# حنك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%86%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: حنك

باب الحاء والكاف والنون
حنك ، نكح : ( مستعملات ) .
نكح : قال الليث : تقول : نكحَ فلان امّرأة يَنكِحُها نِكاحاً إذا تزوَّجَها ، ونكَحَها إذا باضَعَها ينكِحُها أيضاً ، وكذلك دَحَمَها وخَجَأَها وقال الأعشى في نَكَحَ بمعنى تزوَّج :
ولا تَقَرَبَنَّ جارةً إنَّ سِرَّها
عليك حرامٌ فانكِحَن أو تأَبَّدَا
قال : وامرأةٌ ناكحٌ بغير هاء : ذاتُ زَوْج . وأنشد :
أحاطت بخُطَّاب الأيامَى فَطُلِّقت
غداتَئِذٍ منهن مَن كان ناكحا
ويجوز في الشعر ناكحة .
وقال الطِّرِماح :
ومِثلُكَ ناحت عليه النسا
ءُ من بَينِ بِكْرٍ إلى ناكحه
قال : وكان الرجل يأتى الحَيَّ خاطباً فيقوم في نادِيهم فيقول : خِطْبٌ أي جئت خاطباً ، فيقال له : نِكْحٌ أي قد أنكَحْناك .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الزَّانِى لاَ يَنكِحُ إِلاَّ زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لاَ يَنكِحُهَآ إِلاَّ زَانٍ ) ( النُّور : 3 ) تأوِيلُه لا يتزوجُ الزاني إلا زانية وكذلك الزانية لا يتزَوَّجُها إلا زانٍ .
وقد قال قوم : معنى النِّكاح هاهنا الوطء ، فالمعنى عندهم الزّاني لا يطأ إلا زانية ، والزانيةُ لا يطؤها إلاّ زانٍ ، قال : وهذا القول يَبْعُد ، لأنه لا يُعرفُ شيءٌ من ذِكْر النِّكاح في كتاب الله إلا على معنى التزويج . قال الله تعالى : ( وَأَنْكِحُواْ الأَيَامَى مِنْكُمْ ) ( النُّور : 32 ) . فهذا تزوِيجٌ لا شكَّ فيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( بِاللَّهِ وَكِيلاً ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن ) ( الأحزَاب : 49 ) فأعلم أنَّ عقد التزويج يسمى النِّكاح ، وأكثرُ التفسير أن هذه الآية نزلت في قوم من المسلمين فقراء بالمدينة وكان بها بَغَايا يَزْنين ويأخُذْن الأُجْرة فأرادُوا التزوُّج بهن وعَوْلَهن فأنزل الله تحريم ذلك .
ويقال : رجل نُكَحَةٌ إذا كان كثير النِّكاح . قلت : أصلُ النِّكاح في كلام العرب الوطْء ، وقيل للتزوُّج نِكاح لأنه سببُ الوطء المُباح .
وقال أبو زيد : يقال إنه لنُكَحَة من قوم نُكَحاتٍ إذا كان شديد النِّكاح .
ويقال : نَكَحَ المطَرُ الأرضَ إذا اعْتَمد عليها . ونَكَحَ النّعاسُ عَيْنه وناكَ المطرُ الأرض . وناكَ النعاسُ عينَه إذا غلب عليها .
حنك : يقال : أَسْود حانِكٌ وحالِكٌ أَيْ شَديدُ السَّوادِ . وحَنَكُ الغُراب منقارُهُ .
والحَنَك : الجماعة من الناسِ ينتجِعون بلداً يَرْعَوْنه . يقال : ما ترك الأحْنَاكُ في أَرْضِنا شيئاً يَعْنُون الجماعات المارة .
وقال أبو نُخَيْلَة :
إنا وكُنَّا حَنَكاً نَجْدِيّا
لمَّا انْتَجَعْنا الوَرَقَ المَرْعِيَّا
فلم نجد رُطْباً ولا لَوِيّا
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الحَنَكُ : الأسفَلُ ، والفُقْمُ : الأعْلَى مِن الفم . يقال : أخذ بفُقْمِه .
وقال الليث : الحَنَكانِ للأعْلى والأسفل . فإذا فَصَلُوهُما لم يكادوا يقولون للأعْلَى حَنَك .
وقال حُمَيْدٌ يصف الفيلَ :
فالحَنَكُ الأعْلى طُوالٌ سَرْطَمُ
والحَنَكُ الأسفل منه أَفْقَمُ
