# حنق — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%82/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D9%82/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%82.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: حنق

(باب الحاء والنون وما يثلثهما)
(حنو) الحاء والنون والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلّ على تعطّف وتعوُّج. يقال حنَوْتُ الشيءَ حَنْواً وحَنَيْتُه، إذا عطفتَه حَنْياً. وحِنْوُ السرج سمِّي بذلك أيضاً، وجمعه أحناء. ومنه حنَتِ المرأة على ولدها تحنُو، وذلك إذا لم تتزوَّجْ مِن بعد أبيهم، وهو من تعطُّفها عليهم. وناقةٌ حنْواء: في ظهرها احديدابٌ. وانحنَى الشيءُ ينحني انحناءً. والمَحْنِية: منعرَج الوادي. وأمّا الْحَنوَة والحِنّاء(1) فَنْبتَان معروفان، ويجوز أن يكون ذلك شاذّاً عن الأصل.‏
(حنب) الحاء والنون والباء أصلٌ واحدٌ يدلّ على الذي دلّ عليه ما قبله، وهو الاعوجاج في الشيء. فالمُحَنَّبُ: الفرسُ البعيدُ ما بين الرّجلين من غير فَحَجٍ؛ وذلك مدحٌ. ويقال إنّ الحنَب اعوجاجٌ في السّاقين. قال الخليل في تحنيب الخيل إنه إنما يوصف بالشدّة، وليس في ذلك اعوجاجٌ. وهذا خلافُ ما قاله أهلُ اللغة.‏
(حنث) الحاءُ والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الإثْم والحَرَج. يقال حَنِثَ فلانٌ في كذا، أي أثِمَ. ومن ذلك قولهم: بلغ الغلام الحِنْثَ، أي بلغ مبلغاً جَرى عليه القلمُ بالطّاعة والمعصية، وأُثبتت عليه ذنوبُه. ومن ذلك الحِنْث في اليمين، وهو الخُلْف فيه. فهذا وجه الإثم. وأمّا قولهم فلان يتحنّث من كذا، فمعناه يتأثّم. والفرق بين أَثِمَ وتَأَثّم، أن التأثُّم التنحِّي عن الإثم، كما يقال حَرج وتحرّج؛ فحَرِجَ وقع في الحَرَج، وتَحَرَّج تنحّى عن الحَرج. وهذا في كلماتٍ معلومةٍ قياسُها واحد.‏
ومن ذلك التحنّث وهو التعبُّد. ومنه الحديث: "أنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وآله وسلم كان يأتِي غار حراء فيتحنَّث فيه الليالي ذوَاتِ العدد".‏
(حنج) الحاء والنون والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على الميل والاعوجاج. يقال حنَجْت الحبلَ، إذا فتلْتَه؛ وهو محنوجٌ. وحنَجت الرجلَ عن الشيء: أملتُه عنه. وأَحْنَجَ فلانٌ عن الشيء: عدَل. *فأمّا قولهم للأصل حِنْجٌ فلعلّه من باب الإبدال. وإن كان صحيحاً فقياسُه قياسٌ واحد؛ لأن كلَّ فرعٍ يميل إلى أصله ويرجع إليه.‏
(حنذ) الحاء والنون والذال أصلٌ واحد، وهو إنضاج الشيء. يقال شِواءٌ حَنِيذٌ، أي مُنْضَج، وذلك أن تحمى الحجارة وتُوضَعَ عليه حتى ينضَج. ويقال حنَذت الفرسَ، إذا استحضرتَه شَوطاً أو شوطين(2)، ثم ظاهَرْتَ عليه الْجِلالَ حتى يعرَق. وهذا فرسٌ محنوذٌ وحنيذ. وأما قولهم حَنَذٌ، فهو بلد. قال:‏
تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)‏
ويقولون: "إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)" أي أقِلَّ الماءَ وأكثِرِ النبيذَ. وهو من الباب أيضاً؛ لأنَّها تبقى بحرارتها إذا لم تُكْسَر بالماء.‏
(حنر) الحاء والنون والراء كلمةٌ واحدة، لولا أنها جاءت في الحديث لما كان لِذِكرها وجه. وذلك أنَّ النون في كلام العرب لا تكاد تجيء بعدها راء. والذي جاء في الحديث: "لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)" فيقال إنَّها القسي، الواحدة حَنِيرة. وممكن أن يكون الراء كالملصقة بالكلمة، ويرجع إلى ما ذكرناه من حنيت الشيءَ وحنوْته.‏
