ : ثَلاَثٌ من كل جانبٍ ، وهي من الصدر الجوانِحُ لجُنُوحِها على القَلْب . وقَالَ : الكَتِفُ على ثلاثةِ أضْلاَع من جانب وستة أضلاع من جانب وهذه الستة يقال لها الدَّأَيَاتُ . أبو زيد الجوانح أدنى الضلوع من المَنْحَر ، وفيهن النَّاحِرَتَان ، وهي ثلاثٌ من كل جانب ، ثم الدَّأَيات وهي ثَلاثٌ من كُل شِقّ ، ثم يبقى من بعد ذلك سِتٌّ من كل جانبٍ متَّصِلاتٌ بالشراسيف لا يسمونها إلا الأضلاع ، ثم ضِلَع الخَلْفِ ، وهي أواخر الضُّلوع .

### Türkçe

ح ر ن
**حرن** ، **حنر** ، **نخر** ، **رنح** : kullanımdadır.

**حرن** : Leys dedi: **حَرَنت** binek hayvanı ve **حَرُنَتْ** iki lugattır; o, **حِرَاناً** **تحرُن**. Ve hadiste: (Ne çöktü ne de **حَرَنَتْ**; fakat onu Fil’in tutanı tuttu.)

Ve denir: **فَرَسٌ حَرُونٌ**; **خَيْلٍ حُرُنٍ**’dendir. Ve **الحَرُونُ**: Bâhile’ye ait olan bir atın adıdır; ona nispetle **الخيل الحرونية** nispet edilir. Ebû Amr, İbn Mukbil’in sözü hakkında: “Ses(ler)i, **المحابض**’ı çekip çıkarırlar, **المحارينا**’yı (da)” dedi; dedi ki: **المحارين** arının balında ölen şeydir. Başkası dedi: **المحارين** baldan, kovana yapışıp da sökülmesi zor olan şeydir; “**حَرَنَ** mekânda **حُرُوناً**” sözünden alınmıştır; ona yapışıp da ondan ayrılmadığı zaman. Sanki bal **حَرِن** olmuş da onun sağılması zorlaşmıştır. Râî dedi:

Kanas; onun yüksekliği, ona doğru gölgeledi;
Vahşînin ince develeri, **حَارِنةً** **حرونا** (olarak).

Asmaî, “**حارنةً**” sözünde: geri kalmış (olan) dedi. Başkası: yapışık/ayrılmayan (olan) der. İbn Şümeyl dedi: **المحارينُ** tek pamuk tanesidir; tekine **مِحْرَانٌ** (denir).

**رنح** : Leys dedi: **رُنح** falan kimse **ترنيحاً**; kemiklerinde bir gevşeklik ve bedeninde bir zayıflık arız olduğu zaman; bir darbe yahut onu kaplayan bir korku sırasında. Tırmâh dedi:

Ve sana en yakın yardımcı; onun üzerinde bir göçen kadın (vardır),
Sen ağlattığında, **المُرَنَّح**’ın sallanışı gibi sallanır.

Başkası dedi: **رُنحَ به**; baygın gibi onunla döndürülüp çevrildiği zaman. Ondandır İmru’ül-Kays’ın sözü:

Derken bir **غَيْطَلٍ** içinde **يُرَنَّحُ** durdu,
Nitekim anıran eşek döner durur.

Leys dedi: **المُرَنَّحُ** ayrıca, en iyisinden bir ağaç türüdür; onunla tütsülenilir. Amr, babasından: **المَرْنَحَةُ** geminin göğsüdür, dedi. Dedi: ve **الدَوْطِيرةُ** onun kıçı/arka kısmıdır; ve **القَبُّ** direğin başıdır; ve **القَرِيَّةُ** **القَبّ**ın başı üzerinde kare (biçimli) bir tahtadır.

**حنر** : Leys: **الحِنَّوْرَةُ** çirkin bir küçük hayvancıktır; insan ona benzetilir de “ey **حِنَّوْرَةُ**” denir.

Ebû’l-Abbâs, **فِعّوْل** babında **الحِنَّوْر** hakkında dedi: **العَظَاءَ**’a benzeyen bir hayvandır. Leys dedi: **الحَنِيرَةُ** vurulmuş düğümdür; o kadar geniş değildir. Dedi: ve hadiste: (Eğer siz, teller gibi oluncaya kadar namaz kılsanız yahut **كالحنائر** oluncaya kadar oruç tutsanız, bu size ancak doğru bir niyet ve doğru bir vera‘ ile fayda verir.)

Ve dersin: **حنَرْتُ حَنِيرَةً**; onu bina ettiğin zaman. Ebû Amr: **الحَنِيرَةُ**: kirişi olmayan bir yaydır; çoğulu **حَنِيرٌ**’dir. Dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi: çoğulu **حَنَائرُ**’dir. Dedi: Ebû Zer hadîsinde: (Eğer siz, **كالحنائر** oluncaya kadar namaz kılsanız, Allah’ın Resûlü’nün (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) âlini sevmedikçe bu size fayda vermez.)

