# حنف (ح-ن-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hanif eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır

- Harfler: ح - ن - ف
- Kur'an'da: 12 geçiş · 12 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَنِيفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/siga/%D8%AD%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Uyumlu | 10 | 10 | [2:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/2:135.md) |
| [حُنَفَاءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/siga/%D8%AD%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E.md) | فُعَلَاءَ | Uyumlular | 2 | 2 | [22:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/22:31.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (64 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 9 ortak ayet · G² 55 · Tasma kayış demektir
2. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 49 · İbrahim
3. [ملل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 45 · İnanç
4. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 25 · Dane, inek yavrusuna denir
5. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 21 · Yüz demektir
6. [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
7. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 9 · Kevn, tepe demektir
9. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · İnek yavrusu, dana demektir
10. [خطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hatfe daldan yapılmış, yaya bağlanan ip ile kuşu birden…
11. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
12. [قنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Kart”, “karet” sıvının katılaşması, donması, kurumuş kan…
13. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
14. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Süllem” merdiven demektir
15. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
16. [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
17. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
18. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Tayr” kuş demektir
19. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hales : Çekirdek içidir
20. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların hevesleri
21. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bedr dolunay demektir
22. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yol
23. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn tepe demektir
24. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
25. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
26. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
27. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
28. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
29. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
30. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Namaz
31. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
32. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
33. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
34. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
35. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
36. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
37. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
38. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
39. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ana kapının önündeki bekçidir
40. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
41. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
42. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
43. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حنف |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md), [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md), [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tarafa meyledip eğrilmek, ayağın içe doğru bükülmesiyle içbükey bir kararlılıkla basması |
| Çekirdek Özet 2 | Çarpık, sapkın ve batıl yollardan yüz çevirip tek olan fıtrî doğruluğa ve tevhide kesin meyil göstermek |
| Çekirdek Özet 3 | Şirk ve taklit sapmalarından koparak fıtrat ve hakikat eksenine kalıcı yöneliş gerçekleştiren dinamik istikamet |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca tarihsel bir zümrenin (İslam öncesi Hanifler) özel adı veya durağan bir mezhep sıfatı sanarak fıtrata dönüş eylemliliğinden koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حن | Bir şeye doğru eğilme, içten meyil gösterme, yönelme, esneme ve ses verme; nitekim [حنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%86.md) şefkatle eğilmeyi, [حنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%83.md) ağzın kavisli iç tavanını ve tecrübeyle esnemeyi, [حنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AB.md) yeminden dönüp meylin bozulmasını anlatır. | ف | Çekirdeğin taşıdığı genel eğilme ve içten meyil hareketini dış sınıra, ayrışma çizgisine ve kesin bir dönüş açıklığına taşıyarak batıldan kopup hakka doğru kesin ve içkin bir meyil kazanmasını sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dışarıdan ayıran, sınır çizen ve koruma altına alan engel; yabancı unsurları dışarıda bırakma. |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, esneklik, canlı bir kıvrılmayla yön bulma ve asıl kaynağa doğru kesintisiz akış. |
| ف | Ağız | Açıklık, çıkış noktası, ayrım eşiği ve içtekinin dışa yöneldiği sınır. |
| حنف | Sınırları belirgin bir koruma içinde esnek ve canlı bir yönelişle çarpıklıktan ayrılıp doğrudan eşikten geçme | Şirk ve batılın oluşturduğu kuşatmayı yararak fıtrî eksene doğru canlı ve kesintisiz bir meyil gösterme hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ayağın başparmak tarafının diğer ayağa doğru içe bükülmesi, ayak tabanının veya sırtının içe meyletmesi; insanın yere basarken dışa değil içe doğru eğilerek adımlaması (el-ahnef). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ahnef b. Kays'ın sütannesi (dâye) çocuğunu severken şu beyitle bu fiziksel kusuru övgüye dönüştürmüştür: واللهِ لولا حَنَفٌ بِرجِلْـهِ / ما كانَ في فِتْيانِكم كمِثْلِهِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Habnâ et-Temîmî şiirinde yeni ve tertemiz soy bağı anlamında kullanmıştır: وماذا غير أنك ذو سبال / تمسحها وذو حسب حنيف |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حنف kökü çok çarpıcı bir semantik kutuplaşma (enantiosemy / karşıt anlamlılık) sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde, bilhassa Süryanice ve Ârâmîcede ḥanpā kelimesi tek tanrılı vahiy çizgisinin dışına sapan, puta tapan, pagan veya dinini terk eden kâfir ve serseri anlamında kullanılmıştır. Klasik İbranicede ḥānef biçimi dinden sapan, ikiyüzlü, fâsık ve münafık kimseyi ifade eder. Arapçada ise kökün ilksel somut anlamı olan meyil ve eğilme vasfı, semantik bir sıçramayla toplumun ortak batıl gidişatından yüz çevirip tek tanrıcı fıtrata eğilme biçiminde olumlu bir anlam kazanmıştır. Çoğunluğun putperest olduğu bir vasatta onlardan sapmak sapkınlık olarak adlandırılırken, İbrâhimî gelenek ve Kur'an bu sapmayı batıldan hakka doğru bilinçli bir kopuş ve asıl fıtrata yöneliş olarak dönüştürmüştür.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary ve Jeffery The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حنف meyil ve içe bükülme | Ayaktaki yapısal eğrilikten hareketle her türlü çarpık inançtan yüz çevirip tek yöne eğilme anlamı türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥānef ve Süryanice ḥanpā | Erken Sami dillerinde ana akımdan sapmayı (paganlık, ikiyüzlülük) ifade ederken Arapçada batıldan hakka sapma olarak müspetleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışında doğrudan fonetik ve anlamsal bir bağ tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حنف | Anlamlı | Meyletmek, bükülmek | Çarpıklıktan hakka doğru kesin ve fıtrî meyil | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D9%86.md) | Anlamlı | Avuçlamak, kavramak | İki elin ayasını birleştirerek bir şeyi avuç dolusu almak | Hedef kökle içbükeylik ve toplama ilişkisi vardır; Kur'an'da geçmez |
| [نحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%81.md) | Anlamlı | İncelmek, zayıflamak | Bedenin etinin azalarak incelmesi ve cılızlaşması | Eksilme ve daralma yönü taşır; Kur'an'da geçmez |
| [نفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AD.md) | Anlamlı | Esintinin veya kokunun yayılması | Rüzgârın hafifçe esmesi, kokunun saçılması, ansızın gelen bağış | Yayılma ve temas hareketi; Kur'an'da geçer |
| [فحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [فنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حنف | Merkez | Tevhîdî meyil ve yöneliş | Çarpık olandan bilinçli olarak yüz çevirip hakka kalıcı eğilim gösterme | Fıtrata uygun doğruluğa kopmaz bir meyil ile bağlanmayı ifade eder |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Komşu | İstikamet ve dik duruş | Herhangi bir eğrilik barındırmayan mutlak dosdoğru doğrultu | حنف meylederek doğruya yönelmeyi anlatırken [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) doğrulukta sabit ve dik durmayı bildirir |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Denge ve itidal | Aşırılıklardan uzak durup orta yolu ve hedefi tam tutturma | حنف batıldan radikal kopuşu vurgularken [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) ifrat ve tefrit arası ölçüyü hedefler |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Saflık ve arılık | Karışımlardan, şirk kirinden ve yabancı unsurlardan arınma | حنف istikametin yönüne, [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) ise niyetin ve amelin duruluğuna odaklanır |
| [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) | Zıt | Haksız meyil ve sapma | Doğrudan ve adaletten sapıp çarpıklığa ve zulme doğru eğilme | Râgıb el-İsfahânî'ye göre حنف batıldan hakka meyil iken [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) haktan batıla sapmadır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حنف | Batıldan hakka meyleden | Her türlü şirkten arınarak fıtrî tevhîde yönelen hâl | Kesin |
| Latince | Rectus, orthodoxus | Dosdoğru, doğru inanca yönelmiş | Düzlüğü karşılar ancak kökün içindeki batıldan ayrışarak eğilme nüansını dışarıda bırakır | Muhtemel |
| İngilizce | Monotheistic inclinations, true in faith, upright | Tevhide yönelen, dosdoğru | İnançtaki samimiyeti verir fakat ayağın içe basmasından doğan fıtrî dinamik esnekliği tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Rechtgläubig, gottgewandt | Hakka yönelmiş, samimi dindar | Yöneliş yönünü iyi açıklar ancak kökün geleneksel putperestlikten kopuş sürecini eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Monothéiste pur, droit | Saf tektanrıcı, doğru | Şirki dışlamayı vurgular; bedensel meyil kökenindeki plastik imgeyi yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Lane's Arabic-English Lexicon ve Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَنِيفًا | İbrâhim'in şirkten bütünüyle uzak saf tevhid duruşu | Yahudi ve Hristiyan teolojik iddialarına karşı fıtrî İslam duruşu; Bakara [2:135](https://lisan.digital/tr/ayet/2:135.md), Âl-i İmrân [3:67](https://lisan.digital/tr/ayet/3:67.md), [3:95](https://lisan.digital/tr/ayet/3:95.md), Nisâ [4:125](https://lisan.digital/tr/ayet/4:125.md), En'âm [6:79](https://lisan.digital/tr/ayet/6:79.md), [6:161](https://lisan.digital/tr/ayet/6:161.md), Nahl [16:120](https://lisan.digital/tr/ayet/16:120.md), [16:123](https://lisan.digital/tr/ayet/16:123.md). |
| حَنِيفًا | Fıtrata ve hak dine kesintisiz yöneliş | İnsanın yaratılış ayarına tam uyum göstermesi emri; Yûnus [10:105](https://lisan.digital/tr/ayet/10:105.md), Rûm [30:30](https://lisan.digital/tr/ayet/30:30.md). |
| حُنَفَاءَ | Şirkten kaçınarak Allah'a adanmış kimseler | İbadetin ve haccın yalnızca Allah'a has kılınması bağlamı; Hac [22:31](https://lisan.digital/tr/ayet/22:31.md), Beyyine [98:5](https://lisan.digital/tr/ayet/98:5.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid ve fıtrat nazariyesi | İbrâhim'in milletinin mahiyeti; aklın fıtratla buluşarak hiçbir aracı olmaksızın şirkten ayrışması | İtikatta taklitten ve şirk unsurlarından mutlak arınma. |
| Fıkıh | el-Hanîfiyyetü's-semha ilkesi | Dindeki kolaylık, külfetsizlik ve fıtrî ölçülere dönüş | Fıtrata aykırı ağır yüklerin ve ruhbanlık bidatlerinin reddi. |
| Tefsir | İbrâhim kıssaları ve fıtrat ayetleri | Yahudilik ve Hristiyanlık öncesi evrensel teslimiyet çizgisinin tespiti | Tüm bâtıl dinlerden bilinçli bir yüz çevirişle hakka yöneliş. |
| Hadis | Peygamberlik öncesi arayışlar ve sünnet | Hz. Peygamber'in tebliğ ettiği dinin en sevimli niteliği olarak müsamahalı tevhid | Aşırılıktan uzak, fıtrata uyumlu ve dosdoğru amelî tutum. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancı | Fıtrî yöneliş | Şirk tortularını tasfiye etme | Bâtıl inanç geleneklerinden yüz çevirip yaratılış kodlarına dönüştür. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji | Ön kabullerden arınma | Nesnel hakikate meyil | Dogmatik ve yerleşik yanılgılardan sıyrılarak saf delile yönelmedir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve adalet | Hak eksenli duruş | İdeolojik sapmaları dengeleme | Güç odaklarının çarpıtmalarına kapılmaksızın hakkın merkezinde yer almaktır. | Muhtemel |
| İktisadi | Mülkiyet ve ahlak | Meşru fıtrî denge | Sömürü ve israftan kaçınma | Rant ve tefecilik gibi fıtrata aykırı sapmalardan arınıp adil üretime dönmektir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyuya yönelim ve kararlı denge | Fizikte bir sistemin pertürbasyonlara kapılmayarak en düşük enerjili ve en kararlı fıtrî denge çukuruna doğru bükülüp yerleşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif arınma ve otantik benlik | Bireyin sosyolojik baskı ve yabancılaşma katmanlarını aşarak kendi varoluşsal özüne dönme refleksi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hanifliği yalnızca İslam'ın doğuşu sırasında Mekke'de yaşamış birkaç tarihsel şahsiyetin adı saymak veya durağan bir mezhep kabul etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Her çağda ve durumda insanın tüm sahte tanrılardan, putlardan ve kültürel sapmalardan koparak fıtratındaki tevhide yönelmesini sağlayan evrensel ve dinamik yöneliş ilkesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin muhatabını geçmiş bir kavimle sınırlayıp günümüz insanının maruz kaldığı modern şirk ve yabancılaşma türlerine karşı uyanık olma zorunluluğunu gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın sunduğu dinin tarihsel bir kabile dini ya da sonradan icat edilmiş bir doktrin değil, insanlığın ilk atası ve fıtratıyla uyumlu ezelî tevhid yürüyüşü olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbrâhim'in tevhid mücadelesini anlatan pasajlarda, Ehl-i Kitap ile yapılan teolojik tartışmalarda ve fıtrata dönüşün emredildiği din kurucu ayetlerde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın donuk ritüeller veya kör taklitler yığını olduğu zannını yıkar; onu batıldan hakka doğru sürekli bir uyanış ve dinamik bir yöneliş olarak temellendirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ayak tabanının veya kemiğin içe doğru bükülmesiyle vücudun merkez doğrultusuna esnek ve kararlı biçimde yönelmesi.
- Soyut anlam: Her türlü arızî, bâtıl ve şirk temelli eğrilikten yüz çevirip insanı var eden ilk fıtrî hakikate ve tevhid merkezine bükülmek.
- Sistematik karşılık: Sistemin maruz kaldığı tüm çevresel saptırıcı vektörleri sıfırlayarak asıl çekim merkezine yönelme dinamizmi.
- LaTeX modeli: $$H = \left\{ x \in S \mid \lim_{t \to \infty} d(x(t), \theta_0) = 0 \quad \text{ve} \quad \forall \theta_i \neq \theta_0, \; d(x(t), \theta_i) > d(x(t), \theta_0) \right\}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ varoluşsal ve inançsal durumlar uzayını, $x(t)$ insanın zaman içindeki bilinç ve eylem yönelimini, $\theta_0$ tevhid ve fıtrat merkezini, $\theta_i$ ise diğer tüm şirk ve bâtıl sapma kutuplarını gösterir. $d$ mesafe metriğidir. $H$ (hanîf) kümesi, tüm bâtıl kutuplarla arasındaki mesafeyi açarak doğrudan ve yalnızca aslî fıtrat merkezine doğru yakınsayan dinamik yöneliş durumunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/2:135.md) — حَنِيفًا

وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Yahudi veya Hristiyan olun ki hidayete eresiniz, dediler. De ki: Hayır, biz Hanif olan İbrahim’in dinine uyarız. O, müşriklerden değildi.

### [Ali İmran 3:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/3:67.md) — حَنِيفًا

مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): İbrahim; ne Yahudi, ne de Hristiyan idi. Fakat o, Allah’ı bir tanıyan, gerçek bir müslüman idi. Ve müşriklerden değildi.

### [Ali İmran 3:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/3:95.md) — حَنِيفًا

قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): De ki: Allah doğru buyurmuştur. O halde Hanif olarak İbrahim’in dinine uyun. O, müşriklerden değildi.

### [Nisa 4:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/4:125.md) — حَنِيفًا

وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا

Meal (IK): İhsan ederek kendini Allah’a teslim eden ve İbrahim’in dinine uymuş olandan daha güzel din sahibi kim olabilir? Allah İbrahim’i dost edinmiştir.

### [En'am 6:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/6:79.md) — حَنِيفًا

إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Doğrusu ben, gerçekten yüzümü bir muvahhid olarak gökleri ve yeri yaratana çevirdim ve ben, müşriklerden değilim.

### [En'am 6:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/6:161.md) — حَنِيفًا

قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): De ki: Şüphesiz Rabbım, beni dosdoğru yola iletti. Hanif olan İbrahim’in dinine. Ve o, müşriklerden olmadı.

### [Yunus 10:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/10:105.md) — حَنِيفًا

وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Ve yüzünü tevhid dinine döndür, sakın müşriklerden olma diye.

### [Nahl 16:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/16:120.md) — حَنِيفًا

إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki İbrahim; başlı başına bir ümmetti. Allah’a itaat ederdi ve bir Hanif idi. Hiç bir zaman müşriklerden olmamıştır.

### [Nahl 16:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/16:123.md) — حَنِيفًا

ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Sonra sana: Hanif olarak İbrahim’in dinine uy; o, hiç bir zaman müşriklerden olmadı, diye vahyettik.

### [Hac 22:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/22:31.md) — حُنَفَاءَ

حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ

Meal (IK): Allah’a şirk koşmaksızın, hanifler olarak. Kim Allah’a şirk koşarsa; gökten düşüp de kuşların kaptığı veya rüzgarın uçuruma attığı bir şeye benzer.

### [Rum 30:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/30:30.md) — حَنِيفًا

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Öyleyse sen, yüzünü Hanif olarak dine, Allah’ın fıtratına çevir ki O, insanları bunun üzerine yaratmıştır. Allah’ın yaratışında değişme yoktur. İşte dosdoğru din budur. Ama insanların çoğu bilmezler.

### [Beyyine 98:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/ayet/98:5.md) — حُنَفَاءَ

وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ

Meal (IK): Halbuki onlar; doğruya yönelerek, dini yalnız Allah’a tahsis ederek O’na kulluk etmek, namazı kılmak ve zekatı vermekle emrolunmuşlardı. En doğru din de işte budur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hanif eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır. Esnek çubuk demektir. Burada insanların fıtratına, aslına ve yaradılışına dönmeleri istenmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والنون والفاء معهما
ح ن ف، ن ح ف، ح ف ن، ن ف ح مستعملات
حنف:
الحَنَفُ: مَيْلٌ في صدر القَدَم، ورجلٌ أَحْنَفُ، ورِجْلٌ حَنْفاءُ، ويقال: سُمِّيَ الأحنفُ بنُ قَيْسٍ به لحَنَفٍ كان في رِجْله، وقالتْ حاضِنة الأحنَف:
واللهِ لولا حَنَفٌ بِرجِلْـهِ		ما كانَ في فِتْيانِكم كمِثْلِهِ
والسُّيُوف الحَنَفيّة تُنْسَبُ إليه لأنّه أوّلُ من عَمِلَها، أي: أمَرَ باتّخاذها، وهو في القياس: سَيْفٌ أحنَفيّ.
وبُنُو حَنيفَة حيٌّ من ربَيعة. ويقال: تَحَنَّفَ فلان إلى الشيء تحنُّفاً إذا مال إليه.
وحَسَبٌ حَنيف أي: حديث إسلامي لا قديمَ له، وقال ابن حبناء التميمي:
وماذا غيْرَانّكَ ذو سِـبـالٍ		تُمَسِّحُها وذو حَسَبٍ حَنيفِ
والحَنيفُ في قولٍ: المُسلْمُِ الذي يستَقبِل قِبْلةَ البَيت الحَرام على مِلّةِ إبراهيم حَنيفاً مُسْلِماً.
والقول الآخر: الحنيف كلُّ من أسْلَمَ في أمر الله فلم يَلْتَوِفي شيءٍ منه. وأحَبُّ الأديان إلى اللهِ الحَنيفية السَّمْحة وهي مِلّة النبي- صلى الله عليه وعلى آله وسلم- لا ضيِقٌ فيها ولا حَرَج.
نحف:
نَحُفَ الرجُلُ يَنْحُفُ نَحافةً فهو نَحيفٌ قَضيفٌ، ضَرِبُ الجِسْمِ قَليلُ اللَّحْم، قال:
تَرَى الرجُلَ النَّحيف فتَزْدَريهِ		وفي أثوابـه أَسَـدٌ مَـزيرُ
نفح:
نَفَحَ الطِّيبُ يَنْفَحُ نَفْحاً ونُفُوحاً، وله نَفْحةٌ طيّبةٌ ونَفْحَةٌ خَبيثةٌ ونَفَحَتِ الدابَّة إذا رَمِحَت برِجْلها ورَمَتْ بحَدِّ حافرها.
ونَفَحَهُ بالسيف أي: تَناوَلَه من بعيد شَزْراً.
ونَفَحَه بالمال نَفْحاً، ولا تَزال له نَفَحاتٌ من المعروف، واللهُ النَّفّاحُ المُنْعِمُ على عباده. والإنْفَحَةُ لا تكونُ إلاّ لكلّ ذي كَرِشٍ، وهو شيءٌ يُسْتَخْرَج من بطن ذيهِ أصفَرُ يُعْصَرُ في صُوفةٍ مُبْتَلَّةٍ في اللَّبَن فيغْلُظُ كالجُبْنِ.
حفن:
الحَفْنُ: أخْذُكَ الشيءَ براحة كَفِّكَ، والأصابعُ مَضموُمةٌ، ومِلءْ كُلِّ كَفٍّ حَفْنَةٌ.
واحْتَفَنْتُ: أخَذْتُ لنفسي. والمِحْفَنُ: الرجل ذو الحَفْن الكثير، وكان مِحْفَنٌ أبو بَطْحاءَ تُنْسَبُ إليه الدَّوابُّ البَطْحاوية.
والحَفْنَةُ: الحُفْرة، وجمعها حُفَن.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **النون** ve **الفاء** onlarla birlikte

**ح ن ف**، **ن ح ف**، **ح ف ن**، **ن ف ح** kullanımdadırlar
**حنف**:
**الحَنَفُ**: ayağın üst kısmında bir meyil; ve **أَحْنَفُ** bir adam; ve **حَنْفاءُ** bir ayak. Ve denilir ki: **الأحنفُ بنُ قَيْسٍ** ona, ayağında bulunan bir **حَنَفٍ** sebebiyle bu ad verilmiştir. Ve **الأحنَف**’in sütannesi dedi ki:
Allah’a yemin olsun, eğer ayağında bir **حَنَفٌ** olmasaydı		sizin delikanlılarınız içinde onun gibisi olmazdı
Ve **الحَنَفيّة** kılıçlar ona nisbet edilir; çünkü onları ilk yapan odur; yani: onların yapılmasını emretti. Ve bu kıyasta: **سَيْفٌ أحنَفيّ**’dir.
Ve **بُنُو حَنيفَة**: **ربَيعة**’den bir kabiledir. Ve denilir ki: falan kimse şeye **تَحَنَّفَ** eder, **تحنُّفاً** (yapar) ise ona meylettiği zaman.
Ve **حَسَبٌ حَنيف**: yani, eski tarafı olmayan yeni bir İslâmî (nesep/şeref). Ve **ابن حبناء التميمي** dedi ki:
Ve bıyıklı bir kimse olan senin kıskançlığından başka nedir		onları sıvazlayan, ve **حَسَبٍ حَنيف** sahibi olan?
Ve **الحَنيفُ** bir görüşte: **إبراهيم**’in milleti üzere, **حَنيفاً مُسْلِماً** olarak **البَيت الحَرام**’ın kıblesine yönelen Müslümandır.
Ve diğer söz: **الحنيف** Allah’ın emrinde İslâm’a giren ve ondan hiçbir şeyde eğrilmeyen herkesdir. Ve dinlerin Allah’a en sevgilisi, **الحَنيفية السَّمْحة**’dır; ve o, Peygamber’in -Allah ona ve âline salât etsin- milletidir; onda ne darlık vardır ne de güçlük.

