# حنك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حنك

الحَنَكُ من الإنسان والدابة: باطن أَعلى الفم من داخل، وقيل: هو الأَسفل في طرف مقدّم اللَّحيْين من أَسفلهما، والجمع أَحْناك، لا يكسّر على غير ذلك. الأَزهري عن ابن الأَعرابي: الحَنَكُ الأَسفل والفَقْمُ الأَعلى من الفم. يقال: أَخذ بفَقْمِه، والحَنَكان الأَعلى والأسفل، فإذا فصلوهما لم يكادوا يقولون للأَعْلى حَنَك؛ قال حميد يصف الفيل: فالحَنَكُ الأَعْلى طُوالٌ سَرْطَمُ،
والحَنَكُ الأَسفل منه أَفْقَمُ
يريد به الحَنَكَيْنِ. وحَنَّكَ الدابة: دلَكَ حَنَكَها فأَدماه. والمِحْنَكُ والحِناكُ: الخيط الذي يُحنََّك به. والحِناكُ: وثاق يربط به الأَسير، وهو غُلٌّ، كلما جُذِبَ أَصاب حنكه؛ قال الراعي يذكر رجلاً مأَسوراً:إذا ما اشْتَكَى ظلْمَ العَشِيرة، عَضَّهُ
حِناكٌ وقَرَّاصٌ شديدُ الشَّكائمِ
الأَزهري: التَّحْنِيك أَن تُحَنِّك الدابة تغرز عُوداً في حَنَكه الأَعلى أَو طرفَ قَرْنٍ حتى تُدْمِيه لحَدَثٍ يحدث فيه. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان يُحَنِّكُ أَولاد الأَنصار؛ قال: والتَّحْنِيك أَن تمضغ التمر ثم تدلُكه بحَنَك الصبي داخل فمه؛ يقال منه: حَنَكْتُه وحَنَّكْتُه فهو مَحْنوك ومُحَنَّك. وفي حديث ابن أُم سليم لما ولدته وبعثت به إلى النبي، صلى الله عليه وسلم: فمضغ له تمراً وحَنَّكه أَي دلك به حَنَكَه. وحَنَك الصبيَّ بالتمر وحَنَّكه: دلَكَ به حَنَكه. وأَخذ بحِناكِ صاحبه إِذا أَخذ بحَنَكه ولَبَّته ثم جره إِليه. وحَنَكَ الدابةَ يَحنِكها ويَحْنُكها: جعل الرَّسَنَ في فيها من غير أَن يشتق من الحنك؛ رواه أَبو عبيد، قال ابن سيده: والصحيح عندي أَنه مشتق منه، وكذلك احْتَنَكه. ويقال: أَحْنَكُ الشاتين وأَحْنَكُ البعيرين أَي آكَلُهما بالحَنَك؛ قال سيبويه: وهو من صيغ التعجب والمفاضلة، ولا فعل له عنده. واسْتَحْنك الرجلُ: قوي أَكله واشتد بعد ضعف وقلة، وهو من ذلك. وقولهم: هذا البعير هذا البعير أحنك الإبل مشتق من الحنك، يريدون أَشَدَّها أَكلاً، وهو شاذ لأَن الخلقة لا يقال فيها ما أَفْعلَهُ. والحُنُك: واحتنك الجرادُ الأَرض: أتى على نبتها وأَكل ما عليها. والحَنَك: الجماعة من الناس يَنْتَجِعون بلداً يرعونه. يقال: ما تَرك الأَحْناكُ في أَرضنا شيئاً، يعني الجماعات المارة؛ قال أبو نخيلة:
إنا وكنا حَنَكاً نَجْدِيَّا،
لما انْتَجَعْنا الوَرَقَ المَرْعِيّا،
فلم نَجِدْ رَطْباً ولا لَويّا
وقوله عز وجل، حاكياً عن إِبليس. لأَحْتَنِكَنَّ ذريته إِلا قليلا؛ مأَخوذ من احْتَنَكَ الجرادُ الأرض إذا أَتى على نبتها؛ قال الفراء: يقول لأستولينّ عليهم إلا قليلاً يعني المعصومين؛ قال محمد بن سلام: سألت يونس عن هذه الآية فقال: يقال كان في الأَرض كلأ فاحْتَنَكه الجراد أَي أَتى عليه، ويقول أَحدهم: لم أَجد لجاماً فاحْتَنَكْتُ دابتي أَي أَلقيت في حَنَكها حبلاً وقُدتها. وقال الأَخفش. في قوله لأحْتَنِكَنَّ ذريته، قال: لأَستأْصلنهم ولأَستمِيلَنَّهم. واحْتَنَك فلان ما عند فلان أَي أَخذه كله. وفي حديث خزيمة: والعِضاه مُسْتَحْنِكاً أَي منقلعاً من أَصله؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية. قال ابن سيده: واحْتَنَكَ الرجل أَخذ ماله كأَنه أَكله بالحَنَك؛ ثعلب أَن الأَعرابي أَنشده لزياد بن سيار الفزاري:فإن كنتَ تُشْكى بالجِماع، ابنَ جَعْفَرٍ،