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الْحُنَيْرَةُ**; **حَنْرَة**’nin küçültmesidir; o, yay için sağlamlaştırılmış kıvrım/bağdır.

**نحر** : Leys dedi: **النَّحْرُ**: göğüstür. Ve **النُّحُور**: göğüslerdir. Dedi: ve **النَّحْرُ**: deveyi boğazlamandır; onu **مَنْحَرِه**’inden, göğsün üst tarafından gırtlağın göründüğü yerden mızraklayıp delersin. Dedi: ve **يومُ النَّحْر**: Kurban bayramı günüdür.

Ve kavim bir iş üzerinde çekişip cimrileştiği zaman denir: şiddetli hırslarından dolayı onun üzerinde **انْتَحَرُوا**. Ve bir ev bir eve karşı geldiği zaman denir: bu, şunu **تَنْحَرُ**. Ve insan namazında dikilip de göğsünü ileri çıkarırsa denir: gerçekten **نَحَرَ**.

Dedi: Yüce Allah’ın sözü olan: (**الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ**) (Kevser: 2) tefsirinde ihtilaf ettiler. Bazıları dedi: **انْحَرْ**; **البُدْنَ**’ı (kurbanlık develeri) boğazla. Ve denildi: namazda sağı solu üzerine koy. Ferrâ dedi: “**لِرَبِّكَ**” sözünün manası: kıbleyi göğsünle karşıla. Dedi: Araplardan birini işittim, derdi ki: onun menzilleri **تَنَاحَرُ**; bu, şunu **يَنْحَرُ**; yani onun karşısındadır. Benî Esed’den bazıları hakkında (şu) beyit okundu:

Ey **أَبَا حَكَمٍ**; sen, Mücâlid’in amcası mısın,
Ve **المُتَنَاحِرِ** olan Ebtah halkının efendisi (misin)?

Ferrâ, “**لِرَبِّكَ**” hakkında da iki ilk sözü zikretti.

Ebû Ubeyd dedi: **النَّحيرَةُ**: ayın son günüdür; çünkü kendisinden sonra gireni **يَنْحَرُ**. Dedim: manası, ayın başını karşılamasıdır. Kumeyt’ten (şu) beyit okundu:

Ve yağmur, parıldayanlarda,
Hilallerden **النواحر** içinde.

Ve ona **نَاحِرٌ** denir. Ve ayın son gecesine **نَحيرَةٌ** denir; çünkü hilali **تَنْحَرُ**. Kumeyt ayrıca dedi:

Derken, ay ışığı olmayan bir geceyi aceleyle karşıladı;
Bir ayın **نَحيرَةَ**’sini, bir ay için **سِرَاراً** (olarak).

Ay ışığı olan bir adamın olmadığı geceyi kastetti. Ve **السرارُ** geceye döndürülmüştür. Ve **نحيرَة** “fa‘île”dir; “fâ‘ile” manasındadır; çünkü o hilali **تَنْحَرُ**; yani onu karşılar.

Ve bulut için, çok su ile yarıldığı zaman denir: gerçekten **انْتَحَرَ** **انْتِحَاراً**. Râî dedi:

Onun menzilleri üzerine şiddetle geçti ve attı,
Orada yükleri; ve **انْتَحَرَ انْتِحَاراً**.

Adiyy b. Zeyd, yağmuru vasfederek dedi:

Neşeli; sağanağı, suyun akışlarını döker,
Bir döküş döker; sanki o **مَنْحُورُ**’dur.

Ve **النحْرِيرُ**: her şeyde anlayışlı, zeki adamdır; çoğulu: **النَّحَارِيرُ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّحْرَةُ**; mihrabın hizasında erkeğin namazda dikilmesidir. Ebû’l-Abbâs, (**الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ**) (Kevser: 2) hakkında dedi: bir taife, namazdan sonra kurbanı boğazlamakla emrolundu, dedi. Ve denildi: kıble hizasında göğsüyle dikilmekle ve sağa da sola da dönmemekle emrolundu.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّاحِرَتَانِ**: develerden ve insanlardan iki köprücük kemiğidir. Ve **الْجَوانحُ**: binek hayvanı ve devenin küreğinin üzerine düştüğü şeydir; insandan ise o, **الدَّأْيُ**’dir. Ve **الدَّأْيُ**: sırt tarafınca olan şeydir; o altıdır: her yandan üçtür. Ve o, göğüsten **الجوانِحُ**’tır; kalbin üzerine eğilmelerinden dolayı. Dedi: **الكَتِفُ** bir yandan üç kaburga üzerindedir ve bir yandan altı kaburga (üzerindedir); bu altıya **الدَّأَيَاتُ** denir. Ebû Zeyd: **الجوانح** **المَنْحَر**’dan en yakın kaburgalardır; onların içinde **النَّاحِرَتَانِ** vardır; ve o, her yandan üçtür. Sonra **الدَّأَيات**; ve o, her taraftan üçtür. Sonra bundan sonra, her yandan **الشراسيف**’e bitişik altı kalır; onlara ancak **الأضلاع** derler. Sonra **ضِلَع الخَلْفِ**; ve o, kaburgaların sonlarıdır.