**نحف**:
Adam **نَحُفَ** eder, **يَنْحُفُ** **نَحافةً** (zayıflıkla); o hâlde o **نَحيفٌ قَضيفٌ**’dir: bedeni ince, eti az. Dedi ki:
Zayıf adamı görürsün de onu küçümsersin		halbuki elbiselerinde kükreyen bir aslan vardır

**نفح**:
**الطِّيبُ** **نَفَحَ** eder, **يَنْفَحُ** **نَفْحاً** ve **نُفُوحاً**; ve onun güzel bir **نَفْحةٌ**’si ve kötü bir **نَفْحَةٌ**’si vardır. Ve binek hayvan **نَفَحَتِ** (eder) ise, ayağıyla çifte attığı ve toynağının keskin ucu ile fırlattığı zamandır.
Ve onu kılıçla **نَفَحَهُ**: yani, uzaktan yan yan (bakışla) ona uzandı (vurmayı denedi).
Ve onu mal ile **نَفَحَه** **نَفْحاً**; ve onun için iyilikten **نَفَحاتٌ** eksik olmaz. Ve Allah **النَّفّاحُ**’tır: kullarına nimet veren. Ve **الإنْفَحَةُ** ancak her karın sahibi için olur; ve o, onun karnından çıkarılan sarı bir şeydir; ıslatılmış bir yün parçası içinde süte sıkılır da peynir gibi koyulaşır.

**حفن**:
**الحَفْنُ**: avuç içiyle bir şeyi almandır; parmaklar bitişik olduğu hâlde. Ve her avucun dolusu bir **حَفْنَةٌ**’dir.
Ve **احْتَفَنْتُ**: kendim için aldım. Ve **المِحْفَنُ**: çok **حَفْن** sahibi adamdır. Ve **مِحْفَنٌ** **أبو بَطْحاءَ** idi; **الدَّوابُّ البَطْحاوية** ona nisbet edilir.
Ve **الحَفْنَةُ**: çukur; çoğulu **حُفَن**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَنَفُ: الاعوجاجُ في الرِجل، وهو أن تُقْبِلَ إحدى إبهاميْ رجليه على الأخرى. والرجل أَحْنَفُ. وقال ابن الأعرابي: هو الذي يمشي على ظهر قَدَمه من شِقِّهَا الذي يلي خِنْصرَها. يقال: ضربتُ فلاناً على رِجله فَحَنَفْتُها. والحنيفُ: المسلمُ؛ وقد سمِّي المستقيمُ بذلك كما سمِّي الغرابُ أعورَ. وتَحَنَّفَ الرجلُ، أي عَمِلَ عَمَلَ الحَنِيفِيّةِ، ويقال: اختتن، ويقال: اعتزلَ الأصنامَ وتعبّدَ قال جِرانُ العَوْدِ:
ولمَّا رأَيْنَ الصُبْحَ بادَرْنَ ضَـوْءَهُرَسيمَ قَطا البَطْحاءِ أو هُنَّ أَقطَفُ
وأدْرَكْنَ أَعْجازاً من الليلِ بعد مـا		أقامَ الصلاة العابدُ المُتَـحَـنِّـفُ

##### Türkçe

**الحَنَفُ**: ayakta eğriliktir; o da iki ayağının başparmaklarından birinin ötekine doğru yönelmesidir. Adam **أَحْنَفُ**tur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: O, ayağının serçe parmağına bitişik olan tarafından, ayağının üstü üzerinde yürüyen kimsedir. Denir ki: Falanı ayağı üzerine vurdum da onu **فَحَنَفْتُها** (eğriltmiş oldum). Ve **الحنيفُ**: Müslümandır; ve dosdoğru olana bu ad verilmiştir, tıpkı kargaya **أعورَ** (tek gözlü) denildiği gibi. Adam **تَحَنَّفَ** etti; yani **الحَنِيفِيّةِ** amelini işledi; ve denir ki: sünnet oldu; ve denir ki: putlardan uzaklaştı ve ibadet etti. Cîrânü’l-‘Avd dedi ki:
ولمَّا رأَيْنَ الصُبْحَ بادَرْنَ ضَـوْءَهُرَسيمَ قَطا البَطْحاءِ أو هُنَّ أَقطَفُ
وأدْرَكْنَ أَعْجازاً من الليلِ بعد مـا		أقامَ الصلاة العابدُ المُتَـحَـنِّـفُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ن ف
نحن ، حنف ، حفن ، نحف ، نفح : ( مستعملة ) .
فحن : أما فحن فمهملٌ عند الليث . وفَيْحَانُ اسم موضع ، وأظُنُّهُ فَيْعَالاً من فَحَنَ ، والأكثر أنه فَعْلاَن من الأفْيَحِ وهو الواسِعُ وسمَّت العرب المرأة فَيْحُونَةَ .
حنف : قال الليث : الحَنَفُ مَيَلٌ في صدر القدَمِ ، فالرَّجُلُ أَحْنَفُ والرجْلُ حَنْفَاءُ ، ويقال : سُمي الأحنفُ بنُ قَيْسٍ به لِحَنَفٍ كان في رِجْله .
وروى ثعلبٌ عن أبي نصر عن الأصمعي أنه قال : الحَنَفُ أن تُقْبِلَ إبْهِامُ الرجْلِ اليُمْنَى على أُخْتِهَا من اليُسْرَى وأَنْ تُقْبِلَ الأُخْرَى إلَيْها إقْبَالاً شديداً .
وأنشد لِدَايَةِ الأحْنفِ وكانت ترقصُه وهو طفل :
والله لولاَ حَنَفٌ برِجْلِهِ
ما كانَ في فِتْيَانِكُمْ مِنْ مِثْلِه
ومِنْ صلةٌ هَهُنا .
عمرو عن أبيه قال : الحنيفُ المائِل من خَيْرٍ إلى شَرَ ومن شَرَ إلى خَيْرٍ .
قال ثعلب ومنه أُخِذَ الحَنَفُ .
ورَوَى ابْنُ نجدة عن أبي زيد أنه قال الحنيف المستقيم ، وأنشد :
تعلَّمْ أن سيَهْدِيكُم إلَيْنَا
طريقٌ لا يَجُورُ بِكم حَنِيفُ
وقال الليث : الحنيفُ المسلم الذي يستقبِلُ البيتَ الحرامَ على مِلَّةِ إبراهيمَ فهو حنيفٌ . وقيل : كلُّ من أَسْلَمَ لأمرِ الله ولم يلْتَوِ فهو حنيفٌ .
وقال أبو عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ) ( البَقَرَة : 135 ) .
قال : مَنْ كان على دين إبراهيمَ فهو حنيفٌ .
قال : وكان عَبَدَةُ الأوْثَانِ في الجاهليَّة يقولون : نحن حُنَفَاءُ على دين إبراهيم ، فلمَّا جاء الإسلامُ سَمَّوا المُسْلِمَ حنِيفاً .
وقال الأخْفش : الحنيفُ المُسْلِمُ وكان في الجاهلية يُقَال لِمَن اخْتَتَن وحَجَّ البيْتَ حنيفٌ ؛ لأَنَّ العربَ لم تتمسَّكْ في الجاهليّة بشيء من دين إبراهيم غيرَ الخِتَان وحَج البيت ، فكلُّ من اخْتَتَن وحَجَّ قيل له حَنِيفٌ . فلمَّا جاءَ الإسلامُ عادت الحنيفيَّةُ فالحنيف المسلم .
حدَّثَنَا الحسين قال حدثنا عثمان قال حدثنا وكيعٌ عن مرزوق قال سمعت الضَّحَّاك يقول في قوله تعالى : ( حُنَفَآءَ للَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ ) ( الحَجّ : 31 ) قال حُجَّاجاً وكذلك قال السّدي قال حنفاء حُجَّاجاً .
وقال أبو إسحاق الزجاج نَصَبَ ) حَنِيفًا ( في هذه الآيةِ على الحَالِ ، المعنى بل نَتَّبِعُ مِلَّةَ إبراهيم في حَالِ حَنِيفِيَّتِه ، ومَعْنَى الحَنِيفِيَّةِ في اللغة المَيْلُ ، والمعنى أَنَّ إبراهيم حَنَفَ إلى دين الله ودين الإسلام فإنما أُخِذَ الحَنَفُ من قولهم : رِجْل حَنْفَاءُ ورَجُلٌ أَحْنَفُ ، وهو الذي تَمِيلُ قَدَمَاه كلُّ واحدةٍ إلى أُختِها بِأَصَابعها .
وقال الفرَّاءُ : الحنيفُ مَنْ سُنَّتُهُ الاخْتِتَانُ .
وقال اللَّيْثُ السُّيُوف الحنيفية تنسب إلى الأحْنفِ بْنِ قَيْسٍ لأنه أَوَّلُ مَنْ أَمَرَ باتخَاذِها . قال : والقياس أحْنَفِيُّ . وبنو حنيفةَ حَيٌّ من ربيعةَ . ويقال : تَحَنَّفَ فلانٌ إلى الشيء تحنُّفاً إذا مال إليه . وحَسَبٌ حَنِيفٌ أي حديث إسلامي لا قَدِيمَ له .
وقال بن حَبْنَاء التميميُّ :
وماذَا غيرَ أنك ذو سِبَالٍ
تُمَسحُها وذُو حَسَبٍ حَنِيفِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الْحَنْفَاءُ شجرةٌ . والحَنْفَاءُ القوس ، والحَنْفَاءُ الموسى ، والحَنْفَاءُ السُّلَحْفَاةُ ، والحنْفَاء الحرباءة ، والحَنْفَاء الأَمَة المتلوّنة تكسَل مَرة وتنشط أُخْرَى .
نحف : قال اللَّيثُ : نَحُفَ الرجل يَنْحُفُ نحافة فهو نَحِيفٌ قَضِيفٌ ضَرِبٌ قليل اللحم ، وأنشد :
ترى الرَّجُلَ النحيفَ فَتَزْدَرِيه
وتَحْتَ ثِيَابِه رَجُلٌ مَزِير
نفح : أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : النَّفِيحُ والمِنفَحُ والمِعَنُّ الداخل مع القومِ وليس شأنُه شَأْنَهُم .
قال الأزهري : هكذا جَاء به في هذا الموضع .
وقال في موضع آخر : النَّفِيج بالجيم الذي يَعْتَرِض بين القوم وَلا يُصلح ولا يفسد ، وهَذَا قَوْلُ ثعلب .
قال : وقال ابن الأعرابي : النَّفِيحُ الذي يَجيءُ أَجْنَبِيّاً فيدخلُ بين القوم ويسُلّ بينهم ويُصلح أمرهم .
وقال اللَّيْثُ : نَفَح الطيبُ يَنْفَحُ نَفْحاً ونُفُوحاً إذا فَاح رِيحُه ، وله نَفْحَةٌ طيبةٌ ونَفْحَةٌ خبيثَةٌ ونَفَحت الدابة إذا رمِحت بِرِجْلِها ورمت بحدّ حافرها .
ونَفَحَهُ بالسّيف إذا تناوله شَزْراً ، ونَفَحَه بالمال نَفْحاً ؛ ولا تزال له نَفَحَاتٌ من المعْرُوفِ أي دفعات . قال : والله هو النَّفَّاحُ المُنْعِمُ على عبَادِه . قلت : لم أَسْمَعْ النَّفَّاحَ في صفات الله التي جاءت في القرآن ثُمَّ في سُنَّةِ المصطفى عليه السلام ، ولا يجوز عند أَهْلِ العِلْم أن يُوصف الله جل وعز بصفة لم يُنْزِلْها في كتابه ، ولم يبينْهَا على لسان نَبِيه ج . وإذا قِيلَ للرَّجُل نَفَّاحٌ فمعناه الكثير العَطَايَا .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال في قول الله جلّ وعزّ : ( وَلَئِن مَّسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِّنْ عَذَابِ رَبِّكَ ) ( الأنبيَاء : 46 ) فقال : أصابَتْنَا نَفْحَةُ الصَّبا أي رَوْحَةٌ وَطِيبٌ لا غَمّ فيها ولا كَرْبَ ، وأصابتنا نَفْحَةٌ من سَمُومٍ : أي حَرٌّ وغمٌّ وكربٌّ وأنشد في طيب الصَّبا :
إذا نَفَحَتْ مِنْ عَنْ يمين المَشَارِق
ونَفَحُ الطيب إذا فَاحَ رِيحُه وقال جِرانُ العود يذكر جارَته :
لَقدْ عَاجَلَتْنِي بالقَبِيح وَثوْبُها
جَدِيدٌ ومن أَرْدَانِها المسْكُ يَنْفَحُ
أي يفُوح طيبُه ، فجعل النَّفْحَةَ مَرَّة أشَدَّ العذابِ لقول الله جلّ وعزّ : ( وَلَئِن مَّسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِّنْ عَذَابِ رَبِّكَ ( . وجعلها مرةً ريحَ مِسْكٍ . وقال الأصمعيُّ : ما كان من الريح سَمُوماً فله لَفْحٌ وما كان بارِداً فله نَفْحٌ .
وقال الليث : الإنْفَحَةُ لا تكُونُ إلا لكل ذي كَرِش ، وهو شيء يُسْتَخْرَجُ من بَطْنِ ذِيهِ أصفرُ يُعْصَرُ في صوفَةٍ مُبْتَلَّةٍ في اللبن فيغلَظُ كالجُبن . الحراني عن ابن السكيت هي إِنْفَحَةُ الجَدْي وإِنْفَحَّةُ الْجدي ولا تقل أَنْفِحَة . قال : وحضرني أَعْرابِيَّانِ فَصيحَانِ من بني كلابٍ ، فقال أحدهما : لا أقول إلاَّ إنْفَحَةً وقال الآخَرُ : لا أقولُ إلا مِنْفَحَةٍ ، ثم افترقا على أن يسألاَ عنهما أشياخ بَنِي كلاب ، فاتفقت جماعةٌ على قولِ ذَا وجماعةٌ على قولِ ذَا ، فهما لُغتانِ .
وقال أبو عبيد : هي الإنْفَحَةُ بكسر الألف وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : إِنْفَحَةٌ وإِنْفَحَةٌ وهي اللغة الجَيدَة ، ويقال مِنْفَحَةٌ وبِنَفْحَةٌ .
وفي الحديث : ( أَوَّلُ نَفْحَةٍ من دم الشهيد ) ، قال شمر قال خالد بن جَنْبة : نفحة الدّم أَوَّلُ فَوْرَةٍ مِنْهُ ودَفْعَةٍ . وقال الراعي :
نَرْجُو سِجَالاً من المعروف ينفحها
لِسَائِلِيه فلا مَنٌّ ولا حَسَدُ
وقال أبو الهيثم : الجَفْرُ من أَوْلادِ الضَأَنِ والمعز ما قد استكرش وفُطِمَ خمسينَ يَوْماً من الوِلادة أو شَهْرَيْنِ أو صارت إِنْفَحَتهُ كَرِشَاً حين رَعَى النَّبْتَ وإنما تكون إنْفَحَةً ما دام يَرْضَعْ . وقال الفراء طعنة نَفُوحٌ يَنْفَحُ دَمُها سَريعاً .
وقال أبو زيد : من الضُّروع النَّفُوحُ وهي التي لا تحبس لَبَنَها ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّفْحُ الذبُّ عن الرَّجُلِ ، يقال : هو يُنَافِحُ عن فُلانٍ . وقال غيره : هو يُنَاضِحُ عنه . وقال ابن السكيت : النَّفِيحةُ القَوْسُ وهي شطيبة من نَبْعٍ وقال مُليحٌ الهذلي :
أَنَاخُوا مُعِيداتِ الوَجيفِ كأَنَّها
نَفَائِحُ نَبْعٍ لم تَربَّعْ ذَوَابِل
ويقال للقوس النفيحة أيضاً ، وهي الفجواءُ المُنفَحَّة .
حفن : قال الليث : الحَفْنُ أَخْذُكَ الشَّيْءَ بِرَاحَةِ الكَف والأصابِع مضمومةً . ومِلْءُ كُل كفَ حَفْنَةٌ . واحْتَفَنْتُ إذا أخذتَ لنفسك .
والمحْفَنُ ذُو الجَفْنِ الكثيرِ . وكان مِحْفَنٌ أبا بَطحَاءَ إليه ينسب الدوابّ البَطْحَاوِيَّةُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : احتَفَنْتُ الرجلَ احْتِفَاناً إذا اقتلعَته من الأرض .
قال وقال أبو عمرو : الحُفْنَةُ الحُفْرَةُ ، وجمعها حُفَن .
وقال شمر : الحُفنة الحُفْرَةُ وأنشد :
هَلْ تَعْرِفُ الدَّارَ تَعفَّتْ بالحُفَنْ
قال : وهي قَلَتَاتٌ يَحْتَفِرُها الماءُ كَهَيْئَةِ البِرَكِ .
وقال ابْنُ السكيتِ : الحُفَن : نُقرٌ يكون الماءُ فيها ، وفي أَسْفَلِها حَصًى وتُرابٌ . وأنشدني أبو بكر الإيادي لعَدِيّ بن الرقاع العاملي .
بِكْرُ تُرَيثها آثَارُ مُنْبَعِقٍ
تَرى بِه حُفَنَاً زُرْقاً وغُدْرَانَا

##### Türkçe

ح ن ف
**نحن** ، **حنف** ، **حفن** ، **نحف** ، **نفح** : ( kullanılmış ) .

**فحن** : **فحن**’a gelince, o, Leys katında ihmaldir. **فَيْحَانُ** bir yer adıdır; ve ben onu **فَحَنَ**’dan **فَيْعَالاً** sanıyorum; daha çoğu, **الأفْيَحِ**’den **فَعْلاَن**’dır; o da geniş olandır. Araplar kadına **فَيْحُونَةَ** adını vermiştir.

**حنف** : Leys dedi: **الحَنَفُ** ayağın üst kısmında bir meyildir; böylece adam **أَحْنَفُ**tur, ayak **حَنْفَاءُ**dır. Ve denilir ki: **الأحنفُ بنُ قَيْسٍ** ona, ayağında bulunan bir **لِحَنَفٍ** sebebiyle adlandırıldı.

Sa‘leb, Ebû Nasr’dan, o da Asma‘î’den rivayet etti ki şöyle dedi: **الحَنَفُ**; sağ ayağın başparmağının, soldaki kardeşine yönelmesi ve ötekinin de ona şiddetli bir yönelişle yönelmesidir.

**الأحْنفِ**’in dadısı için inşad etti; o, çocukken onu oynatırdı:
Allah’a yemin olsun, ayağında bir **حَنَفٌ** olmasaydı
Sizin delikanlılarınız içinde onun gibisi olmazdı

Ve burada **مِنْ** bir sıla’dır.

Amr, babasından: **الحنيفُ** hayırdan şerre ve şerden hayra meyledendir, dedi.

Sa‘leb dedi: Bundan **الحَنَفُ** alınmıştır.

İbn Nucde, Ebû Zeyd’den rivayet etti ki şöyle dedi: **الحنيف** dosdoğru olandır; ve inşad etti:
Öğren ki sizi bize iletecek
Sizi saptırmayacak bir yol, **حَنِيفُ**tur

Leys dedi: **الحنيفُ**; İbrahim’in milleti üzere Beyt-i Harâm’a yönelen Müslümandır; o hâlde o **حنيفٌ**tir. Ve denildi: Allah’ın emrine teslim olan ve eğrilmeyen herkes **حنيفٌ**tir.

Ebû Ubeyde, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında: (**بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا**) (**البَقَرَة : 135**).
Dedi: İbrahim’in dini üzere olan kimse **حنيفٌ**tir.
Dedi: Câhiliyede putlara tapanlar derlerdi ki: Biz İbrahim’in dini üzere **حُنَفَاءُ**yız; İslâm gelince Müslümana **حنِيفاً** adını verdiler.

Ahfeş dedi: **الحنيفُ** Müslümandır. Câhiliyede, sünnet olan ve Beyt’i hacc eden kimseye **حنيفٌ** denirdi; çünkü Araplar câhiliyede İbrahim’in dininden sünnet ve Beyt haccı dışında bir şeye tutunmadılar; sünnet olan ve hacc eden herkese **حَنِيفٌ** denirdi. İslâm gelince **الحنيفيَّةُ** geri döndü; artık **الحنيف** Müslümandır.

Bize Hüseyin haber verdi; dedi: Osman bize haber verdi; dedi: Vekî‘ bize haber verdi; Merzûk’tan; dedi: Dahhâk’ı, Yüce Allah’ın sözü hakkında: (**حُنَفَآءَ للَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ**) (**الحَجّ : 31**) şöyle derken işittim: **حُجَّاجاً**. Suddî de böyle dedi; dedi: **حنفاء**; **حُجَّاجاً**.

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: Bu âyette **حَنِيفًا**’yı **الحَالِ** üzere nasbetti; mânâ: İbrahim’in milletine, onun **حَنِيفِيَّتِه** hâlinde uyarız. Dil bakımından **الحَنِيفِيَّةِ**’nin mânâsı meyildir; mânâ: İbrahim Allah’ın dinine ve İslâm dinine meyletti. Şu hâlde **الحَنَفُ**, onların “**رِجْل حَنْفَاءُ** ve **رَجُلٌ أَحْنَفُ**” sözünden alınmıştır; o, ayaklarının her birinin parmaklarıyla ötekine meylettiği kimsedir.

Ferrâ dedi: **الحنيفُ**; sünneti **الاخْتِتَانُ** olan kimsedir.

