# حنف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حنف

الحَنَفُ في القَدَمَينِ: إقْبالُ كل واحدة منهما على الأُخرى بإبْهامها، وكذلك هو في الحافر في اليد والرجل، وقيل: هو ميل كل واحدة من الإبهامين على صاحبتها حتى يُرى شَخْصُ أَصلِها خارجاً، وقيل: هو انقلاب القدم حتى يصير بَطنُها ظهرَها، وقيل: ميل في صدْر القَدَم، وقد حَنِفَ حَنَفاً، ورجُل أَحْنَفُ وامرأَة حَنْفاء، وبه سمي الأَحْنَفُ بن قَيْس، واسمه صخر، لِحَنَفٍ كان في رجله، ورِجلٌ حَنْفاء. الجوهري: الأَحْنَفُ هو الذي يمشي على ظهر قدمه من شِقِّها الذي يَلي خِنْصِرَها. يقال: ضرَبْتُ فلاناً على رِجْلِه فَحَنَّفْتُها، وقدَم حَنْفاء. والحَنَفُ: الاعْوِجاجُ في الرِّجْل، وهو أَن تُقْبِل إحْدَى إبْهامَيْ رِجْلَيْه على الأُخرى. وفي الحديث: أَنه قال لرجل ارْفَعْ إزارَك، قال: إني أَحْنَفُ. الحَنَفُ: إقْبالُ القدَم بأَصابعها على القدم الأُخرى. الأَصمعي: الحَنَفُ أَن تُقْبلَ إبهامُ الرِّجْل اليمنى على أُختها من اليسرى وأَن تقبل الأُخرى إليها إقْبالاً شديداً؛ وأَنشد لدايةِ الأَحْنف وكانت تُرَقِّصُه وهو طِفْل:واللّهِ لَوْلا حَنَفٌ برِجْلِهِ،
ما كانَ في فِتْيانِكُم مِن مِثلِهِ
ومن صلة ههنا. أَبو عمرو: الحَنِيفُ المائِلُ من خير إلى شرّ أَو من شرّ إلى خير؛ قال ثعلب: ومنه أُخذ الحَنَفُ، واللّه أَعلم.
وحَنَفَ عن الشيء وتَحَنَّفَ: مال.
والحَنِيفُ: الـمُسْلِمُ الذي يَتَحَنَّفُ عن الأَدْيانِ أَي يَمِيلُ إلى الحقّ، وقيل: هو الذي يَسْتَقْبِلُ قِبْلةَ البيتِ الحرام على مِلَّةِ إبراهيمَ، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وقيل: هو الـمُخْلِصُ، وقيل: هو من أَسلم في أَمر اللّه فلم يَلْتَوِ في شيء، وقيل: كلُّ من أَسلم لأَمر اللّه تعالى ولم يَلْتَوِ، فهو حنيفٌ. أَبو زيد: الحَنيفُ الـمُسْتَقِيمُ؛ وأَنشد:
تَعَلَّمْ أَنْ سَيَهْدِيكُمْ إليْنا
طريقٌ، لا يُجُورُ بِكُمْ، حَنِيفُ
وقال أَبو عبيدة في قوله عز وجل: قل بَلْ مِلَّةَ إبراهيمَ حَنِيفاً، قال: من كان على دين إبراهيم، فهو حنيف عند العرب، وكان عَبَدَةُ الأَوْثانِ في الجاهلية يقولون: نحن حُنَفاء على دين إبراهيم، فلما جاء الإسلام سَمَّوُا المسلم حنيفاً، وقال الأَخفش: الحنيف المسلم، وكان في الجاهلية يقال مَن اخْتَتَنَ وحج البيت حَنِيفٌ لأَن العرب لم تتمسّك في الجاهلية بشيء من دِينِ إبراهيم غيرِ الخِتان وحَجِّ البيتِ، فكلُّ من اختتن وحج قيل له حنيف، فلما جاء الإسلام تمادَتِ الحَنِيفِيّةُ، فالحَنِيفُ المسلم؛ وقال الزجاج: نصب حَنِيفاً في هذه الآية على الحال، المعنى بل نتبع ملة إبارهيم في حال حنيفيته، ومعنى الحنيفية في اللغة المَيْلُ، والمعنَى أَنَّ إبراهيم حَنَفَ إلى دينِ اللّه ودين الإسلامِ، وإنما أُخذَ الحَنَفُ من قولهم رَجُل أَحْنَفُ ورِجْلٌ حَنْفاء، وهو الذي تَمِيلُّ قدَماه كلُ واحدة إلى أُختها بأَصابعها. الفراء: الحنيف مَن سُنَّته الاختِتان. وروى الأَزهري عن الضحاك في قوله عز وجل: حُنفاء للّه غيرَ مشركين به، قال: حُجَّاجاً، وكذلك قال السدي. ويقال: تَحَنَّفَ فلان إلى الشيء تَحَنُّفاً إذا مال إليه. وقال ابن عرفة في قوله عز وجل: بل ملة إبراهيم حنيفاً، قد قيل: إن الحَنَفَ الاستقامةُ وإنما قيل للمائل الرِّجْلِ أَحنف تفاؤلاً بالاستقامة. قال أَبو منصور: معنى الحنيفية في الإسلام الـمَيْلُ إليه والإقامةُ على عَقْدِه. والحَنيف: الصحيح الـمَيْل إلى الإسلام والثابتُ عليه. الجوهري: الجنيف المسلم وقد سمّي المستقيم بذلك كما سمِّي الغُراب أَعْوَرَ. وتَحَنَّفَ الرجلُ أَي عَمِلَ عَمَلَ الحَنيفيّة، ويقال اخْتتن، ويقال اعتزل الأَصنام وتَعبَّد؛ قال جِرانُ العَوْدِ:
