# حنش (ح-ن-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ن - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والشين والنون معهما
ح ش ن، ش ح ن، ش ن ح، ن ش ح، ح ن ش مستعملات
حشن:
حَشِنَ السِقاءُ حَشَناً وأَحْشَنتُه أنا: إذا أكثَرْتُ استعماله بحَقْن اللَّبَن ولم يُغْسَل ففَسَدَتْ ريحُه.
شحن:
شَحَنْتُ السَّفينةَ: مَلأَتها فيه مَشْحُونة. والشَحْناءُ: العَداوة، عَدُوٌّ مُشاحِن: يشحَنُ لك بالعَداوة.
شنح:
الشَناحيٌّ: نَعْتٌ للجَمَل في تَمام خَلْقه: قال:
أعَدُّوا كلَّ يَعْمَـلَةٍ ذَمُـولٍ		وأعْيَسَ بازلٍ قَطمٍ شَناحي
نشح:
نَشَحَ الشاربُ: أي شَرِبَ حتّى امتَلأ، ويقالُ للَّذي يشرَبُ قليلاً قليلاً، قال:
وقد نَشَحْنَ فلا رِيٌّ ولا هِيمُ
وسقاءٌ نَشّاح، أي نَضّاح.
حنش:
الحَنَشُ: من الحَرابيِّ وسَوامِّ أبْرَصَ ونحوه، تُشبه رُؤوسُه رُؤوس الحَيّات، وجمعُه أحناش، قال الشماخ:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه		جَماجِمُهُن كالخَشَل النَزيعِ
يَصفِها في الوَكْر.
قال زائدة: الخشْل ما يُكْسَر من الحُلِيِّ، ونَزيعٌ ومَنْزُوع واحد.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الشين** ve **النون** onlarla birlikte
**ح ش ن**، **ش ح ن**، **ش ن ح**، **ن ش ح**، **ح ن ش** kullanılagelenlerdir.

**حشن**:
**حَشِنَ السِقاءُ** **حَشَناً** ve **أَحْشَنتُه** ben: eğer onu sütü tuluma doldurmakla çokça kullanır da yıkanmazsa; böylece kokusu bozulursa.

**شحن**:
**شَحَنْتُ السَّفينةَ**: onu doldurdum; o, içinde doldurulmuş olarak. Ve **الشَحْناءُ**: düşmanlıktır; **عَدُوٌّ مُشاحِن**: sana düşmanlıkla doldurur.

**شنح**:
**الشَناحيٌّ**: devenin yaratılışının tamamlığında bir niteleme; dedi ki:
أعَدُّوا كلَّ يَعْمَـلَةٍ ذَمُـولٍ		وأعْيَسَ بازلٍ قَطمٍ شَناحي

**نشح**:
**نَشَحَ الشاربُ**: yani içti, doluncaya kadar; ve az az içen kimse için söylenir; dedi ki:
وقد نَشَحْنَ فلا رِيٌّ ولا هِيمُ
Ve **وسقاءٌ نَشّاح**: yani **نَضّاح**.

**حنش**:
**الحَنَشُ**: **الحَرابيِّ**den ve **سَوامِّ أبْرَصَ** ve benzerinden; başları yılanların başlarına benzer; çoğulu **أحناش**tır; eş-Şemmâh dedi ki:
تَرَى قِطَعاً من الأحناش فيه		جَماجِمُهُن كالخَشَل النَزيعِ
Onları yuvada vasfeder.

Zâide dedi: **الخشْل** süsten kırılan şeydir; ve **نَزيعٌ** ile **مَنْزُوع** birdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَنَشُ بالتحري: كلُّ ما يصاد من الطير والهوام، والجمع الأَحناشُ. والحَنَشُ أيضاً: الحيَّة، ويقال الأفعى. وبها سمِّيَ الرجلُ حَنَشاً. وحَنَشْتُ الصيدَ: صدته. وحَنَشْتُهُ أَحْنِشُهُ: لغة في عَنَشْتُهُ إذا عَطَفْتَه.