(حنش) الحاء والنون والشين أصلٌ واحد صحيحٌ وهو من باب الصَّيد إذا صدتَه. وقال أبو عمرو: الحَنَش كلُّ شيءٍ يُصاد من الطير والهوام وقال آخرون: الحنَش الحيّة وهو ذلك القياس. فأمّا قولهم حَنَشْت الشيء، إذا عطفْتَه، فإن كان صحيحاً فهو من باب الإبدال. ولعله من عَنشْت أو عنَجْت.‏
(حنط) الحاء والنون والطاء ليس بذلك الأصل الذي يقاس منه أو عليه، وفيه أنَّه حَبٌّ أو شبيهٌ به. فالحنطة معروفة. ويقال للرَّمْث إذا ابيضَّ وأدرَكَ قد حَنِط. وذكر بعضُهم أنه يقال أحمر حانط، كما يقال أسود حالكٌ. وهذا محمولٌ على أن الحنطة يقال [لها] الحمراء. وقد ذُكِر.‏
(حنف) الحاء والنون والفاء أصلٌ مستقيم، وهو المَيَل. يقال للذي يمشي على ظُهور قدمَيه أحْنَفُ. وقال قومٌ- وأراه الأصحَّ- إنّ الحَنَفَ اعوجاجٌ في الرجل إلى داخل. ورجل أحنف، أي مائل الرِّجْلين، وذلك يكون بأن تتدانى صدورُ قدمَيه ويتباعد عقِباه. والحنيف: المائل إلى الدين المستقيم. قال الله تعالى:‏
﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]، والأصل هذا، تم يُتَّسع في تفسيره فيقال الحنيف النّاسك، ويقال هو المختون، ويقال هو المستقيم الطريقة. ويقال هو يتحنَّف، أي يتحرَّى أقومَ الطرِيق(6).‏
(حنق) الحاء والنون والقاف أصلٌ واحد، وهو تضايُق الشيء. يقال الضُّمَّر مَحانيق. وإلى هذا يرجع الحَنَق في الغيظ، لأنه تضايقٌ في الخُلُق من غير نَُدحة ولا انبساط. قال الشاعر في قولهم مُحْنَق:‏
ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)‏
(حنك) الحاء والنون والكاف أصل واحد، وهو عضوٌ من الأعضاء ثم يحمل عليه ما يقاربُه من طريقة الاشتقاق. فأصل الحَنَك حَنَكُ الإنسان، أقصى فمه. يقال حَنَّكْت الصّبيّ، إذا مضَغت التمر ثم دلكتَه بحنكه، فهو مُحَنّك؛ وحَنَكْته فهو محنوك. ويقال: "هو أشدُّ سواداً من حَنَك الغراب" وهو منقاره، وأمّا حَلَكه فهو سواده. ويقال احتنك الجرادُ الأرضَ، إذا أتى على نبْتها؛ وذلك قياس صحيح، لأنه يأكل فيبلغ حنكَه.‏
ومن المحمول عليه استئصال الشيء، وهو احتناكه، ومنه في كتاب الله تعالى: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. أي أُغوِيهم كلَّهم، كما يُستأْصَل الشيءُ، إلا قليلا.‏
فإن قال قائل: فنحن نقول: حنّكته التّجارُب، واحتَنَكتْه السِّنُّ *احتناكاً، ورجلٌ محتَنَك، فمن أي قياسٍ هو؟ قيل لـه: هو من الباب؛ لأنّه التناهِي في الأمر والبلوغُ إلى غايته، كما قلنا: احتنَكَ الجرادُ النّبت، إذا استأصله، وذلك بلوغُ نهايته. فأما القِدُّ الذي يجمعُ عَرَاصِيف الرّمْل؛ فهو حُنْكة. وهذا على التشبه بالحنك، لأنه منضمٌّ متجمع. ويقال حَنَكْتُ الشيءَ إذا فهمتَه. وهو من الباب، لأنك إذا فهِمتَه فقد بلغتَ أقصاه. والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) حق الحناء أن تكون في مادة (حنن). ويقال فيها "حنان" أيضاً.‏
(2) استحضر الفرس: أعداه. واحتضر الفرس، إذا عدا.‏
(3) الرجز في المجمل واللسان (حنذ). وهو لأحيحة بن الجلاح، كما في معجم البلدان.‏
(4) يقال بوصل الألف وقطعها.‏
(5) تمامه في اللسان: "ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله". وهو من حديث أبي ذر.‏ (6) في المجمل: "أقوم الطرق".‏
(7) البيت من مرثية لقتيلة بنت الحارث بن كلدة، ترثي بها أخاها النضر بن الحارث. انظر حماسة أبي تمام‏  (1: 400) والسيرة 539 جوتنجن. قال السهيلي في الروض الأُنُف (2: 119): "والصحيح أنها بنت النضر لا أخته". وبهذه النسبة وردت في حماسة البحتري 443 واللسان (حنق) والإصابة 884 من قسم النساء. وجعل الجاحظ في البيان (3: 236) هذا الشعر لليلى بنت النضر بن الحارث.‏
(8) من الآية 62 في سورة الإسراء. وفي الأصل: "إلا قليلاً منهم"، تحريف.‏
ـ