Leys dedi: **السُّيُوف الحنيفية**; **الأحْنفِ بْنِ قَيْسٍ**’e nisbet edilir; çünkü onu edinmeyi ilk emreden odur. Dedi: Kıyas **أحْنَفِيُّ**dur. **بنو حنيفةَ** Rebîa’dan bir kabiledir. Ve denilir: Falan, şeye **تَحَنَّفَ** etti, **تحنُّفاً**; ona meylettiği zaman. Ve **حَسَبٌ حَنِيفٌ**: yani eski olmayan, İslâmî bir soy-sop.

İbn Habnâ’ et-Temîmî dedi:
Ve nedir, bıyıklı biri olmandan başka,
Onları silersin; ve **حَسَبٍ حَنِيفٍ** sahibi olmandan başka?

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الْحَنْفَاءُ** bir ağaçtır. **الحَنْفَاءُ** yaydır; **الحَنْفَاءُ** usturadır; **الحَنْفَاءُ** kaplumbağadır; **الحنْفَاء** bukalemundur; **الحَنْفَاء** renk değiştiren cariyedir; bir kere tembelleşir, başka bir kere canlanır.

**نحف** : Leys dedi: Adam **نَحُفَ** eder, **يَنْحُفُ** eder; **نحافة**; o hâlde o **نَحِيفٌ**dür; **قَضِيفٌ**; **ضَرِبٌ**; eti azdır. Ve inşad etti:
Zayıf adamı görürsün de onu küçümsersin,
Hâlbuki elbiselerinin altında güçlü bir adam vardır

**نفح** : Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **النَّفِيحُ** ve **المِنفَحُ** ve **المِعَنُّ**; kavimle birlikte içeri giren, hâli onların hâli olmayan kimsedir.
Ezherî dedi: Bu yerde böyle geldi.
Ve başka bir yerde dedi: **النَّفِيج** (ج ile) kavmin arasına girip araya çıkan; ne düzeltir ne bozar; bu Sa‘leb’in sözüdür.
Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّفِيحُ**; yabancı olarak gelip kavmin arasına giren, aralarında sızan ve işlerini ıslah eden kimsedir.

Leys dedi: Güzel koku **نَفَح** eder, **يَنْفَحُ** eder; **نَفْحاً** ve **نُفُوحاً**; kokusu yayıldığı zaman. Onun güzel bir **نَفْحَةٌ**si ve kötü bir **نَفْحَةٌ**si vardır. Ve binek **نَفَحت**; ayağıyla çifte attığı ve toynağının keskinliğiyle vurduğu zaman.
Ve onu kılıçla **نَفَحَهُ**; onu yan bakışla ele aldığı zaman. Ve onu malla **نَفْحاً** **نَفَحَهُ**; ve onun için **نَفَحَاتٌ** (iyilikten) eksik olmaz; yani defalar. Dedi: Allah, kullarına nimet veren **النَّفَّاحُ**tır. Dedim: Kur’ân’da sonra da seçilmiş peygamberin (ona selâm) sünnetinde gelen Allah’ın sıfatları içinde **النَّفَّاحَ**’ı işitmedim; ilim ehli yanında, Allah (aziz ve celil) kitabında indirmediği ve peygamberinin dili üzere açıklamadığı bir sıfatla vasfedilmesi câiz değildir. Bir adama **نَفَّاحٌ** denilirse mânâsı: bağışları çok olandır.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında: (**وَلَئِن مَّسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِّنْ عَذَابِ رَبِّكَ**) (**الأنبيَاء : 46**) şöyle dedi: Bize **نَفْحَةُ الصَّبا** isabet etti; yani içinde gam ve keder bulunmayan bir esinti ve hoşluk. Ve bize **نَفْحَةٌ من سَمُومٍ** isabet etti: yani sıcaklık, gam ve keder. Ve **الصَّبا**’nın hoşluğu hakkında inşad etti:
Doğuların sağ tarafından **نَفَحَتْ** ettiği zaman

Ve güzel koku **نَفَحُ** eder; kokusu yayıldığı zaman. Ve Cırânu’l-‘Ûd, komşusunu anarak dedi:
Bana çirkince davrandı; hâlbuki elbisesi
Yeni; ve yenlerinden misk **يَنْفَحُ**
Yani kokusu yayılır. Böylece **النَّفْحَةَ**yı, Allah’ın (aziz ve celil) sözü sebebiyle azabın en şiddetlisinden bir kere yaptı: (**وَلَئِن مَّسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِّنْ عَذَابِ رَبِّكَ**). Ve onu bir kere de misk rüzgârı yaptı. Asma‘î dedi: Rüzgârdan semûm olanın **لَفْحٌ**ı vardır; soğuk olanın **نَفْحٌ**ı vardır.

Leys dedi: **الإنْفَحَةُ** ancak işkembesi olan her şey için olur; onun karnından çıkarılan sarı bir şeydir; süte, ıslak bir yün parçası içinde sıkılır da peynir gibi koyulaşır. Harânî, İbnü’s-Sikkît’ten: O, **إِنْفَحَةُ الجَدْي** ve **إِنْفَحَّةُ الْجدي**’dir; **أَنْفِحَة** deme. Dedi: Benim yanımda Benî Kilâb’dan iki fasih bedevî hazır bulundu; biri dedi: Ben ancak **إنْفَحَةً** derim; öteki dedi: Ben ancak **مِنْفَحَةٍ** derim. Sonra Benî Kilâb’ın ihtiyarlarına bunları sormak üzere ayrıldılar; bir topluluk bunun sözü üzerinde, bir topluluk da bunun sözü üzerinde birleşti; ikisi de iki lehçedir.

Ebû Ubeyd dedi: O, elifi kesreli olarak **الإنْفَحَةُ**’dır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **إِنْفَحَةٌ** ve **إِنْفَحَةٌ**; bu iyi dildir. Ve denilir: **مِنْفَحَةٌ** ve **بِنَفْحَةٌ**.

Hadiste: (**أَوَّلُ نَفْحَةٍ من دم الشهيد**) ; Şemmer dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: **نفحة الدّم**; ondan ilk kaynama ve ilk fışkırma/itmedir. Râ‘î dedi:
İyilikten bolca akış umarız; onu **ينفحها**
İsteyenlerine; ne başa kakma vardır ne haset

Ebû’l-Heysem dedi: **الجَفْرُ**; koyun ve keçi yavrularından, işkembesi oluşmuş ve doğumdan elli gün yahut iki ay sonra sütten kesilmiş olan; yahut bitki otladığı vakit **إِنْفَحَتهُ** işkembe olmuş olandır. **إنْفَحَةً** ancak emdiği müddetçe olur. Ferrâ dedi: **طعنة نَفُوحٌ**; kanı çabucak **يَنْفَحُ** eder.

Ebû Zeyd dedi: Memelerden **النَّفُوحُ**; sütünü tutmayan memedir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّفْحُ** adamı savunmadır; denilir: O, falan için **يُنَافِحُ** eder. Başkası dedi: O, onun için **يُنَاضِحُ** eder. İbnü’s-Sikkît dedi: **النَّفِيحةُ** yaydır; **نَبْعٍ**dan bir parçadır. Müleyh el-Hüzelî dedi:
Hızlı koşunun döndürülenlerini çöktürdüler; sanki onlar
**نَفَائِحُ نَبْعٍ**; henüz bahar otlamamış, zayıflamışlar

Yaya **النفيحة** da denilir; o, geniş olan **المُنفَحَّة**’dir.

**حفن** : Leys dedi: **الحَفْنُ**; avuç içiyle ve parmaklar bitişik olarak bir şeyi almandır. Her avucun dolusu bir **حَفْنَةٌ**dir. Ve **احْتَفَنْتُ**; kendin için aldığın zaman.

**المحْفَنُ**; göz kapağı çok olan kimsedir. **مِحْفَنٌ** Ebû Bathâ’ idi; ona nisbetle binekler **البَطْحَاوِيَّةُ** diye anılır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adamı **احتَفَنْتُ**; **احْتِفَاناً**; onu yerden söküp çıkardığın zaman.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الحُفْنَةُ** çukurdur; çoğulu **حُفَن**’dir.

Şemmer dedi: **الحُفنة** çukurdur; ve inşad etti:
Evi tanır mısın? **بالحُفَنْ** ile silinip yok olmuş

Dedi: O, suyun havuzlar gibi kazdığı küçük oyuklardır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الحُفَن**; içinde su bulunan oyuklardır; alt tarafında çakıl ve toprak vardır. Ebû Bekir el-İyâdî bana, ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ el-‘Âmilî için inşad etti:
İlk doğuran; onun izleri fışkıran bir kaynağın izleridir;
Orada mavi **حُفَنَاً** ve gölcükler görürsün.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والنون وما يثلثهما)
(حنو) الحاء والنون والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلّ على تعطّف وتعوُّج. يقال حنَوْتُ الشيءَ حَنْواً وحَنَيْتُه، إذا عطفتَه حَنْياً. وحِنْوُ السرج سمِّي بذلك أيضاً، وجمعه أحناء. ومنه حنَتِ المرأة على ولدها تحنُو، وذلك إذا لم تتزوَّجْ مِن بعد أبيهم، وهو من تعطُّفها عليهم. وناقةٌ حنْواء: في ظهرها احديدابٌ. وانحنَى الشيءُ ينحني انحناءً. والمَحْنِية: منعرَج الوادي. وأمّا الْحَنوَة والحِنّاء(1) فَنْبتَان معروفان، ويجوز أن يكون ذلك شاذّاً عن الأصل.‏
(حنب) الحاء والنون والباء أصلٌ واحدٌ يدلّ على الذي دلّ عليه ما قبله، وهو الاعوجاج في الشيء. فالمُحَنَّبُ: الفرسُ البعيدُ ما بين الرّجلين من غير فَحَجٍ؛ وذلك مدحٌ. ويقال إنّ الحنَب اعوجاجٌ في السّاقين. قال الخليل في تحنيب الخيل إنه إنما يوصف بالشدّة، وليس في ذلك اعوجاجٌ. وهذا خلافُ ما قاله أهلُ اللغة.‏
(حنث) الحاءُ والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الإثْم والحَرَج. يقال حَنِثَ فلانٌ في كذا، أي أثِمَ. ومن ذلك قولهم: بلغ الغلام الحِنْثَ، أي بلغ مبلغاً جَرى عليه القلمُ بالطّاعة والمعصية، وأُثبتت عليه ذنوبُه. ومن ذلك الحِنْث في اليمين، وهو الخُلْف فيه. فهذا وجه الإثم. وأمّا قولهم فلان يتحنّث من كذا، فمعناه يتأثّم. والفرق بين أَثِمَ وتَأَثّم، أن التأثُّم التنحِّي عن الإثم، كما يقال حَرج وتحرّج؛ فحَرِجَ وقع في الحَرَج، وتَحَرَّج تنحّى عن الحَرج. وهذا في كلماتٍ معلومةٍ قياسُها واحد.‏
ومن ذلك التحنّث وهو التعبُّد. ومنه الحديث: "أنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم كان يأتِي غار حراء فيتحنَّث فيه الليالي ذوَاتِ العدد".‏
(حنج) الحاء والنون والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الميل والاعوجاج. يقال حنَجْت الحبلَ، إذا فتلْتَه؛ وهو محنوجٌ. وحنَجت الرجلَ عن الشيء: أملتُه عنه. وأَحْنَجَ فلانٌ عن الشيء: عدَل. *فأمّا قولهم للأصل حِنْجٌ فلعلّه من باب الإبدال. وإن كان صحيحاً فقياسُه قياسٌ واحد؛ لأن كلَّ فرعٍ يميل إلى أصله ويرجع إليه.‏
(حنذ) الحاء والنون والذال أصلٌ واحد، وهو إنضاج الشيء. يقال شِواءٌ حَنِيذٌ، أي مُنْضَج، وذلك أن تحمى الحجارة وتُوضَعَ عليه حتى ينضَج. ويقال حنَذت الفرسَ، إذا استحضرتَه شَوطاً أو شوطين(2)، ثم ظاهَرْتَ عليه الْجِلالَ حتى يعرَق. وهذا فرسٌ محنوذٌ وحنيذ. وأما قولهم حَنَذٌ، فهو بلد. قال:‏
تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)‏
ويقولون: "إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)" أي أقِلَّ الماءَ وأكثِرِ النبيذَ. وهو من الباب أيضاً؛ لأنَّها تبقى بحرارتها إذا لم تُكْسَر بالماء.‏
(حنر) الحاء والنون والراء كلمةٌ واحدة، لولا أنها جاءت في الحديث لما كان لِذِكرها وجه. وذلك أنَّ النون في كلام العرب لا تكاد تجيء بعدها راء. والذي جاء في الحديث: "لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)" فيقال إنَّها القسي، الواحدة حَنِيرة. وممكن أن يكون الراء كالملصقة بالكلمة، ويرجع إلى ما ذكرناه من حنيت الشيءَ وحنوْته.‏
(حنش) الحاء والنون والشين أصلٌ واحد صحيحٌ وهو من باب الصَّيد إذا صدتَه. وقال أبو عمرو: الحَنَش كلُّ شيءٍ يُصاد من الطير والهوام وقال آخرون: الحنَش الحيّة وهو ذلك القياس. فأمّا قولهم حَنَشْت الشيء، إذا عطفْتَه، فإن كان صحيحاً فهو من باب الإبدال. ولعله من عَنشْت أو عنَجْت.‏
(حنط) الحاء والنون والطاء ليس بذلك الأصل الذي يقاس منه أو عليه، وفيه أنَّه حَبٌّ أو شبيهٌ به. فالحنطة معروفة. ويقال للرَّمْث إذا ابيضَّ وأدرَكَ قد حَنِط. وذكر بعضُهم أنه يقال أحمر حانط، كما يقال أسود حالكٌ. وهذا محمولٌ على أن الحنطة يقال [لها] الحمراء. وقد ذُكِر.‏
(حنف) الحاء والنون والفاء أصلٌ مستقيم، وهو المَيَل. يقال للذي يمشي على ظُهور قدمَيه أحْنَفُ. وقال قومٌ- وأراه الأصحَّ- إنّ الحَنَفَ اعوجاجٌ في الرجل إلى داخل. ورجل أحنف، أي مائل الرِّجْلين، وذلك يكون بأن تتدانى صدورُ قدمَيه ويتباعد عقِباه. والحنيف: المائل إلى الدين المستقيم. قال الله تعالى:‏
﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، والأصل هذا، تم يُتَّسع في تفسيره فيقال الحنيف النّاسك، ويقال هو المختون، ويقال هو المستقيم الطريقة. ويقال هو يتحنَّف، أي يتحرَّى أقومَ الطرِيق(6).‏
(حنق) الحاء والنون والقاف أصلٌ واحد، وهو تضايُق الشيء. يقال الضُّمَّر مَحانيق. وإلى هذا يرجع الحَنَق في الغيظ، لأنه تضايقٌ في الخُلُق من غير نَُدحة ولا انبساط. قال الشاعر في قولهم مُحْنَق:‏
ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)‏
(حنك) الحاء والنون والكاف أصل واحد، وهو عضوٌ من الأعضاء ثم يحمل عليه ما يقاربُه من طريقة الاشتقاق. فأصل الحَنَك حَنَكُ الإنسان، أقصى فمه. يقال حَنَّكْت الصّبيّ، إذا مضَغت التمر ثم دلكتَه بحنكه، فهو مُحَنّك؛ وحَنَكْته فهو محنوك. ويقال: "هو أشدُّ سواداً من حَنَك الغراب" وهو منقاره، وأمّا حَلَكه فهو سواده. ويقال احتنك الجرادُ الأرضَ، إذا أتى على نبْتها؛ وذلك قياس صحيح، لأنه يأكل فيبلغ حنكَه.‏
ومن المحمول عليه استئصال الشيء، وهو احتناكه، ومنه في كتاب الله تعالى: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. أي أُغوِيهم كلَّهم، كما يُستأْصَل الشيءُ، إلا قليلا.‏
فإن قال قائل: فنحن نقول: حنّكته التّجارُب، واحتَنَكتْه السِّنُّ *احتناكاً، ورجلٌ محتَنَك، فمن أي قياسٍ هو؟ قيل لـه: هو من الباب؛ لأنّه التناهِي في الأمر والبلوغُ إلى غايته، كما قلنا: احتنَكَ الجرادُ النّبت، إذا استأصله، وذلك بلوغُ نهايته. فأما القِدُّ الذي يجمعُ عَرَاصِيف الرّمْل؛ فهو حُنْكة. وهذا على التشبه بالحنك، لأنه منضمٌّ متجمع. ويقال حَنَكْتُ الشيءَ إذا فهمتَه. وهو من الباب، لأنك إذا فهِمتَه فقد بلغتَ أقصاه. والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) حق الحناء أن تكون في مادة (حنن). ويقال فيها "حنان" أيضاً.‏
(2) استحضر الفرس: أعداه. واحتضر الفرس، إذا عدا.‏
(3) الرجز في المجمل واللسان (حنذ). وهو لأحيحة بن الجلاح، كما في معجم البلدان.‏
(4) يقال بوصل الألف وقطعها.‏
(5) تمامه في اللسان: "ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله". وهو من حديث أبي ذر.‏ (6) في المجمل: "أقوم الطرق".‏
(7) البيت من مرثية لقتيلة بنت الحارث بن كلدة، ترثي بها أخاها النضر بن الحارث. انظر حماسة أبي تمام‏  (1: 400) والسيرة 539 جوتنجن. قال السهيلي في الروض الأُنُف (2: 119): "والصحيح أنها بنت النضر لا أخته". وبهذه النسبة وردت في حماسة البحتري 443 واللسان (حنق) والإصابة 884 من قسم النساء. وجعل الجاحظ في البيان (3: 236) هذا الشعر لليلى بنت النضر بن الحارث.‏
(8) من الآية 62 في سورة الإسراء. وفي الأصل: "إلا قليلاً منهم"، تحريف.‏
ـ

##### Türkçe

(حâ ve **النون** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**حنو**) **الحاء** ve **النون** ve illetli harf tek bir asıldır; bükülme ve eğrilmeye delâlet eder. Denir ki: **حنَوْتُ** şeyi **حَنْواً** ve **حَنَيْتُه**; onu **حَنْياً** büküp eğdiğin zaman. Ve eyerin **حِنْوُ**’su da bununla adlandırıldı; çoğulu **أحناء**’dır. Ondandır: kadın çocuğuna **حنَتِ** … **تحنُو**; bu, babalarından sonra evlenmediği zaman olur; bu, onlara karşı şefkatle bükülmesindendir. Ve **ناقةٌ حنْواء**: sırtında bir kamburluk vardır. Ve şey **انحنَى** … **ينحني** **انحناءً**. Ve **المَحْنِية**: vadinin kıvrımıdır. Ama **الْحَنوَة** ve **الحِنّاء(1)**, bilinen iki bitkidir; bunun asıldan şâz olması câizdir.

(**حنب**) **الحاء** ve **النون** ve **الباء** tek bir asıldır; öncekinin delâlet ettiğine delâlet eder; o da şeyde eğriliktir. O hâlde **المُحَنَّبُ**: bacaklar arası uzak olan, fakat **فَحَجٍ** olmaksızın olan attır; bu bir övgüdür. Ve denir ki: **الحنَب** bacaklarda bir eğriliktir. Halîl, atların **تحنيب**’i hakkında: onun ancak şiddetle vasfedildiğini, bunda eğrilik olmadığını söyledi. Bu, dil ehlinin söylediğine aykırıdır.

(**حنث**) **الحاء** ve **النون** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da günah ve sıkıntıdır. Denir ki: falan, şunda **حَنِثَ**; yani günah işledi. Ondandır onların sözü: oğlan **الحِنْثَ**’e ulaştı; yani itaat ve isyan hakkında kalemin kendisi üzerine yürüdüğü bir mertebeye ulaştı ve günahları kendisi üzerine yazıldı. Ondandır: yeminde **الحِنْث**; o, onda sözden dönmedir. Bu, günah yönüdür. Ama onların “falan şundan **يتحنّث**” sözleri; mânâsı: günah sayar. **أَثِمَ** ile **تَأَثّم** arasındaki fark: **التأثُّم** günahdan uzak durmaktır; nitekim **حَرج** ve **تحرّج** denir; **حَرِجَ** sıkıntıya düştü, **تَحَرَّج** sıkıntıdan uzaklaştı. Bu, bilinen kelimelerdedir; kıyası birdir.

Ondandır **التحنّث**; o, ibadettir. Ondan hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, Hırâ mağarasına gelir, sayılı gecelerde orada **فيتحنَّث** ederdi.”

(**حنج**) **الحاء** ve **النون** ve **الجيم** tek bir asıldır; meyil ve eğriliğe delâlet eder. Denir ki: **حنَجْت** ipi; onu büktüğün zaman; o **محنوج**’dur. Ve **حنَجت** adamı şeyden: onu ondan çevirdim. Ve falan şeyden **أَحْنَجَ**: saptı. *Ama asıl için **حِنْجٌ** demeleri; belki ibdâl bâbındandır. Eğer sahih ise, kıyası tek bir kıyastır; çünkü her fer‘ aslına meyleder ve ona döner.*

(**حنذ**) **الحاء** ve **النون** ve **الذال** tek bir asıldır; o da şeyi pişirmektir. Denir ki: **شِواءٌ حَنِيذٌ**; yani pişmiş; bu, taşların kızdırılıp onun üzerine konulmasıdır, ta ki pişsin. Ve denir ki: **حنَذت** atı; onu bir koşu yahut iki koşu(2) koşturdun, sonra üzerine **الْجِلالَ**’ı örttün, ta ki terlesin. Ve bu, **فرسٌ محنوذٌ** ve **حنيذ**’dir. Ama onların **حَنَذٌ** demeleri; o bir beldedir. Dedi ki:

تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)‏

Ve derler: “**إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)**” yani suyu azalt ve nebîzi çoğalt. O da bu bâbdandır; çünkü su ile kırılmadığı zaman hararetiyle kalır.

(**حنر**) **الحاء** ve **النون** ve **الراء** tek bir kelimedir; eğer hadiste gelmemiş olsaydı onu anmanın bir yönü olmazdı. Çünkü **النون** Arapların sözünde ardından **راء** gelecek şekilde neredeyse gelmez. Hadiste gelen: “**لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)**”; denir ki: onlar yaylardır; teki **حَنِيرة**’dir. Ve mümkündür ki **الراء** kelimeye yapışık gibi olsun ve bizim “**حنيت** şeyi ve **حنوْته**” diye zikrettiğimize döner.

(**حنش**) **الحاء** ve **النون** ve **الشين** sahih tek bir asıldır; avladığın zaman av bâbındandır. Ebû Amr dedi: **الحَنَش** kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şeydir. Başkaları dedi: **الحنَش** yılandır; o da o kıyastır. Ama onların “**حَنَشْت** şeyi” demeleri; onu büktüğün zaman; eğer sahih ise ibdâl bâbındandır. Belki **عَنشْت**’ten yahut **عنَجْت**’tendir.