##### Türkçe

**الحَنَشُ** (تحرî ile): kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şey; çoğulu **الأَحناشُ**’tur. **الحَنَشُ** ayrıca: yılan; **الأفعى** da denir. Bununla adam **حَنَشاً** diye adlandırılmıştır. **وحَنَشْتُ الصيدَ**: onu avladım. **وحَنَشْتُهُ أَحْنِشُهُ**: onu büktüğün zaman **عَنَشْتُهُ** (demende) bir dildir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ش ن
حشن ، حنش ، شحن ، نشح ، نحش ، شنح : ( مستعملات ) .
حشن : قال ابن المُظَفّر وغيره : حَشِنَ السقاءُ يَحْشَن حَشناً وأَحْشَنْتُه أنا إحْشَانا إذا أكثرت استعمالَه بِحَقْن اللبن فيه ولم تتعهّده بما يُنظّفه من الوَضَر والدّرَن فأرْوَحَ وتغيّر باطنه ولَزِق به وسخ اللبن .
أبو عُبَيد عن الأُمَويّ : الحِشْنة : الحِقدُ ، وأنشدنا .
ألا لا أَرَى ذا حِشْنَةٍ في فَؤاده
يُجَمْجِمُها إلا سَيَبْدو دفِينُها
وقال شَمِر : لا أعرف الْحِشْنَة ، قال : وأراهُ مأخوذاً من حَشِن السقاء إذا لزِق به وضَر اللبنِ ودَرِن ، وأنشد ابن الأعرابي :
وإن أتَاها ذُو فِلاَقٍ وحَشَن
يعني وَطْبا تَفَلَّقَ لَبَنه وَوَسِخَ فَمُه
شحن : قال الليث : الشَّحْنُ : مَلْؤُك السفينةَ وإتمامُك جهازَها كُلّه فهي مشحونة : مملوءة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلاَ تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَمَآ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِىَ إِلاَّ عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُونِ قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الاَرْذَلُونَ قَالَ وَمَا عِلْمِى بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ إِنْ حِسَابُهُمْ إِلاَّ عَلَى رَبِّى لَوْ تَشْعُرُونَ وَمَآ أَنَاْ بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ قَالُواْ لَئِنْ لَّمْ تَنْتَهِ يانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُرْجُومِينَ قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِى كَذَّبُونِ فَافْتَحْ بَيْنِى وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِى وَمَن مَّعِى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَنجَيْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ ) ( الشُّعَرَاء : 119 ) يريد المملُوء .
قلت : والشِّحْنةُ : ما يُقامُ للدّواب من العَلَفِ الذي يكفيها يومَها وليلتَها هو شِحْنَتها .
وشِحْنَةُ الكُورة : مَنْ فيهم الكفاية لضبْطها من أولياء السلطان .
وقال الليث : الشَّحْناء : العداوة ، وهو مُشاحن لك ، وقال أبو زيد : يقال :
شاحَنْتُه مشاحنةً من الشحناء ، وآحنتُه مُؤاحنة من الإحْنة .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ وأبي زيد : أشحَنَ الرجلُ إشحاناً ، وأجْهَشَ إجهاشاً إذا تهيأ للبكاء ، قال الخُذَلِيّ .
. . . وقد هَمَّت بإشحانِ
وقال ابن الأعرابي : سيوف مُشْحَنةٌ في أغْمادِها ، وأنشد :
إذ عارَتِ النَّبْل والْتَفَّ اللُّفُوفُ وَإذْ
سَلُّوا السيوفَ عُرَاةً بعد إشحَان
وسمعت أعْرَابِيّاً يقول لآخر : اشحَنْ عنك فلاناً أي نحّه وأبْعِده ، وقد شحنه يَشْحَنُه شَحْناً إذا طرده .
وقال شَمِر : قال الشَّيباني : الشّاحن من الكلاب : الذي يُبْعد الطريدَ ولا يَصِيد ، وفي الحديث ( يغفر الله لكل بشر ، ما خلا مشركاً أو مُشاحِناً ) .
قال شَمِر : قال الأوزاعي : هو صاحبُ البِدْعة المفارق للجماعة والأُمَّة .
وقيل المُشاحنة : ما دُون القتال من السَّبِّ والتَّعاير ، مأخوذ من الشَّحناء . وهي العداوة .
شنح : الليث : الشناحيّ : يُنعت به الجَمل في تمام خَلْقه ، وأنشد :
أَعَدُّوا كلَّ يَعْمَلَةٍ ذَمُولٍ
وأَعْيَسَ بازلٍ قَطِمٍ شَناحِي
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الشَّناحيُّ : الطّويل ، ويقال : هو شَناحٌ كما ترى .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الشُّنُح : الطِّوالُ . والشُّنُح : السُّكارى .
نشح : قال الليث : نَشَحَ الشارِبُ إذا شَرِب حتى امتلأ .
وسِقاء نَشَّاح : نَضَّاح .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : النُّشُح السُّكَارَى .
الحرّاني عن ابن السكيت : النَّشوح من قولك : نَشَحَ إذا شَرِب شُرْباً دون الرِّيِّ .
وقال أبو النّجْم :
حتَّى إذا ما غَيَّبَتْ نَشُوحا
وسمعتُ أعرابيّاً يقول لأصحابه : ألا وانْشَحُوا خيلَكم نَشْحاً أي اسقوها سَقْياً يَفْثأ غُلَّتَها وإن لم يُرْوِها ، وقال الرَّاعي يذكر ماء ورده :
نَشحْتُ بها عَنْساً تَجافَى أظَلُّها
عن الأُكْم إلا ما وَقَتْها السَّرائح
حنش : الليث : الحَنشُ : ما أَشْبه رُؤوسه رؤوس الحيّات من الحَرابِي وسَوَامِّ أَبْرَصَ ونحوِها ، وأنشد :
تَرَى قِطَعاً من الأحْناشِ فيه
جَماجِمُهُن كالخَشَلِ النَّزِيعِ
وقال شمر : الحنَش : الحَيَّة ، وقال غيره : الأَفْعَى ، قال ذو الرُّمَّة :
وكم حَنَشٍ ذَعْفِ اللُّعابِ كأنّه
على الشَّرَك العَادِيِّ نِضْوُ عِصَامِ
والذَّعْفُ : القاتل ، ومنه قيل : مَوت ذُعافٌ .
قال شمر : ويقال للضَّباب واليَرابِيع : قد
احْتَنَشَت في الظَّلَم أي اطَّرَدَت وذهبت فيه ، وأنشد شمر في الحَنَش :
فاقْدُرْ له في بعض أَعْرَاض اللِّمَمْ
لَمِيمَةً من حَنَشٍ أعْمَى أَصَمْ
فالحنَشُ هاهنا الحيّة ، وقال الكُمَيْتُ :
فلا ترأمُ الْحِيتانُ أَحْنَاش قَفْرةٍ
ولا تَحْسَب النِّيبُ الحِجاشَ فِصَالَها
فجعل الحَنَش دَوابَّ الأرض من الحيَّات وغيرها . أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الحَنَشُ : الحيّة ، والحَنَشُ كُلّ شيء يُصادُ من الطَّير والهَوامِّ . يقال منه : حَنَشْتُ الصيدَ أحْنِشُه وأَحْنُشُه إذا صِدْتَه ، وقيل : المَحْنُوشُ : الذي لسَعَتْه الحَنَش ، وهي الحَيَّة ، وقال رُؤْبة :
فقُلْ لذاكَ المُزْعَج المَحْنُوش
أي فقل لذاك الذي أقلقه الحَسَد وأزعجه ، وبه مِثْلُ ما باللَّسِيع .
وقال ابن الأعرابي : المَحْنُوش : المَسُوق جئت به تَحْنِشُه أي تسوقه مُكْرَهاً .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : حَنَشْتُه عنه : عطفته . قلت : هو بمعنى طَرَدْته ، يقال : حَنَشه وعَنَشه إذا ساقه وطرده ، وقال أبو عمرو : المحنوش : المَغْموزُ في حَسَبه .
نحش : أهمله الليث ، وقال شَمِر فيما قرأت بخَطّه : سَمِعْتُ أَعْرَابِياً يقول : الشِّظْفَةُ والنِّحَاشَةُ : الخُبْزُ المُحْتَرِق ، وكذلك الجِلْفَةُ : والقِرْفَةُ .

##### Türkçe

ح **ش** **ن**
**حشن** ، **حنش** ، **شحن** ، **نشح** ، **نحش** ، **شنح** : (kullanılanlar).

**حشن** : İbnü’l-Muzaffer ve başkaları dedi: **حَشِنَ السقاءُ** **يَحْشَن** **حَشناً** ve ben onu **أَحْشَنْتُه** **إحْشَانا** (yani) onda sütü hapsederek çokça kullanırsan ve onu kir ve pası gideren şeyle gözetip temizlemezsen; böylece kokar, içi değişir ve süt pisliği ona yapışır.

Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **الحِشْنة**: kin; bize şiir okuttu:
Ala la ara dha **حِشْنَةٍ** fî fuâdihî
Yucemcimuha illâ se-yebdû defînuhâ

Şemmir dedi: **الْحِشْنَة**’yi bilmem. Dedi: Onun, kırbaya süt kiri ve pası yapıştığında **حَشِن السقاء**’dan alınmış olduğunu sanıyorum. İbnü’l-A‘râbî şu şiiri okudu:
Ve in etâhâ dhû filâqin wa **حَشَن**
(yani) sütü yarılmış ve ağzı kirlenmiş bir tulum.

**شحن** : Leys dedi: **الشَّحْنُ**: gemiyi doldurman ve bütün donanımını tamamlamandır; o da **مشحونة** olur: doldurulmuş.

Allah azze ve celle dedi: ( **قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَلاَ تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَمَآ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِىَ إِلاَّ عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُونِ قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الاَرْذَلُونَ قَالَ وَمَا عِلْمِى بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ إِنْ حِسَابُهُمْ إِلاَّ عَلَى رَبِّى لَوْ تَشْعُرُونَ وَمَآ أَنَاْ بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ قَالُواْ لَئِنْ لَّمْ تَنْتَهِ يانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُرْجُومِينَ قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِى كَذَّبُونِ فَافْتَحْ بَيْنِى وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً وَنَجِّنِى وَمَن مَّعِى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَنجَيْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ فِى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ** ) (eş-Şu‘arâ: 119); (burada) “doldurulmuş”u kasteder.

Dedim: **والشِّحْنةُ**: binek hayvanları için, onların gündüzünü ve gecesini yetecek yemden ikame olunan şeydir; o, onların **شِحْنَتها**’dır.

**وشِحْنَةُ الكُورة**: onu zaptetmeye yetecek olan, sultanın velilerinden olan kimselerdir.

Leys dedi: **الشَّحْناء**: düşmanlık; o, sana karşı **مُشاحن**’dır. Ebû Zeyd dedi: denir ki:
**شاحَنْتُه** **مشاحنةً** (bu) **الشحناء**’dandır; ve **آحنتُه** **مُؤاحنة** (bu da) **الإحْنة**’dendir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î ve Ebû Zeyd’den: adam **أشحَنَ** **إشحاناً** ve **أجْهَشَ** **إجهاشاً** (yani) ağlamaya hazırlanırsa (böyledir). el-Huzelî dedi:
... ve kad hemmat bi-**إشحانِ**

İbnü’l-A‘râbî dedi: kınlarında **مُشْحَنةٌ** kılıçlar; ve şu şiiri okudu:
İdh ‘âratin-neblu wa-lteffe’l-lufûfu wa-idh
Sellû’s-suyûfa ‘urâtan ba‘da **إشحَان**

Bir bedevînin bir başkasına şöyle dediğini işittim: **اشحَنْ** عنك فلاناً, yani onu uzaklaştır ve onu uzak tut; ve onu **شحنه** **يَشْحَنُه** **شَحْناً** (yani) kovduğunda (böyledir).

