# حنف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حنف

الحنف، محركة: الاستقامة، نقله ابن عرفة، في تفسير قوله تعالى:  بل ملة إبراهيم حنيفا  ، قال: وإنما قيل للمائل الرجل: أحنف، تفاؤلا بالاستقامة. قلت: وهو معنى صحيح، وسيأتي ما يقويه من قول أبي زيد، والجوهري، وقال الراغب: هو ميل من الضلال إلى الاستقامة، وهذا أحسن.
 والحنف: الاعوجاج ي الرجل. أو أن، وفي الصحاح والعباب: وهو أن يقبل إحدى إبهامي رجليه على الأخرى، أو: هو أن يمشي الرجل على ظهر قدميه، وفي الصحاح: قدمه، من شق الخنصر، نقله الجوهري عن ابن الأعرابي.
 أو: هو ميل في صدر القدم، قاله الليث. أو: هو انقلاب القدم حتى يصير ظهرها بطنها. وقد حنف، كفرح، وكرم، فهو أحنف، ورجل، بالكسر حنفاء: مائلة.
 وحنف، كضرب: مال عن الشيء. وصخر أبو بحر الأحنف بن قيس بن معاوية التميمي البصري: تابعي كبير من العلماء الحلماء، ولد في عهده صلى الله عليه وسلم ولم يدركه، والأحنف لقب له، وإنما لقب بن لحنف كان به، قالت حاضنته وهي ترقصه:
  والله لولا حنف برجله
  ما كان في صبيانكم كمثله ويقال: إنه ولد ملزوق الأليتين حتى شق ما بينهما، وكان أعور مخضرما، وهو الذي افتتح الروزنات سنة 67 بالكوفة، ويقال: سنة 73.
 قال الليث: والسيوف الحنيفية تنسب له، لأنه أول من أمر باتخاذها قال: والقياس أحنفي. والحنفاء: القوس لاعوجاجها، والحنفاء: الموسى كذلك أيضا. والحنفاء: فرس حذيفة بن بدر الفزاري، قال ابن بري: هي أخت داحس، من ولد ذي العقال، والغبراء خالة داحس، وأخته لأبيه.
 والحنفاء: ماء لبني معاوية ابن عامر بن ربيعة، قال الضحاك بن عقيل:
  ألا حبذا الحنفاء والحاضر الذي                      به محضر من أهلها ومقـام