(**حنط**) **الحاء** ve **النون** ve **الطاء** o asıl değildir ki ondan yahut ona kıyas edilsin; onda, bir tane yahut ona benzer bir şey olması vardır. **الحنطة** bilinir. Ve **الرَّمْث** için, beyazlaşıp olgunlaştığı zaman: **قد حَنِط** denir. Bazıları zikretti ki: **أحمر حانط** denir; nitekim **أسود حالكٌ** denir. Bu, buğdaya **الحمراء** denmesi üzerine hamledilmiştir. Zikredilmiştir.

(**حنف**) **الحاء** ve **النون** ve **الفاء** dosdoğru bir asıldır; o, meyildir. Ayağının üstleri üzerinde yürüyene **أحْنَفُ** denir. Bir kavim dedi —ve onu daha sahih görüyorum—: **الحَنَفَ** bacağın içe doğru eğriliğidir. Ve **رجل أحنف**; yani iki bacağı meyilli; bu, ayaklarının önlerinin birbirine yaklaşması ve topuklarının uzaklaşmasıyla olur. Ve **الحنيف**: dosdoğru dine meyleden. Allah Teâlâ dedi ki:

﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، ve asıl budur; sonra onun tefsirinde genişletilir de denir ki: **الحنيف** nâsiktir; ve denir ki: o sünnetli olandır; ve denir ki: o, yolca dosdoğru olandır. Ve denir ki: o **يتحنَّف** eder; yani en doğru yolu(6) araştırır.

(**حنق**) **الحاء** ve **النون** ve **القاف** tek bir asıldır; o, şeyin daralmasıdır. **الضُّمَّر** için **مَحانيق** denir. Buna, öfkedeki **الحَنَق** döner; çünkü o, ahlâkta bir darlıktır; genişlik ve yayılma olmaksızın. Şair, onların **مُحْنَق** sözünde dedi ki:

ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)‏

(**حنك**) **الحاء** ve **النون** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, organlardan bir organdır; sonra ona, iştikak yolundan ona yakın olan şeyler yüklenir. **الحَنَك**’ın aslı, insanın **حَنَكُ**’ıdır; ağzının en iç kısmı. Denir ki: **حَنَّكْت** çocuğu; hurmayı çiğneyip sonra onun damağıyla ovaladığın zaman; o **مُحَنّك**’tir; ve **حَنَكْته**; o **محنوك**’tur. Ve denir ki: “O, karganın **حَنَك**’ından daha şiddetli siyahtır”; o, onun gagasıdır. Ama onun **حَلَكه**’si, onun siyahlığıdır. Ve denir ki: çekirge yeri **احتنك** etti; bitkisini yiyip bitirdiği zaman; bu sahih bir kıyastır; çünkü yer ve damağına kadar ulaşır.

Ona yüklenenlerden: şeyin kökünü kazımaktır; o da onun **احتناك**’ıdır. Ondan, Allah Teâlâ’nın kitabında: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. Yani onların hepsini azdıracağım; şey kökünden kazındığı gibi; ancak azı hariç.

Eğer bir söyleyen derse: Biz deriz ki: tecrübeler onu **حنّكته**; ve yaş onu **احتَنَكتْه** ***احتناكاً**; ve **رجلٌ محتَنَك**; bu hangi kıyastandır? Ona denir ki: o bu bâbdandır; çünkü o, işte nihayete varmadır ve onun sonuna ulaşmadır; nitekim dedik: çekirge bitkiyi **احتنَكَ** etti; onu kökünden kazıdığı zaman; bu, onun nihayetine ulaşmaktır. Ama kumun **عَرَاصِيف**’lerini toplayan kayış; o **حُنْكة**’dir. Bu, damağa benzetme üzerinedir; çünkü o, büzülmüş, toplanmış olandır. Ve denir ki: **حَنَكْتُ** şeyi; onu anladığın zaman. O da bu bâbdandır; çünkü onu anladığın zaman onun en uç noktasına ulaşmış olursun. Ve Allah daha iyi bilir.

-------------------------------------------------ـ
(1) **الحناء**’ın hakkı, (حنن) maddesinde olmasıdır. Ve onda “**حنان**” da denir.
(2) **استحضر** atı: onu koşturdu. Ve **احتضر** at; koştuğu zaman.
(3) **الرجز** **المجمل** ve **اللسان**’da (حنذ)’dedir. O, **أحيحة بن الجلاح**’ındır; **معجم البلدان**’da olduğu gibi.
(4) Elifin وصل’ı ve قطع’ı ile denir.
(5) **اللسان**’da tamamı: “**ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله**”. Ve o, Ebû Zer hadîsindendir.
(6) **المجمل**’de: “**أقوم الطرق**”.
(7) Beyit, **قتيلة بنت الحارث بن كلدة**’nin bir mersiyesindendir; onunla kardeşi **النضر بن الحارث**’i mersiye eder. **حماسة أبي تمام** (1: 400) ve **السيرة** 539 Göttingen’e bak. **السهيلي** **الروض الأُنُف** (2: 119)’da dedi ki: “Sahih olan, onun **بنت النضر** olmasıdır, kız kardeşi değil.” Ve bu nisbetle **حماسة البحتري** 443 ve **اللسان** (حنق) ve **الإصابة** 884 kadınlar kısmından’da vârid olmuştur. **الجاحظ** **البيان** (3: 236)’da bu şiiri **ليلى بنت النضر بن الحارث**’e kıldı.
(8) **الإسراء** sûresinde 62. âyettendir. Asılda: “**إلا قليلاً منهم**”, tahriftir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحنف: هو ميل عن الضلال إلى الاستقامة، والجنف: ميل عن الاستقامة إلى الضلال، والحنيف هو المائل إلى ذلك، قال عز وجل: ﴿قانتا لله حنيفا﴾ [النحل/120]، وقال: ﴿حنيفا مسلما﴾ [آل عمران/67]، وجمعه حنفاء، قال عزوجل: ﴿واجتنبوا قول الزور *** حنفاء لله﴾ [الحج/30 - 31]، وتحنف فلان، أي: تحرى طريق الاستقامة، وسمت العرب كل من حج أو اختتن حنيفا، تنبيها أنه على دين إبراهيم صلى الله عليه وسلم، والأحنف: من في رجله ميل، قيل: سمي بذلك على التفاؤل، وقيل: بل استعير للميل المجرد.

##### Türkçe

- **الحنف**: o, sapkınlıktan doğruluğa bir meyildir; **الجنف**: doğruluktan sapkınlığa bir meyildir; **الحنيف** ise buna meyleden kimsedir. Aziz ve celil olan şöyle dedi: ﴿قانتا لله حنيفا﴾ [النحل/120]; ve şöyle dedi: ﴿حنيفا مسلما﴾ [آل عمران/67]. Bunun çoğulu **حنفاء**’dır. Aziz ve celil olan şöyle dedi: ﴿واجتنبوا قول الزور *** حنفاء لله﴾ [الحج/30 - 31]. Ve falan kimse **تحنف** etti; yani: doğruluk yolunu araştırdı. Araplar, hacceden veya sünnet olan her kimseyi **حنيفا** diye adlandırdılar; onun İbrahim’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dini üzere olduğuna dikkat çekmek için. Ve **الأحنف**: ayağında bir meyil bulunan kimsedir. Denildi ki: bununla, iyimserlik üzere böyle adlandırıldı. Ve denildi ki: bilakis, sırf meyil için ödünçlenmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ن ف
رجل أحْنَفُ‏:‏ يمشي على ظهر قدميه، وبه حنف وقد حنفت رجله وهي حنفـاء‏.‏
وقـال الكسائي‏:‏ الحنف من كل حيوان في اليدين ومن الإنسان في الرجلين وأنت ابن أمة حنفاء اليدين وقد جعله في يديه من قال‏:‏ وأنـت لحنفـاء اليدين لو أنها تنفق ما جاءت بزند ولا سهم وقد تحنف إلى الشيء إذا مال إليه ومنه قيل لمن مال عن كل دين أعوج‏:‏ هو حنيف وله دين حنيف وتحنف فلان إذا أسلم‏.‏
قال جران العود‏:‏ وأدركن أعجازاً من الليل بعدما أقـام الصلـاة العابد المتحنف ولفلان حسب حنيف أي إسلامي حديث لا قديم له‏.‏
قال البعيث‏:‏ وماذا غير أنك ذو سبال تمسحهـا وذو حسـب حنيف

##### Türkçe

ح ن ف
**رجل أحْنَفُ**: ayaklarının üstü üzerinde yürür; onda **حنف** vardır. Ayağı **حنفت** olmuştur; o da **حنفـاء**dır.

el-Kisâî dedi ki: **الحنف** her hayvanda ellerdedir; insanda ise ayaklardadır. Sen, elleri **حنفـاء** olan bir cariyenin oğlusun. Şu sözü söyleyen, onu onun ellerinde kılmıştır: “Ve sen, elleri **لحنفـاء** olan (birisin); eğer o (eller) nafaka verseydi, ne bir çakmaktaşıyla ne de bir okla gelirdi.” Ve bir şeye meylettiği zaman “ona doğru **تحنف** etti” denir. Bundan dolayı, her eğri dinden meyleden kimseye “o **حنيف**tir” denmiştir; onun **دين حنيف**i vardır. Falan kimse İslâm’a girdiği zaman “**تحنف** etti” (denir).

Cerân el-ʿÛd dedi ki:
“Ve geceden artıkları idrak ettiler;
**المتحنف** âbid namazı ikame ettikten sonra.”
Ve falan kimse için **حسب حنيف** vardır; yani yeni İslâmî (bir) (hasep); onun için eski yoktur.

el-Baʿîs dedi ki:
“Ve nedir (bu), ancak sen bıyıkları olan birisin; onları silersin;
ve **حسب حنيف** sahibi (birisin).”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَنَفُ في القَدَمَينِ: إقْبالُ كل واحدة منهما على الأُخرى بإبْهامها، وكذلك هو في الحافر في اليد والرجل، وقيل: هو ميل كل واحدة من الإبهامين على صاحبتها حتى يُرى شَخْصُ أَصلِها خارجاً، وقيل: هو انقلاب القدم حتى يصير بَطنُها ظهرَها، وقيل: ميل في صدْر القَدَم، وقد حَنِفَ حَنَفاً، ورجُل أَحْنَفُ وامرأَة حَنْفاء، وبه سمي الأَحْنَفُ بن قَيْس، واسمه صخر، لِحَنَفٍ كان في رجله، ورِجلٌ حَنْفاء. الجوهري: الأَحْنَفُ هو الذي يمشي على ظهر قدمه من شِقِّها الذي يَلي خِنْصِرَها. يقال: ضرَبْتُ فلاناً على رِجْلِه فَحَنَّفْتُها، وقدَم حَنْفاء. والحَنَفُ: الاعْوِجاجُ في الرِّجْل، وهو أَن تُقْبِل إحْدَى إبْهامَيْ رِجْلَيْه على الأُخرى. وفي الحديث: أَنه قال لرجل ارْفَعْ إزارَك، قال: إني أَحْنَفُ. الحَنَفُ: إقْبالُ القدَم بأَصابعها على القدم الأُخرى. الأَصمعي: الحَنَفُ أَن تُقْبلَ إبهامُ الرِّجْل اليمنى على أُختها من اليسرى وأَن تقبل الأُخرى إليها إقْبالاً شديداً؛ وأَنشد لدايةِ الأَحْنف وكانت تُرَقِّصُه وهو طِفْل:واللّهِ لَوْلا حَنَفٌ برِجْلِهِ،
ما كانَ في فِتْيانِكُم مِن مِثلِهِ
ومن صلة ههنا. أَبو عمرو: الحَنِيفُ المائِلُ من خير إلى شرّ أَو من شرّ إلى خير؛ قال ثعلب: ومنه أُخذ الحَنَفُ، واللّه أَعلم.
وحَنَفَ عن الشيء وتَحَنَّفَ: مال.
والحَنِيفُ: الـمُسْلِمُ الذي يَتَحَنَّفُ عن الأَدْيانِ أَي يَمِيلُ إلى الحقّ، وقيل: هو الذي يَسْتَقْبِلُ قِبْلةَ البيتِ الحرام على مِلَّةِ إبراهيمَ، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وقيل: هو الـمُخْلِصُ، وقيل: هو من أَسلم في أَمر اللّه فلم يَلْتَوِ في شيء، وقيل: كلُّ من أَسلم لأَمر اللّه تعالى ولم يَلْتَوِ، فهو حنيفٌ. أَبو زيد: الحَنيفُ الـمُسْتَقِيمُ؛ وأَنشد:
تَعَلَّمْ أَنْ سَيَهْدِيكُمْ إليْنا
طريقٌ، لا يُجُورُ بِكُمْ، حَنِيفُ
وقال أَبو عبيدة في قوله عز وجل: قل بَلْ مِلَّةَ إبراهيمَ حَنِيفاً، قال: من كان على دين إبراهيم، فهو حنيف عند العرب، وكان عَبَدَةُ الأَوْثانِ في الجاهلية يقولون: نحن حُنَفاء على دين إبراهيم، فلما جاء الإسلام سَمَّوُا المسلم حنيفاً، وقال الأَخفش: الحنيف المسلم، وكان في الجاهلية يقال مَن اخْتَتَنَ وحج البيت حَنِيفٌ لأَن العرب لم تتمسّك في الجاهلية بشيء من دِينِ إبراهيم غيرِ الخِتان وحَجِّ البيتِ، فكلُّ من اختتن وحج قيل له حنيف، فلما جاء الإسلام تمادَتِ الحَنِيفِيّةُ، فالحَنِيفُ المسلم؛ وقال الزجاج: نصب حَنِيفاً في هذه الآية على الحال، المعنى بل نتبع ملة إبارهيم في حال حنيفيته، ومعنى الحنيفية في اللغة المَيْلُ، والمعنَى أَنَّ إبراهيم حَنَفَ إلى دينِ اللّه ودين الإسلامِ، وإنما أُخذَ الحَنَفُ من قولهم رَجُل أَحْنَفُ ورِجْلٌ حَنْفاء، وهو الذي تَمِيلُّ قدَماه كلُ واحدة إلى أُختها بأَصابعها. الفراء: الحنيف مَن سُنَّته الاختِتان. وروى الأَزهري عن الضحاك في قوله عز وجل: حُنفاء للّه غيرَ مشركين به، قال: حُجَّاجاً، وكذلك قال السدي. ويقال: تَحَنَّفَ فلان إلى الشيء تَحَنُّفاً إذا مال إليه. وقال ابن عرفة في قوله عز وجل: بل ملة إبراهيم حنيفاً، قد قيل: إن الحَنَفَ الاستقامةُ وإنما قيل للمائل الرِّجْلِ أَحنف تفاؤلاً بالاستقامة. قال أَبو منصور: معنى الحنيفية في الإسلام الـمَيْلُ إليه والإقامةُ على عَقْدِه. والحَنيف: الصحيح الـمَيْل إلى الإسلام والثابتُ عليه. الجوهري: الجنيف المسلم وقد سمّي المستقيم بذلك كما سمِّي الغُراب أَعْوَرَ. وتَحَنَّفَ الرجلُ أَي عَمِلَ عَمَلَ الحَنيفيّة، ويقال اخْتتن، ويقال اعتزل الأَصنام وتَعبَّد؛ قال جِرانُ العَوْدِ:
ولـمَّا رأَين الصُّبْحَ، بادَرْنَ ضَوْءَه
رَسِيمَ قَطَا البطْحاء، أَوْ هُنَّ أَقطفُ
وأَدْرَكْنَ أَعْجازاً مِن الليلِ، بَعْدَما
أَقامَ الصلاةَ العابِدُ الـمُتَحَنِّفُ
وقول أَبي ذؤيب:
أَقامَتْ به، كَمُقامِ الحَنيـ
ـف، شَهْريْ جُمادَى وشهرَيْ صَفَرْ إنما أَراد أَنها أَقامت بهذا الـمُتَرَبَّع إقامةَ الـمُتَحَنِّفِ على هَيْكَلِه مَسْرُوراً بعَمله وتديُّنِه لما يرجوه على ذلك من الثواب، وجُمْعُه حُنَفاء، وقد حَنَفَ وتَحَنَّفَ. والدينُ الحنيف: الإسلام، والحَنيفِيَّة: مِلة الإسلام. وفي الحديث: أَحَبُّ الأَديان إلى اللّه الحنيفية السمْحةُ، ويوصف به فيقال: مِلَّةٌ حنيفية. وقال ثعلب: الحنيفية الميلُ إلى الشيء. قال ابن سيده: وليس هذا بشيء. الزجاجي: الحنيف في الجاهلية من كان يَحُج البيت ويغتسل من الجنابة ويخْتَتنُ، فلما جاء الإسلام كان الحنيفُ الـمُسْلِمَ، وقيل له حَنِيف لعُدوله عن الشرك؛ قال وأَنشد أَبو عبيد في باب نعوت الليَّالي في شدَّة الظلمة في الجزء الثاني:
فما شِبْهُ كَعْبٍ غيرَ أَعتَمَ فاجِرٍ
أَبى مُذْ دَجا الإسْلامُ، لا يَتَحَنَّفُ
وفي الحديث: خَلَقْتُ عِبادِي حُنَفاء أَي طاهِرِي الأَعضاء من الـمَعاصِي. لا أَنهم خَلَقَهم مسلمين كلهم لقوله تعالى: هو الذي خلقكم فمنكم كافر ومنكم مؤمن، وقيل: أَراد أَنه خلقهم حُنفاء مؤمنين لما أَخذ عليهم الميثاقَ أَلستُ بربكم، فلا يوجد أَحد إلا وهو مُقرّ بأَنَّ له رَبّاً وإن أَشرك به، واختلفوا فيه. والحُنَفاءُ: جَمْع حَنيفٍ، وهو المائل إلى الإسلام الثابتُ عليه. وفي الحديث: بُعثْتُ بالحنيفية السَّمْحة السَّهْلةِ.وبنو حَنيفةَ: حَيٌّ وهم قوم مُسَيْلِمة الكذَّابِ، وقيل: بنو حنيفة حيّ من رَبيعة. وحنيفةُ: أَبو حي من العرب، وهو حنيفة بن لُجَيم بن صعب بن عليّ بن بكر بن وائل؛ كذا ذكره الجوهري. وحَسَبٌ حَنِيفٌ أَي حديثٌ إسْلاميُّ لا قَدِيمَ له؛ وقال ابن حَبْناء التميمي:
وماذا غير أَنـَّك ذُو سِبالٍ
تُمِسِّحُها، وذو حَسَبٍ حَنِيفِ؟
ابن الأَعرابي: الحَنْفاء شجرة، والحَنْفاء القَوْسُ، والحَنْفاء الموسى، والحَنْفاء السُّلَحْفاةُ، والحَنْفاء الحِرْباءَة، والحَنْفاءُ الأَمـَةُ الـمُتَلَوِّنةُ تَكْسَلُ مَرَّة وتَنْشَطُ أُخْرى. والحَنِيفِيّةُ: ضَرْبٌ من السُّيوفِ، منسوبة إلى أَحْنَفَ لأَنه أَوّل من عَمِلها، وهو من الـمَعْدُولِ الذي على غير قياس. قال الأَزهري: السيوفُ الحنيفيةُ تُنْسَبُ إلى الأَحنف بن قيس لأَنه أَول من أَمر باتخاذها، قال والقياسُ الأَحْنَفِيُّ.
الجوهري: والحَنْفاء اسم ماء لبني مُعاوية بن عامر ابن ربيعةَ، والحَنْفاء فرس حُجْرِ بن مُعاويةَ وهو أَيضاً فرس حُذَيْفةَ بن بدر الفَزاريّ. قال ابن بري: هي أُخْتُ داحِسٍ لأَبيه من ولد العُقّالِ، والغَبْراء خالةُ داحِس وأُخته لأَبيه، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الحَنَفُ** iki ayakta: her birinin başparmağıyla ötekine yönelmesidir; aynı şekilde elde ve ayakta tırnaklı (hayvan) uzuvda da böyledir. Ve denildi ki: iki başparmaktan her birinin, arkadaşına doğru meyletmesidir; ta ki kökünün şahsı dışarı çıkmış görülünceye kadar. Ve denildi ki: ayağın dönmesidir; ta ki karnı sırtı oluncaya kadar. Ve denildi ki: ayağın göğsünde bir meyildir. Ve **حَنِفَ** **حَنَفاً**; ve **رَجُلٌ أَحْنَفُ** ve **امْرَأَةٌ حَنْفاء**. Ve bununla **الأَحْنَفُ بن قَيْس** adlandırıldı; adı **صخر** idi; ayağında bulunan bir **حَنَفٍ** sebebiyle. Ve **رِجْلٌ حَنْفاء**.

el-Cevherî: **الأَحْنَفُ**; ayağının, serçe parmağına bitişik olan tarafından, ayağının sırtı üzerinde yürüyen kimsedir. Denir ki: “Falancayı ayağı üzerine vurdum da onu **فَحَنَّفْتُها** (hanefli yaptım).” Ve **قَدَمٌ حَنْفاء**.

Ve **الحَنَفُ**: bacakta eğriliktir; o da, iki ayağının iki başparmağından birinin ötekine yönelmesidir.

Ve hadiste: bir adama “İzarını kaldır” dediği; adam dedi ki: “Ben **أَحْنَفُ**um.” **الحَنَفُ**: ayağın parmaklarıyla öteki ayağa yönelmesidir.

el-Asma‘î: **الحَنَفُ**, sağ ayağın başparmağının soldaki kızkardeşine yönelmesi ve ötekinin de ona şiddetli bir yönelişle yönelmesidir. Ve **الأَحْنَف**’in dadısına ait (şu beyit) okudu; o, çocuk iken onu sallıyordu:
واللّهِ لَوْلا حَنَفٌ برِجْلِهِ،
ما كانَ في فِتْيانِكُم مِن مِثلِهِ

Ve buradan bir bağlantıdandır. Ebû ‘Amr: **الحَنِيفُ**, hayırdan şerre yahut şerden hayra meyledendir. Sa‘leb dedi ki: ve ondan **الحَنَفُ** alınmıştır; Allah daha iyi bilir.

Ve **حَنَفَ** bir şeyden ve **تَحَنَّفَ**: meyletti.

