# حوب (ح-و-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ayb (Ayn) bozulmuş süt demektir

- Harfler: ح - و - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حُوبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/siga/%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلًا | Aptalca tasarruf | 1 | 1 | [4:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/ayet/4:2.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Habes bozuk yemek demektir
2. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
3. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
4. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İyi
5. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Onların malları
6. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
7. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yaşlı adamdır
8. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
9. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حوب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [اثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md), [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md), [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md), [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) |
| Zıt Kök | [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zayıf ve muhtaç olanın hakkını çiğnemekten doğan ağır veballi günah, acıma ve korunma gerektiren zayıflık |
| Çekirdek Özet 2 | Yetimlerin mallarını haksızca tüketmenin ve emanete hıyanet etmenin doğurduğu büyük sorumluluk ve suç |
| Çekirdek Özet 3 | Sosyal ve hukuki korunmaya muhtaç kesimlerin haklarının gasp edilmesinin adaleti çökerten bir suç olarak tespiti |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel ve soyut bir günah algısına indirgeyip yetim ve zayıfların hak ihlaliyle olan doğrudan bağını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حوب kökünün ikili çekirdeği olan حو | Kuşatma, dönme, bir sınır çizerek kendine mal etme veya bir alanı çevirip kontrol altına alma hareketidir; [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md), [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md), [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) ve [حوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%8A.md) köklerinde de bu çerçeveleme ve yöneliş esastır. | ب | İçine girme, bir nesneye nüfuz etme ve yapışıp kalma anlamı katarak harici bir kuşatmayı şahsın vebaline, zayıfın hakkına doğrudan temas eden ağır bir yüke dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanın etrafını çevirme, koruma altına alma, dokunulmaz sınır veya mahremiyet belirleme hareketini temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı | İki unsuru birbirine raptetme, bağlama, yükün taşınan şeye yapışıp kalmasını sağlama hareketini gösterir. |
| ب | Ev, çadır | İç mekân, sığınak, barınma, koruma alanı veya bir varlığın kendi mahremiyet sahasını simgeler. |
| حوب | Çitle korunan sınıra kazık çakıp içeriye müdahale etmek | Korunması gereken mahrem ve zayıf bir sınıra haksızca nüfuz etmeyi, böylece failin boynuna çözülmez bir vebal ve günah bağı dolanmasını ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Deveyi sürmek, yöneltmek veya durdurup kontrol altına almak için çıkarılan sert men etme sesi ile bakıma muhtaç zayıf canın sergilediği çaresizlik ve inleme hali. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tufeyl el-Ganevî beytinde kökü iç sızlaması, keder ve acı anlamında kullanmıştır: فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ / من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî şairi Ferazdak bu kökten türeyen ismi annelik şefkati ve hakkı çiğnenemez zayıflık anlamında zikreder: فهب لي خنيساً واتخذ فيه منة / لحوبة أم ما يسوغ شرابها |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Tufeyl.