Şemmir dedi: eş-Şeybânî dedi: köpeklerden **الشّاحن**: avı uzaklaştıran, fakat avlamayan (köpektir). Hadiste: (Allah her beşeri bağışlar; müşrik veya **مُشاحِناً** hariç).

Şemmir dedi: el-Evzâ‘î dedi: o, bid‘at sahibi, cemaatten ve ümmetten ayrılan kimsedir.

Ve denildi ki: **المُشاحنة**: savaşın altındaki sövme ve ayıplama; **الشَّحناء**’dan alınmıştır. O da düşmanlıktır.

**شنح** : Leys: **الشناحيّ**: devenin yaratılışının tamamlığında onunla nitelenir; ve şu şiiri okudu:
A‘addû kulle ya‘malatin dhamûlin
Wa a‘yesa bâzilin qatimin **شَناحِي**

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الشَّناحيُّ**: uzun; ve denir ki: gördüğün gibi o **شَناحٌ**’tır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الشُّنُح**: uzunlar. Ve **الشُّنُح**: sarhoşlar.

**نشح** : Leys dedi: içen kimse **نَشَحَ** (yani) doluncaya kadar içerse (böyledir).

**وسِقاء نَشَّاح**: sızdıran.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **النُّشُح**: sarhoşlar.

el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **النَّشوح** senin “**نَشَحَ**” sözündendir; (yani) doyuncaya kadar değil de, doymadan bir içiş içtiğinde.

Ebû’n-Necm dedi:
Hattâ idhâ mâ ghayyabat **نَشُوحا**

Bir bedevînin arkadaşlarına şöyle dediğini işittim: ألا وانْشَحُوا خيلَكم **نَشْحاً**; yani susuzluğunu kıracak bir sulamayla sulayın, onu kandırmasa bile. er-Râ‘î, vardığı suyu anarak dedi:
**نَشحْتُ** bihâ ‘ansan tecâfâ azalluhâ
‘ani’l-ukmi illâ mâ waqat-hâ’s-serâ’ih

**حنش** : Leys: **الحَنشُ**: başları yılan başlarına benzeyen kertenkeleler ve benekli kelerlerin zehirlileri ve benzerleri; ve şu şiiri okudu:
Terâ qita‘an mina’l-**أحْناشِ** fîhi
Cemâcimuhunna ka’l-khashali’n-nezî‘

Şemmir dedi: **الحنَش**: yılan. Başkası dedi: **الأَفْعَى**. Zû’r-Rumme dedi:
Wa kam **حَنَشٍ** dha‘fi’l-lu‘âbi ka-ennehu
‘alâ’ş-sharaki’l-‘âdî nidhwu ‘isâmî

Ve **والذَّعْفُ**: öldürücü (zehir); bundan dolayı denildi: **مَوت ذُعافٌ**.

Şemmir dedi: kertenkelelere ve yer sincaplarına denir ki: **احْتَنَشَت** في الظَّلَم, yani orada süratle gidip uzaklaştı ve içine gitti. Şemmir, **الحَنَش** hakkında şu şiiri okudu:
Faqdur lahu fî ba‘di a‘râdi’l-limam
Lamîmat-an min **حَنَشٍ** a‘mâ asamm

Burada **الحنَشُ** yılandır. el-Kumeyt dedi:
Falâ tera’amu’l-hîtânu **أَحْنَاش** qafratin
Wa lâ tahsabi’n-nîbu’l-hicâsha fisâlahâ

Böylece **الحَنَش**’i, yılanlar ve başkaları gibi yer hayvanları kıldı. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الحَنَشُ**: yılan; ve **الحَنَشُ** kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şeydir. Ondan denir: **حَنَشْتُ** الصيدَ **أحْنِشُه** و**أَحْنُشُه** (yani) onu avladığında. Ve denildi ki: **المَحْنُوشُ**: **الحَنَش**’in soktuğu kimsedir; o da yılandır. Ru’be dedi:
Faqul li-dhâka’l-muz‘aji’l-**مَحْنُوش**

Yani: hasedin rahatsız edip huzursuz ettiği o kimseye söyle; onda, sokulmuş kimsede olanın benzeri vardır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَحْنُوش**: sevk olunan (kimsedir); onu **تَحْنِشُه** (yani) zorla sevk ederek getirdin.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **حَنَشْتُه** عنه: onu çevirdim. Dedim: o, “kovdum” manasındadır; denir ki: onu **حَنَشه** ve **عَنَشه** (yani) onu sevk etti ve kovdu. Ebû Amr dedi: **المحنوش**: soyunda ayıplanan (kimsedir).

