# حنق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حنق

الحنق، محركة: الغيظ كما في الصحاح أو شدته كما في المحكم ج: حناق كجبل وجبال، قال الأعشى يصف ثورا:
  ولى جميعا يبارى ظله طلقا                      ثم انثنى مرسا قد آده الحنق أي: أثقله الغضب وقد حنق عليه كفرح، حنقا محركة، وحنقا ككتف: اغتاظ، فهو حنق وعليه اقتصر الجوهري وحنيق كأمير، نقله ابن سيده. وفي التهذيب عن ابن الأعرابي: الحنق، بضمتين: السمان من الإبل. وفي العباب: الحنيق، كأمير هو: المغتاظ وهذا قد تقدم قريبا، فهو تكرار . وأحنق زيدا أغضب فهو محنق، ومنه قول قتيلة بنت النضر تخاطب النبي صلى الله عليه وسلم، وكان قتل أباها صبرا:
  ما كان ضرك لو مننت وربمـا                      من الفتى، وهو المغيظ المحنق ومن المجاز: أحنق الرجل: إذا حقد حقدا لا ينحل ومنه قول عمر -رضي الله عنه-:  لا يصلح هذا الأمر إلا لمن لا يحنق على جرته أي: لا يحقد على رعيته، وأصل ذلك أن البعير يقذف بجرته، وإنما وضع موضع الكظم من حيث إن الاجترار ينفخ البطن، والكظم بخلافه، فيقال: ما يحنق فلان على جرة ، وما يكظم على جرة: إذا لم ينطو على حقد ودغل، وقال ابن الأعرابي: ولا يقال للراعي جرة، وجاء عمر بهذا الحديث فضربه مثلا. وأحنق الزرع: انتشر وفي نسخة: انتثر سفى سنبله بعد ما يقنبع قال ابن الأعرابي: قنبع الزرع ثم أحنق، ثم مد للحب أعناقه، ثم حمل الدقيق، أي صار السنبل كالدحاريج في رأسه مجتمعا، ثم بدت أطراف سفاه، ثم بدت أنابيبه، ثم نما وصار كرؤوس الطير. كحنق تحنيقا وهذه عن ابن عباد. وأحنق الصلب: لزق بالبطن وكذلك السنام: إذا ضمر ودق، قال لبيد رضي الله عنه:
  بطليح أسفار تركن بـقـية                      منها فأحنق صلبها وسنامها وقال أوس بن حجر :
  وسورها حتى إذا هي أحنـقـت                      وأشرف فوق الحالبين الشراسف وأحنق الحمار: ضمر من كثرة الضراب نقله الجوهري، وأنشد قال الراجز:
  كأنني ضمنت هقلا عوهقا
  أقتاد رحلي أو كدرا محنقا وقيل: الإحناق لكل شيء من الخف والحافر، والمحنق من الحمير: الضامر اللاحق البطن بالظاهر، وقال أبو الهيثم: المحنق: الضامر، فلم يقيد، وأنشد:
  قد قالت الأنساغ للبطن الحقى
  قدما فآضت كالفنيق المحنق وإبل محانيق: ضمر نقله الجوهري، ومنه قول ذي الرمة:

  محانيق ينفضن الخدام كأنهـا                      نعام وحاديهن بالخرق صادح هكذا فسره الأصمعي، وقال ابن سيده: المحنق من الإبل : الضامر من هياج أو غرث، وكذلك خيل محانيق، وكأنهم قد توهموا واحده محناقا، وفي التهذيب -في ترجمة عقم- قال خفاف :
  وخيل تهادى لا هوادة بينهـا                      شهدت بمدلوك المعاقم محنق وقال: المحنق: هو الضامر، وقد تقدمت الإشارة إليه في تركيب ج م ق. وفي الأساس: أحنق الفرس وغيره: لصق بصلبه ضمرا، وخيل محانق، ومحانيق. أو إبل محانيق: سمان وقد أحنق البعير: إذا سمن فجاء بشحم كثير، قال الأزهري: هو ضد .
 ومما يستدرك عليه: قال ابن بري: وقد جاء حنيق بمعنى محنق ، قال المفضل النكري:
  تلاقينا بغـينة ذي طـريف                      وبعضهم على بعض حنيق