Ve **الحَنِيفُ**: dinlerden **يَتَحَنَّفُ** eden, yani hakka meyleden Müslümandır. Ve denildi ki: o, İbrahim’in milleti üzere Beyt-i Harâm’ın kıblesine yönelendir; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun. Ve denildi ki: o, ihlâslı olandır. Ve denildi ki: Allah’ın emrinde Müslüman olan, sonra hiçbir şeyde eğrilmeyendir. Ve denildi ki: Allah Teâlâ’nın emrine Müslüman olan ve eğrilmeyen herkes, o **حنيفٌ**tir.

Ebû Zeyd: **الحَنيفُ** dosdoğru olandır. Ve (şu beyit) okudu:
تَعَلَّمْ أَنْ سَيَهْدِيكُمْ إليْنا
طريقٌ، لا يُجُورُ بِكُمْ، حَنِيفُ

Ebû ‘Ubeyde, Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında: “De ki: bilakis İbrahim’in milleti, **حَنِيفاً**”; dedi ki: İbrahim’in dini üzere olan kimse, Araplar katında **حنيف**tir. Ve cahiliyede putlara tapanlar derlerdi ki: “Biz İbrahim’in dini üzere **حُنَفاء**yız.” İslâm gelince Müslümana **حنيفاً** adını verdiler.

el-Ahfeş dedi ki: **الحنيف** Müslümandır. Ve cahiliyede, sünnet olan ve Beyt’i hacc eden kimseye **حَنِيفٌ** denirdi; çünkü Araplar cahiliyede İbrahim’in dininden, sünnet ve Beyt’in haccı dışında hiçbir şeye tutunmadılar. Artık sünnet olan ve hacc eden herkese **حنيف** denirdi. İslâm gelince **الحَنِيفِيّةُ** sürüp gitti; böylece **الحَنِيفُ** Müslümandır.

ez-Zeccâc dedi ki: bu âyette **حَنِيفاً**’ın nasbı hâl üzerinedir; mânâ: İbrahim’in milletine, onun **حنيفيته** hâlinde tâbi oluruz. Ve dilde **الحنيفية**’nin mânâsı meyildir. Ve mânâ: İbrahim, Allah’ın dinine ve İslâm dinine **حَنَفَ** etti (meyletti). **الحَنَفُ** ancak onların “**رَجُلٌ أَحْنَفُ** ve **رِجْلٌ حَنْفاء**” sözünden alınmıştır; o da, iki ayağının her birinin parmaklarıyla kızkardeşine doğru meyletmesidir.

el-Ferrâ: **الحنيف**; sünneti ihtitân (sünnet olma) olan kimsedir.

el-Ezherî, ed-Dahhâk’tan Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında rivayet etti: “Allah için **حُنفاء** olarak, O’na ortak koşmayanlar”; dedi ki: “Haccedenler.” es-Süddî de böyle dedi.

Ve denir ki: “Falanca şeye **تَحَنَّفَ** etti **تَحَنُّفاً**” — ona meylettiği zaman.

İbn ‘Arefe, Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında: “Bilakis İbrahim’in milleti, **حنيفاً**”; dedi ki: denilmiştir ki **الحَنَفُ** istikamettir; ve bacağı meyilli olana **أَحنف** denmesi, istikamete uğur saymadandır.

Ebû Mansûr dedi ki: İslâm’da **الحنيفية**’nin mânâsı, ona meyletmek ve onun akdi üzerinde ikamet etmektir. Ve **الحَنيف**: İslâm’a doğru sahih meyil ve onun üzerinde sabit olandır.

el-Cevherî: **الجنيف** Müslümandır; ve dosdoğruya da bununla ad verilmiştir; tıpkı kargaya **أَعْوَرَ** denildiği gibi.

Ve adam **تَحَنَّفَ** etti; yani **الحَنيفيّة** amelini işledi. Ve denir: sünnet oldu. Ve denir: putlardan uzaklaştı ve ibadet etti. Cırânü’l-‘Avd dedi ki:
ولـمَّا رأَين الصُّبْحَ، بادَرْنَ ضَوْءَه
رَسِيمَ قَطَا البطْحاء، أَوْ هُنَّ أَقطفُ
وأَدْرَكْنَ أَعْجازاً مِن الليلِ، بَعْدَما
أَقامَ الصلاةَ العابِدُ الـمُتَحَنِّفُ

Ve Ebû Züeyb’in sözü:
أَقامَتْ به، كَمُقامِ الحَنيـ
ـف، شَهْريْ جُمادَى وشهرَيْ صَفَرْ

Ancak muradı: onun bu konak yerinde, **الـمُتَحَنِّفِ**’in mabedinde, amelinden ve dindarlığından sevinçli olarak, bunun üzerine umduğu sevap sebebiyle ikamet etmesi gibi ikamet ettiğidir. Ve onun çoğulu **حُنَفاء**dır. Ve **حَنَفَ** etti ve **تَحَنَّفَ** etti.

Ve **الدينُ الحنيف**: İslâm’dır. Ve **الحَنيفِيَّة**: İslâm milleti.

Ve hadiste: “Allah’a dinlerin en sevgilisi, müsamahalı **الحنيفية**dir.” Ve onunla vasfedilir; denir ki: **مِلَّةٌ حنيفية**.

Sa‘leb dedi ki: **الحنيفية** bir şeye meyildir. İbn Sîde dedi ki: bu bir şey değildir.

ez-Zeccâcî: cahiliyede **الحنيف**, Beyt’i hacc eden, cünüplükten yıkanan ve sünnet olan kimseydi; İslâm gelince **الحنيفُ** Müslüman oldu. Ve ona, şirke karşı adl (sapma/ayrılma) sebebiyle **حَنِيف** denildi. Dedi ve Ebû ‘Ubeyd, gecelerin sıfatları babında, şiddetli karanlıkta, ikinci cüzde (şu beyit) okudu:
فما شِبْهُ كَعْبٍ غيرَ أَعتَمَ فاجِرٍ
أَبى مُذْ دَجا الإسْلامُ، لا يَتَحَنَّفُ

Ve hadiste: “Kullarımı **حُنَفاء** olarak yarattım”; yani uzuvları günahlardan temiz olarak. Hepsini Müslümanlar olarak yarattı demek değildir; Allah Teâlâ’nın şu sözü sebebiyle: “Sizi yaratan O’dur; içinizden kâfir de vardır, mümin de.” Ve denildi ki: muradı, “Ben onların üzerine ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ diye misakı aldığım vakit onları **حُنفاء** müminler olarak yarattım”dır; artık hiç kimse yoktur ki bir Rabbi olduğunu ikrar etmiş olmasın; ona ortak koşsa bile. Ve onda ihtilaf ettiler.

Ve **الحُنَفاءُ**: **حَنيفٍ**in cem‘idir; o, İslâm’a meyleden ve onun üzerinde sabit olandır.

Ve hadiste: “Müsamahalı, kolay **الحنيفية** ile gönderildim.”

Ve **بنو حَنيفةَ**: bir kabiledir; onlar yalancı Müseylime’nin kavmidir. Ve denildi ki: **بنو حنيفة** Rebî‘a’dan bir kabiledir.

Ve **حنيفةُ**: Araplardan bir kabilenin babasıdır; o, **حنيفة بن لُجَيم بن صعب بن عليّ بن بكر بن وائل**’dir; el-Cevherî onu böyle zikretti.

Ve **حَسَبٌ حَنِيفٌ**: yani eski (geçmiş) bir yanı olmayan, yeni İslâmî (bir) soy-sop. İbn Habnâ et-Temîmî dedi ki:
وماذا غير أَنـَّك ذُو سِبالٍ
تُمِسِّحُها، وذو حَسَبٍ حَنِيفِ؟

İbnü’l-A‘râbî: **الحَنْفاء** bir ağaçtır; ve **الحَنْفاء** yaydır; ve **الحَنْفاء** usturadır; ve **الحَنْفاء** kaplumbağadır; ve **الحَنْفاء** kertenkeledir; ve **الحَنْفاءُ** renk değiştiren cariyedir; bir kere tembellik eder, başka bir kere canlılık gösterir.

Ve **الحَنِيفِيّةُ**: kılıçlardan bir türdür; **أَحْنَفَ**’e nispet edilmiştir; çünkü onu ilk yapan odur. Ve o, kıyas üzere olmayan “ma‘dûl”dendir.

el-Ezherî dedi ki: **السيوفُ الحنيفيةُ**, **الأَحنف بن قيس**’e nispet edilir; çünkü onları edinmeyi ilk emreden odur. Dedi ki: kıyas **الأَحْنَفِيُّ**dur.

el-Cevherî: ve **الحَنْفاء**; **بني مُعاوية بن عامر ابن ربيعةَ** için bir su (yer adı)dır. Ve **الحَنْفاء**, **حُجْرِ بن مُعاويةَ**’nin atıdır; o aynı zamanda **حُذَيْفةَ بن بدر الفَزاريّ**’nin de atıdır.

İbn Berî dedi ki: o, babası tarafından **داحِسٍ**’in kızkardeşidir; **العُقّالِ** soyundandır. Ve **الغَبْراء**; **داحِس**’in teyzesidir ve babası tarafından kızkardeşidir. Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ن ف * * الحَنِيفُ * المسلم و * تَحَنَّفَ * الرجل أي عمل عمل الحنيفية ويقال اختتن ويقال اعتزل الأصنام وتعبد

##### Türkçe

* ح ن ف * * **الحَنِيفُ** * Müslüman ve * **تَحَنَّفَ** * adam; yani hanîfliğin amelini işledi; ve denilir: sünnet oldu; ve denilir: putlardan uzaklaştı ve ibadet etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحنف، محركة: الاستقامة، نقله ابن عرفة، في تفسير قوله تعالى:  بل ملة إبراهيم حنيفا  ، قال: وإنما قيل للمائل الرجل: أحنف، تفاؤلا بالاستقامة. قلت: وهو معنى صحيح، وسيأتي ما يقويه من قول أبي زيد، والجوهري، وقال الراغب: هو ميل من الضلال إلى الاستقامة، وهذا أحسن.
 والحنف: الاعوجاج ي الرجل. أو أن، وفي الصحاح والعباب: وهو أن يقبل إحدى إبهامي رجليه على الأخرى، أو: هو أن يمشي الرجل على ظهر قدميه، وفي الصحاح: قدمه، من شق الخنصر، نقله الجوهري عن ابن الأعرابي.
 أو: هو ميل في صدر القدم، قاله الليث. أو: هو انقلاب القدم حتى يصير ظهرها بطنها. وقد حنف، كفرح، وكرم، فهو أحنف، ورجل، بالكسر حنفاء: مائلة.
 وحنف، كضرب: مال عن الشيء. وصخر أبو بحر الأحنف بن قيس بن معاوية التميمي البصري: تابعي كبير من العلماء الحلماء، ولد في عهده صلى الله عليه وسلم ولم يدركه، والأحنف لقب له، وإنما لقب بن لحنف كان به، قالت حاضنته وهي ترقصه:
  والله لولا حنف برجله
  ما كان في صبيانكم كمثله ويقال: إنه ولد ملزوق الأليتين حتى شق ما بينهما، وكان أعور مخضرما، وهو الذي افتتح الروزنات سنة 67 بالكوفة، ويقال: سنة 73.
 قال الليث: والسيوف الحنيفية تنسب له، لأنه أول من أمر باتخاذها قال: والقياس أحنفي. والحنفاء: القوس لاعوجاجها، والحنفاء: الموسى كذلك أيضا. والحنفاء: فرس حذيفة بن بدر الفزاري، قال ابن بري: هي أخت داحس، من ولد ذي العقال، والغبراء خالة داحس، وأخته لأبيه.
 والحنفاء: ماء لبني معاوية ابن عامر بن ربيعة، قال الضحاك بن عقيل:
  ألا حبذا الحنفاء والحاضر الذي                      به محضر من أهلها ومقـام

  وقال ابن الأعرابي: الحنفاء: شجرة. قال: والحنفاء: الأمة المتلونة تكسل مرة، وتنشط أخرى، وهو مجاز. والحنفاء: الحرباء. والحنفاء: السلحفاة. والحنفاء: الأطوم: اسم لسمكة بحرية كالملصة.
 والحنيف، كأمير: الصحيح الميل إلى الإسلام، الثابت عليه، وقال الراغب: هو المائل إلى الاستقامة. وقال الأخفش: الحنيف: المسلم، قال الجوهري: وقد سمي المستقيم بذلك، كم سمي الغراب أعور، وقيل: الحنيف هو المخلص، وقيل: من أسلم لأمر الله، ولم يلتو في شيء. وقال أبو زيد: الحنيف: المستقيم، وأنشد:
  تعلم أن سيهديكـم إلـينـا                      طريق لا يجوز بكم حنيف وقال الأصمعي: كل من حج فهو حنيف، وهذا قول ابن عباس، والحسن، والسدي، ورواه الأزهري عن الضحاح مثل ذلك.
 أو الحنيف: من كان على دين إبراهيم صل الله عليه، وعلى نبينا وسلم في استقبال قبلة البيت الحرام، وسنة الاختتان. قال أبو عبيدة: وكان عبدة الأوثان في الجاهلية يقولون: نحن حنفاء على دين إبراهيم، فلما جاء الإسلام سموا المسلم حنيفا، وقال الأخفش: وكان في الجاهلية يقال: من اختتن، وحج البيت، قيل له: حنيف، لأن العرب لم تتمسك في الجاهلية بشيء من دين إبراهيم غير الختان، وحج البيت، وقال الزجاج: الحنيف في الجاهلية من كان يحج البيت، ويغتسل من الجنابة، ويختتن، فلما جاء الإسلام كان الحنيف: المسلم، لعدوله عن الشرك، وقال الزجاج في قوله تعالى:  بل ملة إبراهيم حنيفا  نصب: حنيفا، على الحال، والمعنى: بل نتبع ملة إبراهيم في حال حنيفيته، ومعنى الحنفية في اللغة: الميل، والمعنى أن إبراهيم حنف إلى دين الله، ودين الإسلام.
 والحنيف: القصير. والحنيف: الحذاء. وحنيف: اسم واد. وحنيف بن أحمد أبو العباس الدينوري، شيخ ابن درستويه هكذا في العباب، والصواب أنه تلميذه قال الحافظ: عن جعفر بن درستويه.
 وحنيف أيضا: والد أبي موسى عيسى بن حنيف بن بهلول القيرواني، عاصر الخطابي، وروى عن ابن داسة. قلت: ومحمد بن مهاجر، المعروف بأخي حنيف، فيه مقال، روى عن وكيع، وأبي معاوية.
 وحنيفة، كسفينة: لقب أثال، كغراب، بن لجيم بن صعب بن علي بن بكر بن وائل: أبي حي، وهم قوم مسيلمة الكذاب، وإنما لقب بقول جذيمة، وهو الأحوى بن عوف، لقي أثالا فضربه فحنفه، فلقب حنيفة، وضربه أثال فجذمه، فلقب جذيمة، فقال جذيمة:
  فإن تك خنصري بانت فإني                      بها حنفت حاملتـي أثـال منهم: خولة بنت جعفر بن قيس ابن مسلمة بن عبد الله بن ثعلبة بن يربوع بن ثعلبة بن الزميل بن حنيفة الحنفية، وهي أم محمد بن علي ابن أبي طالب رحمه الله تعالى، ولذا يعرف بابن الحنفية، وكنيته أبو القاسم، ولد سنة 26، وتوفي بالمدينة في المحرم سنة 81، وهو ابن خمس وستين سنة. ودفن بالبقيع، وقال بإمامته جميع الكيسانية، وقد أعقب أربعة عشر ولدا ذكرا.
 قال الشيخ تاج الدين بن معية النسابة: وهم قليلون. وكزبير: حنيف بن رئاب بن الحارث بن أمية الأنصاري، شهد أحدا، وقتل يوم مؤتة.

  وسهل، وعثمان، ابنا حنيف ابن واهب الأوسي، أما سهل فشهد بدرا، وأبلى يوم أحد، وثبت فيه، وأما عثمان فإنه شهد أحدا أيضا وما بعدها، ومسح سواد العراق، وقسط خراجه لعمر، وولي البصرة لعلي، وعاش إلى زمن معاوية: صحابيون، رضي الله عنهم.
 وحنفه تحنيفا: جعله أحنف، نقله الجوهري، وتقدم شاهده من شعر جذيمة. وأبو حنيفة: كنية عشرين رجلا من الفقهاء، أشهرهم إمام الفقهاء، وفقيه العلماء، النعمان بن ثابت بن زوطى الكوفي، صاحب المذهب، رضي الله تعالى عنه وأرضاه عنا، ومنهم أبو حنيفة العميد: أمير، كاتب ابن العميد عمر بن الأمير غازي الفارابي الإتقاني، شارح الهداية، درس بالمارداني، وبالصرغتمشية، وأبو حنيفة محمد بن عبيد الله الخطيبي، يروي عن أبي مطيع، تقدم ذكره في خطب.
 وتحنف: عمل عمل الحنيفية، نقله الجوهري، يعني شريعة إبراهيم عليه السلام، وهيملة الإسلام، ويوصف بها فيقال: ملة حنيفية، وقال ثعلب: الحنيفية: الميل إلى الشيء، قال ابن سيده: وهذا ليس بشيء، وفي الحديث: بعثت بالحنيفية السمحة السهلة، وفي حديث ابن عباس: سئل رسولث الله صلى الله عليه وسلم: أي الأديان أحب إليك? قال: الحنيفية السمحة، يعني شريعة إبراهيم عليه السلام، لأنه تحنف عن الأديان، ومال إلى الحق، وقال عمر رضي الله عنه:
  حمدت الله حين هدى فؤادي                      إلى الإسلام والدين الحنيف أو تحنف: اختتن، أو اعتزل عبادة الأصنام، وتعبد، نقله الجوهري، وأنشد لجران العود:
  ولما رأين الصبح بادرن ضوءهرسيم قطا البطحاء أو هن أقطف
  وأدركن أعجازا من الليل بعدماأقام الصلاة العابد المتحنف وتحنف فلان إليه: إذا مال. ومما يستدرك عليه: وحسب حنيف، أي: حديث إسلامي لا قديم له، قال ابن حبناء:
  وماذا غير أنك ذو سبـال                      تمسحها وذو حسب حنيف وحنيفة: والد حذيم وحنيفة الرقاشي، صحابيان. والحنفاء: فرس حجر بن معاوية. والحنفية: المنسوبون إلى الإمام أبي حنيفة، ويقال لهم أيضا: الأحناف. وتسمية الميضأة بالحنفية: مولدة.
 وعبد الرحمن بن عبد العزيز بن عبد الله بن عثمان بن حنيف الأنصاري الحنيفي، بالضم، نسب إلى جده، وقد تقدم ذكر جده، كان ضريرا عالما بالسيرة، ذكره ابن سعد في الطبقات، توفي سنة 162. وأبو حنيفة الدينوري: مؤلف كتاب النبات، مشهور. وعبد الوارث بن أبي حنيفة، روى عن شعبة.

##### Türkçe

**الحنف**, harekeli: doğruluk; bunu İbn ʿArafa nakletti, Yüce Allah’ın şu sözü’nün tefsirinde: “bilakis İbrahim’in milleti, **حنيفا**”; dedi ki: Ancak eğri olana (meyleden) adama: **أحنف** denildi; doğruluğa uğur sayma (tefe’ül) olarak. Dedim: Bu, sahih bir mânadır; Ebû Zeyd’in ve Cevherî’nin sözünden onu kuvvetlendirecek şey gelecektir. Râgıb dedi ki: O, sapıklıktan doğruluğa bir meyildir; bu daha güzeldir.

Ve **الحنف**: adamın ayağındaki eğrilik. Yahut: (şudur); ve **الصحاح** ile **العباب**’da: O, iki ayağının başparmaklarından birini ötekine doğru çevirmesidir. Yahut: O, adamın ayaklarının üstü üzerinde yürümesidir; ve **الصحاح**’ta: ayağı; serçe parmağın yarığından; bunu Cevherî, İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletti.

Yahut: ayağın göğsünde (üst kısmında) bir meyildir; bunu Leys söyledi. Yahut: ayağın dönmesidir; ta ki üstü altı olsun. Ve **حنف** etti, **فرح** gibi ve **كرم** gibi; o hâlde o **أحنف**tir; ve bir adam, kesre ile: **حنفاء**: meyilli.

Ve **حنف**, **ضرب** gibi: şeyden meyletti. Ve Sahr Ebû Bahr **الأحنف** b. Kays b. Muʿâviye et-Temîmî el-Basrî: âlim, halîm kimselerden büyük bir tâbiîdir; onun (Peygamber) صلى الله عليه وسلم devrinde doğdu ve ona yetişmedi. Ve **الأحنف** onun lakabıdır; ancak onda bulunan bir **حنف** sebebiyle lakaplandı. Sütannesi onu sallayıp oynatırken dedi ki:
  Vallahi ayağında bir **حنف** olmasaydı
  Sizin oğlanlarınız içinde onun gibisi olmazdı
Ve denilir ki: iki kalçası yapışık doğdu; ikisinin arasını yarıncaya kadar. Ve o, tek gözlü, muhadram idi; ve o, Kûfe’de **الروزنات**’ı 67 yılında fetheden kimsedir; ve denilir ki: 73 yılında.

Leys dedi ki: **السيوف الحنيفية** ona nisbet edilir; çünkü onların yapılmasını emreden ilk kişi odur. Dedi ki: kıyas **أحنفي**dir. Ve **الحنفاء**: eğriliğinden dolayı yaydır. Ve **الحنفاء**: ustura; yine aynı şekilde. Ve **الحنفاء**: Huzeyfe b. Bedr el-Fezârî’nin atıdır. İbn Berrî dedi ki: O, Dâhis’in kız kardeşidir; ذي العقال’ın neslindendir; ve **الغبراء** Dâhis’in teyzesidir ve baba bir kız kardeşidir.

Ve **الحنفاء**: Benî Muʿâviye b. ʿÂmir b. Rabîʿa’ya ait bir sudur. Dahhâk b. ʿAkîl dedi ki:
  Ne güzel **الحنفاء** ve oradaki yerleşik (topluluk) ki
  Orada, halkından bir hazır bulunma ve bir ikamet vardır

Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الحنفاء**: bir ağaçtır. Dedi ki: ve **الحنفاء**: renk değiştiren cariye; bir defa tembelleşir, başka bir defa canlanır; bu mecazdır. Ve **الحنفاء**: bukalemun. Ve **الحنفاء**: kaplumbağa. Ve **الحنفاء**: **الأطوم**: deniz balıklarından bir balığın adıdır; **الملصة** gibi.