ولـمَّا رأَين الصُّبْحَ، بادَرْنَ ضَوْءَه
رَسِيمَ قَطَا البطْحاء، أَوْ هُنَّ أَقطفُ
وأَدْرَكْنَ أَعْجازاً مِن الليلِ، بَعْدَما
أَقامَ الصلاةَ العابِدُ الـمُتَحَنِّفُ
وقول أَبي ذؤيب:
أَقامَتْ به، كَمُقامِ الحَنيـ
ـف، شَهْريْ جُمادَى وشهرَيْ صَفَرْ إنما أَراد أَنها أَقامت بهذا الـمُتَرَبَّع إقامةَ الـمُتَحَنِّفِ على هَيْكَلِه مَسْرُوراً بعَمله وتديُّنِه لما يرجوه على ذلك من الثواب، وجُمْعُه حُنَفاء، وقد حَنَفَ وتَحَنَّفَ. والدينُ الحنيف: الإسلام، والحَنيفِيَّة: مِلة الإسلام. وفي الحديث: أَحَبُّ الأَديان إلى اللّه الحنيفية السمْحةُ، ويوصف به فيقال: مِلَّةٌ حنيفية. وقال ثعلب: الحنيفية الميلُ إلى الشيء. قال ابن سيده: وليس هذا بشيء. الزجاجي: الحنيف في الجاهلية من كان يَحُج البيت ويغتسل من الجنابة ويخْتَتنُ، فلما جاء الإسلام كان الحنيفُ الـمُسْلِمَ، وقيل له حَنِيف لعُدوله عن الشرك؛ قال وأَنشد أَبو عبيد في باب نعوت الليَّالي في شدَّة الظلمة في الجزء الثاني:
فما شِبْهُ كَعْبٍ غيرَ أَعتَمَ فاجِرٍ
أَبى مُذْ دَجا الإسْلامُ، لا يَتَحَنَّفُ
وفي الحديث: خَلَقْتُ عِبادِي حُنَفاء أَي طاهِرِي الأَعضاء من الـمَعاصِي. لا أَنهم خَلَقَهم مسلمين كلهم لقوله تعالى: هو الذي خلقكم فمنكم كافر ومنكم مؤمن، وقيل: أَراد أَنه خلقهم حُنفاء مؤمنين لما أَخذ عليهم الميثاقَ أَلستُ بربكم، فلا يوجد أَحد إلا وهو مُقرّ بأَنَّ له رَبّاً وإن أَشرك به، واختلفوا فيه. والحُنَفاءُ: جَمْع حَنيفٍ، وهو المائل إلى الإسلام الثابتُ عليه. وفي الحديث: بُعثْتُ بالحنيفية السَّمْحة السَّهْلةِ.وبنو حَنيفةَ: حَيٌّ وهم قوم مُسَيْلِمة الكذَّابِ، وقيل: بنو حنيفة حيّ من رَبيعة. وحنيفةُ: أَبو حي من العرب، وهو حنيفة بن لُجَيم بن صعب بن عليّ بن بكر بن وائل؛ كذا ذكره الجوهري. وحَسَبٌ حَنِيفٌ أَي حديثٌ إسْلاميُّ لا قَدِيمَ له؛ وقال ابن حَبْناء التميمي:
وماذا غير أَنـَّك ذُو سِبالٍ
تُمِسِّحُها، وذو حَسَبٍ حَنِيفِ؟
ابن الأَعرابي: الحَنْفاء شجرة، والحَنْفاء القَوْسُ، والحَنْفاء الموسى، والحَنْفاء السُّلَحْفاةُ، والحَنْفاء الحِرْباءَة، والحَنْفاءُ الأَمـَةُ الـمُتَلَوِّنةُ تَكْسَلُ مَرَّة وتَنْشَطُ أُخْرى. والحَنِيفِيّةُ: ضَرْبٌ من السُّيوفِ، منسوبة إلى أَحْنَفَ لأَنه أَوّل من عَمِلها، وهو من الـمَعْدُولِ الذي على غير قياس. قال الأَزهري: السيوفُ الحنيفيةُ تُنْسَبُ إلى الأَحنف بن قيس لأَنه أَول من أَمر باتخاذها، قال والقياسُ الأَحْنَفِيُّ.
الجوهري: والحَنْفاء اسم ماء لبني مُعاوية بن عامر ابن ربيعةَ، والحَنْفاء فرس حُجْرِ بن مُعاويةَ وهو أَيضاً فرس حُذَيْفةَ بن بدر الفَزاريّ. قال ابن بري: هي أُخْتُ داحِسٍ لأَبيه من ولد العُقّالِ، والغَبْراء خالةُ داحِس وأُخته لأَبيه، واللّه أَعلم.