يريد به الحَنَكَيْنِ .
وقول الله جلّ وعزّ : ( لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إَلاَّ قَلِيلاً ) ( الإسرَاء : 62 ) .
قال الفراء : يقول : لأسْتَوْلِيَنَّ عليهم إلا قليلاً ، يعني المعصومين .
وقال محمد بنُ سَلاَّم : سألتُ يونُسَ عن هذه الآية فقال : يقال : كأن في الأرض كَلأً فاحتنَكه الجَرادُ أي أتى عليه . ويقول أحَدُهُم : لم أجد لِجاماً فاحْتَنَكتُ دَابَّتِي أي ألقيتُ في حَنَكها حَبْلا وقدته به .
وقال الأخفش في قوله تعالى : ( لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ ( . قال : لأستأصِلَنَّهُم ولأستَمِيلَنَّهُمْ . واحتنَك فلانٌ ما عند فلانٍ أي أخذه كله .
وأخبرني المُنذرِيُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنشده لزَبَّان بن سَيَّار الفزَاري :
فإن كنتَ تُشْكَى بالجِماحِ بن جعفر
فإنَّ لدَينا مُلْجِمِينَ وحانِك
قال تُشْكى : تُزَنّ . وحانك : مَن يدقّ حنَكه باللِّجَام .
سَلَمةُ عن الفراء : رجل حُنُك وامرأة حُنُكَة إذا كانا لبيبَين عاقلين .
وقال : رجل مُحَنَّك وهو الذي لا يُسْتقلُّ منه شيء مما قد عضَّته الأمور .
والمُحْتَنِك : الرجل المتناهِي عقلُه وسِنُّه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحُنُك : العُقلاء .
والحُنُك : الأكَلَة من الناس .
والحُنُك : خشب الرَّحْل .
قلت : الحُنُك : العقلاءُ ، جمع حَنِيكٍ . يقال : رجل مَحْنوك وحَنِيك ومُحْتَنِك ، ومُحْتَنَك إذا كان عاقلاً . وقوله : الحُنُك : الأكلة من الناس جَمْع حانك وهو الآكِلُ بحَنَكه . وأما الحُنُك : خشب الرّحْل فجَمْع حِناكٍ .
أبو عُبيد عن الأصمعي يقال للقِدَّةِ التي تَضُمُّ العَرَاصيفَ : حُنْكة وحِناك .
الليث : يقال حَنَكَتُه السِّن إذا نبتت أسنانُه التي تسمى أسنان العقل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : جرَّذَه الدهر ودَلَكَه ووَعَسَه وحَنَّكه وعَرَكه ونَجَّذَه بمعنى واحد .
وقال الليث : يقولون : هم أهل الحُنْك والحِنْك والحَنَك والحُنْكة أي أهل السن
والتجارب . قال : والتَّحْنيك : أن تُحَنَّك الدابةَ : تَغرِز عوداً في حَنَكه الأعلى أو طرَف قرن حتى يُدْميه لحَدَثٍ يحدث فيه .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يُحنِّك أولاد الأنصار . قال : والتَّحْنِيك أن يَمْضُغ التمر ثم يَدْلِكه بحَنك الصبيّ داخلَ فيه ، يقال منه حَنَّكْتُه وحَنَكتُه فهو مَحْنوك ومُحَنَّك . قال ذلك شَمِر .
ويقال : اسْتَحْنك الرجل إذا اشتد أكْله بعد قِلَّة .
والحِناك : وثاق يُرْبَط به الأسير وهو غلٌّ كلما جُذِب أصاب حَنَكه .
وقال الراعي يَذكر رجلاً مأسوراً :
إذا ما اشتكى ظُلْمَ العشيرة عَضَّه
حِناكٌ وقَرّاصٌ شديد الشكائم
وقال أبو سعيد : يقال : أحنَكهم عن هذا الأمر إحناكا وأحكمَهم أي رَدَّهم .
قال : والحَنَكة : الرابية المشرفة من القُفِّ يقال : أَشرِف على هاتيك الحنكة ، وهي نحو الفَلَكَة في الغِلَظ .
وقال أبو خيرة : الحَنَك : آكام صغار مرتفعة كرِفعةِ الدّار المرتفعة ، وفي حجارتها رَخاوة وبياضٌ كالكَذَّان .
وقال النضر : الحَنَكة : تَلٌّ غليظ وطوله في السماء على وجه الأرض مثل طول الرَّزن وهما شيءٌ واحد .