  وقال ابن الأعرابي: الحنفاء: شجرة. قال: والحنفاء: الأمة المتلونة تكسل مرة، وتنشط أخرى، وهو مجاز. والحنفاء: الحرباء. والحنفاء: السلحفاة. والحنفاء: الأطوم: اسم لسمكة بحرية كالملصة.
 والحنيف، كأمير: الصحيح الميل إلى الإسلام، الثابت عليه، وقال الراغب: هو المائل إلى الاستقامة. وقال الأخفش: الحنيف: المسلم، قال الجوهري: وقد سمي المستقيم بذلك، كم سمي الغراب أعور، وقيل: الحنيف هو المخلص، وقيل: من أسلم لأمر الله، ولم يلتو في شيء. وقال أبو زيد: الحنيف: المستقيم، وأنشد:
  تعلم أن سيهديكـم إلـينـا                      طريق لا يجوز بكم حنيف وقال الأصمعي: كل من حج فهو حنيف، وهذا قول ابن عباس، والحسن، والسدي، ورواه الأزهري عن الضحاح مثل ذلك.
 أو الحنيف: من كان على دين إبراهيم صل الله عليه، وعلى نبينا وسلم في استقبال قبلة البيت الحرام، وسنة الاختتان. قال أبو عبيدة: وكان عبدة الأوثان في الجاهلية يقولون: نحن حنفاء على دين إبراهيم، فلما جاء الإسلام سموا المسلم حنيفا، وقال الأخفش: وكان في الجاهلية يقال: من اختتن، وحج البيت، قيل له: حنيف، لأن العرب لم تتمسك في الجاهلية بشيء من دين إبراهيم غير الختان، وحج البيت، وقال الزجاج: الحنيف في الجاهلية من كان يحج البيت، ويغتسل من الجنابة، ويختتن، فلما جاء الإسلام كان الحنيف: المسلم، لعدوله عن الشرك، وقال الزجاج في قوله تعالى:  بل ملة إبراهيم حنيفا  نصب: حنيفا، على الحال، والمعنى: بل نتبع ملة إبراهيم في حال حنيفيته، ومعنى الحنفية في اللغة: الميل، والمعنى أن إبراهيم حنف إلى دين الله، ودين الإسلام.
 والحنيف: القصير. والحنيف: الحذاء. وحنيف: اسم واد. وحنيف بن أحمد أبو العباس الدينوري، شيخ ابن درستويه هكذا في العباب، والصواب أنه تلميذه قال الحافظ: عن جعفر بن درستويه.
 وحنيف أيضا: والد أبي موسى عيسى بن حنيف بن بهلول القيرواني، عاصر الخطابي، وروى عن ابن داسة. قلت: ومحمد بن مهاجر، المعروف بأخي حنيف، فيه مقال، روى عن وكيع، وأبي معاوية.
 وحنيفة، كسفينة: لقب أثال، كغراب، بن لجيم بن صعب بن علي بن بكر بن وائل: أبي حي، وهم قوم مسيلمة الكذاب، وإنما لقب بقول جذيمة، وهو الأحوى بن عوف، لقي أثالا فضربه فحنفه، فلقب حنيفة، وضربه أثال فجذمه، فلقب جذيمة، فقال جذيمة:
  فإن تك خنصري بانت فإني                      بها حنفت حاملتـي أثـال منهم: خولة بنت جعفر بن قيس ابن مسلمة بن عبد الله بن ثعلبة بن يربوع بن ثعلبة بن الزميل بن حنيفة الحنفية، وهي أم محمد بن علي ابن أبي طالب رحمه الله تعالى، ولذا يعرف بابن الحنفية، وكنيته أبو القاسم، ولد سنة 26، وتوفي بالمدينة في المحرم سنة 81، وهو ابن خمس وستين سنة. ودفن بالبقيع، وقال بإمامته جميع الكيسانية، وقد أعقب أربعة عشر ولدا ذكرا.
 قال الشيخ تاج الدين بن معية النسابة: وهم قليلون. وكزبير: حنيف بن رئاب بن الحارث بن أمية الأنصاري، شهد أحدا، وقتل يوم مؤتة.