**نحش** : Leys onu ihmal etti. Şemmir, kendi hattıyla okuduğum şeyde dedi: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: **الشِّظْفَةُ** ve **النِّحَاشَةُ**: yanmış ekmek; ve aynı şekilde **الجِلْفَةُ**: ve **القِرْفَةُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والنون وما يثلثهما)
(حنو) الحاء والنون والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلّ على تعطّف وتعوُّج. يقال حنَوْتُ الشيءَ حَنْواً وحَنَيْتُه، إذا عطفتَه حَنْياً. وحِنْوُ السرج سمِّي بذلك أيضاً، وجمعه أحناء. ومنه حنَتِ المرأة على ولدها تحنُو، وذلك إذا لم تتزوَّجْ مِن بعد أبيهم، وهو من تعطُّفها عليهم. وناقةٌ حنْواء: في ظهرها احديدابٌ. وانحنَى الشيءُ ينحني انحناءً. والمَحْنِية: منعرَج الوادي. وأمّا الْحَنوَة والحِنّاء(1) فَنْبتَان معروفان، ويجوز أن يكون ذلك شاذّاً عن الأصل.‏
(حنب) الحاء والنون والباء أصلٌ واحدٌ يدلّ على الذي دلّ عليه ما قبله، وهو الاعوجاج في الشيء. فالمُحَنَّبُ: الفرسُ البعيدُ ما بين الرّجلين من غير فَحَجٍ؛ وذلك مدحٌ. ويقال إنّ الحنَب اعوجاجٌ في السّاقين. قال الخليل في تحنيب الخيل إنه إنما يوصف بالشدّة، وليس في ذلك اعوجاجٌ. وهذا خلافُ ما قاله أهلُ اللغة.‏
(حنث) الحاءُ والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الإثْم والحَرَج. يقال حَنِثَ فلانٌ في كذا، أي أثِمَ. ومن ذلك قولهم: بلغ الغلام الحِنْثَ، أي بلغ مبلغاً جَرى عليه القلمُ بالطّاعة والمعصية، وأُثبتت عليه ذنوبُه. ومن ذلك الحِنْث في اليمين، وهو الخُلْف فيه. فهذا وجه الإثم. وأمّا قولهم فلان يتحنّث من كذا، فمعناه يتأثّم. والفرق بين أَثِمَ وتَأَثّم، أن التأثُّم التنحِّي عن الإثم، كما يقال حَرج وتحرّج؛ فحَرِجَ وقع في الحَرَج، وتَحَرَّج تنحّى عن الحَرج. وهذا في كلماتٍ معلومةٍ قياسُها واحد.‏
ومن ذلك التحنّث وهو التعبُّد. ومنه الحديث: "أنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم كان يأتِي غار حراء فيتحنَّث فيه الليالي ذوَاتِ العدد".‏
(حنج) الحاء والنون والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الميل والاعوجاج. يقال حنَجْت الحبلَ، إذا فتلْتَه؛ وهو محنوجٌ. وحنَجت الرجلَ عن الشيء: أملتُه عنه. وأَحْنَجَ فلانٌ عن الشيء: عدَل. *فأمّا قولهم للأصل حِنْجٌ فلعلّه من باب الإبدال. وإن كان صحيحاً فقياسُه قياسٌ واحد؛ لأن كلَّ فرعٍ يميل إلى أصله ويرجع إليه.‏
(حنذ) الحاء والنون والذال أصلٌ واحد، وهو إنضاج الشيء. يقال شِواءٌ حَنِيذٌ، أي مُنْضَج، وذلك أن تحمى الحجارة وتُوضَعَ عليه حتى ينضَج. ويقال حنَذت الفرسَ، إذا استحضرتَه شَوطاً أو شوطين(2)، ثم ظاهَرْتَ عليه الْجِلالَ حتى يعرَق. وهذا فرسٌ محنوذٌ وحنيذ. وأما قولهم حَنَذٌ، فهو بلد. قال:‏
تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)‏
ويقولون: "إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)" أي أقِلَّ الماءَ وأكثِرِ النبيذَ. وهو من الباب أيضاً؛ لأنَّها تبقى بحرارتها إذا لم تُكْسَر بالماء.‏
(حنر) الحاء والنون والراء كلمةٌ واحدة، لولا أنها جاءت في الحديث لما كان لِذِكرها وجه. وذلك أنَّ النون في كلام العرب لا تكاد تجيء بعدها راء. والذي جاء في الحديث: "لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)" فيقال إنَّها القسي، الواحدة حَنِيرة. وممكن أن يكون الراء كالملصقة بالكلمة، ويرجع إلى ما ذكرناه من حنيت الشيءَ وحنوْته.‏
(حنش) الحاء والنون والشين أصلٌ واحد صحيحٌ وهو من باب الصَّيد إذا صدتَه. وقال أبو عمرو: الحَنَش كلُّ شيءٍ يُصاد من الطير والهوام وقال آخرون: الحنَش الحيّة وهو ذلك القياس. فأمّا قولهم حَنَشْت الشيء، إذا عطفْتَه، فإن كان صحيحاً فهو من باب الإبدال. ولعله من عَنشْت أو عنَجْت.‏
(حنط) الحاء والنون والطاء ليس بذلك الأصل الذي يقاس منه أو عليه، وفيه أنَّه حَبٌّ أو شبيهٌ به. فالحنطة معروفة. ويقال للرَّمْث إذا ابيضَّ وأدرَكَ قد حَنِط. وذكر بعضُهم أنه يقال أحمر حانط، كما يقال أسود حالكٌ. وهذا محمولٌ على أن الحنطة يقال [لها] الحمراء. وقد ذُكِر.‏
(حنف) الحاء والنون والفاء أصلٌ مستقيم، وهو المَيَل. يقال للذي يمشي على ظُهور قدمَيه أحْنَفُ. وقال قومٌ- وأراه الأصحَّ- إنّ الحَنَفَ اعوجاجٌ في الرجل إلى داخل. ورجل أحنف، أي مائل الرِّجْلين، وذلك يكون بأن تتدانى صدورُ قدمَيه ويتباعد عقِباه. والحنيف: المائل إلى الدين المستقيم. قال الله تعالى:‏
﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، والأصل هذا، تم يُتَّسع في تفسيره فيقال الحنيف النّاسك، ويقال هو المختون، ويقال هو المستقيم الطريقة. ويقال هو يتحنَّف، أي يتحرَّى أقومَ الطرِيق(6).‏
(حنق) الحاء والنون والقاف أصلٌ واحد، وهو تضايُق الشيء. يقال الضُّمَّر مَحانيق. وإلى هذا يرجع الحَنَق في الغيظ، لأنه تضايقٌ في الخُلُق من غير نَُدحة ولا انبساط. قال الشاعر في قولهم مُحْنَق:‏
ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)‏
(حنك) الحاء والنون والكاف أصل واحد، وهو عضوٌ من الأعضاء ثم يحمل عليه ما يقاربُه من طريقة الاشتقاق. فأصل الحَنَك حَنَكُ الإنسان، أقصى فمه. يقال حَنَّكْت الصّبيّ، إذا مضَغت التمر ثم دلكتَه بحنكه، فهو مُحَنّك؛ وحَنَكْته فهو محنوك. ويقال: "هو أشدُّ سواداً من حَنَك الغراب" وهو منقاره، وأمّا حَلَكه فهو سواده. ويقال احتنك الجرادُ الأرضَ، إذا أتى على نبْتها؛ وذلك قياس صحيح، لأنه يأكل فيبلغ حنكَه.‏
ومن المحمول عليه استئصال الشيء، وهو احتناكه، ومنه في كتاب الله تعالى: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. أي أُغوِيهم كلَّهم، كما يُستأْصَل الشيءُ، إلا قليلا.‏
فإن قال قائل: فنحن نقول: حنّكته التّجارُب، واحتَنَكتْه السِّنُّ *احتناكاً، ورجلٌ محتَنَك، فمن أي قياسٍ هو؟ قيل لـه: هو من الباب؛ لأنّه التناهِي في الأمر والبلوغُ إلى غايته، كما قلنا: احتنَكَ الجرادُ النّبت، إذا استأصله، وذلك بلوغُ نهايته. فأما القِدُّ الذي يجمعُ عَرَاصِيف الرّمْل؛ فهو حُنْكة. وهذا على التشبه بالحنك، لأنه منضمٌّ متجمع. ويقال حَنَكْتُ الشيءَ إذا فهمتَه. وهو من الباب، لأنك إذا فهِمتَه فقد بلغتَ أقصاه. والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) حق الحناء أن تكون في مادة (حنن). ويقال فيها "حنان" أيضاً.‏
(2) استحضر الفرس: أعداه. واحتضر الفرس، إذا عدا.‏
(3) الرجز في المجمل واللسان (حنذ). وهو لأحيحة بن الجلاح، كما في معجم البلدان.‏
(4) يقال بوصل الألف وقطعها.‏
(5) تمامه في اللسان: "ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله". وهو من حديث أبي ذر.‏ (6) في المجمل: "أقوم الطرق".‏
(7) البيت من مرثية لقتيلة بنت الحارث بن كلدة، ترثي بها أخاها النضر بن الحارث. انظر حماسة أبي تمام‏  (1: 400) والسيرة 539 جوتنجن. قال السهيلي في الروض الأُنُف (2: 119): "والصحيح أنها بنت النضر لا أخته". وبهذه النسبة وردت في حماسة البحتري 443 واللسان (حنق) والإصابة 884 من قسم النساء. وجعل الجاحظ في البيان (3: 236) هذا الشعر لليلى بنت النضر بن الحارث.‏
(8) من الآية 62 في سورة الإسراء. وفي الأصل: "إلا قليلاً منهم"، تحريف.‏
ـ

##### Türkçe

(حâ ve **النون** ve illetli harf) tek bir asıldır; bükülme ve eğrilmeye delâlet eder. Denir: **حَنَوْتُ** şeyi **حَنْواً** ve **حَنَيْتُه**; onu **حَنْياً** büküp eğdiğin zaman. Ve eyerin **حِنْوُ**’su da bununla adlandırıldı; çoğulu **أحناء**’dır. Ondandır: kadın çocuğuna **حنَتِ** … **تحنُو**; bu, babalarından sonra evlenmediği zaman olur; bu, onlara karşı şefkatle eğilip bükülmesindendir. Ve **ناقةٌ حنْواء**: sırtında bir kamburluk vardır. Ve şey **انحنَى** … **ينحني انحناءً**. Ve **المَحْنِية**: vadinin kıvrımıdır. Ama **الْحَنوَة** ve **الحِنّاء**(1) bilinen iki bitkidir; bunun asıldan şâz olması câizdir.

(حâ ve **النون** ve **الباء**) tek bir asıldır; öncekinin delâlet ettiğine delâlet eder; o da şeyde eğriliktir. O hâlde **المُحَنَّبُ**: bacaklar arası uzak olan, fakat **فَحَجٍ** olmaksızın; bu bir övgüdür. Ve denir ki **الحنَب** bacaklarda bir eğriliktir. Halîl, atların **تحنيب**’i hakkında: ancak şiddetle vasfedilir, bunda eğrilik yoktur, dedi. Bu, lugat ehlinin söylediğine aykırıdır.