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **النون**

**حنك** , **نكح** : (kullanılanlar).

**نكح** : Leys dedi: dersin ki: falan kimse bir kadını **نكحَ** eder, onu **يَنكِحُها** **نِكاحاً** (yani) onunla evlendiği zaman; ve onu **نكَحَها** (yani) onunla cima ettiği zaman, onu yine **ينكِحُها**; ve bunun gibi **دَحَمَها** ve **خَجَأَها**. A‘şâ, **نَكَحَ** “evlendi” mânasında şöyle dedi:

Komşu kadına yaklaşma; şüphesiz onun sırrı
Sana haramdır; öyleyse evlen yahut ebedî bekâr kal.

Dedi: ve **ناكحٌ** (هاء’sız) bir kadın: koca sahibi (olan). Ve şu beyti delil getirdi:

Günlerin dul (kadın) talipleri onu kuşattı da boşandı;
O gün onlardan koca sahibi olan kimse (boşandı).

Şiirde **ناكحة** da câiz olur.
Tırimmâh dedi:

Senin gibisine kadınlar ağladı;
Bakireden koca sahibine kadar.

Dedi: Adam bir kabileye talip olarak gelirdi; onların meclisinde ayağa kalkar da “**خِطْبٌ**” derdi; yani talip olarak geldim. Ona “**نِكْحٌ**” denirdi; yani biz seni evlendirdik.

Allah azze ve celle dedi: (**الزَّانِى لاَ يَنكِحُ إِلاَّ زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لاَ يَنكِحُهَآ إِلاَّ زَانٍ**) (**النُّور**: 3). Bunun te’vîli: zina eden, ancak zina eden bir kadınla evlenir; ve bunun gibi zina eden kadınla da ancak zina eden bir erkek evlenir.

Bir topluluk dedi ki: burada **النِّكاح**’ın mânası cinsel birleşmedir; onlara göre mânası: zina eden, ancak zina eden bir kadınla cima eder; zina eden kadına da ancak zina eden bir erkek cima eder. Dedi: Bu söz uzak (bir görüştür); çünkü Allah’ın kitabında **النِّكاح** zikrinden, evlendirme mânası dışında bir şey bilinmez. Allah تعالى dedi: (**وَأَنْكِحُواْ الأَيَامَى مِنْكُمْ**) (**النُّور**: 32). Bu, şüphesiz bir evlendirmedir.

Allah azze ve celle dedi: (**ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن**) (**الأحزَاب**: 49). Böylece evlilik akdinin **النِّكاح** diye adlandırıldığını bildirdi. Tefsirin çoğu: bu âyet, Medine’de fakir birtakım Müslümanlar hakkında indi; orada ücret alarak zina eden fahişeler vardı; onlarla evlenmeyi ve onların geçimini üstlenmeyi istediler; bunun üzerine Allah bunun haramlığını indirdi.

Denir ki: **نُكَحَةٌ** bir adam, **النِّكاح**’ı çok olan kimse olduğu zaman. Dedim: Arapların sözünde **النِّكاح**’ın aslı cinsel birleşmedir; evlenmeye **نِكاح** denildi; çünkü o, mubah cinsel birleşmenin sebebidir.

Ebû Zeyd dedi: denir ki: o, **نُكَحَة**’dır; **نُكَحاتٍ** bir kavimdendir; **النِّكاح**’ı şiddetli olduğu zaman.

Ve denir ki: yağmur yeri **نَكَحَ** etti; üzerine dayandığı zaman. Ve uyku gözünü **نَكَحَ** etti; ve yağmur yeri **ناكَ** etti. Ve uyku gözünü **ناكَ** etti; ona galip geldiği zaman.

**حنك** : denir ki: **حانِكٌ** ve **حالِكٌ** siyah; yani şiddetli siyahlık. Ve karganın **حَنَكُ**’u onun gagasıdır.

Ve **الحَنَك**: insanların bir topluluğu; bir beldeye otlak aramak için giderler, onu otlatırlar. Denir ki: **الأحْنَاكُ** bizim toprağımızda hiçbir şey bırakmadı; geçen toplulukları kastederler.

Ebû Nuhayle dedi:

Biz, ve biz idik, Necdî bir **حَنَكاً**;
Otlanan yaprağı otlak aradığımızda;
Ne taze bulduk ne de eğri-büğrü.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحَنَكُ**: aşağı (kısım); **الفُقْمُ**: ağzın üst (kısmı). Denir ki: onun **فُقْمِه**’inden tuttu.

Leys dedi: **الحَنَكانِ** üst ve alt (kısım) içindir. Onları ayırdıkları zaman, üst (kısım)a **حَنَك** demeye neredeyse hiç söylemezler.

Humeyd, fili vasfederek dedi:

Üst **الحَنَكُ** uzun, sarkık burunlu;
Alt **الحَنَكُ** ondan daha **أَفْقَمُ**.

Bununla iki **حَنَك**’ı kasteder.

Allah azze ve celle’nin sözü: (**لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إَلاَّ قَلِيلاً**) (**الإسرَاء**: 62).

Ferrâ dedi: der ki: onlara mutlaka galip geleceğim, azı hariç; yani korunmuş olanlar.

Muhammed b. Sellâm dedi: Yûnus’a bu âyet hakkında sordum; dedi ki: denir ki: sanki yerde ot var da çekirge onu **احتنَكه** etti; yani onu yiyip bitirdi. Ve onların birisi der ki: bir gem bulamadım da binitimi **احْتَنَكتُ**; yani onun **حَنَك**’ına bir ip attım ve onunla onu sevk ettim.