### Türkçe

**الحنق**, harekeli: **الغيظ** (öfke)dir; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut onun şiddetidir, **المحكم**’de olduğu gibi. Çoğulu: **حناق**; **جبل** ve **جبال** gibi. **الأعشى** bir boğayı vasfederek dedi:
  “Topluca döndü; gölgesiyle yarışır, salıverilmiş olarak;                      sonra dönüp (geri) geldi; demirlemiş (gibi); onu **الحنق** yormuştu”
Yani: öfke onu ağırlaştırdı. “Ona öfkelendi”: **حنق عليه**; **فرح** gibi; **حنقا** harekeli, ve **حنقا** **كتف** gibi: öfkelendi; o, **حنق**tır. **الجوهري** bununla yetindi. Ve **حنيق** **أمير** gibi; onu **ابن سيده** nakletti. **التهذيب**’de **ابن الأعرابي**’den: **الحنق**, iki ötre ile: develerden semiz olanlar. **العباب**’da: **الحنيق**, **أمير** gibi, o: öfkelenmiş olan; bu ise az önce geçti; o, tekrar(dır). Ve “Zeyd’i öfkelendirdi”: **أحنق زيدا**; öfkelendirdi; o hâlde o, **محنق**tır. Ondan, **قتيلة بنت النضر**’in, Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hitap ederek sözü; babasını sabırla (bağlayıp) öldürmüştü:
  “Zararın neydi, eğer lütufta bulunsaydın; hâlbuki nice                      yiğit vardır ki, o **المغيظ المحنق** (öfkelenmiş, öfkelendirilmiş)tir”
Mecazdan: “Adam kin tuttu”: **أحنق الرجل**; çözülemeyen bir kinle kin tuttuğu zaman. Ondan, Ömer’in -Allah ondan razı olsun- sözü: “Bu iş, ancak gevişine öfkelenmeyen kimse için ıslah olur”: **لا يحنق على جرته**; yani: raiyyetine kin tutmaz. Bunun aslı: devenin gevişini atmasıdır; ancak o, **الكظم** (öfkeyi yutma) yerine konmuştur; şu bakımdan ki geviş getirme karnı şişirir; **الكظم** ise bunun tersidir. Şöyle denir: “Falan, gevişine öfkelenmez”: **ما يحنق فلان على جرة**; ve “gevişine karşı kısmaz/yutmaz”: **وما يكظم على جرة**; içine kin ve hile katlanmadığı zaman. **ابن الأعرابي** dedi: Çobana **جرة** denilmez. Ömer bu hadisi getirdi de onu bir misal olarak vurdu. “Ekin yayıldı”: **أحنق الزرع**; bir nüshada: “saçıldı”: **انتثر**; başağı, **يقنبع** olduktan sonra savrulan kırıntısını döktü. **ابن الأعرابي** dedi: Ekin **قنبع** olur, sonra **أحنق** olur, sonra taneye boyunlarını uzatır, sonra inceyi taşır; yani başak, başında toplanmış olarak **الدحاريج** gibi olur; sonra onun savruntusunun uçları görünür; sonra onun borucukları görünür; sonra büyür ve kuş başları gibi olur. **كحنق تحنيقا**; ve bu, **ابن عباد**’dandır. “Bel kemiği karna yapıştı”: **أحنق الصلب**; ve aynı şekilde hörgüç: zayıflayıp inceldiği zaman. **لبيد** -Allah ondan razı olsun- dedi:
  “Yolculukların yıprattığı (bir deve); ondan bir kalıntı bıraktılar;                      böylece bel kemiği ve hörgücü **أحنق** oldu”
**أوس بن حجر** dedi:
  “Onu (deveyi) sürdü; nihayet o **أحنقت** olunca                      ve sağanların üstünde kaburgalar yükselince”
“Eşek zayıfladı”: **أحنق الحمار**; çok çiftleşmeden dolayı zayıfladı; **الجوهري** onu nakletti. Şu beyit okundu; **الراجز** dedi:
  “Sanki ben, bir **هقل** **عوهق**’u (yüklenip) garanti etmişim;
  binek eyerimi çekip götürüyorum; yahut **كدرا محنقا** (zayıf bir katır)”
Ve denildi ki: **الإحناق** her şey için, tırnaklı ayaktan ve toynaktan (olan)dır. Ve eşeklerden **المحنق**: zayıf olup karnı sırtına yapışan. **أبو الهيثم** dedi: **المحنق**: zayıf olandır; kayıtlamadı. Şu beyit okundu:
  “Kayışlar karn(a) dedi ki: ‘Yapış!’
  öne; derken **الفنيق المحنق** gibi oldu”
Ve “zayıf develer”: **إبل محانيق**; zayıfladı; **الجوهري** onu nakletti. Ondan, **ذي الرمة**’nin sözü:

  “**محانيق** (develer), hizmetçileri silkeler; sanki onlar                      devekuşlarıdır; onların sürücüsü de yırtık elbiseyle ötücü”
**الأصمعي** onu böyle tefsir etti. **ابن سيده** dedi: Develerden **المحنق**: kızgınlıktan yahut açlıktan zayıf olan; ve aynı şekilde “zayıf atlar”: **خيل محانيق**. Sanki onlar onun tekilini **محناقا** sanmışlardır. **التهذيب**’de -**عقم** maddesinde- **خفاف** dedi:
  “Ve atlar; aralarında gevşeklik olmaksızın salınarak yürür;                      **المعاقم**’in ovulmuşuyla şahit oldum; (onlar) **محنق**”
Ve dedi: **المحنق**: o, zayıf olandır; ona işaret, **ج م ق** terkibinde geçmişti. **الأساس**’ta: “At ve başkası zayıflıktan beline yapıştı”: **أحنق الفرس وغيره**; “zayıf atlar”: **خيل محانق** ve **محانيق**. Yahut “semiz develer”: **إبل محانيق**; ve deve semizledi: **أحنق البعير**; semiz olup çok yağ getirdiği zaman. **الأزهري** dedi: O, zıddıdır.
Ve kendisine ek olarak (şu) istidrâk edilir: **ابن بري** dedi: **حنيق** “**محنق**” mânasında gelmiştir. **المفضل النكري** dedi:
  “**غينة ذي طريف**’te karşılaştık;                      ve onların bir kısmı bir kısmına karşı **حنيق** (öfkeli)”