### Sami etimolojik katman

Arapça حوب kökü, genel Sami dillerinde borç, suçluluk, mahkûmiyet ve yükümlülük alanlarını karşılayan kök grubuyla doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede h-w-b veya h-y-b kök biçimi borçlu olmak, suçlu bulunmak ve cezaya müstahak olmak anlamındadır; aynı şekilde Süryanicede h-w-b kökü günah, borç, kusur ve mağlubiyet manalarını taşır. Arapçada bu kök bir yandan zayıflık, acınası muhtaçlık ve korunmaya muhtaç ana-bacı gibi zevî’l-erhâm bağlamını korurken, diğer yandan bu zayıflara karşı işlenen haksızlığın getirdiği ağır vebal ve cürüm manasında derinleşmiştir. Çekirdek anlam, kişinin üstlendiği fakat gereğini yapmayarak altında ezildiği ahlaki ve hukuki borç ilişkisidir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حوب | Korunmaya muhtaç zayıflık ile bu zayıflığa hıyanet etmenin doğurduğu ağır günah arasında çift yönlü semantik gelişim. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice h-w-b | Borçlanma, suçlu olma, günah ve tazmin yükümlülüğü anlamlarıyla tam bir kök ve anlam denkliği bulunur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında güvenilir fonetik ve morfolojik soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حوب | Anlamlı | Günah, vebal, zayıflık ve ihtiyaç | Zayıfın hakkını yemekten doğan büyük günah ve korunmaya muhtaç akraba anlamındadır. | Hedef köktür; Nisâ [4:2](https://lisan.digital/tr/ayet/4:2.md) ayetinde geçer. |
| [حبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%88.md) | Anlamlı | Emeklemek, bağışlamak ve yaklaşmak | Çocuğun yerde sürünerek ilerlemesi ve karşılıksız ihsanda bulunmak anlamlarını taşır. | Ortak zayıflık ve yaklaşma nüansı içerir; Kur’an’da geçmez. |
| [وحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| وبح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| بحو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [بوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%AD.md) | Anlamlı | Açığa vurmak ve geniş alan | Gizli bir şeyi meydana çıkarmak, avlu ve serbest kılınmış genişlik anlamındadır. | Zıddıyet ve dışa vurum yönü taşır; Kur’an’da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حوب | Merkez | Günah, haksızlık ve vebal | Savunmasızın hakkını çiğnemekten doğan, sızlatan ve vicdani ağırlığı yüksek olan vebaldir. | Zayıf ve himayeye muhtaç olanın malına el uzatmanın doğurduğu suç. |
| [اثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) | Komşu | Genel günah ve suç | Bilinçli olarak haktan geri durmak ve geciktirici günah işlemek yönü ağır basar. | Suçun faili haktan alıkoyan genel veballi yapısı. |
| [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) | Komşu | Ağır yük ve sorumluluk | Sırtta taşınan ağır bir yük gibi insanı ezen günah ve mesuliyettir. | Cezai sorumluluğun ağırlığına odaklanır. |
| [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Koparma ve cürüm | Bir hakkı veya hukuku zorla kesip koparma eylemini öne çıkarır. | Toplumsal sözleşmeyi ve emri çiğneyen kasıtlı eylem. |
| [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Sıkıntı ve darlık | İnsanı daraltan, manevra alanı bırakmayan günah ve zorluk halidir. | İçsel daralma ve kuşatılmışlık boyutu. |
| [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) | Zıt | İyilik, genişlik ve vefa | Hak sahibine hakkını tastamam vermek, şefkatle ve adaletle geniş davranmaktır. | Emanete sadakat ve zayıfı gözeterek adaleti ihsanla ifa etme hali. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حوب | Ağır vebal, zayıflık ve günah | Zayıfın hakkına el uzatmanın doğurduğu sızlatıcı suç ve borçluluk hali. | Kesin |
| Latince | Piaculum, delictum | Arınma gerektiren ağır cürüm, kabahat | Kutsal veya dokunulmaz bir sınıra tecavüzden doğan vebal boyutunu karşılar; merhamet boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Heinous sin, grave injustice, sacrilege | Ağır ve iğrenç günah, kutsala/dokunulmaza tecavüz | Zayıfın malını gasp etmenin doğurduğu ahlaki çirkinliği ve büyük vebali karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Schwere Sünde, Frevel | Ağır günah, hakka tecavüz suçu | Bir koruma altına alınmış hakka karşı işlenen küstahça haksızlığı belirtir. | Güçlü |
| Fransızca | Péché odieux, forfait | Nefret uyandıran suç, ağır vebal | Emanete hıyanetle işlenen alçakça cürmü ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حُوبًا | Zayıf ve yetim malını haksızca tüketmenin getirdiği büyük ve affedilmez günah | Yetim mallarının vasiler tarafından kendi mallarına katılarak hileyle yenilmesinin yasaklandığı hukuki bağlam (Nisâ [4:2](https://lisan.digital/tr/ayet/4:2.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah (kebîre) bahsi | Ayette geçen nitelemenin kebîre tanımına girip girmediği ve failin tövbesiz ahiretteki durumu. | Zayıfa yapılan haksızlığın ilahi adaletteki bağışlanamaz ağırlığı. |