### Türkçe

**الحَنَفُ** iki ayakta: her birinin başparmağıyla ötekine yönelmesidir; aynı şekilde elde ve ayakta tırnaklı (hayvan) uzuvda da böyledir. Ve denildi ki: iki başparmaktan her birinin, arkadaşına doğru meyletmesidir; ta ki kökünün şahsı dışarı çıkmış görülünceye kadar. Ve denildi ki: ayağın dönmesidir; ta ki karnı sırtı oluncaya kadar. Ve denildi ki: ayağın göğsünde bir meyildir. Ve **حَنِفَ** **حَنَفاً**; ve **رَجُلٌ أَحْنَفُ** ve **امْرَأَةٌ حَنْفاء**. Ve bununla **الأَحْنَفُ بن قَيْس** adlandırıldı; adı **صخر** idi; ayağında bulunan bir **حَنَفٍ** sebebiyle. Ve **رِجْلٌ حَنْفاء**.

el-Cevherî: **الأَحْنَفُ**; ayağının, serçe parmağına bitişik olan tarafından, ayağının sırtı üzerinde yürüyen kimsedir. Denir ki: “Falancayı ayağı üzerine vurdum da onu **فَحَنَّفْتُها** (hanefli yaptım).” Ve **قَدَمٌ حَنْفاء**.

Ve **الحَنَفُ**: bacakta eğriliktir; o da, iki ayağının iki başparmağından birinin ötekine yönelmesidir.

Ve hadiste: bir adama “İzarını kaldır” dediği; adam dedi ki: “Ben **أَحْنَفُ**um.” **الحَنَفُ**: ayağın parmaklarıyla öteki ayağa yönelmesidir.

el-Asma‘î: **الحَنَفُ**, sağ ayağın başparmağının soldaki kızkardeşine yönelmesi ve ötekinin de ona şiddetli bir yönelişle yönelmesidir. Ve **الأَحْنَف**’in dadısına ait (şu beyit) okudu; o, çocuk iken onu sallıyordu:
واللّهِ لَوْلا حَنَفٌ برِجْلِهِ،
ما كانَ في فِتْيانِكُم مِن مِثلِهِ

Ve buradan bir bağlantıdandır. Ebû ‘Amr: **الحَنِيفُ**, hayırdan şerre yahut şerden hayra meyledendir. Sa‘leb dedi ki: ve ondan **الحَنَفُ** alınmıştır; Allah daha iyi bilir.

Ve **حَنَفَ** bir şeyden ve **تَحَنَّفَ**: meyletti.

Ve **الحَنِيفُ**: dinlerden **يَتَحَنَّفُ** eden, yani hakka meyleden Müslümandır. Ve denildi ki: o, İbrahim’in milleti üzere Beyt-i Harâm’ın kıblesine yönelendir; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun. Ve denildi ki: o, ihlâslı olandır. Ve denildi ki: Allah’ın emrinde Müslüman olan, sonra hiçbir şeyde eğrilmeyendir. Ve denildi ki: Allah Teâlâ’nın emrine Müslüman olan ve eğrilmeyen herkes, o **حنيفٌ**tir.