Ve **الحنيف**, **أمير** gibi: İslâm’a doğru meyil eden sahih (kimse), ona sebat eden. Râgıb dedi ki: O, doğruluğa meyledendir. Ahfeş dedi ki: **الحنيف**: Müslümandır. Cevherî dedi ki: Doğru kimse de bununla adlandırıldı; nasıl ki kargaya **أعور** denildi. Ve denildi ki: **الحنيف** ihlâslı olandır. Ve denildi ki: Allah’ın emrine teslim olan ve hiçbir şeyde eğrilmeyendir. Ebû Zeyd dedi ki: **الحنيف**: doğru olandır; ve şu beyti okudu:
  Bilirsin ki sizi bize iletecek
  Bir yol; sizinle **حنيف** geçmez
Asmaʿî dedi ki: Hacceden herkes **حنيف**tir; bu, İbn Abbâs’ın, Hasan’ın ve Suddî’nin sözüdür; Ezherî de Dahhâh’tan bunun benzerini rivayet etti.

Yahut **الحنيف**: İbrahim’in dini üzere olan kimsedir—ona salât olsun—ve bizim Peygamberimize de; Beyt-i Harâm kıblesine yönelmede ve sünnet olan sünnette (hıtan) üzere. Ebû ʿUbeyde dedi ki: Câhiliyede putlara tapanlar derlerdi ki: Biz İbrahim’in dini üzere **حنفاء**yız; İslâm gelince Müslümana **حنيفا** adını verdiler. Ahfeş dedi ki: Câhiliyede, sünnet olan ve Beyt’i haccetmiş olana **حنيف** denirdi; çünkü Araplar câhiliyede İbrahim’in dininden sünnet ve Beyt’i hac dışında hiçbir şeye tutunmadılar. Zeccâc dedi ki: Câhiliyede **الحنيف**, Beyt’i hacc eden, cünüplükten yıkanan ve sünnet olan kimseydi; İslâm gelince **الحنيف**: müşriklikten dönmesi sebebiyle Müslüman oldu. Zeccâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “bilakis İbrahim’in milleti, **حنيفا**” dedi ki: nasb: **حنيفا**, hâl üzere; mânâ: bilakis İbrahim’in milletine, onun **حنيفية** hâlinde tâbi oluruz. Ve dilde **الحنفية**nin mânâsı: meyildir; mânâ: İbrahim, Allah’ın dinine ve İslâm dinine meyletti.

Ve **الحنيف**: kısa boylu. Ve **الحنيف**: ayakkabıcı. Ve **حنيف**: bir vadi adıdır. Ve **حنيف** b. Ahmed Ebû’l-ʿAbbâs ed-Dîneverî, İbn Düresteveyh’in şeyhi; **العباب**’da böyle (geçer); doğrusu onun öğrencisidir. Hâfız dedi ki: Caʿfer b. Düresteveyh’den.

Ve **حنيف** ayrıca: Ebû Mûsâ ʿÎsâ b. **حنيف** b. Behlûl el-Kayrevânî’nin babasıdır; Hattâbî ile çağdaş oldu ve İbn Dâse’den rivayet etti. Dedim: **محمد بن مهاجر**, **أخي حنيف** diye bilinen, hakkında söz vardır; Vekîʿden ve Ebû Muʿâviye’den rivayet etti.

Ve **حنيفة**, **سفينة** gibi: Esâl’ın lakabıdır; **غراب** gibi; b. Lecîm b. Saʿb b. ʿAlî b. Bekr b. Vâil: bir kabilenin babası; onlar Müseylime el-Kezzâb’ın kavmidir. Ancak Cezîme’nin sözüyle lakaplandı; o, el-Ahvâ b. ʿAvf’tur: Esâl ile karşılaştı, onu vurdu da ona **حنف** verdi; böylece **حنيفة** lakabını aldı. Esâl de onu vurdu da onu kesti; böylece **جذيمة** lakabını aldı. Cezîme dedi ki:
  Eğer serçe parmağım ayrıldıysa, ben
  Onunla taşıyıcım Esâl’ı **حنفت** ettim
Onlardan: Havle bt. Caʿfer b. Kays b. Mesleme b. ʿAbdullah b. Saʿlebe b. Yerbûʿ b. Saʿlebe b. ez-Zümeyl b. **حنيفة** el-**حنفية**; o, Muhammed b. ʿAlî b. Ebî Tâlib’in annesidir—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—bu yüzden **ابن الحنفية** diye bilinir. Künyesi Ebû’l-Kâsım’dır; 26 yılında doğdu; 81 yılının Muharrem’inde Medine’de vefat etti; altmış beş yaşındaydı. Bakîʿe defnedildi. Bütün Keysâniyye onun imametini söyledi. Ve on dört erkek evlat bıraktı.

Nesep âlimi Şeyh Tâcüddîn b. Muʿiyye dedi ki: Onlar azdır. Ve **زبير** gibi: **حنيف** b. Riʾâb b. el-Hâris b. Ümeyye el-Ensârî; Uhud’a katıldı ve Muʾte günü öldürüldü.

Ve Sehl ile Osman, **حنيف** b. Vâhib el-Evsî’nin iki oğlu; Sehl Bedir’e şahit oldu, Uhud günü yiğitlik gösterdi ve onda sebat etti; Osman ise Uhud’a da ondan sonrakilere de şahit oldu, Irak’ın karasını ölçtü ve onun haracını Ömer için taksim etti; Ali için Basra’ya vali oldu; Muâviye zamanına kadar yaşadı: sahâbîlerdir, Allah onlardan razı olsun.

Ve onu **تحنيفا** **حنفه**: onu **أحنف** yaptı; bunu el-Cevherî nakletti; Cüzeyme’nin şiirinden şahidi geçti. Ve **أبو حنيفة**: fakihlerden yirmi adamın künyesidir; onların en meşhuru fakihlerin imamı ve âlimlerin fakihi, mezhep sahibi, Kûfeli Nu‘mân b. Sâbit b. Zûtâ’dır; Allah Teâlâ ondan razı olsun ve bizi de razı etsin. Onlardan **أبو حنيفة العميد**: bir emîr; İbnü’l-‘Amîd’in kâtibi, emîr Gâzî el-Fârâbî el-İtkânî’nin oğlu Ömer; **الهداية** şârihi; el-Mârdânî’de ve es-Sarğatmışiyye’de ders verdi. Ve **أبو حنيفة محمد بن عبيد الله الخطيبي**; **أبي مطيع**’den rivayet eder; **خطب** maddesinde zikri geçti.

Ve **تحنف**: **الحنيفية** amelini işledi; bunu el-Cevherî nakletti; yani İbrâhîm’in (aleyhisselâm) şeriatı; ve İslâm’ın hey’eti. Ve onunla vasıflanılır da “**ملة حنيفية**” denir. Sa‘leb dedi ki: **الحنيفية**: şeye meyletmektir. İbn Sîde dedi ki: bu bir şey değildir. Ve hadiste: “**بعثت بالحنيفية السمحة السهلة**” (kolay, müsamahalı **الحنيفية** ile gönderildim). Ve İbn Abbâs hadîsinde: Allah’ın Resûlü’ne (sallallahu aleyhi ve sellem) soruldu: “Hangi dinler sana daha sevgilidir?” Dedi ki: “**الحنيفية السمحة**”; yani İbrâhîm’in (aleyhisselâm) şeriatı; çünkü o dinlerden **تحنف** etti ve hakka meyletti. Ve Ömer (radıyallahu anh) dedi ki:

Hamd ettim Allah’a, kalbimi hidayet ettiğinde
İslâm’a ve **الدين الحنيف** dine.

Veya **تحنف**: sünnet oldu; yahut putlara ibadetten uzaklaştı ve ibadet etti; bunu el-Cevherî nakletti. Ve Cerân el-‘Ûd’dan şu beyit okundu:

Ve sabahı gördüklerinde, ışığına koşuştular;
Bathâ’nın katarı gibi, yahut onlar **أقطف**.

Ve geceden artıkları, (gece) yoklukla (çekilip) gittikten sonra idrak ettiler;
Namazı ikame eden, ibadet eden **المتحنف**.

Ve “falanca ona **تحنف** etti”: meylettiği zaman. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: “**وحسب حنيف**”, yani: eski (geçmiş) bir (dayanağı) olmayan İslâmî bir şeref. İbn Habnâ’ dedi ki:

Ve senden başka nedir ki sen bıyık sahibisin;
Onu sıvazlarsın ve **حسب حنيف** sahibi (birisin).

Ve **حنيفة**: Huzeym’in babasıdır; ve **حنيفة الرقاشي**; iki sahâbîdir. Ve **الحنفاء**: Hacer b. Muâviye’nin atıdır. Ve **الحنفية**: imam **أبي حنيفة**’ye nisbet edilenlerdir; onlara ayrıca **الأحناف** da denir. Ve **الميضأة**’nin **الحنفية** diye adlandırılması: müvelleddir.

Ve Abdurrahmân b. Abdülazîz b. Abdullâh b. Osman b. **حنيف** el-Ensârî el-**حنيفي**, (hâ’nın) dammesiyle; dedesine nisbet edildi; dedesinin zikri geçmişti. Sîret konusunda âlim, kör idi; İbn Sa‘d onu **الطبقات**’ta zikretti; 162 yılında vefat etti. Ve **أبو حنيفة الدينوري**: **كتاب النبات**’ın müellifi; meşhurdur. Ve Abdülvâris b. **أبي حنيفة**; Şu‘be’den rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَنَفَ
1 حَنَفَ حنف , aor. حَنِفَ , (K,) inf. n. حَنْفٌ, (TK,) He, or it, inclined, or declined. (K, TA.) You say, حَنَفَ اـِلَيْهِ (TA) and اليه ↓ تحنّف (K) He inclined to it. (K, TA.) And حَنَفَ عَنْهُ and عنه ↓ تحنّف He declined from it. (TA.) -A2- حَنِفَ, aor. حَنَفَ , (Msb, K,) inf. n. حَنَفٌ; (Msb;) and حَنُفَ, aor. حَنُفَ ; (K;) He had that kind of distortion which is termed حَنَفٌ as explained below. (Msb, K.)

حنّفهُ
2 حنّفهُ حنف حنفه حنفة , (K,) or حنّف رِجْلَهُ, (S,) inf. n. تَحْنِيفٌ, (K,) He rendered him, (K,) or his leg, or foot, (S,) أَحْنَف. (S, K.)

تحنّف
5 تحنّف حنف تحنف : see 1, in two places. ― -b2- [Hence,] He did according to the حَنِيفِيَّة; (S, K;) i. e. the law of Abraham, which is the religion of ElIslلm: (TA:) or he became circumcised: or he turned away from the worship of idols; (S, K;) and became, or made himself, a servant of God; or applied, or devoted, himself to religious services or exercises. (S.) [See تَحَنَّثَ.]

حَنَفٌ
حَنَفٌ حنف , originally, A natural wryness: and particularly an inversion of the foot, so that the upper side becomes the lower: so says IDrd; (Mgh;) or a crookedness in the leg, or foot; (S, O, K;) i. e., (S, O, but in the K “ or ”) a turning of one of the great toes towards the other: (S, O, K:) or [a distortion that causes] one's walking on the outer part of the foot, on the side in which is the little toe: (K: [and so accord. to an explanation of ↓ أَحْنَفُ by IAar cited in the S:]) or an inclining [app. inwards] in the fore part of the foot. (Lth, K.) ― -b2- Accord. to Ibn- 'Arafeh and the K, it signifies also A right state or condition or tendency; and accord. to the former, the epithet ↓ أَحْنَفُ is applied to him who has a wry leg, or foot, only by way of presaging a right state: but Er-Rلghib explains حَنَفٌ better, as signifying an inclining, from error, to a right state or tendency. (TA.)

حَنَفِيَّةٌ
حَنَفِيَّةٌ حنفي حنفيه حنفية The persons called in relation to the Imلm Aboo-Haneefeh [because they hold his tenets]; as also ↓ أَحْنَافٌ. (TA.) حَنَفِىٌّ [is its n. un.: and] signifies [also] one who is of the religion of Abraham. (Mgh. [See also حَنِيفٌ.]) -A2- A مِيضَأَة; [by which is here meant a vessel with a tap, for the purpose of ablution, such as is often used in a private house; and a fountain, i. e. a tank with taps, for the same purpose, in a mosque; because persons of the persuasion of Aboo-Haneefeh must perform the ablution preparatory to prayer with running water, or from a tank or the like at least ten cubits in breadth and the same in depth;] but this application is post-classical. (TA.) -A3- سُيُوفٌ حَنَفِيَّةٌ, (L, K, * TA,) or ↓ حَنِيفِيَّةٌ, (so accord. to the CK,) or حَنْفِيَّةٌ, (so in a MS. copy of the K,) Certain swords, so called in relation to El-Ahnaf Ibn- Keys; because he was the first who ordered to make them: by rule it should be أَحْنَفِيَّةٌ. (Lth, L, K.)

حَنِيفٌ
حَنِيفٌ حنيف Inclining to a right state or tendency: (Er-Rلghib, TA:) or right, or having a right state or tendency; (Akh, S, TA;) thus applied in like manner as أَعْوَرُ is applied to a crow: (S:) [and particularly] inclining, from one religion, to another: (Ham p. 358:) or inclining, from any false religion, to the true religion: (Mgh:) or inclining in a perfect manner to El-Islلm, and continuing firm therein: (K:) and any one who has performed the pilgrimage: (As, K, TA:) so say I'Ab and El-Hasan and Es-Suddee; and Az says the like on the authority of Ed-Dahhلk: (TA:) or one who is of the religion of Abraham, (K, TA,) in respect of making the Sacred House [of Mekkeh] his kibleh, and of the rite of circumcision: (TA:) [and] a Muslim; (S, Mgh, Msb;) because he inclines to the right religion: (Msb:) but in this last sense, it is a conventional term of the professors: (Mgh:) [or,] accord. to AO, the worshipper of idols, in the Time of Ignorance, called himself thus; and when El-Islلm came, they thus called the Muslim: accord. to Akh, it was applied in the Time of Ignorance to him who was circumcised, and who performed the pilgrimage to the [Sacred] House; because the Arabs in the Time of Ignorance held nothing of the religion of Abraham except circumcision and that pilgrimage: accord. to Ez-Zejjلjee, it was applied in the Time of Ignorance to him who made the pilgrimage to the [Sacred] House and performed the ablution on account of جَنَابَة and was circumcised; and when El-Islلm came, it was applied to the Muslim, because of his turning from the belief in a plurality of gods: (TA:) also one who devotes himself to religious exercises; or applies himself to devotion: (Msb:) its predominant application is to Abraham: (Mgh:) pl. حُنَفَآءُ. (AO, TA.) ― -b2- [Hence,] حَسَبٌ حَنِيفٌ Recent [grounds of pretension to respect or honour]; of the time of El-Islلm; not old. (TA.) -A2- Short. (K.) -A3- A maker of sandals. (K.)

حُنَيْفٌ
حُنَيْفٌ حنيف : see أَحْنَفُ.

حَنِيفِيَّةٌ
حَنِيفِيَّةٌ حنيف حنيفيه حنيفية , accord. to Th and Zj, An inclining to a thing: but ISd says that this explanation is nought. (TA.) ― -b2- The law of Abraham; which is the religion of El-Islلm: also termed مِلَّةٌ حَنِيفِيَّةٌ. (TA.) ― -b3- See also حَنَفِيَّةٌ.

أَحْنَفُ
أَحْنَفُ ذ Having that kind of distortion which is termed حَنَفٌ as explained above; (S, Msb, K;) applied to a man: (S, Msb:) and so [the fem.] حَنْفَآءُ applied to a leg or foot: (K:) accord. to IAar, one who walks on the outer part of his foot, (S,) or of his feet, (Msb,) on the side in which is the little toe: (S:) or who has one of his great toes turning towards the other: (Mgh:) its abbreviated dim. is ↓ حُنَيْفٌ. (Msb.) See حَنَفٌ, in two places. ― -b2- Also حَنْفَآءُ, A curved staff or stick; in the dial. of Syria. (TA.) ― -b3- A bow; (K;) because of its curved shape. (TA.) ― -b4- A razor; (K;) for the same reason. (TA.) ― -b5- The chameleon. (K.) ― -b6- The tortoise. (K.) ― -b7- A certain marine fish, also called أَطُومٌ. (K.) ― -b8- A certain tree. (IAar, K.) ― -b9- (tropical:) A changeable female slave, at one time lazy and at another brisk. (IAar, K.)

أَحْنَافٌ
أَحْنَافٌ ذ : see حَنَفِيَّةٌ.

##### Türkçe

**حَنَفَ**
1 **حَنَفَ** **حنف**, muzâri‘i **حَنِفَ**, (K,) mastar ismi **حَنْفٌ**, (TK,) O, yahut o, meyletti, yahut saptı. (K, TA.) Şöyle dersin: **حَنَفَ اـِلَيْهِ** (TA) ve **اليه** ↓ **تحنّف** (K) O, ona meyletti. (K, TA.) Ve **حَنَفَ عَنْهُ** ve **عنه** ↓ **تحنّف** O, ondan saptı. (TA.) -A2- **حَنِفَ**, muzâri‘i **حَنَفَ**, (Msb, K,) mastar ismi **حَنَفٌ**; (Msb;) ve **حَنُفَ**, muzâri‘i **حَنُفَ**; (K;) Aşağıda açıklandığı üzere **حَنَفٌ** diye adlandırılan o tür çarpıklığa sahip oldu. (Msb, K.)

**حنّفهُ**
2 **حنّفهُ** **حنف** **حنفه** **حنفة**, (K,) yahut **حنّف رِجْلَهُ**, (S,) mastar ismi **تَحْنِيفٌ**, (K,) Onu, (K,) yahut onun bacağını, yahut ayağını, (S,) **أَحْنَف** yaptı. (S, K.)

**تحنّف**
5 **تحنّف** **حنف** **تحنف**: 1’e bak, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَنِيفِيَّة** üzere yaptı; (S, K;) yani İbrâhîm’in şeriatı; ki o, **ElIslلm** dinidir: (TA:) yahut sünnetli oldu: yahut putlara tapınmadan yüz çevirdi; (S, K;) ve Allah’ın kulu oldu, yahut kendisini Allah’ın kulu yaptı; yahut dinî hizmetlere veya alıştırmalara yöneldi, yahut kendisini adadı. (S.) [**تَحَنَّثَ**’e bak.]

**حَنَفٌ**
**حَنَفٌ** **حنف**, aslında, tabii bir eğrilik: ve özellikle ayağın ters dönmesi; öyle ki üst taraf alt taraf olur: İDrd böyle der; (Mgh;) yahut bacakta, yahut ayakta bir çarpıklık; (S, O, K;) yani, (S, O, fakat K’da “yahut”) büyük ayak parmaklarından birinin ötekine doğru dönmesi: (S, O, K:) yahut [bir çarpıklık ki] kişinin ayağın dış kısmı üzerinde, küçük parmağın bulunduğu tarafta yürümesine [sebep olur]: (K: [ve S’de zikredilen IAar’ın **أَحْنَفُ** açıklamasına göre de böyledir:]) yahut ayağın ön kısmında bir meyil [görünüşe göre içe doğru]. (Lth, K.) ― -b2- İbn- ‘Arafeh’e ve K’ya göre, ayrıca, doğru bir hâl veya durum veya yöneliş mânâsına da gelir; ve birincisine göre, sıfat ↓ **أَحْنَفُ**, çarpık bacağı yahut ayağı olana, ancak doğru bir hâli müjdeleme yoluyla uygulanır: fakat Er-Rلghib, **حَنَفٌ**’u daha iyi açıklar; hata’dan doğru bir hâle veya yönelişe bir meyil mânâsında. (TA.)

**حَنَفِيَّةٌ**
**حَنَفِيَّةٌ** **حنفي** **حنفيه** **حنفية** İmâm Aboo-Haneefeh’e nispetle böyle adlandırılan kimseler [çünkü onun görüşlerini benimserler]; ve ayrıca ↓ **أَحْنَافٌ**. (TA.) **حَنَفِىٌّ** [onun tekil ismidir: ve] [ayrıca] İbrâhîm’in dini üzere olan kimse mânâsına gelir. (Mgh. [**حَنِيفٌ**’e de bak.]) -A2- Bir **مِيضَأَة**; [burada bununla kastedilen, abdest için musluklu bir kap; ki çoğu kez özel evde kullanılır; ve bir çeşme, yani aynı maksat için camide musluklu bir havuz; çünkü Aboo-Haneefeh mezhebine mensup kimseler namaza hazırlık abdesti için akan su ile, yahut en azından genişliği on arşın ve derinliği de aynı olan bir havuzdan veya benzerinden abdest almak zorundadırlar;] fakat bu kullanım klasik-sonrasıdır. (TA.) -A3- **سُيُوفٌ حَنَفِيَّةٌ**, (L, K, * TA,) yahut ↓ **حَنِيفِيَّةٌ**, (CK’ye göre böyle,) yahut **حَنْفِيَّةٌ**, (K’nın bir yazma nüshasında böyle,) El-Ahnaf İbn- Keys’e nispetle böyle adlandırılan birtakım kılıçlar; çünkü onları yaptırmayı ilk emreden oydu: kaideye göre **أَحْنَفِيَّةٌ** olmalıydı. (Lth, L, K.)

**حَنِيفٌ**
**حَنِيفٌ** **حنيف** Doğru bir hâle veya yönelişe meyleden: (Er-Rلghib, TA:) yahut doğru; yahut doğru bir hâle veya yönelişe sahip olan; (Akh, S, TA;) tıpkı **أَعْوَرُ**’un kargaya uygulanması gibi böyle uygulanır: (S:) [ve özellikle] bir dinden başka bir dine meyleden: (Ham p. 358:) yahut herhangi bir bâtıl dinden hak dine meyleden: (Mgh:) yahut **El-Islلm**’a tam bir şekilde meyleden ve onda sebat eden: (K:) ve hac yapmış olan herhangi biri: (As, K, TA:) I'Ab ve El-Hasan ve Es-Suddee böyle der; ve Az, Ed-Dahhلk’tan rivayetle bunun benzerini söyler: (TA:) yahut İbrâhîm’in dini üzere olan, (K, TA,) Mukaddes Ev’i [Mekke’nin] kıble edinme ve sünnet olma bakımından: (TA:) [ve] bir Müslüman; (S, Mgh, Msb;) çünkü o, hak dine meyleder: (Msb:) fakat bu son mânâda, bu, ehl-i ilmin örfî bir terimidir: (Mgh:) [yahut,] AO’ya göre, Câhiliye Zamanı’nda putperest kendisini böyle adlandırırdı; **El-Islلm** gelince, Müslümana böyle ad verdiler: Akh’a göre, Câhiliye Zamanı’nda sünnetli olana ve [Mukaddes] Ev’e hac yapana uygulanırdı; çünkü Câhiliye Zamanı’nda Araplar, İbrâhîm’in dininden sünnet ve o hacdan başka bir şey tutmazlardı: Ez-Zejjلjee’ye göre, Câhiliye Zamanı’nda [Mukaddes] Ev’e hac yapan ve **جَنَابَة** sebebiyle abdest alan ve sünnetli olana uygulanırdı; **El-Islلm** gelince, çok tanrılılığa inanıştan dönmesi sebebiyle Müslümana uygulanırdı: (TA:) ayrıca dinî alıştırmalara kendisini adayan; yahut ibadete kendisini veren: (Msb:) onun baskın uygulaması İbrâhîm’e göredir: (Mgh:) çoğulu **حُنَفَآءُ**. (AO, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **حَسَبٌ حَنِيفٌ** Yakın [saygı veya şeref iddiası dayanakları]; **El-Islلm** zamanına ait; eski değil. (TA.) -A2- Kısa. (K.) -A3- Sandal yapan. (K.)