| Fıkıh | Vesayet ve yetim malının korunması | Vasinin yetim malını kendi değersiz malıyla değiştirmesinin veya zimmetine geçirmesinin haramlığı ve tazmin hükmü. | Velayet hakkının kötüye kullanılmasının hukuki ve cezai müeyyidesi. |
| Tefsir | Hiyenat ve zulüm tahlili | Kelimenin Habeşçe veya erken Arap lehçelerinde büyük günah anlamına gelişi ve ayetteki tahzir vurgusu. | Yetim hakkı yemenin alelade bir günah değil, vicdanları sızlatan çirkin bir vebal oluşu. |
| Hadis | Dua ve istiğfar metinleri | Hz. Peygamber’in dualarında geçen vebalden bağışlanma talebi ve kadınların haklarına riayet uyarısı. | İnsanın boynuna dolanan geçmiş veballer ve korunmasız kadınların hakları. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki ve uhrevi mesuliyet | Ağır vebal | Arınmayı zorunlu kılan günah | Zayıfa karşı işlenen haksızlığın ilahi huzurda en ağır hesap konusu olmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Normatif hukuk ve metodoloji | Koruma normunun ihlali | Dokunulmazlık alanının tespiti | Hukuki ehliyeti tam olmayanların haklarının çiğnenmesini mutlak suç sayma ilkesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu otoritesi ve vesayet | Hukuk devletinin zafiyeti | Savunmasızın himayesi | Devletin ve toplumun en zayıf ferdini koruma görevini ihmal etmesinin yol açtığı meşruiyet kaybıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Emanet ve sermaye yönetimi | Haksız temellük ve gasp | Mülkiyet güvenliğinin temini | Emanet edilen sermayenin vekil tarafından usulsüzce eritilmesini önleyen yasaktır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korunum yasalarının tek taraflı ihlali (asimetrik kayıp) | Kapalı bir termodinamik veya korunumlu sistemde enerjinin/kütlenin rızasız ve dengesiz biçimde bir alt sistemden zorla çekilerek entropinin yıkıcı biçimde artırılması gibidir. | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Asimetrik güç ilişkisinde zayıfın sömürülmesi | Sosyoloji ve ceza hukukunda failin kendi avantajlı konumunu kullanarak iradesi ve savunması bulunmayan bireyin varlığını gasp etmesi haliyle örtüşür. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi herhangi bir dini günah veya genel ahlaki kusur gibi soyutlaştırarak yetim ve korunmaya muhtaç zayıflarla olan bağını koparmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yetim malını yemek, kendi kötü malını onların iyi malıyla takas etmek ve vesayeti sömürü aracına dönüştürmek suretiyle işlenen sistemsel ve sızlatıcı zulüm. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği hukuki ve iktisadi koruma kalkanını zayıflatmak; yetim hakkı ihlalini ferdi bir günah derekesine indirgeyerek toplumsal ve hukuki yaptırım boyutunu etkisiz kılmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam’ın mülkiyet ve vesayet hukukunda zayıfın korunmasını salt ahlaki bir tavsiye değil, çiğnenmesi durumunda en ağır ilahi vebal doğuran bir sınır olarak konumlandırdığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yetim haklarını, emanet malların idaresini, vesayet hukukunu ve aile içi zayıf fertlerin iktisadi güvenliğini düzenleyen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günah kavramının yalnızca ritüel ihmallerden ibaret olduğu yanılgısını yıkarak, en büyük günahların iktisadi sömürü ve zayıfın hakkına tecavüzle gerçekleştiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Zayıf, korunmasız ve muhtaç bir canın çaresizlik içindeki iniltisi ile dokunulmaz çitin içine haksızca el uzatıp vebali boyna bağlamak.
- Soyut anlam: Savunmasız fertlerin haklarını ve mallarını gasp etmenin vicdanda ve ilahi mizanda meydana getirdiği sızlatıcı, telafisi zor ağır vebal ve cürüm.
- Sistematik karşılık: Vesayet altındaki değerlerin vekil veya vasi tarafından asimetrik güç kullanılarak haksız biçimde zimmete geçirilmesini engelleyen mutlak hukuki ve ahlaki sınır.
- LaTeX modeli: $$V = \frac{\Delta M \cdot A}{\sigma}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V$ oluşan vebal ve suçun ağırlığını (حوب), $\Delta M$ haksız şekilde el konulan veya takas edilen mal/hak miktarını, $A$ fail ile kurban arasındaki güç asimetrisini, $\sigma$ ise kurbanın kendini koruma ve savunma kapasitesini temsil eder. Savunma kapasitesi sıfıra yaklaştıkça ($\sigma \to 0$), işlenen haksızlığın vebal değeri sonsuza doğru büyüyerek affedilmez büyük bir cürme dönüşür.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/ayet/4:2.md) — حُوبًا

وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا

Meal (IK): Yetimlere mallarını verin. Temizi murdara değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, büyük bir günahtır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ayb (Ayn) bozulmuş süt demektir. Kusurlu şey anlamındadır. Havb bozukluk anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والباء و واي معهما
ح ب و، ح و ب، ب و ح، ب ي ح، مستعملات
حبو:
الصَّبيُّ يَحْبُو قبل أن يَقومَ. والبعير يَحْبُو إذا عُقِلَ فيزحَفُ حَبْواً.
وحَبَت الأضلاع إلى الصُّلْب، وهو اتّصالُها. ويُقال لِلمَسايِلِ إذا اتّصل بعضُها ببعضٍ: حبا بعضُها إلى بعضٍ. قال:
تَحْبُو إلى أَصْلابه أمْعاؤُهُ.
قال أبو الدُّقَيْش: تحبو ههنا: تتّصِل. والمِعَى كُلُّ مِذْنبٍ بقرار الأرض، والمِذْنَبُ في سَنَد رمل. قال:
كأنَّ بينَ المِرْطِ والشُّفـوفِ		رملاً حبا من عَقَد العَزِيفِ
والعزيف من رمال بني سعد. وقال العجاج في الضلوع:
حابي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُورِ
والحُبْوَةُ: الثّوبُ الذي يُحْتَبَى به.
والحِياءُ: عطاءٌ بلا منّ ولا جزاء. حَبَوْتُه أَحْبُوُه حِباءً، ومِنه أُخِذَتِ المحاباةُ. قال:
اصِبْر يزيدُ فقد فارقْتَ ذامِـقَةٍ		واشكُرْ حبِاءَ الذي بالمُلْكِ حاباكا
والحَبِيُّ: سحابٌ فوق سحاب. وحَبَتِ السفينة إذا جَرَتْ. قال:
فهو، إذا حبا، له حَبِيُّ
أي: اعترض له موجٌ: وحبالك الشيء، أي: اعترض.
حوب:
الحَوْبُ: زَجْرُ البَعير ليَمْضِي، وللنّاقة: حلٍ، والعربُ تَجرُّه ولو رُفِع أو نُصِب لجاز، لأنّ الزّجْرَ والأصوات والحكايات تُحَرَّك أواخِرُها على غير إعرابٍ لازم، وكذلك الأدوات التي لا تتمكّن في التّصريف، فإذا حوّل منه شيءٌ إلى الأسماء حُمل عليه الألف واللام وأُجْرِيَ مُجرَى الاسم كقوله
والحَوْبُ لمّا لم يُقَلْ والحلُّ
والحَوْبةُ والحَوْبُ: الإِيوان، والحَوْبة أيضاً: رِقَّةُ فؤاد الأمّ. قال:
لِحَوْبِة أمٍّ ما يَسوغُ شَرابُها
والحَوٍباءُ: رُوعُ القلب. قال:
ونفسٍ تجود بحوبائها
والتَّحَوُّبُ: شدّة الصيّاح والتضرّع. قال:
وسَرَّحَتْ عنهُ إذا تَحَوَّبا
والحُوبُ: الإثمُ الكبير. وحابَ حَوْبَةً.
والحَوْبَةُ: الحاجةُ. والمُحَوَّبُ: الّذي يذهبُ مالُه ثمّ يعود.
وحافرٌ حَوْأَبٌ وَأْبٌ: مقعّب.
والحَوْأَبُ: موضعُ بئرٍ وذلك حيثُ نبحتِ الكلابُ على عائشةَ مُقْبَلَها إلى البصرة.
بوح:
البَوْحُ: ظهور الشّيء. يقال. باح به صاحبُه بَوْحاً وبؤوحاً. قال:
وبُحْتَ اليومَ بالأمرِ الّ		ذي قد كنت تُخْفـيه
ويُقال للرّجل البَؤُوح: بَيِّحان بما في صدره.
والباحَةُ: عَرْصَةُ الدّار. وفي الحديث: " نَظِّفوا أَفْنِيَتَكُمْ ولا تَدَعُوها كباحة اليهود" .
والإِباحةُ: شبه النُّهْبَى. استباحُوه: انتهبُوه.
بيح:
البِيَاُح: ضربٌ من السّمك صغارٌ أمثال شِبْرٍ. وهو أطيبُ السَّمَك. قال.
يا رُبَّ شيخٍ من بني رَباحِ
إذا امتلا البطنُ من البياحِ
صاح بليلٍ أنكَرْ الصـيِّاحِ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الباء** ve **واي** onlarla birlikte