  وسهل، وعثمان، ابنا حنيف ابن واهب الأوسي، أما سهل فشهد بدرا، وأبلى يوم أحد، وثبت فيه، وأما عثمان فإنه شهد أحدا أيضا وما بعدها، ومسح سواد العراق، وقسط خراجه لعمر، وولي البصرة لعلي، وعاش إلى زمن معاوية: صحابيون، رضي الله عنهم.
 وحنفه تحنيفا: جعله أحنف، نقله الجوهري، وتقدم شاهده من شعر جذيمة. وأبو حنيفة: كنية عشرين رجلا من الفقهاء، أشهرهم إمام الفقهاء، وفقيه العلماء، النعمان بن ثابت بن زوطى الكوفي، صاحب المذهب، رضي الله تعالى عنه وأرضاه عنا، ومنهم أبو حنيفة العميد: أمير، كاتب ابن العميد عمر بن الأمير غازي الفارابي الإتقاني، شارح الهداية، درس بالمارداني، وبالصرغتمشية، وأبو حنيفة محمد بن عبيد الله الخطيبي، يروي عن أبي مطيع، تقدم ذكره في خطب.
 وتحنف: عمل عمل الحنيفية، نقله الجوهري، يعني شريعة إبراهيم عليه السلام، وهيملة الإسلام، ويوصف بها فيقال: ملة حنيفية، وقال ثعلب: الحنيفية: الميل إلى الشيء، قال ابن سيده: وهذا ليس بشيء، وفي الحديث: بعثت بالحنيفية السمحة السهلة، وفي حديث ابن عباس: سئل رسولث الله صلى الله عليه وسلم: أي الأديان أحب إليك? قال: الحنيفية السمحة، يعني شريعة إبراهيم عليه السلام، لأنه تحنف عن الأديان، ومال إلى الحق، وقال عمر رضي الله عنه:
  حمدت الله حين هدى فؤادي                      إلى الإسلام والدين الحنيف أو تحنف: اختتن، أو اعتزل عبادة الأصنام، وتعبد، نقله الجوهري، وأنشد لجران العود:
  ولما رأين الصبح بادرن ضوءهرسيم قطا البطحاء أو هن أقطف
  وأدركن أعجازا من الليل بعدماأقام الصلاة العابد المتحنف وتحنف فلان إليه: إذا مال. ومما يستدرك عليه: وحسب حنيف، أي: حديث إسلامي لا قديم له، قال ابن حبناء:
  وماذا غير أنك ذو سبـال                      تمسحها وذو حسب حنيف وحنيفة: والد حذيم وحنيفة الرقاشي، صحابيان. والحنفاء: فرس حجر بن معاوية. والحنفية: المنسوبون إلى الإمام أبي حنيفة، ويقال لهم أيضا: الأحناف. وتسمية الميضأة بالحنفية: مولدة.
 وعبد الرحمن بن عبد العزيز بن عبد الله بن عثمان بن حنيف الأنصاري الحنيفي، بالضم، نسب إلى جده، وقد تقدم ذكر جده، كان ضريرا عالما بالسيرة، ذكره ابن سعد في الطبقات، توفي سنة 162. وأبو حنيفة الدينوري: مؤلف كتاب النبات، مشهور. وعبد الوارث بن أبي حنيفة، روى عن شعبة.

### Türkçe

**الحنف**, harekeli: doğruluk; bunu İbn ʿArafa nakletti, Yüce Allah’ın şu sözü’nün tefsirinde: “bilakis İbrahim’in milleti, **حنيفا**”; dedi ki: Ancak eğri olana (meyleden) adama: **أحنف** denildi; doğruluğa uğur sayma (tefe’ül) olarak. Dedim: Bu, sahih bir mânadır; Ebû Zeyd’in ve Cevherî’nin sözünden onu kuvvetlendirecek şey gelecektir. Râgıb dedi ki: O, sapıklıktan doğruluğa bir meyildir; bu daha güzeldir.

Ve **الحنف**: adamın ayağındaki eğrilik. Yahut: (şudur); ve **الصحاح** ile **العباب**’da: O, iki ayağının başparmaklarından birini ötekine doğru çevirmesidir. Yahut: O, adamın ayaklarının üstü üzerinde yürümesidir; ve **الصحاح**’ta: ayağı; serçe parmağın yarığından; bunu Cevherî, İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletti.

Yahut: ayağın göğsünde (üst kısmında) bir meyildir; bunu Leys söyledi. Yahut: ayağın dönmesidir; ta ki üstü altı olsun. Ve **حنف** etti, **فرح** gibi ve **كرم** gibi; o hâlde o **أحنف**tir; ve bir adam, kesre ile: **حنفاء**: meyilli.