### Türkçe

(حâ ve **النون** ve ikisini üçleyen şey babı)

(**حنو**) **الحاء** ve **النون** ve illetli harf tek bir asıldır; bir şefkat gösterme ve eğrilme/bükülmeye delâlet eder. Denir: **حنَوْتُ** şeyi **حَنْواً** ve **حَنَيْتُه**; onu **حَنْياً** eğip büktüğün zaman. Ve eyerin **حِنْوُ**’su da bununla adlandırıldı; onun çoğulu **أحناء**’dır. Ondandır: kadın çocuğuna **حنَتِ**; **تحنُو**; bu, onların babasından sonra evlenmediği zaman olur; bu, onlara karşı şefkat göstermesindendir. Ve **ناقةٌ حنْواء**: sırtında bir kamburluk vardır. Ve şey **انحنَى**; **ينحني انحناءً**. Ve **المَحْنِية**: vadinin kıvrımıdır. **الْحَنوَة** ve **الحِنّاء**(1)’ya gelince: ikisi bilinen iki bitkidir; bunun asıldan şâz olması câizdir.

(**حنب**) **الحاء** ve **النون** ve **الباء** tek bir asıldır; kendisinden öncekinin delâlet ettiğine delâlet eder; o da şeyde eğriliktir. O hâlde **المُحَنَّبُ**: bacaklar arasının açıklığı uzak olan, fakat **فَحَجٍ** olmaksızın olan attır; bu bir övgüdür. Ve denir ki **الحنَب** iki bacakta bir eğriliktir. Halîl, atların **تحنيب**’i hakkında: onun ancak şiddetle vasfedildiğini, bunda bir eğrilik olmadığını söylemiştir. Bu, dil ehlinin söylediğine aykırıdır.

(**حنث**) **الحاءُ** ve **النون** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da günah ve darlıktır. Denir: falan **حَنِثَ** şunda; yani günah işledi. Ondandır onların sözü: oğlan **الحِنْثَ**’e ulaştı; yani itaat ve isyan hususunda kalemin onun üzerine yürüdüğü bir mertebeye ulaştı ve günahları onun üzerine yazıldı. Ondandır: yeminde **الحِنْث**; o, onda sözden dönmedir. Bu, günah yönüdür. “Falan şundan **يتحنّث**” sözlerine gelince: mânâsı, günah sayar (günah görmekle sakınır). **أَثِمَ** ile **تَأَثّم** arasındaki fark: **التأثُّم** günahdan uzak durmaktır; nitekim **حَرج** ve **تحرّج** denir; **حَرِجَ** darlığa düştü, **تَحَرَّج** darlıktan uzak durdu. Bu, bilinen kelimelerdedir; kıyası birdir.

Ondandır: **التحنّث**; o, ibadettir. Ondan hadis: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم sayılı geceler boyunca Hirâ mağarasına gelir, onda **فيتحنَّث** ederdi.”