**ح ب و**، **ح و ب**، **ب و ح**، **ب ي ح**; kullanılagelenler

**حبو**:
Çocuk, kalkmadan önce **يَحْبُو**. Ve deve, bağlandığı zaman **يَحْبُو**; böylece **حَبْواً** sürünür.
Ve kaburgalar bele doğru **حَبَت**; bu, onların bitişmesidir. Ve oluklara, bazısı bazısına bitiştiği zaman şöyle denir: “bazısı bazısına **حبا**.” Dedi ki:
“Bağırsakları onun omurlarına doğru **تَحْبُو**.”
Ebû’d-Dukayş dedi: **تحبو** burada: bitişir. Ve **المِعَى**, yerin tabanında bulunan her **مِذْنب**dir; **المِذْنَب** ise kum yığınının yamacındadır. Dedi ki:
“Sanki **المِرْط** ile **الشُّفـوف** arasında, **عَقَد العَزِيف**’den **حبا** etmiş bir kum (vardır).”
Ve **العزيف**, Benî Sa‘d’ın kumlarındandır. Ve el-‘Accâc kaburgalar hakkında dedi ki:
“**حابي** **الحُيُودِ**; **فارِضِ الحُنْجُورِ**.”
Ve **الحُبْوَةُ**: onunla **يُحْتَبَى** olunan elbise.
Ve **الحِياءُ**: minnet ve karşılık olmaksızın bir bağış. “Ona **حَبَوْتُه**; onu **أَحْبُوُه** **حِباءً** (olarak)” (denir); ve bundan **المحاباةُ** alınmıştır. Dedi ki:
“Sabret, Yezîd; çünkü sen **ذامِـقَةٍ**’den ayrıldın; ve mülkte seni **حاباكا** edenin **حبِاءَ**sını şükret.”
Ve **الحَبِيُّ**: bulut üstünde bir bulut. Ve gemi, yürüdüğü zaman **حَبَت**. Dedi ki:
“İşte o, **حبا** ettiği zaman, onun için **حَبِيُّ** vardır.”
Yani: ona bir dalga karşı çıktı; ve “şeyi **وحبالك**” yani: karşı çıktı.