فإنَّ لَديْنا ملجِمِينَ وحانِك
(* قوله «وحانك» هكذ في الأصل).
قال: تُشْكى تُزَنّ، وحانك: من يدقّ حَنَكه باللجام. وحَنَكُ الغرابِ: مِنقاره. وأَسود كحَنَك الغرابِ: يعني منقاره، وقيل سواده، وقيل نونه بدل من لام حَلَك، وقد تقدم. وأَسود حانِكٌ وحالِكٌ: والحَنَك ما تحت الذقن من الإنسان وغيره. قال ابن بري: حكى ابن حمزة عن ابن دريد أَنه أَنكر قولهم أَسودُ من حَنَك الغرابِ؛ قال أَبو حاتم: سأَلت أُم الهيثم فقلت لها أَسود ممَّاذا؟ قالت: من حَلَك الغراب لَحْيَيْهِ وما حولهما ومنقاره وليس بشيء، وقال قوم: النون بدل من اللام وليس بشيء أَيضاً. والتَّحَنُّك: التَّلَحِّي، وهو أَن تدير العمامة من تحت الحَنَك.
والحُنْكةُ: السِّنّ والتجربة والبصر بالأُمور. وحَنَكَتْه التّجارِبُ والسِّنّ حَنْكاً وحَنكاً وأَحْنَكَتْه وحَنَّكَتْه واحْتَنَكَتْهُ: هَذَّبته، وقيل ذلك أَوان نبات سن العقل، والإسم الحُنْكة والحُنْك والحِنْك. الأَزهري عن الليث: حَنّكَته السِّنُّ إذانبت أَسنانه التي تسمى أَسنان العقل، وحَنّكتْه السنُّ إذا أَحكمتْه التجارِبُ والأُمور، فهو مْحَنَّك ومُحْنَك. ابن الأَعرابي: جَرَّذَه الدهرُ ودَلَكَه ووَعَسَهُ وحَنَّكه وعَرَكه ونَجَّذَهُ بمعنى واحد. وقال الليث: يقولون هم أَهل الحُنْك والحِنْك والحُنْكة أَي أَهل السن والتجارِبِ. واحْتَنك الرجلُ أي استحكم. وفي حديث طلحة: أَنه قال لعمر، رضي الله عنهما: قد حَنَّكَتْك الأُمور أَي راضتك وهذبتك، يقال بالتخفيف والتشديد، وأَصله من حَنَكَ الفَرس يَحْنُكه إذا جعل في حَنَكه الأَسفل حبلاً يقوده به. ورجل مُحْتَنَك وحَنيك: مُجَرَّب كأَنه على حُنِّك، وإِن لم يستعمل. وحَنَكْتُ الشيءَ: فهمته وأَحكمته. الفراء: رجل حُنُك وامرأَة حُنُكة إذا كانا لبيبين عاقلين. وقال الليث: رجل مُحَنَّك وهو الذي لا يُسْتَقَلّ منه شيء مما قد عضته الأُمور. والمُحْتَنَك: الرجل المتناهي عقله وسنه. ابن الأَعرابي: الحُنُك العقلاء جمع حَنِيك. يقال: رجل مَحْنوك وحَنِيك ومُحْتَنَك ومُحَنَّك إذا كان عاقلاً. والحَنيك: الشيخ؛ عن ابن الأَعرابي، وهو قريب من الأَول؛ وأَنشد: وهَبْتُه من سَلْفَعٍ أَفُوكِ،
ومن هِبِلٍّ قد عَسا حَنِيك،
يَحْمِلُ رأساً مثل رأْس الديكِ
وقد احْتَنَكت السنُّ نفسها. ويقال: أَحْنَكَهُم عن هذا الأَمر إِحناكاً وأَحكمهم أَي ردهم.
والحَنَكَةُ الرَّابِيةُ المشرفة من القُفّ. يقال: أَشرف على هاتِيك الحنَكة وهي نحو الفَلَكَةِ في الغلظ. وقال أَبو خيرة: الحَنَكُ آكامٌ صغار مرتفعة كرفعة الدار المرتفعة، وفي حجارتها رخاوة وبياض كالكَذَّان. وقال النضر: الحَنَكة تَلٍّ غليظ وطوله في السماء على وجه الأَرض مثل طول الرَّزْن، وهما شيء واحد. والحُنْكة والحِناك: الخشبة التي تضم الغَراضِيف، وقيل: هي القِدَّةُ التي تضم غراضيف الرحْل. قال الأَزهري: الحُنُك خشب الرحل جمع حِناك.