(**حنج**) **الحاء** ve **النون** ve **الجيم** tek bir asıldır; meyil ve eğriliğe delâlet eder. Denir: **حنَجْت** ipi; onu büktüğün zaman; o **محنوجٌ**’dur. Ve **حنَجت** adamı şeyden: onu ondan çevirdim. Ve falan şeyden **أَحْنَجَ**: saptı. *“Asıl” için **حِنْجٌ** demelerine gelince: belki ibdâl babındandır. Eğer sahih ise, onun kıyası tek bir kıyastır; çünkü her fer‘ aslına meyleder ve ona döner.

(**حنذ**) **الحاء** ve **النون** ve **الذال** tek bir asıldır; o da şeyi pişirmektir. Denir: **شِواءٌ حَنِيذٌ**; yani pişmiş; bu, taşların kızdırılıp onun üzerine konulmasıdır; ta ki pişsin. Ve denir: **حنَذت** atı; onu bir koşu yahut iki koşu(2) koşturduğun zaman; sonra onun üzerine **الْجِلالَ**’ı örtersin; ta ki terlesin. Ve bu, **فرسٌ محنوذٌ** ve **حنيذ**’dir. **حَنَذٌ** sözlerine gelince: o bir beldedir. Dedi ki:
تأبَّرِي يا خَيْرَةَ النخيل  *** تأبَّري من حَنَذٍ فَشُولي(3)‏

Ve derler: “**إذا سقيتَ فاحْنِذْ(4)**”; yani suyu azalt ve nebîzi çoğalt. Bu da babdandır; çünkü su ile kırılmadığı zaman hararetiyle kalır.

(**حنر**) **الحاء** ve **النون** ve **الراء** tek bir kelimedir; eğer hadiste gelmemiş olsaydı onu anmanın bir yönü olmazdı. Çünkü Arapların sözünde **النون**’dan sonra **راء** neredeyse gelmez. Hadiste gelen: “**لَوْ صلَّيتُم حتى تَصيروا كالحنائر(5)**”; denir ki o, yaylardır; teki **حَنِيرة**. Ve mümkündür ki **الراء** kelimeye yapışık gibi olsun ve bizim zikrettiğimize dönsün: **حنيت** şeyi ve **حنوْته**.

(**حنش**) **الحاء** ve **النون** ve **الشين** sahih tek bir asıldır; av babındandır, onu avladığın zaman. Ebû Amr dedi: **الحَنَش** kuşlardan ve haşerelerden avlanan her şeydir. Başkaları dedi: **الحنَش** yılandır; o da bu kıyastır. “**حَنَشْت** şeyi” demelerine gelince; onu eğip büktüğün zaman; eğer sahih ise ibdâl babındandır. Belki **عَنشْت**’dendir yahut **عنَجْت**’dendir.

(**حنط**) **الحاء** ve **النون** ve **الطاء** o asıl değildir ki ondan yahut ona kıyas edilsin; onda, bir tane yahut ona benzer bir şey vardır. **الحنطة** bilinir. Ve **الرَّمْث** için, beyazlayıp olgunlaştığı zaman: **قد حَنِط** denir. Bazıları zikretti ki: **أحمر حانط** denir; nitekim **أسود حالكٌ** denir. Bu, **الحنطة**’ya [onun] **الحمراء** denmesi üzerine hamledilmiştir. Zikredilmiştir.

(**حنف**) **الحاء** ve **النون** ve **الفاء** düzgün bir asıldır; o, meyildir. Ayaklarının üstleri üzerinde yürüyene **أحْنَفُ** denir. Bir kavim dedi—ve onu daha sahih görüyorum—: **الحَنَفَ** bacağın içe doğru eğriliğidir. Ve **رجل أحنف**; yani iki bacağı meyilli; bu, ayaklarının önlerinin birbirine yaklaşması ve topuklarının uzaklaşmasıyla olur. Ve **الحنيف**: dosdoğru dine meyleden. Allah تعالى dedi ki:
﴿وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً﴾ [آل عمران 67]
Asıl budur; sonra onun tefsirinde genişletilir de: **الحنيف** nâsiktir denir; ve o sünnetli olandır denir; ve o, yolca dosdoğru olandır denir. Ve denir: o **يتحنَّف** eder; yani en doğru yolu(6) araştırır.