Ve **حنف**, **ضرب** gibi: şeyden meyletti. Ve Sahr Ebû Bahr **الأحنف** b. Kays b. Muʿâviye et-Temîmî el-Basrî: âlim, halîm kimselerden büyük bir tâbiîdir; onun (Peygamber) صلى الله عليه وسلم devrinde doğdu ve ona yetişmedi. Ve **الأحنف** onun lakabıdır; ancak onda bulunan bir **حنف** sebebiyle lakaplandı. Sütannesi onu sallayıp oynatırken dedi ki:
  Vallahi ayağında bir **حنف** olmasaydı
  Sizin oğlanlarınız içinde onun gibisi olmazdı
Ve denilir ki: iki kalçası yapışık doğdu; ikisinin arasını yarıncaya kadar. Ve o, tek gözlü, muhadram idi; ve o, Kûfe’de **الروزنات**’ı 67 yılında fetheden kimsedir; ve denilir ki: 73 yılında.

Leys dedi ki: **السيوف الحنيفية** ona nisbet edilir; çünkü onların yapılmasını emreden ilk kişi odur. Dedi ki: kıyas **أحنفي**dir. Ve **الحنفاء**: eğriliğinden dolayı yaydır. Ve **الحنفاء**: ustura; yine aynı şekilde. Ve **الحنفاء**: Huzeyfe b. Bedr el-Fezârî’nin atıdır. İbn Berrî dedi ki: O, Dâhis’in kız kardeşidir; ذي العقال’ın neslindendir; ve **الغبراء** Dâhis’in teyzesidir ve baba bir kız kardeşidir.

Ve **الحنفاء**: Benî Muʿâviye b. ʿÂmir b. Rabîʿa’ya ait bir sudur. Dahhâk b. ʿAkîl dedi ki:
  Ne güzel **الحنفاء** ve oradaki yerleşik (topluluk) ki
  Orada, halkından bir hazır bulunma ve bir ikamet vardır

Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الحنفاء**: bir ağaçtır. Dedi ki: ve **الحنفاء**: renk değiştiren cariye; bir defa tembelleşir, başka bir defa canlanır; bu mecazdır. Ve **الحنفاء**: bukalemun. Ve **الحنفاء**: kaplumbağa. Ve **الحنفاء**: **الأطوم**: deniz balıklarından bir balığın adıdır; **الملصة** gibi.

Ve **الحنيف**, **أمير** gibi: İslâm’a doğru meyil eden sahih (kimse), ona sebat eden. Râgıb dedi ki: O, doğruluğa meyledendir. Ahfeş dedi ki: **الحنيف**: Müslümandır. Cevherî dedi ki: Doğru kimse de bununla adlandırıldı; nasıl ki kargaya **أعور** denildi. Ve denildi ki: **الحنيف** ihlâslı olandır. Ve denildi ki: Allah’ın emrine teslim olan ve hiçbir şeyde eğrilmeyendir. Ebû Zeyd dedi ki: **الحنيف**: doğru olandır; ve şu beyti okudu:
  Bilirsin ki sizi bize iletecek
  Bir yol; sizinle **حنيف** geçmez
Asmaʿî dedi ki: Hacceden herkes **حنيف**tir; bu, İbn Abbâs’ın, Hasan’ın ve Suddî’nin sözüdür; Ezherî de Dahhâh’tan bunun benzerini rivayet etti.

Yahut **الحنيف**: İbrahim’in dini üzere olan kimsedir—ona salât olsun—ve bizim Peygamberimize de; Beyt-i Harâm kıblesine yönelmede ve sünnet olan sünnette (hıtan) üzere. Ebû ʿUbeyde dedi ki: Câhiliyede putlara tapanlar derlerdi ki: Biz İbrahim’in dini üzere **حنفاء**yız; İslâm gelince Müslümana **حنيفا** adını verdiler. Ahfeş dedi ki: Câhiliyede, sünnet olan ve Beyt’i haccetmiş olana **حنيف** denirdi; çünkü Araplar câhiliyede İbrahim’in dininden sünnet ve Beyt’i hac dışında hiçbir şeye tutunmadılar. Zeccâc dedi ki: Câhiliyede **الحنيف**, Beyt’i hacc eden, cünüplükten yıkanan ve sünnet olan kimseydi; İslâm gelince **الحنيف**: müşriklikten dönmesi sebebiyle Müslüman oldu. Zeccâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “bilakis İbrahim’in milleti, **حنيفا**” dedi ki: nasb: **حنيفا**, hâl üzere; mânâ: bilakis İbrahim’in milletine, onun **حنيفية** hâlinde tâbi oluruz. Ve dilde **الحنفية**nin mânâsı: meyildir; mânâ: İbrahim, Allah’ın dinine ve İslâm dinine meyletti.