### Türkçe

**الحَنَكُ** insandan ve binek hayvanından: iç taraftan ağzın üstünün iç kısmıdır; ve denildi ki: o, iki çenenin ön tarafının ucunda, ikisinin altından olan alt kısımdır. Çoğulu **أَحْناك**’tır; bunun dışında kırık çoğul yapılmaz. el-Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den: **الحَنَكُ** alt (kısım)dır, **الفَقْمُ** ise ağızdan üst (kısım)dır. Denir ki: **أَخذ بفَقْمِه** (onun **فَقْم**’undan tuttu). **الحَنَكان** üst ve alt (kısımdır); onları ayırdıklarında, üst olana neredeyse **حَنَك** demezler. Humeyd, fili vasfederek dedi ki:
فالحَنَكُ الأَعْلى طُوالٌ سَرْطَمُ،
والحَنَكُ الأَسفل منه أَفْقَمُ
Bununla iki **الحَنَك**’i kasteder. **حَنَّكَ** binek hayvanını: onun **حَنَك**’ini ovdu da onu kanattı. **المِحْنَكُ** ve **الحِناكُ**: kendisiyle **يُحنَّك** edilen iptir. **الحِناكُ**: esirin bağlandığı bağdır; o bir prangadır; her ne zaman çekilse **حَنَك**’ine isabet eder. er-Râ‘î, esir edilmiş bir adamı anarak dedi ki:
إذا ما اشْتَكَى ظلْمَ العَشِيرة، عَضَّهُ
حِناكٌ وقَرَّاصٌ شديدُ الشَّكائمِ

el-Ezherî: **التَّحْنِيك**; binek hayvanını **تُحَنِّك** etmendir: onun üst **حَنَك**’ine bir çubuk yahut bir boynuz ucu saplarsın, ta ki onu kanatsın; onda meydana gelen bir hadise sebebiyle. Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde: Ensâr’ın çocuklarını **يُحَنِّكُ** ederdi. Dedi ki: **التَّحْنِيك**; hurmayı çiğneyip sonra onu çocuğun ağzının içinde **حَنَك**’iyle ovmandır. Bundan denir: **حَنَكْتُه** ve **حَنَّكْتُه**; o da **مَحْنوك** ve **مُحَنَّك** olur. Ümmü Süleym’in oğlu doğurduğunda ve onu Nebî’ye (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gönderdiğinde geçen hadiste: onun için bir hurma çiğnedi ve onu **حَنَّكه** etti; yani onun **حَنَك**’ini onunla ovdu. Çocuğu hurma ile **حَنَك** etti ve onu **حَنَّكه** etti: onun **حَنَك**’ini onunla ovdu. Arkadaşının **حِناك**’ından tuttu: onun **حَنَك**’inden ve gerdanından tuttuğu zaman, sonra onu kendine çektiği (durumda). **حَنَكَ** binek hayvanını, **يَحنِكها** ve **يَحْنُكها**: **حَنَك**’ten türetmeksizin, yuları onun ağzına koydu; Ebû Ubeyd rivayet etti. İbn Sîde dedi ki: bana göre doğru olan, onun ondan türemiş olmasıdır; **احْتَنَكه** de böyledir. Ve denir ki: **أَحْنَكُ الشاتين** ve **أَحْنَكُ البعيرين**; yani ikisini **بالحَنَك** ile yerim. Sîbeveyh dedi ki: bu, taaccüb ve üstünlük kalıplarındandır; onun yanında fiili yoktur. **اسْتَحْنك** adam: yemesi kuvvetlendi ve zayıflık ve azlıktan sonra şiddetlendi; bu da ondandır. Onların sözü: “Bu deve, develerin **أحنك**’ıdır” **حَنَك**’ten türemiştir; onunla “yemesi en şiddetli olanı” isterler; bu şâzdır, çünkü yaratılışta “onu ne **أَفْعَلَهُ**!” denmez.