**حُنَيْفٌ**
**حُنَيْفٌ** **حنيف**: **أَحْنَفُ**’a bak.

**حَنِيفِيَّةٌ**
**حَنِيفِيَّةٌ** **حنيف** **حنيفيه** **حنيفية**, Th ve Zj’ye göre, bir şeye meyletme: fakat ISd, bu açıklamanın boş olduğunu söyler. (TA.) ― -b2- İbrâhîm’in şeriatı; ki o, **El-Islلm** dinidir: ayrıca **مِلَّةٌ حَنِيفِيَّةٌ** diye de adlandırılır. (TA.) ― -b3- **حَنَفِيَّةٌ**’e de bak.

**أَحْنَفُ**
**أَحْنَفُ** **ذ** Yukarıda açıklandığı üzere **حَنَفٌ** diye adlandırılan o tür çarpıklığa sahip olan; (S, Msb, K;) erkeğe uygulanır: (S, Msb:) ve böylece [dişili] **حَنْفَآءُ** bacağa yahut ayağa uygulanır: (K:) IAar’a göre, ayağının dış kısmı üzerinde, (S,) yahut ayaklarının, (Msb,) küçük parmağın bulunduğu tarafta yürüyen: (S:) yahut büyük ayak parmaklarından biri ötekine doğru dönük olan: (Mgh:) onun kısaltılmış tasğîri ↓ **حُنَيْفٌ**’dur. (Msb.) **حَنَفٌ**’a bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca **حَنْفَآءُ**, eğri bir değnek yahut sopa; Şam lehçesinde. (TA.) ― -b3- Bir yay; (K;) eğri şekli sebebiyle. (TA.) ― -b4- Bir ustura; (K;) aynı sebeple. (TA.) ― -b5- Bukalemun. (K.) ― -b6- Kaplumbağa. (K.) ― -b7- **أَطُومٌ** da denilen belirli bir deniz balığı. (K.) ― -b8- Belirli bir ağaç. (IAar, K.) ― -b9- (mecaz:) Bir değişken câriye; bir vakit tembel, bir vakit çevik. (IAar, K.)

**أَحْنَافٌ**
**أَحْنَافٌ** **ذ**: **حَنَفِيَّةٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَنَفَ
حَنَفَ I ( n. ac. حَنْف 1 ),
a.  Inclined, leant on one side.

حَنِفَ
حَنِفَ A ( n. ac. حَنَف 4 ), حَنُفَ U ( n. ac. حَنَاْفَة 22t )
a.  Had his feet turned in, was pigeon-toed.

تَحَنَّفَ
تَحَنَّفَ V ,
a.  Belonged to the sect of Haneefites.

b.  Abandoned the worship of idols.

c.  [ Fī ], Was exact in.

حَنَفِيَّة
حَنَفِيَّة 4yit ,
a.  The sect of Haneefites.

b.  Vessel or tank furnished with taps ( used for ablutions ).

أَحْنَفُ
أَحْنَفُ 14 ,
a.  Pigeon-toed.

حَنِيْف
حَنِيْف 25 , ( pl. حُنَفَآءُ 43 ),
a.  Mussulman.

حَنْفَآءُ
حَنْفَآءُ 42 ,
a.  Razor.

b.  Bow.

c.  Tortoise.

حِنْفِيْش
حِنْفِيْش
a.  Viper.

##### Türkçe

حَنَفَ
حَنَفَ I ( n. ac. **حَنْف** 1 ),
a. Bir tarafa meyletti, bir yana yaslandı.

حَنِفَ
حَنِفَ A ( n. ac. **حَنَف** 4 ), **حَنُفَ** U ( n. ac. **حَنَاْفَة** 22t )
a. Ayakları içe dönük oldu, içe basar oldu.

تَحَنَّفَ
تَحَنَّفَ V ,
a. Hanîfîler fırkasına mensup oldu.

b. Putlara tapmayı terk etti.

c. [ **فِي** ], -de titiz oldu.

حَنَفِيَّة
حَنَفِيَّة 4yit ,
a. Hanîfîler fırkası.

b. Musluklarla donatılmış kap veya hazne (abdest için kullanılır).

أَحْنَفُ
أَحْنَفُ 14 ,
a. İçe basar.

حَنِيْف
حَنِيْف 25 , ( pl. **حُنَفَآءُ** 43 ),
a. Müslüman.

حَنْفَآءُ
حَنْفَآءُ 42 ,
a. Ustura.

b. Yay.

c. Kaplumbağa.

حِنْفِيْش
حِنْفِيْش
a. Engerek.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حنف
حَنَفَ - يَحْنِفُ (حَنِفَ - يَحْنَفُ) - حَنيْف - حُنَفَاء