Ve **الحنيف**: kısa boylu. Ve **الحنيف**: ayakkabıcı. Ve **حنيف**: bir vadi adıdır. Ve **حنيف** b. Ahmed Ebû’l-ʿAbbâs ed-Dîneverî, İbn Düresteveyh’in şeyhi; **العباب**’da böyle (geçer); doğrusu onun öğrencisidir. Hâfız dedi ki: Caʿfer b. Düresteveyh’den.

Ve **حنيف** ayrıca: Ebû Mûsâ ʿÎsâ b. **حنيف** b. Behlûl el-Kayrevânî’nin babasıdır; Hattâbî ile çağdaş oldu ve İbn Dâse’den rivayet etti. Dedim: **محمد بن مهاجر**, **أخي حنيف** diye bilinen, hakkında söz vardır; Vekîʿden ve Ebû Muʿâviye’den rivayet etti.

Ve **حنيفة**, **سفينة** gibi: Esâl’ın lakabıdır; **غراب** gibi; b. Lecîm b. Saʿb b. ʿAlî b. Bekr b. Vâil: bir kabilenin babası; onlar Müseylime el-Kezzâb’ın kavmidir. Ancak Cezîme’nin sözüyle lakaplandı; o, el-Ahvâ b. ʿAvf’tur: Esâl ile karşılaştı, onu vurdu da ona **حنف** verdi; böylece **حنيفة** lakabını aldı. Esâl de onu vurdu da onu kesti; böylece **جذيمة** lakabını aldı. Cezîme dedi ki:
  Eğer serçe parmağım ayrıldıysa, ben
  Onunla taşıyıcım Esâl’ı **حنفت** ettim
Onlardan: Havle bt. Caʿfer b. Kays b. Mesleme b. ʿAbdullah b. Saʿlebe b. Yerbûʿ b. Saʿlebe b. ez-Zümeyl b. **حنيفة** el-**حنفية**; o, Muhammed b. ʿAlî b. Ebî Tâlib’in annesidir—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—bu yüzden **ابن الحنفية** diye bilinir. Künyesi Ebû’l-Kâsım’dır; 26 yılında doğdu; 81 yılının Muharrem’inde Medine’de vefat etti; altmış beş yaşındaydı. Bakîʿe defnedildi. Bütün Keysâniyye onun imametini söyledi. Ve on dört erkek evlat bıraktı.

Nesep âlimi Şeyh Tâcüddîn b. Muʿiyye dedi ki: Onlar azdır. Ve **زبير** gibi: **حنيف** b. Riʾâb b. el-Hâris b. Ümeyye el-Ensârî; Uhud’a katıldı ve Muʾte günü öldürüldü.

Ve Sehl ile Osman, **حنيف** b. Vâhib el-Evsî’nin iki oğlu; Sehl Bedir’e şahit oldu, Uhud günü yiğitlik gösterdi ve onda sebat etti; Osman ise Uhud’a da ondan sonrakilere de şahit oldu, Irak’ın karasını ölçtü ve onun haracını Ömer için taksim etti; Ali için Basra’ya vali oldu; Muâviye zamanına kadar yaşadı: sahâbîlerdir, Allah onlardan razı olsun.