(حâ ve **النون** ve **الثاء**) tek bir asıldır; o da günah ve darlıktır. Denir: falan **حَنِثَ** şunda; yani günah işledi. Ondandır onların sözü: oğlan **الحِنْثَ**’e ulaştı; yani kalemin itaat ve isyanla onun üzerine cereyan ettiği bir mertebeye ulaştı ve günahları onun üzerine yazıldı. Ondandır: yeminde **الحِنْث**; o da onda sözden dönmedir. Bu, günah yönüdür. Ama onların sözü: falan şundan **يتحنّث**; mânâsı: günah sayar. **أَثِمَ** ile **تَأَثّم** arasındaki fark: **التأثُّم** günahdan uzak durmaktır; nitekim **حَرج** ve **تحرّج** denir; **حَرِجَ** darlığa düştü, **تَحَرَّج** darlıktan uzak durdu. Bu, bilinen kelimelerdedir; kıyası birdir.

Ve ondandır **التحنّث**; o da ibadettir. Ondan hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **غار حراء**’ya gelir, sayılı geceler onda **فيتحنَّث** ederdi.”

(حâ ve **النون** ve **الجيم**) tek bir asıldır; meyil ve eğriliğe delâlet eder. Denir: **حنَجْت** ipi; onu büktüğün zaman; o **محنوجٌ**’dur. Ve **حنَجت** adamı şeyden: onu ondan çevirdim. Ve falan şeyden **أَحْنَجَ**: saptı. *Ama onların asıl için **حِنْجٌ** demeleri; belki ibdâl babındandır. Eğer sahih ise kıyası tek bir kıyastır; çünkü her fer‘ aslına meyleder ve ona döner.*

(حâ ve **النون** ve **الذال**) tek bir asıldır; o da şeyi pişirmektir. Denir: **شِواءٌ حَنِيذٌ**; yani pişmiş; bu, taşların kızdırılıp onun üzerine konulmasıdır ki pişsin. Ve denir: **حنَذت** atı; onu bir koşu yahut iki koşu(2) koşturduğun zaman; sonra onun üzerine **الْجِلالَ**’ı örtersin ki terlesin. Ve bu **فرسٌ محنوذٌ** ve **حنيذ**’dir. Ama onların **حَنَذٌ** demeleri; o bir beldedir. Dedi ki:

تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)

Ve derler: “**إذا سقيتَ فاحْنِذْ**(4)” yani suyu azalt, nebîzi çoğalt. Bu da babdandır; çünkü su ile kırılmadığı zaman hararetiyle kalır.

(حâ ve **النون** ve **الراء**) tek bir kelimedir; hadiste geldiği için olmasaydı onu anmanın bir yönü olmazdı. Çünkü Arapların كلامında **النون**’dan sonra **راء** neredeyse gelmez. Hadiste gelen: “**لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر**(5)”; denir ki o yaylardır; teki **حَنِيرة**. Ve mümkündür ki **الراء** kelimeye yapışık gibi olsun; ve bizim “**حنيت** şeyi ve **حنوْته**” diye zikrettiğimize döner.

(حâ ve **النون** ve **الشين**) tek bir sahih asıldır; avladığın zaman av babındandır. Ebû Amr dedi: **الحَنَش** kuşlardan ve haşereden avlanan her şeydir. Başkaları dedi: **الحنَش** yılandır; o da o kıyastır. Ama onların “**حَنَشْت** şeyi” demeleri; onu büktüğün zaman; eğer sahih ise ibdâl babındandır. Belki **عَنشْت**’ten yahut **عنَجْت**’tendir.

(حâ ve **النون** ve **الطاء**) ondan kıyas edilen yahut ona kıyas edilen o asıl değildir; onda, bir tane yahut ona benzer bir şey olması vardır. O hâlde **الحنطة** bilinir. Ve **الرَّمْث**’e, beyazlaşıp olgunlaştığı zaman, **قد حَنِط** denir. Bazıları zikretti ki “**أحمر حانط**” denir; nitekim “**أسود حالكٌ**” denir. Bu, **الحنطة**’ya [onun] **الحمراء** denmesi üzerine hamledilmiştir. Zikredilmiştir.

(حâ ve **النون** ve **الفاء**) dosdoğru bir asıldır; o da meyildir. Ayağının üstleri üzerinde yürüyene **أحْنَفُ** denir. Bir kavim dedi — ve onu daha sahih görüyorum —: **الحَنَفَ** bacağın içe doğru eğriliğidir. Ve **رجل أحنف**; yani iki bacağı meyilli; bu, ayaklarının önlerinin birbirine yaklaşması ve topuklarının uzaklaşmasıyla olur. Ve **الحنيف**: dosdoğru dine meyleden. Allah تعالى dedi:

﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]؛ asıl budur; sonra onun tefsirinde genişletilir de **الحنيف** için **النّاسك** denir, ve onun **المختون** olduğu söylenir, ve onun yolca dosdoğru olduğu söylenir. Ve denir: o **يتحنَّف** eder; yani en doğru yolu(6) araştırır.

(حâ ve **النون** ve **القاف**) tek bir asıldır; o da şeyin daralmasıdır. **الضُّمَّر**’a **مَحانيق** denir. Ve buna **الحَنَق** (öfke) döner; çünkü o, **الخُلُق**’ta bir darlıktır; genişlik ve açılma olmaksızın. Şair, onların **مُحْنَق** sözünde dedi:

ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)

(حâ ve **النون** ve **الكاف**) tek bir asıldır; o, organlardan bir organdır; sonra ona, اشتقاق yolundan ona yakın olan taşınır. O hâlde **الحَنَك**’ın aslı: insanın **حَنَكُ**’ıdır; ağzının en sonudur. Denir: **حَنَّكْت** çocuğu; hurmayı çiğneyip sonra onun damağıyla ovaladığın zaman; o **مُحَنّك**’tir; ve **حَنَكْته**; o **محنوك**’tur. Ve denir: “o, karganın **حَنَك**’ından daha şiddetli siyahtır”; o, onun gagasıdır. Ama onun **حَلَكه**’si, onun siyahlığıdır. Ve denir: çekirge yeri **احتنك** etti; bitkisini yediği zaman; bu sahih bir kıyastır; çünkü yer ve yer de yer, ta ki damağına ulaşır.

Ve ona taşınandan: şeyin kökünü kazımaktır; o da onun **احتناك**’ıdır. Ondan Allah تعالى’nın kitabında: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. Yani hepsini azdıracağım; şey kökünden kazınır gibi; azı müstesna.

Eğer bir söyleyen derse: biz deriz ki: tecrübeler onu **حنّكته**; ve yaş onu **احتَنَكتْه** *احتناكاً*; ve **رجلٌ محتَنَك**; bu hangi kıyastandır? Ona denir: bu babdandır; çünkü o, işte nihayete varmak ve gayesine ulaşmaktır; nitekim dedik: çekirge bitkiyi **احتنَكَ** etti; onu kökünden kazıdığı zaman; bu, onun nihayetine ulaşmaktır. Ama kumun **عَرَاصِيف**’ini toplayan kayış; o **حُنْكة**’dir. Bu, damağa benzetme üzerinedir; çünkü o, sıkışık, toplanmış olandır. Ve denir: **حَنَكْتُ** şeyi; onu anladığın zaman. Bu da babdandır; çünkü onu anladığın zaman onun en sonuna ulaşmış olursun. Ve Allah daha iyi bilir.
-------------------------------------------------ـ
(1) **الحناء**’ın hakkı, (حنن) maddesinde olmasıdır. Ve onda “**حنان**” da denir.
(2) **استحضر الفرس**: onu koşturdu. Ve **احتضر الفرس**; koştuğu zaman.
(3) **الرجز** **المجمل** ve **اللسان**’da (حنذ)’dedir. O, **أحيحة بن الجلاح**’ındır; **معجم البلدان**’da olduğu gibi.
(4) **الألف**’in وصل’u ve قطع’ıyla söylenir.
(5) **اللسان**’da tamamı: “**ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله**”. O, **أبي ذر** hadîsindendir.
(6) **المجمل**’de: “**أقوم الطرق**”.
(7) Beyit, **قتيلة بنت الحارث بن كلدة**’nin bir mersiyesindendir; onunla kardeşi **النضر بن الحارث**’i mersiye eder. **حماسة أبي تمام** (1: 400) ve **السيرة** 539 **جوتنجن**’e bak. **السهيلي** **الروض الأُنُف** (2: 119)’da dedi: “sahih olan, onun **بنت النضر** olmasıdır, onun kız kardeşi değil.” Ve bu nisbetle **حماسة البحتري** 443 ve **اللسان** (حنق) ve **الإصابة** 884 kadınlar kısmından geldi. Ve **الجاحظ** **البيان** (3: 236)’da bu şiiri **ليلى بنت النضر بن الحارث**’e yaptı.
(8) **الإسراء** sûresinde 62. âyettendir. Asılda: “**إلا قليلاً منهم**”; tahriftir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ن ش
أرض كثيرة الأحناش وهي الهوام وقيل‏:‏ كل ما يصاد من طائر أو هامة فهو حنش‏.‏
وحنشه الصائـد‏:‏ صـاده‏.‏
وأكلـه الحنـش أي الحية وما رأيتهم يستعملون غيره ويجمعونه الحنشان‏.‏
وحنشته الحية‏:‏ ضربته‏.‏