**حوب**:
**الحَوْبُ**: devenin yürümesi için sürülmesi; dişi deve için: **حلٍ**. Ve Araplar onu (sonunu) çekerek söyler; ister merfû ister mansûb kılınsa câiz olur; çünkü sürme (zecer), sesler ve hikâyeler, sonları zorunlu bir i‘râb üzere olmaksızın harekelenir; ve yine, tasrîfte yerleşik olmayan edatlar da böyledir. Artık ondan bir şey isimlere çevrilince, ona **الألف** ve **اللام** yüklenir ve isim yürüyüşünce yürütülür; şu sözü gibi:
“Ve **الحَوْبُ**; ‘denilmediği zaman’ ve **الحلُّ**.”
Ve **الحَوْبةُ** ve **الحَوْبُ**: eyvan. Ve **الحَوْبةُ** ayrıca: annenin gönlünün inceliği. Dedi ki:
“Bir annenin **لِحَوْبِة**si için; onun içeceği boğazdan kolay geçmez.”
Ve **الحَوٍباءُ**: kalbin ürpermesi. Dedi ki:
“Ve bir nefis ki **بحوبائها** cömertlik eder.”
Ve **التَّحَوُّبُ**: çığlığın şiddeti ve yalvarma. Dedi ki:
“Ve ondan salıverdi; **تَحَوَّبا** ettiği zaman.”
Ve **الحُوبُ**: büyük günah. Ve “**حابَ** **حَوْبَةً**” (denir).
Ve **الحَوْبَةُ**: ihtiyaç. Ve **المُحَوَّبُ**: malı gidip sonra geri dönen kimse.
Ve bir toynak: **حَوْأَبٌ** **وَأْبٌ**; köşeli (muka‘‘ab).
Ve **الحَوْأَبُ**: bir kuyu yeridir; bu, Âişe’nin Basra’ya gelişinde köpeklerin ona havladığı yerdir.

**بوح**:
**البَوْحُ**: şeyin ortaya çıkması. Denir: sahibi onunla **باح**; **بَوْحاً** ve **بؤوحاً** (olarak). Dedi ki:
“Bugün, gizlemekte olduğun iş ile **وبُحْتَ**.”
Ve adama **البَؤُوح** denir: göğsünde olanı **بَيِّحان** (olarak).
Ve **الباحَةُ**: evin avlusu. Ve hadiste: “Avlularınızı temizleyin ve onları Yahudilerin **باحة**si gibi bırakmayın.”
Ve **الإِباحةُ**: yağmaya benzer. “Onu **استباحُوه**”: onu yağmaladılar.

**بيح**:
**البِيَاُح**: küçük, bir karış gibi olan bir çeşit balık. Ve o, balığın en lezzetlisidir. Dedi:
“Nice ihtiyar vardır, Benî Rabâh’tan;
Karın **البياحِ**’tan dolduğu zaman,
Geceleyin, çığlığı yadırganan bir çığlıkla bağırdı.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحوبُ: بالضم: الإثم؛ والحابُ مثلهز ويقال: حُبْتَ بكذا أي أثِمْتَ، تحوب حَوْباً وحَوْبَةً وحِيَابَةً. وفلان أَعَقُّ وأحوبُ. وإن لي حَوْبَةً أعولُها، أي ضَعَفَةً وعيالاً.
ابن السكيت: لي في بني فلان حُوبَةٌ، وبعضهم يقوله حِيبَةً فتذهب الواو إذا انكسر ما قبلها. وهي كل حُرْمَةٍ تضيع من أمٍّ أو أختٍ أو بنتٍ أو غير ذلك من كل ذات رَحِمٍ. قال: وهي في موضعٍ آخَرَ الهَمُّ والحاجَةُ. وأنشد للفرزدق:
فهَبْ لي خُنَيْساً واتَّخِذْ فيه مِنَّةًلِحَوْبَةِ أمٍّ ما يَسوغُ شَرابُهـا
وقال أبو كَبير في الحِيبَةِ:
ثم انْصَرَفْتُ ولا أَبُثُّـكَ حِـيبَـتـيرَعِشَ العِظامِ أَطيشُ مَشْيَ الأَصْوَرِ
ويقال: ألحق الله به الحَوْبَةَ، أي المَسْكَنَةَ والحاجة. وقولهم: إنما فلانٌ حَوْبَةٌ، أي ليس عنده خيرٌ ولا شرٌّ. وفي نوادر أبي زيد: الحُوبة: الرجل الضعيف، والجمع الحُوَبُ. والحَوباء: النفْس، والجمع الحَوْباواتُ. وحَوْبُ: زَجْرٌ للإبل، فيه ثلاث لغات حَوْبُ وحَوْبَ وحَوْبِ. تقول منه حوَّبْتُ بالإِبل. وفلان يتحوَّبُ من كذا، أي يتأثَّم. والتحوُّبُ أيضاً: التوجُّعُ والتحزُّنُ. قال طُفَيلٌ:
فذوقوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّـرٍمن الغَيظِ في أكبادِنا والتَحَوُّبِ
ويقال لابن آوى: هو يَتَحَوَّبُ، لأنَّ صوته كذلك، كأنه يتضوّر.