**الحُنُك**: ve çekirge yeri **احتنك** etti: onun bitkisine geldi ve üzerindekini yedi. **الحَنَك**: bir beldeyi otlatmak üzere oraya gidip konaklayan insan topluluğudur. Denir ki: **ما تَرك الأَحْناكُ في أَرضنا شيئاً**; yani geçen topluluklar. Ebû Nuhayle dedi ki:
إنا وكنا حَنَكاً نَجْدِيَّا،
لما انْتَجَعْنا الوَرَقَ المَرْعِيّا،
فلم نَجِدْ رَطْباً ولا لَويّا

Yüce Allah’ın sözü (İblîs’ten hikâye ederek): **لأَحْتَنِكَنَّ ذريته إِلا قليلا**; çekirgenin yeri **احْتَنَكَ** etmesinden alınmıştır; bitkisine geldiği zaman. el-Ferrâ dedi ki: “Onlara mutlaka galip geleceğim, azı hariç” der; yani korunmuş olanlar. Muhammed b. Selâm dedi ki: Yûnus’a bu âyeti sordum; dedi ki: “Yerde ot vardı da çekirge onu **احْتَنَكه** etti”; yani onun üzerine geldi. Ve birisi der ki: “Bir gem bulamadım da binek hayvanımı **احْتَنَكْتُ** ettim”; yani onun **حَنَك**’ine bir ip attım ve onu sürdüm. el-Ahfeş dedi ki, **لأحْتَنِكَنَّ ذريته** sözünde: “Onları mutlaka kökünden kazıyacağım ve onları mutlaka kendime meylettireceğim.” **احْتَنَك** falan, falanın yanındakini: yani onun hepsini aldı. Huzeyme hadisinde: **والعِضاه مُسْتَحْنِكاً**; yani kökünden sökülmüş olarak. İbnü’l-Esîr dedi ki: rivayette böyle geldi. İbn Sîde dedi ki: **احْتَنَكَ** adam, malını aldı; sanki onu **بالحَنَك** ile yemiş gibi. Sa‘leb: el-A‘râbî’nin, Ziyâd b. Seyyâr el-Fezârî için ona inşâd ettiğini (nakletti):
فإن كنتَ تُشْكى بالجِماع، ابنَ جَعْفَرٍ،
فإنَّ لَديْنا ملجِمِينَ وحانِك
(* “وحانك” sözü asılda böyledir).
Dedi ki: **تُشْكى** “zan altında bırakılırsın” demektir; **حانك**: **حَنَك**’ini gem ile döven kimsedir.

**حَنَكُ الغرابِ**: onun gagasıdır. Karganın **حَنَك**’i gibi kara: yani gagası; ve denildi ki: onun karalığı; ve denildi ki: onun **النون**’u, **حَلَك**’ın **لام**’ının bedelidir; daha önce geçti. **أَسود حانِكٌ** ve **حالِكٌ**: ve **الحَنَك** insandan ve başkasından çenenin altındaki şeydir. İbn Berrî dedi ki: İbn Hamza, İbn Düreyd’den, onların “karganın **حَنَك**’inden daha kara” sözünü inkâr ettiğini nakletti. Ebû Hâtim dedi ki: Ümmü’l-Heysem’e sordum; ona “Neden daha kara?” dedim. Dedi ki: “Karganın **حَلَك**’ından; iki çenesinden ve onların çevresinden ve gagasından”; ve bu bir şey değildir. Ve bir kavim dedi ki: **النون** **اللام**’ın bedelidir; bu da bir şey değildir. **التَّحَنُّك**: **التَّلَحِّي**’dir; o da, sarığı **الحَنَك**’ın altından dolaştırmandır.