Ahfeş, تعالى’nin sözü hakkında: (**لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ**). Dedi: onları mutlaka kökünden kazıyacağım ve onları mutlaka kendime meylettireceğim. Ve falan kimsenin yanında olanı falan kimse **احتنَك** etti; yani hepsini aldı.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Zebân b. Seyyâr el-Fezârî’ye ait olarak ona okuttu:

Eğer Cümâh b. Ca‘fer ile şikâyet ediliyorsan,
Şüphesiz bizde gemleyenler ve **حانِك** vardır.

Dedi: **تُشْكى**: zan altında bırakılırsın. Ve **حانك**: gem ile **حنَك**’ını döven kimse.

Seleme, Ferrâ’dan: **حُنُك** bir erkek ve **حُنُكَة** bir kadın; ikisi de anlayışlı, akıllı oldukları zaman.

Dedi: **مُحَنَّك** bir adam; o, işlerin ısırdığı şeylerden hiçbir şeyin kendisinden hafif görülmediği kimsedir.

Ve **المُحْتَنِك**: aklı ve yaşı nihayete ermiş adam.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحُنُك**: akıllılar.

Ve **الحُنُك**: insanlardan yiyici (obur) bir zümre.

Ve **الحُنُك**: semer ağacı.

Dedim: **الحُنُك**: akıllılar; **حَنِيكٍ**’in çoğulu. Denir ki: **مَحْنوك** bir adam ve **حَنِيك** ve **مُحْتَنِك** ve **مُحْتَنَك**; akıllı olduğu zaman. Ve onun sözü: **الحُنُك**: insanlardan yiyiciler; **حانك**’ın çoğuludur; o da **حَنَك**’ıyla yiyen kimsedir. Ama **الحُنُك**: semer ağacı ise, **حِناكٍ**’ın çoğuludur.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **العَرَاصيفَ**’i bir araya toplayan kayışa **حُنْكة** ve **حِناك** denir.

Leys: denir ki: diş onu **حَنَكَتُه**; “akıl dişleri” diye adlandırılan dişleri bittiği zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: zaman onu **جرَّذَه** etti ve onu **دَلَكَه** etti ve onu **وَعَسَه** etti ve onu **حَنَّكه** etti ve onu **عَرَكه** etti ve onu **نَجَّذَه** etti; bir mânadadır.

Leys dedi: derler ki: onlar **الحُنْك** ve **الحِنْك** ve **الحَنَك** ve **الحُنْكة** ehlidir; yani yaş ve tecrübe ehlidir. Dedi: ve **التَّحْنيك**: biniti **تُحَنَّك** etmen; onun üst **حَنَك**’ına bir çubuk yahut boynuzun ucunu batırırsın; onda meydana gelen bir olay sebebiyle onu kanatıncaya kadar.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: Ensâr’ın çocuklarını **يُحنِّك** ederdi. Dedi: ve **التَّحْنِيك**: hurmayı çiğneyip sonra onu çocuğun **حَنَك**’ı ile, onun içine olacak şekilde ovmandır. Bundan: onu **حَنَّكْتُه** ve onu **حَنَكتُه** denir; o da **مَحْنوك** ve **مُحَنَّك** olur. Bunu Şemir söyledi.

Ve denir ki: adam **اسْتَحْنك** etti; azlıktan sonra yemesi şiddetlendiği zaman.

Ve **الحِناك**: esirin bağlandığı bir bağdır; o bir prangadır; her çekildiğinde onun **حَنَك**’ına isabet eder.

Râ‘î, esir edilmiş bir adamı anarak dedi:

Aşiretin zulmünden şikâyet edince onu ısırır;
Bir **حِناكٌ** ve şiddetli kayışlı bir **قَرّاصٌ**.

Ebû Sa‘îd dedi: denir ki: onları bu işten **أحنَكهم** etti; **إحناكا** ve **أحكمَهم**; yani onları geri çevirdi.

Dedi: ve **الحَنَكة**: sert taşlık yerden yüksekçe görünen tümsek; denir ki: şu **الحنكة**’ye yukarıdan bak; o, kalınlıkta **الفَلَكَة** gibidir.

Ebû Hayra dedi: **الحَنَك**: küçük, yüksekçe tümsekler; yüksek evin yüksekliği gibi; taşlarında gevşeklik ve **الكَذَّان** gibi beyazlık vardır.

Nadr dedi: **الحَنَكة**: kalın bir tepe; gökteki (yükseklikteki) uzunluğu, yer yüzünde **الرَّزن**’in uzunluğu gibidir; ikisi tek bir şeydir.