حَنَفَ - يَحْنِفُ (حَنِفَ - يَحْنَفُ) + كائن + نفسه أو شيئاً أو أشياء + لـِ كائن أو شيء: يوجهها ويميل بها جهة شطر ومركز الكائن أو الشيء: يجعل كل أعضائه وأجزائه  تتجه نحو شطر ومركز الشيء: ففي القدمين تتجه القدمان مائلتين نحو الخط المتوسط من الجسم: وهو الحنَف المشهور، وضده الجنف وهو اتجاه الشيء بعيداً عن الخط المتوسط، والحنف في الساقين: فحج: نحو الخط المتوسط، وضده الروح: بعيداً عن الخط المتوسط
حَنيْف: حلى وزن " فـَعـيـْل" اسم فاعل مبالغة صفة  من " حَنَفَ - يَحْنِفُ ": المتجه بكل أجزائه ولواحقه نحو مركز وشطر الشيء: تشبه التعبير الشائع: دغري أو رأساً أو على طول
حُنَفاء: جمع " حَنيْف"
﴿حنفاء لله غير مشركين به﴾: يحنفون أنفسهم لله غير مشركين به: يوحدوا جهة توجههم بإمالتها وحرفها نحو مركز واحد هو الله
﴿وأن أقم وجهك للدين حنيفا ولا تكونن من المشركين﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوجه والإقبال والاقتراب نحو الشيء مباشرة وبشكل قائم أو متعامد عليه"، وهي:
عَمَدَ - يَعْمِدُ، وَسَطَ - يَسِطُ، حَنَفَ - يَحْنِفُ (حَنِفَ - يَحْنَفُ)، قَامَ - يَقُوْمُ، قَبَلَ - يَقْبُلُ، وَكَأَ - يَكَأُ
حنيفا
 	﴿وأن أقم وجهك للدين حنيفا ولا تكونن من المشركين (105)﴾ يونس ﴿فأقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون(30)﴾ الروم
 	﴿إني وجهت وجهي للذي فطر السماوات والأرض حنيفا وما أنا من المشركين(79)﴾ الأنعام ﴿ومن أحسن دينا ممن أسلم وجهه لله وهو محسن واتبع ملة إبراهيم حنيفا واتخذ الله إبراهيم خليلا(125)﴾ النساء
 	﴿قل صدق الله فاتبعوا ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين(95)﴾ آل عمران ﴿ثم أوحينا إليك أن اتبع ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين (123)﴾ النحل
 	﴿قل إنني هداني ربي إلى صراط مستقيم دينا قيما ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين (161)﴾ الأنعام ﴿إن إبراهيم كان أمة قانتا لله حنيفا ولم يكن من المشركين (120)﴾ النحل
 	﴿وقالوا كونوا هودا أو نصارى تهتدوا قل بل ملة إبراهيم حنيفا وما كان من المشركين(135)﴾ البقرة ﴿ما كان إبراهيم يهوديا ولا نصرانيا ولكن كان حنيفا مسلما وما كان من المشركين(67)﴾ آل عمران
 	﴿حنفاء لله غير مشركين به ومن يشرك بالله فكأنما خر من السماء فتخطفه الطير أو تهوي به الريح في مكان سحيق(31)﴾ الحج
 	﴿وما أمروا إلا ليعبدوا الله مخلصين له الدين حنفاء ويقيموا الصلاة ويؤتوا الزكاة وذلك دين القيمة(5)﴾ البينة
جاء في التفسير : حنيفاً : مائلاً عن الباطل إلى دين الحق ، والحنف: الميل  ، والحنف: الاستقامة، وسمي الأعرج بالأحنف تفاؤلاً، كما يسمى اللديغ: سليماً
مختارالصحاح
● [حنف] ح ن ف: الحَنِيفُ المسلم و تَحَنَّفَ الرجل أي عمل عمل الحنيفية ويقال اختتن ويقال اعتزل الأصنام وتعبد
الراغب
حنف
الحنف: هو ميل عن الضلال إلى الاستقامة، والجنف: ميل عن الاستقامة إلى الضلال، والحنيف هو المائل إلى ذلك، قال عز وجل: }قانتا لله حنيفا﴿[النحل/120]، وقال:﴾حنيفا مسلما﴿[آل عمران/67]، وجمعه حنفاء، قال عزوجل:﴾واجتنبوا قول الزور *** حنفاء لله{ [الحج/30 - 31]، وتحنف فلان، أي: تحرى طريق الاستقامة، وسمت العرب كل من حج أو اختتن حنيفا، تنبيها أنه على دين إبراهيم صلى الله عليه وسلم، والأحنف: من في رجله ميل، قيل: سمي بذلك على التفاؤل، وقيل: بل استعير للميل المجرد.
ملخص اللسان
1.     وحَنَفَ عن الشيء وتَحَنَّفَ: مال.
2.     الحَنيفُ   الـمُسْتَقِيمُ؛
3.     : إن الحَنَفَ الاستقامةُ وإنما قيل للمائل الرِّجْلِ أَحنف تفاؤلاً   بالاستقامة.
4.     رَجُل أَحْنَفُ ورِجْلٌ حَنْفاء، وهو الذي تَمِيلُّ قدَماه كلُ   واحدة إلى أُختها بأَصابعها.
5.     الحَنَفُ في القَدَمَينِ: إقْبالُ كل واحدة منهما على الأُخرى   بإبْهامها، وكذلك هو في الحافر في اليد والرجل،
6.     الحَنَفُ في القَدَمَينِ: هو ميل كل واحدة من   الإبهامين على صاحبتها حتى يُرى شَخْصُ أَصلِها خارجاً،
7.     والحَنِيفُ: الـمُسْلِمُ الذي يَتَحَنَّفُ عن الأَدْيانِ أَي يَمِيلُ   إلى الحقّ،
8.     الحنيفية في الإسلام الـمَيْلُ إليه   والإقامةُ على عَقْدِه.
9.     الحَنَفُ في القَدَمَينِ: هو انقلاب   القدم حتى يصير بَطنُها ظهرَها،
10.                         الحَنَفُ في القَدَمَينِ: ميل في صدْر القَدَم،
11.                        الأَحْنَفُ هو   الذي يمشي على ظهر قدمه من شِقِّها الذي يَلي خِنْصِرَها.
12.                        والحَنَفُ: الاعْوِجاجُ   في الرِّجْل،
13.                        الحَنَفُ:   إقْبالُ القدَم بأَصابعها على القدم الأُخرى.
14.                        : الحَنَفُ أَن   تُقْبلَ إبهامُ الرِّجْل اليمنى على أُختها من اليسرى وأَن تقبل الأُخرى   إليها إقْبالاً شديداً؛
15.                        الحَنِيفُ المائِلُ من خير إلى شرّ أَو من شرّ   إلى خير؛
16.                        والحَنِيفُ: هو الذي يَسْتَقْبِلُ قِبْلةَ البيتِ الحرام على مِلَّةِ   إبراهيمَ، على نبينا وعليه الصلاة والسلام،
17.                         والحَنِيفُ: هو الـمُخْلِصُ،
18.                        والحَنِيفُ:   هو من أَسلم في أَمر اللّه فلم يَلْتَوِ في شيء،
19.                        والحَنِيفُ: كلُّ من أَسلم   لأَمر اللّه تعالى ولم يَلْتَوِ،
20.                        والحَنيف: الصحيح الـمَيْل إلى الإسلام والثابتُ عليه.
21.                        الحنيف مَن سُنَّته الاختِتان.
22.                         تَحَنَّفَ فلان إلى الشيء تَحَنُّفاً إذا   مال إليه.
23.                        وتَحَنَّفَ الرجلُ أَي عَمِلَ عَمَلَ الحَنيفيّة،
24.                        والدينُ الحنيف: الإسلام،
25.                        والحَنيفِيَّة: مِلة الإسلام.
26.                        الحنيف في الجاهلية من كان يَحُج البيت ويغتسل من الجنابة   ويخْتَتنُ،
27.                        خَلَقْتُ عِبادِي حُنَفاء أَي طاهِرِي الأَعضاء من   الـمَعاصِي.
28.                        والحُنَفاءُ: وهو المائل إلى   الإسلام الثابتُ عليه.
29.                        وحَسَبٌ حَنِيفٌ أَي حديثٌ   إسْلاميُّ لا قَدِيمَ له؛
30.                        الحَنْفاء شجرة، والحَنْفاء القَوْسُ،
31.                        والحَنْفاء   الموسى،
32.                        والحَنْفاء السُّلَحْفاةُ،
33.                         والحَنْفاء الحِرْباءَة،
34.                         والحَنْفاءُ   الأَمـَةُ الـمُتَلَوِّنةُ تَكْسَلُ مَرَّة وتَنْشَطُ أُخْرى.
35.                        والحَنِيفِيّةُ: ضَرْبٌ من السُّيوفِ، منسوبة إلى أَحْنَفَ لأَنه أَوّل   من عَمِلها،
لسان العرب
● - حنف: الحَنَفُ في القَدَمَينِ: إقْبالُ كل واحدة منهما على الأُخرى   بإبْهامها، وكذلك هو في الحافر في اليد والرجل، وقيل: هو ميل كل واحدة من   الإبهامين على صاحبتها حتى يُرى شَخْصُ أَصلِها خارجاً، وقيل: هو انقلاب   القدم حتى يصير بَطنُها ظهرَها، وقيل: ميل في صدْر القَدَم، وقد حَنِفَ   حَنَفاً، ورجُل أَحْنَفُ وامرأَة حَنْفاء، وبه سمي الأَحْنَفُ بن قَيْس،   واسمه صخر، لِحَنَفٍ كان في رجله، ورِجلٌ حَنْفاء. الجوهري: الأَحْنَفُ هو   الذي يمشي على ظهر قدمه من شِقِّها الذي يَلي خِنْصِرَها. يقال: ضرَبْتُ   فلاناً على رِجْلِه فَحَنَّفْتُها، وقدَم حَنْفاء. والحَنَفُ: الاعْوِجاجُ   في الرِّجْل، وهو أَن تُقْبِل إحْدَى إبْهامَيْ رِجْلَيْه على الأُخرى.   وفي الحديث: أَنه قال لرجل ارْفَعْ إزارَك، قال: إني أَحْنَفُ. الحَنَفُ:   إقْبالُ القدَم بأَصابعها على القدم الأُخرى. الأَصمعي: الحَنَفُ أَن   تُقْبلَ إبهامُ الرِّجْل اليمنى على أُختها من اليسرى وأَن تقبل الأُخرى   إليها إقْبالاً شديداً؛ وأَنشد لدايةِ الأَحْنف وكانت تُرَقِّصُه وهو   طِفْل:واللّهِ لَوْلا حَنَفٌ برِجْلِهِ،   ما كانَ في فِتْيانِكُم مِن مِثلِهِ   ومن صلة ههنا. أَبو عمرو: الحَنِيفُ المائِلُ من خير إلى شرّ أَو من شرّ   إلى خير؛ قال ثعلب: ومنه أُخذ الحَنَفُ، واللّه أَعلم.   وحَنَفَ عن الشيء وتَحَنَّفَ: مال.   والحَنِيفُ: الـمُسْلِمُ الذي يَتَحَنَّفُ عن الأَدْيانِ أَي يَمِيلُ   إلى الحقّ، وقيل: هو الذي يَسْتَقْبِلُ قِبْلةَ البيتِ الحرام على مِلَّةِ   إبراهيمَ، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وقيل: هو الـمُخْلِصُ، وقيل:   هو من أَسلم في أَمر اللّه فلم يَلْتَوِ في شيء، وقيل: كلُّ من أَسلم   لأَمر اللّه تعالى ولم يَلْتَوِ، فهو حنيفٌ. أَبو زيد: الحَنيفُ   الـمُسْتَقِيمُ؛ وأَنشد:   تَعَلَّمْ أَنْ سَيَهْدِيكُمْ إليْنا   طريقٌ، لا يُجُورُ بِكُمْ، حَنِيفُ   وقال أَبو عبيدة في قوله عز وجل: قل بَلْ مِلَّةَ إبراهيمَ حَنِيفاً،   قال: من كان على دين إبراهيم، فهو حنيف عند العرب، وكان عَبَدَةُ   الأَوْثانِ في الجاهلية يقولون: نحن حُنَفاء على دين إبراهيم، فلما جاء الإسلام   سَمَّوُا المسلم حنيفاً، وقال الأَخفش: الحنيف المسلم، وكان في الجاهلية   يقال مَن اخْتَتَنَ وحج البيت حَنِيفٌ لأَن العرب لم تتمسّك في الجاهلية   بشيء من دِينِ إبراهيم غيرِ الخِتان وحَجِّ البيتِ، فكلُّ من اختتن وحج قيل   له حنيف، فلما جاء الإسلام تمادَتِ الحَنِيفِيّةُ، فالحَنِيفُ المسلم؛   وقال الزجاج: نصب حَنِيفاً في هذه الآية على الحال، المعنى بل نتبع ملة   إبارهيم في حال حنيفيته، ومعنى الحنيفية في اللغة المَيْلُ، والمعنَى أَنَّ   إبراهيم حَنَفَ إلى دينِ اللّه ودين الإسلامِ، وإنما أُخذَ الحَنَفُ من   قولهم رَجُل أَحْنَفُ ورِجْلٌ حَنْفاء، وهو الذي تَمِيلُّ قدَماه كلُ   واحدة إلى أُختها بأَصابعها. الفراء: الحنيف مَن سُنَّته الاختِتان. وروى   الأَزهري عن الضحاك في قوله عز وجل: حُنفاء للّه غيرَ مشركين به، قال:   حُجَّاجاً، وكذلك قال السدي. ويقال: تَحَنَّفَ فلان إلى الشيء تَحَنُّفاً إذا   مال إليه. وقال ابن عرفة في قوله عز وجل: بل ملة إبراهيم حنيفاً، قد   قيل: إن الحَنَفَ الاستقامةُ وإنما قيل للمائل الرِّجْلِ أَحنف تفاؤلاً   بالاستقامة. قال أَبو منصور: معنى الحنيفية في الإسلام الـمَيْلُ إليه   والإقامةُ على عَقْدِه. والحَنيف: الصحيح الـمَيْل إلى الإسلام والثابتُ عليه.   الجوهري: الجنيف المسلم وقد سمّي المستقيم بذلك كما سمِّي الغُراب   أَعْوَرَ. وتَحَنَّفَ الرجلُ أَي عَمِلَ عَمَلَ الحَنيفيّة، ويقال اخْتتن،   ويقال اعتزل الأَصنام وتَعبَّد؛ قال جِرانُ العَوْدِ:   ولـمَّا رأَين الصُّبْحَ، بادَرْنَ ضَوْءَه   رَسِيمَ قَطَا البطْحاء، أَوْ هُنَّ أَقطفُ   وأَدْرَكْنَ أَعْجازاً مِن الليلِ، بَعْدَما   أَقامَ الصلاةَ العابِدُ الـمُتَحَنِّفُ   وقول أَبي ذؤيب:   أَقامَتْ به، كَمُقامِ الحَنيـ   ـف، شَهْريْ جُمادَى وشهرَيْ صَفَرْ إنما أَراد أَنها أَقامت بهذا   الـمُتَرَبَّع إقامةَ الـمُتَحَنِّفِ على هَيْكَلِه مَسْرُوراً بعَمله   وتديُّنِه لما يرجوه على ذلك من الثواب، وجُمْعُه حُنَفاء، وقد حَنَفَ   وتَحَنَّفَ. والدينُ الحنيف: الإسلام، والحَنيفِيَّة: مِلة الإسلام. وفي الحديث:   أَحَبُّ الأَديان إلى اللّه الحنيفية السمْحةُ، ويوصف به فيقال: مِلَّةٌ   حنيفية. وقال ثعلب: الحنيفية الميلُ إلى الشيء. قال ابن سيده: وليس هذا   بشيء. الزجاجي: الحنيف في الجاهلية من كان يَحُج البيت ويغتسل من الجنابة   ويخْتَتنُ، فلما جاء الإسلام كان الحنيفُ الـمُسْلِمَ، وقيل له حَنِيف   لعُدوله عن الشرك؛ قال وأَنشد أَبو عبيد في باب نعوت الليَّالي في شدَّة   الظلمة في الجزء الثاني:   فما شِبْهُ كَعْبٍ غيرَ أَعتَمَ فاجِرٍ   أَبى مُذْ دَجا الإسْلامُ، لا يَتَحَنَّفُ   وفي الحديث: خَلَقْتُ عِبادِي حُنَفاء أَي طاهِرِي الأَعضاء من   الـمَعاصِي. لا أَنهم خَلَقَهم مسلمين كلهم لقوله تعالى: هو الذي خلقكم فمنكم   كافر ومنكم مؤمن، وقيل: أَراد أَنه خلقهم حُنفاء مؤمنين لما أَخذ عليهم   الميثاقَ أَلستُ بربكم، فلا يوجد أَحد إلا وهو مُقرّ بأَنَّ له رَبّاً وإن   أَشرك به، واختلفوا فيه. والحُنَفاءُ: جَمْع حَنيفٍ، وهو المائل إلى   الإسلام الثابتُ عليه. وفي الحديث: بُعثْتُ بالحنيفية السَّمْحة   السَّهْلةِ.وبنو حَنيفةَ: حَيٌّ وهم قوم مُسَيْلِمة الكذَّابِ، وقيل: بنو حنيفة حيّ   من رَبيعة. وحنيفةُ: أَبو حي من العرب، وهو حنيفة بن لُجَيم بن صعب بن   عليّ بن بكر بن وائل؛ كذا ذكره الجوهري. وحَسَبٌ حَنِيفٌ أَي حديثٌ   إسْلاميُّ لا قَدِيمَ له؛ وقال ابن حَبْناء التميمي:   وماذا غير أَنـَّك ذُو سِبالٍ   تُمِسِّحُها، وذو حَسَبٍ حَنِيفِ؟   ابن الأَعرابي: الحَنْفاء شجرة، والحَنْفاء القَوْسُ، والحَنْفاء   الموسى، والحَنْفاء السُّلَحْفاةُ، والحَنْفاء الحِرْباءَة، والحَنْفاءُ   الأَمـَةُ الـمُتَلَوِّنةُ تَكْسَلُ مَرَّة وتَنْشَطُ أُخْرى.   والحَنِيفِيّةُ: ضَرْبٌ من السُّيوفِ، منسوبة إلى أَحْنَفَ لأَنه أَوّل   من عَمِلها، وهو من الـمَعْدُولِ الذي على غير قياس. قال الأَزهري:   السيوفُ الحنيفيةُ تُنْسَبُ إلى الأَحنف بن قيس لأَنه أَول من أَمر باتخاذها،   قال والقياسُ الأَحْنَفِيُّ.   الجوهري: والحَنْفاء اسم ماء لبني مُعاوية بن عامر ابن ربيعةَ،   والحَنْفاء فرس حُجْرِ بن مُعاويةَ وهو أَيضاً فرس حُذَيْفةَ بن بدر الفَزاريّ.   قال ابن بري: هي أُخْتُ داحِسٍ لأَبيه من ولد العُقّالِ، والغَبْراء خالةُ   داحِس وأُخته لأَبيه، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
(حنف) الحاء والنون والفاء أصلٌ مستقيم، وهو المَيَل. يقال للذي يمشي على ظُهور قدمَيه أحْنَفُ. وقال قومٌ- وأراه الأصحَّ- إنّ الحَنَفَ اعوجاجٌ في الرجل إلى داخل. ورجل أحنف، أي مائل الرِّجْلين، وذلك يكون بأن تتدانى صدورُ قدمَيه ويتباعد عقِباه. والحنيف: المائل إلى الدين المستقيم. قال الله تعالى:‏
﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، والأصل هذا، تم يُتَّسع في تفسيره فيقال الحنيف النّاسك، ويقال هو المختون، ويقال هو المستقيم الطريقة. ويقال هو يتحنَّف، أي يتحرَّى أقومَ الطرِيق(6).‏
القاموس المحيط:
الحَنَفُ، محركةً الاسْتِقامةُ، والاعْوِجاجُ في الرِّجْلِ، أو أن يُقْبِلَ إِحْدَى إِبْهامَيْ رِجْلَيْهِ على الْأُخْرَى، أو أن يَمْشِيَ على ظَهْرِ قَدَمَيْهِ من شِقِّ الخِنْصَرِ، أو مَيلٌ في صَدْرِ القَدَمِ، وقد حَنِفَ، كفرِحَ وكرُمَ، فهو أحْنَفُ، وَرِجْلٌ حَنْفاءُ. وكضَرَبَ مال. وصَخْرٌ أبو بَحْرٍ الأحْنَفُ ابنُ قَيْسٍ تابعيٌّ كبيرٌ، والسُّيوفُ الحَنِيفِيَّةُ تُنْسَبُ له، لأنه أوَّلُ مَن أمَرَ باتِّخاذِها، والقِياسُ أحْنَفِيٌّ.
والحَنْفاءُ: القوسُ، والمُوسَى، وفرسُ حُذَيْفَةَ بنِ بَدْرٍ، وماءٌ لبني مُعاوِيَةَ، وشجرةٌ، والْأَمَةُ المُتَلَوِّنَةُ تَكْسَلُ مَرَّةً وَتَنْشَطُ أُخْرَى، والحِرْباءُ، والسُّلَحْفاةُ، والْأَطُومُ لِسَمَكَةٍ بَحْرِيَّةٍ. والحَنيفُ، كأَميرٍ: الصحيحُ المَيْلِ إلى الإِسلامِ، الثابتُ عليه، وكلُّ مَن حَجَّ، أو كان على دينِ إبراهيمَ، صلى الله عليه وسلم، والقصيرُ، والحَذَّاءُ، ووادٍ، وابنُ أحمدَ أبو العَبَّاسِ الدِّينَوَرِيُّ شيخُ ابنِ دَرَسْتَوَيْهِ، ووالدُ أبي موسى عيسى القَيْرَوانِيِّ. وكسفينةٍ: لَقَبُ أُثالِ بنِ لُجَيْمٍ، أبي حَيٍّ، منهم: خَوْلَةُ بنتُ جعفرٍ الحَنَفِيَّةُ أُمُّ مُحمدِ بنِ عليِّ بنِ أبي طالِبٍ. وكزُبَيْرٍ: ابنُ رِئابٍ، وسَهْلٌ، وعُثْمانُ ابْنا حُنَيفٍ: صحابيُّون. وحَنَّفَه تَحْنِيفاً: جَعَلَهُ أحْنَفَ. وأبو حَنيفةَ: كُنْيَةُ عشرين من الفُقَهاءِ، أشْهَرُهُم إمامُ الفُقهاءِ النُّعْمانُ. وتَحَنَّفَ: عَمِلَ عَمَلَ الحَنَفِيَّةِ، أو اخْتَتَنَ، أو اعْتَزَلَ عبادةَ الأصنامِ، و إليه: مالَ.
تاج العروس:
ح ن ف
الحَنَفُ مُحَرَّكَةً : الاسْتِقَامَةُ نَقَلَهُ ابنُ عَرَفَةَ في تفسيرِ قَوْلِه تعالَى : " بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً " قال : وإِنَّمَا قِيل للْمَائلِ الرِّجْلِ : أَحْنَفُ تَفَاؤْلاً بالاسْتِقَامَةِ . قلتُ : وهو معنّى صَحِيحٌ وسيأْتِي ما يَقَوِّيهِ مِن قَوْلِ أَبي زَيْد والجَوْهَرِيِّ وقال الرَّاغِبُ : هو مَيْلٌ مِن الضَّلالِ إِلَى الاسْتِقَامةِ وهذا أَحْسَنُ
والْحَنَفُ : الاعْوِجَاجُ ي الرِّجْلِ . أَو أَنْ وفي الصِّحاحِ والعُبَابِ : وهو أَن يُقْبِلَ إِحْدَى إِبْهَامَيْ رِجْلَيْهِ علَى الأُخْرَى أَو : هو أَنْ يَمْشِيَ الرَّجُلُ عَلَى ظَهْرِ قَدَمَيْهِ وفي الصِّحاحِ : قَدَمِهِ مِن شِقِّ الْخِنْصَرِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ
أَو : هو مَيْلٌ في صَدْرِ الْقَدَمِ قَالَهُ اللَّيْثُ . أَو : هو انْقِلاَبُ القَدَمِ حتى يَصِيرَ ظَهْرُهَا بَطْنَها . وقد حَنِفَ كفَرِحَ وكَرُمَ فهو أَحْنَفُ ورِجْلٌ بالكَسْرِ حَنْفَاءُ : مَائِلَةٌ
وحَنَفَ كضَرَبَ : مَالَ عن الشَّيْءِ . وصَخْرٌ أَبو بَحْرٍ الأَحْنَفُ بنُ قَيْسِ بنِ مُعَاوِيَةَ التَّمِيمِيُّ البَصْرِيُّ : تَابِعِيٌّ كَبِيرٌ من العُلَمَاءِ الحُلَمَاءِ وُلِدَ في عَهْدِه صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ ولم يُدْرِكْهُ والأَحْنَفُ لَقَبٌ له وإِنَّمَا لُقِّبَ بنِ لِحَنَفٍ كان به قالتْ حَاضِنَتُه وهي تُرَقِّصُهُ :
" واللهِ لَوْلاَ حَنَفٌ بِرِجْلِهِ
" مَا كَانَ في صِبْيَانِكُمْ كَمِثْلِهِ ويُقَال : إِنَّهُ وُلِدَ مَلْزُوقَ الأَلْيَتَيْنِ حتى شُقَّ ما بَيْنَهُمَا وكان أَعْوَرَ مُخَضْرَماً وهو الذي افْتَتَحَ الرَّوْزناتِ سنة 67 بالكُوفَةِ ويُقَال : سنة 73
قال اللَّيْثُ : والسُّيُوفُ الحَنِيفِيَّةُ تُنْسَبُ لَهُ لأَنَّهُ أَوَّلُ مَن أَمَرَ بِاتِّخَاذِهَا قال : والْقِياسُ أَحْنَفِيٌّ . والْحَنْفَاءُ : الْقَوْسُ لاِعْوِجاجِهَا والحَنْفَاءُ : الْمُوسَى كذلِك أَيضا . والحَنْفَاءُ : فَرَسُ حُذَيْفَةَ بنِ بَدْرٍ الفَزَارِيِّ قال ابنُ بَرِّيّ : هي أُخْتُ دَاحِسٍ مِن وَلَدِ ذي العُقَّالِ والغَبْرَاءُ خَالَةُ دَاحِسٍ وأُخْتُهُ لأَبِيهِ
والحَنْفَاءُ : مَاءٌ لِبَنِي مُعَاوِيَةَ ابنِ عامِرِ بنِ ربيعَةَ قال الضَّحَّاكُ بنُ عُقَيْلٍ :
أَلاَ حَبَّذَا الحَنْفَاءُ والحاضِرُ الذي ... به مَحْضَرٌ مِن أَهْلِهَا ومُقَامُ
وقال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : الحَنْفَاءُ : شَجَرَةٌ . قال : والحَنْفَاءُ : الأَمَةُ الْمُتَلَوِّنَةُ تَكْسَلُ مَرَّةً وتَنْشَطُ أُخْرَى وهو مَجازٌ . والحَنْفَاءُ : الْحِرْبَاءُ . والحَنْفَاءُ : السُّلَحْفَاةُ . والحَنْفَاءُ : الأَطُومُ : اسْمٌ لِسَمَكَةٍ بَحَرِيَّةٍ كالمَلِصَةِ
والْحَنِيفُ كأَمِيرٍ : الصَّحِيحُ الْمَيْلِ إِلى الإِسْلاَمِ الثَّابِتُ عَلَيْهِ وقال الراغِبُ : هو المائلُ إِلى الاسْتِقَامةِ . وقال الأَخْفَشُ : الحَنِيفُ : المُسْلِمُ قال الجَوْهَرِيُّ : وقد سُمِّيَ المُسْتَقِيمُ بذلك كم سُمِّيَ الغُرابُ أَعْوَرَ وقيل : الحَنِيفُ هو المُخْلِصُ وقيل : مَن أَسْلَمَ لأَمْرِ اللهِ ولم يَلْتَوِ في شَيْءٍ . وقال أَبو زَيْدِ : الحَنِيفُ : المُسْتَقِيمُ وأَنْشَدَ :
تَعَلَّمْ أَنْ سَيَهْدِيكُمْ إِلَيْنَا ... طَرِيقٌ لاَ يَجُوزُ بِكُمْ حَنِيفُ وقال الأَصْمَعِيُّ : كُلُّ مَن حَجَّ فهو حَنِيفٌ وهذا قَوْلُ ابن عَبَّاس والحسنِ والسُّدِّيِّ ورَوَاهُ الأَزْهَرِيَّ عن الضَّحَّاحِ مثلَ ذلك
أَو الحَنِيفُ : مَن كَانَ علَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ صَلَّ اللهُ عَلَيْهِ وعلَى نَبِيِّنا وسَلَّمَ في اسْتِقْبَالِ قِبْلَةِ البَيْتِ الحَرَامِ وسُنَّةِ الاخْتِتَانِ . قال أَبو عُبَيْدَةَ : وكانَ عَبَدَةُ الأَوْثَانِ في الجاهِليَّةِ يقولون : نحنُ حُنَفَاءُ على دِينِ إِبْرَاهِيمَ فلَّمَّا جاءَ الإِسلامُ سَمَّوُا المُسْلِمَ حَنِيفاً وقال الأَخْفَشُ : وكان في الجاهِلِيَّةِ يُقَال : مَن اخْتَتَنَ وحَجَّ البيتَ قيل له : حَنِيفٌ لأَنَّ العربَ لم تَتَمَسَّكْ في الجاهِلِيَّةِ بشَيْءٍ مِن دِينِ إِبْرَاهِيمَ غير الخِتانِ وحَجِّ البيتِ وقال الزَّجَّاجُ : الحَنِيفُ في الجاهِلِيَّة مَنْ كان يحُجُّ البيتَ ويغْتَسِلُ مِن الجَنابَةِ ويَخْتَتِنُ فلمَّا جاءَ الإِسْلاَمُ كان الحَنِيفُ : المُسْلِمَ لِعُدُولِه عن الشِّرْكِ وقال الزَّجَّاجُ في قَوْلِه تعالَى : " بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً " نَصَبَ : حَنِيفاً علَى الحالِ والمَعْنَى : بل نَتَّبِعُ مِلَّةَ إِبراهِيمَ في حالِ حَنِيفِيَّتِهِ ومعنى الحَنِفِيَّةِ في اللُّغَةِ : المَيْلُ والمعنى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ حَنِفَ إِلى دِينِ اللهِ ودِينِ الإِسْلامِ
والحَنِيفُ : الْقَصِيرُ . والحَنِيفُ : الْحَذَّاءُ . وحَنِيفٌ : اسمُ وَادٍ . وحَنِيفُ بنُ أَحْمَدَ أَبو العَبّاسِ الدِّينَوَرِيُّ شَيْخُ ابْنِ دَرَسْتَوَيْهِ هكذا في العُبَاب والصَّوابُ أَنه تِلْميذُه قال الحافظُ : عن جَعْفَرِ بنِ دَرَسْتَوَيْه
وحَنِيفٌ أَيضاً : وَالِدُ أَبي مُوسَى عِيسَى بن حَنِيفِ بنِ بُهْلُولٍ القَيْرَوَانِيِّ عاصَرَ الخَطَّابِيَّ وَرَوَى عن ابْنِ دَاسَةَ . قلتُ : ومحمدُ بنُ مُهاجِرٍ المعروفُ بأَخِي حَنِيفٍ فيه مَقَالٌ رَوَى عن وَكِيعٍ وأَبي مُعَاويةَ
وحَنِيفَةُ كسَفِينَةٍ : لَقَبُ أُثَالٍ كغُرَابٍ بنِ لُجَيْمِ بنِ صَعْبِ بنِ عَلِيٍّ بنِ بكرِ بنِ وَائِل : أَبِي حَيٍّ وهم قومُ مُسَيْلِمَةَ الكَذَّابِ وإِنَّمَا لُقِّبَ بقَوْلِ جَذِيمةَ وهو الأَحْوَى بنُ عَوْفٍ لَقِي أُثالاً فضَرَبَهُ فحَنِفَهُ فلُقِّبَ حَنِيفَةَ وضَرَبَهُ أُثَالٌ فَجَذَمَهُ فلُقِّبَ جَذِيمَةَ فقال جَذِيمَةُ :
فإِنْ تَكُ خِنْصَرِي بَانَتْ فَإِنِّي ... بها حَنَّفْتُ حَامِلَتَيْ أُثَالِ مِنْهُمْ : خَوْلَةُ بِنْتُ جَعْفَرِ بنِ قَيْسِ ابنِ مَسْلَمَةَ بنِ عبدِ اللهِ بن ثَعْلَبَةَ بن يَرْبُوعِ بنِ ثَعْلَبَةَ بنِ الزُّمَيْلِ بن حَنِيفَةَ الْحَنَفِيَّةُ وهي أُمُّ محمدِ بنِ عَلِيِّ ابنِ أَبِي طَالِبٍ رحمَهُ اللهُ تعالى ولذا يُعْرَفُ بابْنِ الحَنَفِيَّةِ وكَنْيَتُه أَبو القاسم وُلِدَ سنةً 26 ، وتُوُفِّيَ بالمدينَةِ في المُحَرَّمِ سنة 81 ، وهو ابنُ خَمْسٍ وسِتِّين سنة . ودُفِنَ بالبَقِيعِ وقال بإِمامَتِه جميعُ الكَيْسَانِيَّةِ وقد أَعْقَبَ أَرْبَعَةَ عشرَ ولداً ذَكَراً
قال الشيخُ تاجُ الدِّين بنُ مُعَيَّةَ النَّسَّابةُ : وهم قَلِيلُون . وكزُبَيْرٍ : حُنَيْفُ بنُ رِئَابِ بنِ الحارِثِ بنِ أُمَيَّةَ الأَنْصَارِيُّ شهِد أُحُداً وقُتِل يومَ مُؤْتَةَ
وسَهْلٌ وعُثْمَانُ ابْنَا حُنَيْفِ ابنِ وَاهِبٍ الأَوْسِيّ أَمَّا سَهْلٌ فشهِد بَدْراً وأَبْلَى يومَ أُحُدٍ وثَبَتَ فيه وأَمَّا عُثْمَانُ فإِنَّه شهِد أُحُداً أَيضاً وما بَعْدَها ومَسَحَ سَوَادَ العِرَاقِ وقَسَّطَ خَرَاجَهُ لِعُمَرَ ووَلِيَ البَصْرةَ لعليٍّ وعاشَ إِلى زَمَنِ مُعَاوِيَةَ : صَحَابِيُّونَ رَضِيَ اللهُ عنهم
وحَنَّفَهُ تَحْنِيفاً : جَعَلَهُ أَحْنَفَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وتَقَدَّم شاهِدُه من شِعْرِ جَذِيمَةَ . وأَبو حَنِيفَةَ : كُنْيَةُ عِشْرِينَ رجلاً مِن الْفُقَهَاءِ أَشْهَرُهُمْ إِمامُ الْفُقَهَاءِ وفَقِيُه العُلَماءِ النُّعْمَانُ بنُ ثابِتِ بنِ زُوطَى الكُوفِيُّ صاحِبُ المَذْهَبِ رَضِيَ اللهُ تعالَى عنه وأَرْضَاهُ عَنَّا ومنهم أَبو حَنِيفَةَ العَمِيدُ : أَمِيرٌ كاتبُ ابن العَمِيدِ عُمَرَ بن الأَمِيرِ غَازِي الفَارَابِيُّ الإِتْقَانِيُّ شارحُ الهِداية دَرَّس بالْمَاردَانِيّ وبالصَرغَتمَشيَّة وأَبو حَنِيفَةَ محمدُ بنُ عُبَيْدِ اللهِ الخَطِيبِيُّ يَرْوِي عن أَبي مُطِيعٍ تقدَّم ذِكْرُه في خطب
وتَحَنَّفَ : عَمِلَ عَمَلَ الْحَنِيفيَّةِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ يعني شَرِيعةَ إِبراهِيمَ عليهِ السَّلامُ وهيمِلَّةُ الإِسْلام ويُوصَفُ بها فيُقَال : مِلَّةٌ حَنِيفِيَّةٌ وقال ثَعْلَبٌ : الحَنِيفِيَّةُ : المَيْلُ إِلى الشَّيْءِ قال ابنُ سيدَه : وهذا ليس بشَيْءٍ وفي الحديثِ : بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ وفي حديثِ ابنِ عَبَّاسِ : سُئِلَ رسولث اللهِ صلَّى اللهُ عَلَيهِ وسَلَّمَ : أَيُّ الأَدْيَانِ أَحَبُّ إِلَيْكَ ؟ قال : الحَنِيفِيَّةُ السَّمْحَةُ يعني شَرِيعَةَ إِبراهيمَ عليه السَّلامُ لأَنَّه تحَنَّفَ عن الأَدْيانِ ومَالَ إِلَى الحَقِّ وقال عمرُ رَضِيَ اللهُ عنه :
حَمَدْتُ اللهَ حين هَدَى فُؤَادِي ... إِلَى الإِسْلامِ والدِّينِ الحَنِيفِ أَو تحنَّف : اخْتَتَنَ أَو اعْتَزَلَ عِبَادَةَ الأَصْنَامِ وتَعَبَّدَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ لجِرَانِ العَوْدِ :
" ولَمَّا رَأَيْنَ الصُّبْحَ بَادَرْنَ ضَوْءَهُرَسِيمَ قَطَا الْبَطْحَاءِ أَو هُنَّ أَقْطَفُ
" وأَدْرَكْنَ أَعْجَازاً مِنَ اللَّيْلِ بَعْدَمَاأَقَامَ الصَّلاَةَ الْعَابِدُ الْمُتَحَنِّفُ وتَحَنَّفَ فُلانٌ إِلَيْهِ : إِذا مَالَ . ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : وحَسَبٌ حَنِيفٌ أَي : حَدِيثٌ إِسْلامِيٌّ لا قَدِيمَ له قال ابنُ حَبْناءَ :
ومَاذَا غَيْرَ أَنَّكَ ذُو سِبَالٍ ... تُمَسِّحُهَا وذُو حَسَبٍ حَنِيفِ وحَنِيفَةُ : وَالِدُ حِذْيَمٍ وحَنِيفَةُ الرَّقَاشِيِّ صَحَابِيَّانِ . والحَنْفَاءُ : فرسُ حُجْرِ بنِ مُعَاوِيَةَ . والحَنَفِيَّةُ : المَنْسُوبُون إِلى الإِمامِ أَبي حَنِيفَةَ ويقال لهم أَيضاً : الأَحْنَافُ . وتسْمِيةُ المِيضَأَةِ بالحَنَفِيَّةِ : مُوَلَّدَةٌ
وعبدُ الرحمنِ بنُ عبدِ العَزِيزِ بنِ عبدِ اللهِ بنِ عُثْمَانَ بنِ حُنَيْفٍ الأَنْصَارِي الحُنَيْفِيُّ بالضَّمِّ نُسِبَ إِلى جَدِّهِ وقد تقدَّم ذِكْرُ جَدِّه كان ضَرِيراً عَالِماً بالسِّيرَةِ ذكَره ابنُ سَعْدٍ في الطَّبَقات تُوُفِّيَ سنة 162 . وأَبو حَنِيفَةَ الدِّينَوَرِيُّ : مُؤَلِّفُ كتابِ النَّبَاتِ مَشْهُورٌ . وعبدُ الوارِثِ بنُ أَبي حَنِيفَةَ رَوَى عن شُعبَةَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