**الحُنْكةُ**: yaş ve tecrübe ve işlere vukuf. Tecrübeler ve yaş onu **حَنْكاً** ve **حَنكاً** ile **حَنَكَتْه**; ve onu **أَحْنَكَتْه** ve **حَنَّكَتْه** ve onu **احْتَنَكَتْهُ**: onu terbiye etti; ve denildi ki: bu, akıl dişinin çıkma vaktidir. İsim: **الحُنْكة** ve **الحُنْك** ve **الحِنْك**. el-Ezherî, el-Leys’ten: Yaş onu **حَنّكَته**; akıl dişleri denilen dişleri çıktığı zaman. Ve yaş onu **حَنّكتْه**: tecrübeler ve işler onu sağlamlaştırdığı zaman; o da **مْحَنَّك** ve **مُحْنَك** olur. İbnü’l-A‘râbî: Zaman onu **جَرَّذَه** etti, onu **دَلَكَه** etti, onu **وَعَسَهُ** etti, onu **حَنَّكه** etti, onu **عَرَكه** etti, onu **نَجَّذَهُ** etti; hepsi bir mânâdadır. el-Leys dedi ki: “Onlar **أَهل الحُنْك** ve **الحِنْك** ve **الحُنْكة**’dir”; yani yaş ve tecrübe ehli. **احْتَنك** adam: yani sağlamlaştı. Talha hadisinde: Ömer’e (Allah ikisinden de razı olsun) dedi ki: “İşler seni **حَنَّكَتْك** etti”; yani seni alıştırdı ve terbiye etti. Hafifletme ve şeddeli söyleyişle denir. Aslı, atı **حَنَكَ** etmedendir: alt **حَنَك**’ine bir ip koyduğu zaman, onunla onu sevk eder. **مُحْتَنَك** ve **حَنيك** adam: tecrübeli; sanki bir **حُنِّك** üzerindeymiş gibi; kullanılmamış olsa bile. **حَنَكْتُ** şeyi: onu anladım ve onu sağlamlaştırdım. el-Ferrâ: **حُنُك** erkek ve **حُنُكة** kadın; ikisi de zeki, akıllı oldukları zaman. el-Leys dedi ki: **مُحَنَّك** adam; o, işlerin ısırdığı şeylerden hiçbir şeyin kendisinden hafife alınmadığı kimsedir. **المُحْتَنَك**: aklı ve yaşı nihayete ermiş adam. İbnü’l-A‘râbî: **الحُنُك** akıllılardır; **حَنِيك**’in çoğuludur. Denir ki: **مَحْنوك** ve **حَنِيك** ve **مُحْتَنَك** ve **مُحَنَّك** adam; akıllı olduğu zaman. **الحَنيك**: ihtiyar; İbnü’l-A‘râbî’den; ve o, birincisine yakındır. Ve inşâd etti:
وهَبْتُه من سَلْفَعٍ أَفُوكِ،
ومن هِبِلٍّ قد عَسا حَنِيك،
يَحْمِلُ رأساً مثل رأْس الديكِ
Ve yaşın kendisi **احْتَنَكت**. Ve denir ki: onları bu işten **أَحْنَكَهُم** etti, **إِحناكاً** ile; ve onları sağlamlaştırdı; yani onları geri çevirdi.

**الحَنَكَةُ**: sert düzlüğün yüksek, çıkıntılı kısmıdır. Denir ki: şu **الحنَكة**’ye nazır oldu; o, kalınlıkta **الفَلَكَة** gibidir. Ebû Hayra dedi ki: **الحَنَكُ**; küçük, yüksek tümseklerdir; yüksek evin yüksekliği gibi; taşlarında gevşeklik ve beyazlık vardır, **الكَذَّان** gibi. en-Nadr dedi ki: **الحَنَكة**; kalın bir tepedir; onun göğe doğru uzunluğu, yer yüzü üzerinde **الرَّزْن**’in uzunluğu gibidir; ikisi tek bir şeydir. **الحُنْكة** ve **الحِناك**: kıkırdakları bir araya getiren tahtadır; ve denildi ki: semerin kıkırdaklarını bir araya getiren kayıştır. el-Ezherî dedi ki: **الحُنُك** semerin tahtalarıdır; **حِناك**’ın çoğuludur.