Ve onu **تحنيفا** **حنفه**: onu **أحنف** yaptı; bunu el-Cevherî nakletti; Cüzeyme’nin şiirinden şahidi geçti. Ve **أبو حنيفة**: fakihlerden yirmi adamın künyesidir; onların en meşhuru fakihlerin imamı ve âlimlerin fakihi, mezhep sahibi, Kûfeli Nu‘mân b. Sâbit b. Zûtâ’dır; Allah Teâlâ ondan razı olsun ve bizi de razı etsin. Onlardan **أبو حنيفة العميد**: bir emîr; İbnü’l-‘Amîd’in kâtibi, emîr Gâzî el-Fârâbî el-İtkânî’nin oğlu Ömer; **الهداية** şârihi; el-Mârdânî’de ve es-Sarğatmışiyye’de ders verdi. Ve **أبو حنيفة محمد بن عبيد الله الخطيبي**; **أبي مطيع**’den rivayet eder; **خطب** maddesinde zikri geçti.

Ve **تحنف**: **الحنيفية** amelini işledi; bunu el-Cevherî nakletti; yani İbrâhîm’in (aleyhisselâm) şeriatı; ve İslâm’ın hey’eti. Ve onunla vasıflanılır da “**ملة حنيفية**” denir. Sa‘leb dedi ki: **الحنيفية**: şeye meyletmektir. İbn Sîde dedi ki: bu bir şey değildir. Ve hadiste: “**بعثت بالحنيفية السمحة السهلة**” (kolay, müsamahalı **الحنيفية** ile gönderildim). Ve İbn Abbâs hadîsinde: Allah’ın Resûlü’ne (sallallahu aleyhi ve sellem) soruldu: “Hangi dinler sana daha sevgilidir?” Dedi ki: “**الحنيفية السمحة**”; yani İbrâhîm’in (aleyhisselâm) şeriatı; çünkü o dinlerden **تحنف** etti ve hakka meyletti. Ve Ömer (radıyallahu anh) dedi ki:

Hamd ettim Allah’a, kalbimi hidayet ettiğinde
İslâm’a ve **الدين الحنيف** dine.

Veya **تحنف**: sünnet oldu; yahut putlara ibadetten uzaklaştı ve ibadet etti; bunu el-Cevherî nakletti. Ve Cerân el-‘Ûd’dan şu beyit okundu:

Ve sabahı gördüklerinde, ışığına koşuştular;
Bathâ’nın katarı gibi, yahut onlar **أقطف**.

Ve geceden artıkları, (gece) yoklukla (çekilip) gittikten sonra idrak ettiler;
Namazı ikame eden, ibadet eden **المتحنف**.

Ve “falanca ona **تحنف** etti”: meylettiği zaman. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: “**وحسب حنيف**”, yani: eski (geçmiş) bir (dayanağı) olmayan İslâmî bir şeref. İbn Habnâ’ dedi ki:

Ve senden başka nedir ki sen bıyık sahibisin;
Onu sıvazlarsın ve **حسب حنيف** sahibi (birisin).

Ve **حنيفة**: Huzeym’in babasıdır; ve **حنيفة الرقاشي**; iki sahâbîdir. Ve **الحنفاء**: Hacer b. Muâviye’nin atıdır. Ve **الحنفية**: imam **أبي حنيفة**’ye nisbet edilenlerdir; onlara ayrıca **الأحناف** da denir. Ve **الميضأة**’nin **الحنفية** diye adlandırılması: müvelleddir.

Ve Abdurrahmân b. Abdülazîz b. Abdullâh b. Osman b. **حنيف** el-Ensârî el-**حنيفي**, (hâ’nın) dammesiyle; dedesine nisbet edildi; dedesinin zikri geçmişti. Sîret konusunda âlim, kör idi; İbn Sa‘d onu **الطبقات**’ta zikretti; 162 yılında vefat etti. Ve **أبو حنيفة الدينوري**: **كتاب النبات**’ın müellifi; meşhurdur. Ve Abdülvâris b. **أبي حنيفة**; Şu‘be’den rivayet etti.