##### Türkçe

**الحوبُ**: zamme ile: günah; **الحابُ** da onun gibidir. Ve denilir: **حُبْتَ** bununla, yani günah işledin; **تحوب** **حَوْباً** ve **حَوْبَةً** ve **حِيَابَةً** (olarak). Ve falan kimse daha çok ana-babaya asi ve daha çok günahkârdır. Ve muhakkak benim **حَوْبَةً** (vardır) onu geçindiririm, yani zayıflar ve bakmakla yükümlü olunanlar.

İbnü’s-Sikkît: Benim falan oğullarında **حُوبَةٌ** vardır; ve onların bazısı onu **حِيبَةً** der; böylece kendisinden önceki kırıldığında (kesreli olduğunda) vav gider. Ve o, anneden yahut kız kardeşten yahut kızdan yahut rahim sahibi her birinden başka bunun dışındaki her birinden, zayi olan her bir hürmettir. Dedi: Ve o, başka bir yerde **الهَمُّ** ve **الحاجَةُ** (dır). Ve el-Ferazdak’a ait olarak inşad etti:
فهَبْ لي خُنَيْساً واتَّخِذْ فيه مِنَّةًلِحَوْبَةِ أمٍّ ما يَسوغُ شَرابُهـا

Ve Ebû Kebîr **الحِيبَةِ** hakkında dedi:
ثم انْصَرَفْتُ ولا أَبُثُّـكَ حِـيبَـتـيرَعِشَ العِظامِ أَطيشُ مَشْيَ الأَصْوَرِ

Ve denilir: Allah ona **الحَوْبَةَ**yı ilhak etti, yani yoksulluk ve ihtiyaç. Ve onların sözü: ancak falan kimse **حَوْبَةٌ**dur, yani onun yanında ne hayır vardır ne şer. Ebû Zeyd’in nevâdirinde: **الحُوبة**: zayıf adam; cem‘i **الحُوَبُ**. Ve **الحَوباء**: nefis; cem‘i **الحَوْباواتُ**. Ve **حَوْبُ**: develer için bir azarlamadır; onda üç lugat vardır: **حَوْبُ** ve **حَوْبَ** ve **حَوْبِ**. Ondan (şöyle) dersin: develerle **حوَّبْتُ**. Ve falan kimse şundan **يتحوَّبُ**, yani günah işler. Ve **التحوُّبُ** da: acı duyma ve hüzünlenmedir. Tufeyl dedi:
فذوقوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّـرٍمن الغَيظِ في أكبادِنا والتَحَوُّبِ