(**حنق**) **الحاء** ve **النون** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin daralmasıdır. **الضُّمَّر** için **مَحانيق** denir. Ve buna, öfkedeki **الحَنَق** döner; çünkü o, ahlâkta bir darlıktır; bir genişlik ve yayılma olmaksızın. Şair, onların **مُحْنَق** sözünde dedi ki:
ما كان ضَرَّك لو مَننْتَ وربما ***  مَنَّ الفتى وهو المغيظ المُحْنَق(7)‏

(**حنك**) **الحاء** ve **النون** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, uzuvlardan bir uzuvdur; sonra ona, iştikak yolunca ona yakın olan şeyler hamledilir. **الحَنَك**’ın aslı, insanın **حَنَكُ**’ıdır; ağzının en sonudur. Denir: **حَنَّكْت** çocuğu; hurmayı çiğneyip sonra onun damağıyla ovaladığın zaman; o **مُحَنّك**’tir; ve **حَنَكْته**; o **محنوك**’tur. Ve denir: “O, karganın **حَنَك**’ından daha şiddetli siyahtır”; o, onun gagasıdır. **حَلَكه**’sına gelince: o, onun siyahlığıdır. Ve denir: çekirge yeri **احتنك** etti; onun bitkisini yiyip bitirdiği zaman; bu sahih bir kıyastır; çünkü yer ve damağına ulaşacak şekilde yer.

Ona hamledilenden: şeyin kökünü kazımaktır; o da onun **احتناك**’ıdır. Ondan, Allah تعالى’nın kitabında: ﴿لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إلاَّ قَلِيلاً(8)﴾ [الإسراء 62]. Yani onların hepsini azdıracağım; şeyin kökünün kazınması gibi; azı müstesna.

Eğer bir söyleyen derse: Biz deriz ki: tecrübeler onu **حنّكته**; ve yaş onu **احتَنَكتْه** ***احتناكاً**; ve **رجلٌ محتَنَك**; bu hangi kıyastandır? Ona denir ki: bu babdandır; çünkü o, işte nihayete varma ve onun gayesine ulaşmadır; nitekim dedik: çekirge bitkiyi **احتنَكَ** etti; onu kökünden söktüğü zaman; bu, onun nihayetine ulaşmaktır. Kumun **عَرَاصِيف**’lerini toplayan **القِدُّ**’e gelince: o **حُنْكة**’dir. Bu, **الحنك**’e benzetme üzerinedir; çünkü o, sıkışık, toplanmış olandır. Ve denir: **حَنَكْتُ** şeyi; onu anladığın zaman. Bu da babdandır; çünkü onu anladığın zaman onun en sonuna ulaşmış olursun. Ve Allah daha iyi bilir.

-------------------------------------------------ـ
(1) **الحناء**’ın hakkı, (حنن) maddesinde olmasıdır. Ve onda “**حنان**” da denir.
(2) **استحضر** atı: onu koşturdu. Ve **احتضر** at; koştuğu zaman.
(3) **الرجز** el-Mücmel ve el-Lisân’da (حنذ)’dedir. O, Mu‘cemu’l-Buldân’da olduğu üzere, Uhayha b. el-Cellâh’ındır.
(4) Elifin وصل’ı ve قطع’ı ile söylenir.
(5) Onun tamamı Lisân’da: “**ما نفعكم ذلك حتى تحبوا آل رسول الله**”. O, Ebû Zer hadîsindendir. (6) Mücmel’de: “**أقوم الطرق**”.
(7) Beyit, Kuteyle bint el-Hâris b. Kelde’nin mersiyesindendir; onunla kardeşi en-Nadr b. el-Hâris’i mersiye eder. Ebû Temmâm’ın Hamâse’sine (1: 400) ve Sîre’ye 539 Göttingen bak. Süheylî er-Ravdu’l-Unuf’ta (2: 119) dedi: “Sahih olan, onun en-Nadr’ın kızı olmasıdır, kız kardeşi değil.” Ve bu nisbetle Buhturî Hamâse’sinde 443, Lisân’da (حنق) ve el-İsâbe’de kadınlar kısmından 884’te vârid olmuştur. Câhız, el-Beyân’da (3: 236) bu şiiri Leylâ bint en-Nadr b. el-Hâris’e kıldı.
(8) İsrâ sûresinde 62. âyettendir. Asılda: “**إلا قليلاً منهم**”; tahrif.
ـ