##### Türkçe

ح ن ش
**أرض**: çokça **الأحناش** bulunan yer; o da haşerelerdir. Ve denildi ki: kuştan veya **هامة**’den avlanan her şey **حنش**’tir.‏
**وحنشه الصائـد**: avcı onu avladı.‏
**وأكلـه الحنـش**: yani yılan; onları bunun dışındakini kullanır görmedim; ve onu **الحنشان** diye çoğul yaparlar.‏
**وحنشته الحية**: yılan onu vurdu.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَنَشُ: الحيَّةُ، وقيل: الأَفْعى، وبها سُمِّي الرجلُ حنَشاً. وفي الحديث: حتى يُدْخِل الوليدُ يدَه في فَمِ الحَنَشِ أَي الأَفعى، وهذا هو المراد من الحديث. في حديث سَطيح: أَحْلِفُ ما بين الحَرَّتَيْنِ (*
قوله «ما بين الحرتين إلخ» في النهاية بما بين إلخ.) من حَنَشٍ؛ وقال ذو الرمة:
وكم حَنَشٍ ذَعْفِ اللُّعاب كأَنَّه،
على الشَّرَكِ العاديّ، نِضْوُ عِصامِ
والذَّعْفُ: القاتلُ؛ ومنه قيل: مَوْتٌ ذُعافٌ؛ وأَنشد شمر في الحَنَش: فاقْدُرْ له، في بعض أَعْراض اللِّمَمْ،
لَمِيمةً من حَنَشٍ أَعْمى أَصَمُّ
فالحَنَشُ ههنا: الحيّةُ، وقيل: هو حيّةٌ أَبْيضُ غَلِيظٌ مثلُ الثُّعْبانِ أَو أَعْظَمُ، وقيل: هو الأَسْودُ منها، وقيل: هو منها ما أَشْبَهَتْ رؤُوسُه رؤُوسَ الحَرابِيّ وسوامِّ أَبْرَصَ ونَحْوٍ ذلك. وقال الليث: الحَنَشُ ما أَشْبَهتْ رُؤُوسُه رؤُوسَ الحيّاتِ من الحَرابي وسَوامِّ أَبْرَصَ ونحوِها؛ وأَنشد:
تَرى قِطَعاً من الأَحْناشِ فيه،
جَماجِمُهُنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ
قال شمر: ويقال للضِّبابِ واليَرابِيع قد أَحْنَشَتْ في الظَّلَمِ أَي اطَّرَدَتْ وذهَبَتْ به؛ وقال الكميت:
فلا تَرْأَمُ الحِيتانُ أَحْناشَ قَفْرَةٍ،
ولا تَحْسَب النِّيبُ الجِحاشَ فِصالَها
فجَعَلَ الحَنَشَ دَوابَّ الأَرضِ من الحَيّاتِ وغيرِها؛ وقال كُراعٌ: هو كلُّ شيءٍ من الدوابّ والطيرِ. والحَنَشُ، بالتحريك أَيضاً: كلُّ شيء يُصادُ من الطيرِ والهوامِّ، والجمْعُ من كلِّ ذلك أَحْناشٌ. وحنَشَ الشيءَ يَحْنِشُه وأَحْنَشَه: صادَه. وحَنَشْت الصَّيدَ: صِدْته. والمَحْنوشُ: الذي لَسَعَتْه الحَنَشُ، وهو الحيّةُ؛ قال رؤبة: فقُلْ لذاكَ المُزْعَجِ المَحْنُوشِ
أَي فقُلْ لذلك الذي أَقْلَقَه الحسَدُ وأَزْعَجه وبه مِثْلُ ما باللَّسِيعِ.
والمَحْنوشُ: المَسُوقُ جِئْتَ به تَحْنِشُه أَي تَسُوقُه مُكْرَهاً. يقال: حَنَشَه وعَنَشَه إِذا ساقَه وطرَدَه. ورجلٌ مَحْنوشٌ: مَغْموزُ الحَسَبِ، وقد حُنِشَ. وحنَشَه عن الأَمْرِ يَحْنِشُه: عطَفَه وهو بمعنى طَرَدَه، وقيل: ...
(* هنا بياض بالأصل.) عنَجَه فأُبدلت العين حاء والجيم
شيناً. وحنَشَه: نَحَّاه من مكانٍ إِلى آخر. وحنَشَه حَنْشاً: أَغضبَه كعَنَشَه، وسنذكره.
وأَبو حَنَشٍ: كنية رجل؛ قال ابن أَحمر:
أَبو حَنَشٍ يُنَعِّمُنا وطَلْقٌ
وعَمَّارٌ وآوِنةً أُتالا
وبنو حَنَشٍ: بطن.

##### Türkçe

**الحَنَشُ**: yılan; ve denildi ki: **الأَفْعى**; ve onunla adam **حنَشاً** diye adlandırıldı.

Ve hadiste: “ta ki çocuk **الحَنَشِ**’in ağzına elini soksun” yani **الأَفعى**; ve bu, hadisten murad edilendir. **سَطيح** hadîsinde: “iki **الحَرَّتَيْنِ** arasına yemin ederim
(*
«iki **الحرتين** arasına… sözü» **النهاية**’de “iki … arasına” ile.)
**حَنَشٍ**’den”; ve **ذو الرمة** dedi:
وكم **حَنَشٍ** ذَعْفِ اللُّعاب كأَنَّه،
على الشَّرَكِ العاديّ، نِضْوُ عِصامِ

Ve **الذَّعْفُ**: öldürücü; ondan dolayı denildi: **مَوْتٌ ذُعافٌ**; ve **شمر** **الحَنَش** hakkında inşad etti:
فاقْدُرْ له، في بعض أَعْراض اللِّمَمْ،
لَمِيمةً من **حَنَشٍ** أَعْمى أَصَمُّ

İşte **الحَنَشُ** burada: yılan; ve denildi ki: o, **الثُّعْبانِ** gibi yahut daha büyük, beyaz, kalın bir yılandır; ve denildi ki: o, onlardan siyah olandır; ve denildi ki: o, onlardan başları **الحَرابِيّ** başlarına ve **أَبْرَصَ**’ın zehir dişlerine ve bunun benzerine benzeyen şeydir. Ve **الليث** dedi: **الحَنَشُ** başları yılan başlarına benzeyen, **الحَرابي**’den ve **أَبْرَصَ**’ın zehir dişlerinden ve benzerlerinden olan şeydir; ve inşad etti:
تَرى قِطَعاً من الأَحْناشِ فيه،
جَماجِمُهُنَّ كالخَشَلِ النَّزِيعِ

**شمر** dedi: ve **الضِّبابِ** ve **اليَرابِيع** için “karanlıkta **أَحْنَشَتْ**” denilir; yani onu kovdu ve onunla gitti; ve **الكميت** dedi:
فلا تَرْأَمُ الحِيتانُ أَحْناشَ قَفْرَةٍ،
ولا تَحْسَب النِّيبُ الجِحاشَ فِصالَها

Böylece **الحَنَشَ**’ı, yılanlardan ve başkalarından yerin canlıları kıldı; ve **كُراعٌ** dedi: o, dört ayaklılardan ve kuşlardan her şeydir. Ve **الحَنَشُ**, harekeli olarak da: kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şeydir; bütün bunların çoğulu **أَحْناشٌ**’tır.