Ebû Zeyd: **الحَنيفُ** dosdoğru olandır. Ve (şu beyit) okudu:
تَعَلَّمْ أَنْ سَيَهْدِيكُمْ إليْنا
طريقٌ، لا يُجُورُ بِكُمْ، حَنِيفُ

Ebû ‘Ubeyde, Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında: “De ki: bilakis İbrahim’in milleti, **حَنِيفاً**”; dedi ki: İbrahim’in dini üzere olan kimse, Araplar katında **حنيف**tir. Ve cahiliyede putlara tapanlar derlerdi ki: “Biz İbrahim’in dini üzere **حُنَفاء**yız.” İslâm gelince Müslümana **حنيفاً** adını verdiler.

el-Ahfeş dedi ki: **الحنيف** Müslümandır. Ve cahiliyede, sünnet olan ve Beyt’i hacc eden kimseye **حَنِيفٌ** denirdi; çünkü Araplar cahiliyede İbrahim’in dininden, sünnet ve Beyt’in haccı dışında hiçbir şeye tutunmadılar. Artık sünnet olan ve hacc eden herkese **حنيف** denirdi. İslâm gelince **الحَنِيفِيّةُ** sürüp gitti; böylece **الحَنِيفُ** Müslümandır.

ez-Zeccâc dedi ki: bu âyette **حَنِيفاً**’ın nasbı hâl üzerinedir; mânâ: İbrahim’in milletine, onun **حنيفيته** hâlinde tâbi oluruz. Ve dilde **الحنيفية**’nin mânâsı meyildir. Ve mânâ: İbrahim, Allah’ın dinine ve İslâm dinine **حَنَفَ** etti (meyletti). **الحَنَفُ** ancak onların “**رَجُلٌ أَحْنَفُ** ve **رِجْلٌ حَنْفاء**” sözünden alınmıştır; o da, iki ayağının her birinin parmaklarıyla kızkardeşine doğru meyletmesidir.

el-Ferrâ: **الحنيف**; sünneti ihtitân (sünnet olma) olan kimsedir.

el-Ezherî, ed-Dahhâk’tan Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında rivayet etti: “Allah için **حُنفاء** olarak, O’na ortak koşmayanlar”; dedi ki: “Haccedenler.” es-Süddî de böyle dedi.

Ve denir ki: “Falanca şeye **تَحَنَّفَ** etti **تَحَنُّفاً**” — ona meylettiği zaman.

İbn ‘Arefe, Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında: “Bilakis İbrahim’in milleti, **حنيفاً**”; dedi ki: denilmiştir ki **الحَنَفُ** istikamettir; ve bacağı meyilli olana **أَحنف** denmesi, istikamete uğur saymadandır.

Ebû Mansûr dedi ki: İslâm’da **الحنيفية**’nin mânâsı, ona meyletmek ve onun akdi üzerinde ikamet etmektir. Ve **الحَنيف**: İslâm’a doğru sahih meyil ve onun üzerinde sabit olandır.

el-Cevherî: **الجنيف** Müslümandır; ve dosdoğruya da bununla ad verilmiştir; tıpkı kargaya **أَعْوَرَ** denildiği gibi.

Ve adam **تَحَنَّفَ** etti; yani **الحَنيفيّة** amelini işledi. Ve denir: sünnet oldu. Ve denir: putlardan uzaklaştı ve ibadet etti. Cırânü’l-‘Avd dedi ki:
ولـمَّا رأَين الصُّبْحَ، بادَرْنَ ضَوْءَه
رَسِيمَ قَطَا البطْحاء، أَوْ هُنَّ أَقطفُ
وأَدْرَكْنَ أَعْجازاً مِن الليلِ، بَعْدَما
أَقامَ الصلاةَ العابِدُ الـمُتَحَنِّفُ

Ve Ebû Züeyb’in sözü:
أَقامَتْ به، كَمُقامِ الحَنيـ
ـف، شَهْريْ جُمادَى وشهرَيْ صَفَرْ

Ancak muradı: onun bu konak yerinde, **الـمُتَحَنِّفِ**’in mabedinde, amelinden ve dindarlığından sevinçli olarak, bunun üzerine umduğu sevap sebebiyle ikamet etmesi gibi ikamet ettiğidir. Ve onun çoğulu **حُنَفاء**dır. Ve **حَنَفَ** etti ve **تَحَنَّفَ** etti.