Ve **حنَشَ** şeyi **يَحْنِشُه** ve **أَحْنَشَه**: onu avladı. Ve “**حَنَشْت** avı”: onu avladım.

Ve **المَحْنوشُ**: **الحَنَشُ**’un soktuğu kimsedir; o da yılandır; **رؤبة** dedi:
فقُلْ لذاكَ المُزْعَجِ المَحْنُوشِ

Yani: kıskançlığın onu tedirgin ettiği ve onu ürküttüğü ve onda, sokulmuş olanda olanın benzeri bulunan kimseye söyle.

Ve **المَحْنوشُ**: zorla sürülmüş olan; onu getirirsin, onu **تَحْنِشُه** yani onu zorla sürersin. “**حَنَشَه** ve **عَنَشَه**” denilir; onu sürdüğü ve kovduğu zaman. Ve **رجلٌ مَحْنوشٌ**: soyu ayıplanmış; ve **حُنِشَ** olmuştur. Ve onu işten **حنَشَه** **يَحْنِشُه**: onu çevirdi; ve o, “kovdu” manasındadır; ve denildi ki: …
(* burada asılda boşluk vardır.)
**عنَجَه**; sonra **العين** **حاء**’a, **الجيم** de **شين**’e بدل edildi. Ve **حنَشَه**: onu bir yerden başka bir yere uzaklaştırdı. Ve onu **حَنْشاً** **حنَشَه**: onu öfkelendirdi; **عَنَشَه** gibi; ve onu zikredeceğiz.

Ve **أَبو حَنَشٍ**: bir adamın künyesi; **ابن أَحمر** dedi:
أَبو حَنَشٍ يُنَعِّمُنا وطَلْقٌ
وعَمَّارٌ وآوِنةً أُتالا

Ve **بنو حَنَشٍ**: bir kabile koludur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ن ش * * الحَنَشُ * بفتحتين كل ما يصطاد من الطير والهوام والجمع * الأحْنَاشُ * و * الحَنَشُ * أيضا الحية وقيل الأفعى

##### Türkçe

* ح ن ش * * **الحَنَشُ** * (iki fetha ile) kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şey; çoğulu * **الأحْنَاشُ** *; ve * **الحَنَشُ** * ayrıca yılandır; ve denildi ki: engerek yılanı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحنش، محركة: الذباب، نقله الصاغاني عن ابن عباد. وفي الصحاح قيل: الحنش: الحية، وقيل: الأفعى، وبها سمي الرجل حنشا، وقال غيره: الحنش: حية أبيض غليظ مثل الثعبان أو أعظم، وقيل: هو الأسود منها. وقال الجوهري: الحنش: كل ما يصاد من الطير والهوام. وقال كراع: هو كل شئ من الدواب والطير، وقال الكميت:
  فلا ترأم الحيتان أحناش قفرةولا تحسب النيب الجحاش فصالها فجعل الحنش دواب الأرض من الحيات وغيرها، وهي، حشرات الأرض، كالقنفذ والضب، والورل، واليربوع، والجرذان، والفأر، والحية. أو الحنش: ما أشبه رأسه رأس الحيات من الحرابي وسوام أبرص ونحوها، قاله الليث، وأنشد:
  ترى قطعا من الأحناش فيه                      جماجمهن كالخشل النزيع ج أحناش. وأبو الحسن معشر بن منصور الربعي، أخذ عن الرياشي، وعطاء ابن عبس، الحنشيان، محركة: شاعران. وعن ابن الأعرابي: المحنوش: ملدوغ الحنش، قال رؤبة:
  فقل لذاك المزعج المحنوش                      أصبح فما من بشر مأروش أي قل لذاك الذي أزعجه الحسد وبه مثل ما باللديغ. وعنه أيضا: المحنوش: المسوق كرها، جئت به تحنشه، أي تسوقه مكرها. وقال أبو عمرو: المحنوش: المغمور الحسب، وقد حنش، إذا غمز في حسبه. ورجل محنوش: مغرى، وقد حنشه، إذا أغراه، نقله الصاغاني. وحنشه يحنشه، من حد ضرب: طرده ونحاه من مكان إلى آخر، كعنجه، فأبدلت العين حاء، والجيم شينا. وحنشه عن الأمر: عطفه، لغة في عنشه، كأحنشه. وحنش الصيد يحنشه: صاده، كأحنشه. ورجل محنش، كمنبر: معتمل كسوب، نقله الصاغاني. وأحنشه عن الأمر: أعجله، عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه: يقال للضباب واليرابيع قد أحنشت في الظلم، أي اطردت وذهبت به، قاله شمر. وحنشه: أغضبه، كعنشه. والحنش: موضع، نقله الصاغاني. وأبو حنش: كنية عصم بن النعمان، وفيه يقول غلفاء بن الحارث:
  ألا أبلغ أبا حنـش رسـولا                      فما لك لا تجئ إلى الثواب وله قصة، وبقيته ذكر في ج ع س. وأبو حنش: رجل آخر، ذكره ابن أحمر في شعره:
  أبو حنش ينعمنا وطلق                      وعمار وآونة أثـالا وبنو حنش: بطن. وحنش بن عوف بن ذهل، من بني سامة بن لؤي، وقيل: هو بالموحدة، وقد تقدم. ويجمع الحنش- أيضا- على حنشان. ويقال: حنشته الحية: ضربته.

##### Türkçe

**الحنش** (harekeli): sinekler; bunu es-Sağânî, İbn Abbâd’dan nakletti. **الصحاح**’ta: “**الحنش**: yılan” denildi; “**الأفعى**” denildi; bununla adama **حنش** adı verildi. Başkası dedi ki: **الحنش**: beyaz, kalın, **الثعبان** gibi yahut daha büyük bir yılandır; “o, onlardan siyah olandır” da denildi. el-Cevherî dedi ki: **الحنش**: kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şeydir. Kurâ‘ dedi ki: o, dört ayaklılardan ve kuşlardan her şeydir. el-Kumeyt dedi ki:
  “Issız bir kırın **أحناش**’ı (yılanları) balıklara merhamet ettirme;
  **النيب**’i (yaşlı develeri) **الجحاش**’ın (eşek sıpalarının) yavruları sanma.”
Böylece **الحنش**’ı, yılanlar ve başkaları gibi yerin canlıları kıldı; ve onlar, yerin haşereleridir: kirpi, keler (**الضب**), varan (**الورل**), jerboa (**اليربوع**), sıçanlar (**الجرذان**), fare (**الفأر**) ve yılan (**الحية**) gibi. Yahut **الحنش**: başı, kertenkelelerden (**الحرابي**) ve benekli kelerlerden (**سوام أبرص**) ve benzerlerinden, yılanların başına benzeyen şeydir; bunu el-Leys söyledi. Ve şu beyti delil getirdi:
  “Onun içinde **الأحناش**’tan parçalar görürsün;
  onların kafatasları, çekilip çıkarılmış kuru odun parçası gibidir.”
Çoğulu: **أحناش**. Ve Ebû’l-Hasen Ma‘şer b. Mansûr er-Rab‘î; er-Riyâşî’den ve Atâ b. ‘Abs’tan aldı; **الحنشيان** (harekeli): iki şairdir. İbnü’l-A‘râbî’den: **المحنوش**: **الحنش**’ın soktuğu (kimse). Ru’be dedi ki:
  “Şu halde o rahatsız eden **المحنوش**’a de ki:
  sabahladı; artık hiçbir insan okla yaralanmış değildir.”
Yani: hasedin onu rahatsız ettiği ve onda, sokulmuş kimsenin hâli gibi bir şey bulunduğu kimseye de. Ondan yine: **المحنوش**: zorla sevk edilen (kimse); onu **تحنشه** ile getirdim; yani onu zorla sevk ediyorsun. Ebû ‘Amr dedi ki: **المحنوش**: soyu (hasebi) gömülü/örtülü (kimse); ve **حنش** etmiştir; hasebinde ayıplandığı zaman. Ve bir adam **محنوش**: kışkırtılmıştır; ve onu **حنشه**; onu kışkırttığı zaman; bunu es-Sağânî nakletti. Ve **حنشه يحنشه** (حدّ **ضرب** babından): onu kovdu ve onu bir yerden başka bir yere uzaklaştırdı; **عنجه** gibi; sonra **العين** **حاء**’ya, **الجيم** **شين**’e çevrildi. Ve **حنشه عن الأمر**: onu çevirdi; **عنشه**’de bir dildir; **أحنشه** gibi. Ve **حنش الصيد يحنشه**: onu avladı; **أحنشه** gibi. Ve bir adam **محنش** (منبر gibi): çalışan, kazançlı; bunu es-Sağânî nakletti. Ve **أحنشه عن الأمر**: onu acele ettirdi; İbn Abbâd’dan. Ve ona ilâve olarak (müstedrek): **الضباب** ve **اليرابيع** için “karanlıkta **أحنشت**” denir; yani onu kovdu ve onunla gitti; bunu Şemmer söyledi. Ve **حنشه**: onu öfkelendirdi; **عنشه** gibi. Ve **الحنش**: bir yerdir; bunu es-Sağânî nakletti. Ve **أبو حنش**: ‘Ism b. en-Nu‘mân’ın künyesidir; ve onun hakkında Gılfâ’ b. el-Hâris şöyle der:
  “Haberci olarak **أبا حنش**’e ulaştırayım:
  sevaba niçin gelmiyorsun?”
Ve onun bir kıssası vardır; kalanı **ج ع س**’de zikredildi. Ve **أبو حنش**: başka bir adamdır; İbn Ahmer onu şiirinde zikretti:
  “**أبو حنش** bize nimet verir ve boşar;
  ve ‘Ammâr ve bir vakitler Esâlâ.”
Ve **بنو حنش**: bir batındır (kabile kolu). Ve **حنش بن عوف بن ذهل**; Benî Sâme b. Lüey’den; “o, **الموحدة** iledir” de denildi; ve daha önce geçti. Ve **الحنش** ayrıca **حنشان** üzerine de cem‘ edilir. Ve denir ki: **حنشته الحية**: onu vurdu.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَنَشَ
1 حَنَشَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. حَنِشَ , (Msb, K,) He hunted, sought to catch or capture, or caught or captured, (S, A, Msb, K,) such animals as are hunted &c., (S, Msb, K,) or such as are termed أَحْنَاش, pl. of حَنَشٌ; (A;) as also ↓ احنش. (TA.) ― -b2- حَنَشَتْهُ الحَيَّةُ The serpent bit him. (A, TA.)

4 أَحْنَشَ see above.

حَنَشٌ
حَنَشٌ ذ Anything that is hunted, or caught or captured, of birds or flying things, and of [or, accord. to the CK, this word “ of ” should be omitted here, as well as where it next occurs,] what are termed الهَوَامّ [venomous or noxious reptiles or the like, such as scorpions and serpents], (S, A, Mgh, * Msb, K,) and of what are termed حَشَرَاتُ الأَرْضِ, (K,) such as the hedgehog, and the [lizards of the kinds called] ضَبّ and وَرَل, and the [rat called] جُرَذ, and the common rat or mouse, and the serpent: (TA:) or any animal whose head resembles that of the serpent, (Lth, Mgh, Msb, * K,) of chameleons and of [the lizards called] سَوَامُّ أَبْرَصَ and the like: (Lth, Mgh, * Msb: *) or any creeping thing, of beasts and of birds or flying things: (Kr, TA: *) and the serpent: (S, Kr, A, Mgh, K:) or the viper: (S:) or a kind of white and thick serpent, like the ثُعْبَان, or larger; or the black kind thereof: (TA:) or a serpent that blows, but does not hurt: (Ham p. 626:) and the common fly: (Ibn- 'Abbلd, A, Sgh, K:) pl. أَحْنَاشٌ (S, A, Mgh, K) and حِنْشَانٌ. (A, TA.)

مَحْنُوشٌ
مَحْنُوشٌ ذ Stung, or bitten, by what is termed حَنَش. (IAar, K.)

##### Türkçe

حَنَشَ
1 **حَنَشَ** **ذ** , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **حَنِشَ** , (Msb, K,) O, avlanan vb. hayvanlardan avladı, yakalamaya yahut ele geçirmeye çalıştı, yahut yakaladı veya ele geçirdi, (S, A, Msb, K,) (S, Msb, K,) yahut **حَنَشٌ**’un çoğulu olan **أَحْنَاش** diye adlandırılanlardan; (A;) bunun gibi ↓ **احنش** da. (TA.) ― -b2- **حَنَشَتْهُ الحَيَّةُ** Yılan onu ısırdı. (A, TA.)

4 **أَحْنَشَ** yukarıya bak.

حَنَشٌ
**حَنَشٌ** **ذ** Kuşlardan veya uçan şeylerden avlanan, yahut yakalanan veya ele geçirilen herhangi bir şey; ve [yahut, CK’ye göre, burada “-den” kelimesi hazfedilmelidir, bir sonraki geçtiği yerde de,] **الهَوَامّ** diye adlandırılanlardan [akrep ve yılanlar gibi zehirli yahut zararlı sürüngenler veya benzerleri], (S, A, Mgh, * Msb, K,) ve **حَشَرَاتُ الأَرْضِ** diye adlandırılanlardan, (K,) kirpi gibi, ve **ضَبّ** ve **وَرَل** diye adlandırılan türlerden kertenkeleler, ve **جُرَذ** diye adlandırılan sıçan, ve yaygın sıçan yahut fare, ve yılan: (TA:) yahut başı yılanınkine benzeyen herhangi bir hayvan, (Lth, Mgh, Msb, * K,) bukalemunlardan ve **سَوَامُّ أَبْرَصَ** diye adlandırılan kertenkelelerden ve benzerlerinden: (Lth, Mgh, * Msb: *) yahut hayvanlardan ve kuşlardan veya uçan şeylerden herhangi bir sürünen şey: (Kr, TA: *) ve yılan: (S, Kr, A, Mgh, K:) yahut engerek: (S:) yahut **ثُعْبَان** gibi, yahut daha büyük, beyaz ve kalın bir yılan türü; yahut onun siyah türü: (TA:) yahut üfleyen, fakat zarar vermeyen bir yılan: (Ham p. 626:) ve yaygın sinek: (Ibn- 'Abbلd, A, Sgh, K:) çoğulu **أَحْنَاشٌ** (S, A, Mgh, K) ve **حِنْشَانٌ**. (A, TA.)

مَحْنُوشٌ
**مَحْنُوشٌ** **ذ** **حَنَش** diye adlandırılan şey tarafından sokulmuş, yahut ısırılmış. (IAar, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَنَشَ
حَنَشَ أَحْنَشَ IV
a.  [ acc. &  'An ], Drove away from.

حَنَش
حَنَش 4 , ( pl. حِنْشَاْن 34 ,  أَحْنَاْش 38 ),
a.  Vermin: insect, reptile, serpent.

##### Türkçe

**حَنَشَ**
**حَنَشَ** **أَحْنَشَ** IV
a. [acc. & **'An**], -den uzaklaştırdı.

**حَنَش**
**حَنَش** 4, (çoğ. **حِنْشَاْن** 34, **أَحْنَاْش** 38),
a. Haşere: böcek, sürüngen, yılan.