Ve **الدينُ الحنيف**: İslâm’dır. Ve **الحَنيفِيَّة**: İslâm milleti.

Ve hadiste: “Allah’a dinlerin en sevgilisi, müsamahalı **الحنيفية**dir.” Ve onunla vasfedilir; denir ki: **مِلَّةٌ حنيفية**.

Sa‘leb dedi ki: **الحنيفية** bir şeye meyildir. İbn Sîde dedi ki: bu bir şey değildir.

ez-Zeccâcî: cahiliyede **الحنيف**, Beyt’i hacc eden, cünüplükten yıkanan ve sünnet olan kimseydi; İslâm gelince **الحنيفُ** Müslüman oldu. Ve ona, şirke karşı adl (sapma/ayrılma) sebebiyle **حَنِيف** denildi. Dedi ve Ebû ‘Ubeyd, gecelerin sıfatları babında, şiddetli karanlıkta, ikinci cüzde (şu beyit) okudu:
فما شِبْهُ كَعْبٍ غيرَ أَعتَمَ فاجِرٍ
أَبى مُذْ دَجا الإسْلامُ، لا يَتَحَنَّفُ

Ve hadiste: “Kullarımı **حُنَفاء** olarak yarattım”; yani uzuvları günahlardan temiz olarak. Hepsini Müslümanlar olarak yarattı demek değildir; Allah Teâlâ’nın şu sözü sebebiyle: “Sizi yaratan O’dur; içinizden kâfir de vardır, mümin de.” Ve denildi ki: muradı, “Ben onların üzerine ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ diye misakı aldığım vakit onları **حُنفاء** müminler olarak yarattım”dır; artık hiç kimse yoktur ki bir Rabbi olduğunu ikrar etmiş olmasın; ona ortak koşsa bile. Ve onda ihtilaf ettiler.

Ve **الحُنَفاءُ**: **حَنيفٍ**in cem‘idir; o, İslâm’a meyleden ve onun üzerinde sabit olandır.

Ve hadiste: “Müsamahalı, kolay **الحنيفية** ile gönderildim.”

Ve **بنو حَنيفةَ**: bir kabiledir; onlar yalancı Müseylime’nin kavmidir. Ve denildi ki: **بنو حنيفة** Rebî‘a’dan bir kabiledir.

Ve **حنيفةُ**: Araplardan bir kabilenin babasıdır; o, **حنيفة بن لُجَيم بن صعب بن عليّ بن بكر بن وائل**’dir; el-Cevherî onu böyle zikretti.

Ve **حَسَبٌ حَنِيفٌ**: yani eski (geçmiş) bir yanı olmayan, yeni İslâmî (bir) soy-sop. İbn Habnâ et-Temîmî dedi ki:
وماذا غير أَنـَّك ذُو سِبالٍ
تُمِسِّحُها، وذو حَسَبٍ حَنِيفِ؟

İbnü’l-A‘râbî: **الحَنْفاء** bir ağaçtır; ve **الحَنْفاء** yaydır; ve **الحَنْفاء** usturadır; ve **الحَنْفاء** kaplumbağadır; ve **الحَنْفاء** kertenkeledir; ve **الحَنْفاءُ** renk değiştiren cariyedir; bir kere tembellik eder, başka bir kere canlılık gösterir.

Ve **الحَنِيفِيّةُ**: kılıçlardan bir türdür; **أَحْنَفَ**’e nispet edilmiştir; çünkü onu ilk yapan odur. Ve o, kıyas üzere olmayan “ma‘dûl”dendir.

el-Ezherî dedi ki: **السيوفُ الحنيفيةُ**, **الأَحنف بن قيس**’e nispet edilir; çünkü onları edinmeyi ilk emreden odur. Dedi ki: kıyas **الأَحْنَفِيُّ**dur.

el-Cevherî: ve **الحَنْفاء**; **بني مُعاوية بن عامر ابن ربيعةَ** için bir su (yer adı)dır. Ve **الحَنْفاء**, **حُجْرِ بن مُعاويةَ**’nin atıdır; o aynı zamanda **حُذَيْفةَ بن بدر الفَزاريّ**’nin de atıdır.

İbn Berî dedi ki: o, babası tarafından **داحِسٍ**’in kızkardeşidir; **العُقّالِ** soyundandır. Ve **الغَبْراء**; **داحِس**’in teyzesidir ve babası tarafından kızkardeşidir. Allah daha iyi bilir.