Ve çakala denilir: o **يَتَحَوَّبُ**; çünkü onun sesi böyledir; sanki kıvranır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والواو وما معهما من الحروف في الثلاثي)
  (حوي) الحاء والواو وما بعده معتلٌّ أصل واحد، وهو الجمع يقال حوَيْتُ الشيءَ أحويه حَيَّاً([1])، إذا جمعتَه. والحَوِيَّة: الواحدةُ من الحوايا، وهي الأمعاء، وهي من الجمع. ويقولون للواحدة حاوياء. قال:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])  والحَوِيَّةُ: كساءٌ يحوَّى حولَ سَنام البعير ثم يُركَب. والحيُّ من أحياء العرب. والحِواء: البيت الواحد، وكلُّه من قياس الباب.
  (حوب) الحاء والواو والباء أصلٌ واحد يتشعّب إلى إثم، أو حاجة أو مَسكَنة، وكلها متقاربة. فالحُوبُ والحَوْب: الإثم. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2]، و﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. والحَوْبة: ما يَأثم الإنسانُ في عقوقه، كالأمِّ ونحوها. وفلان يتحوّب من كذا، أي يتأثم. وفي الحديث: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". ويقال التحوُّب التَّوجُّع. قال طُفيل:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])  ويقال: أَلْحَقَ [الله([5])] به الحَوْبة، وهي الحاجةُ والمَسْكنة.
  فإنْ قيل: فما قياس الحَوْباء، وهي النَّفس؟ قيل لـه: هي الأصلُ بعينه؛ لأنّ إشْفَاق([6]) الإنسان على نفسه أغلبُ وأكثر.
  فأما قولهم في زجر الإبل. حُوْبُِ، فقد قُلْنا إنّ هذه الأصوات والحكاياتِ ليست مأخوذةً من أصلٍ. وكلُّ ذي لسانٍ عربيٍّ فقد يمكنه اختراعُ مثل ذلك، ثم يكثُرُ على ألسنة الناس.
  فأمّا الحَوأب فهو مذكور في بابه([7]).
  (حوت) الحاء والواو والتاء أصلٌ صحيح منقاس، وهو من الاضطراب والرَّوَغان، فالحُوت العظيم من السّمَك، وهو مضطربٌ أبداً غير مستقرّ. والعرب تقول: حاوَتَنِي فلانٌ، إذا راوغَني. ويُنشَد هذا البيت:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])  (حوث) الحاء والواو والثاء قِيلٌ غيرُ مطَّردٍ ولا متفرّع. يقولون: إنّ الحَوْثَاءَ الكبدُ وما يليها. وينشدون:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  وجاريةٌ حَوْثاء: سمينة. قال:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  وتركهم حَوْثاً بَوْثاً. إذا فرَّقَهم. وكل هذا متقاربٌ في الضّعف والقِلّة، ويقولون اسْتَبَثْتُ الشيءَ واستَحثْتُه، إذا ضاع في ترابٍ فطلبتَه.
  (حوج) الحاء والواو والجيم أصلٌ واحد، وهو الاضطرار إلى الشيء، فالحاجة واحدة الحاجات. والحَوْجاء: الحاجة. ويقال أحْوَجَ الرّجُلُ: احتاجَ. ويقال أيضاً: حاجَ يَحُوج([10])، بمعنى احتاجَ. قال:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])  فأمَا الحاجُ فضربٌ من الشَّوك، وهو شاذٌّ عن الأصل.
   (حوذ) الحاء والواو والذال أصلٌ واحد، وهو من الخفّة والسُّرعة وانكماشٍ([12]) في الأمر. فالإحْواذ السَّير السريع. ويقال حاذَ الحمارُ أُتُنَه يحُوذها، إذا ساقَها بعُنْف. قال العجاج:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  والأحوذيُّ: الخفيف في الأمور، الذي حَذِقَ الأشياءَ وأتْقَنَها. وقالت عائشة في عمر: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". والأحوذِيّان: جناحا القطاة. قال:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  ومن الباب استحوَذَ عليه الشيطان، وذلك إذا غَلَبَه وساقَه إلى ما يريد من غَيِّه.
      ومن الشاذّ عن الباب أيضاً أنهم يقولون: هو خفيفُ الحاذِ. ويُنشِدون:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])  ومن الشاذّ عن الباب: الحاذُ، وهو شجرٌ.
  (حور) الحاء والواو والراء ثلاثة أصول: أحدها لون، والآخَر الرُّجوع، والثالث أن يدور الشيء دَوْراً.
  فأما الأول فالحَوَر: شدّةُ بياض العينِ في شدّةِ سوادِها. قال أبو عمرو: الحَوَر أن تسودَّ العين كُلُّها مثلََُ الظباء والبقر. وليس في بني آدمَ حَوَرٌ. قال وإنما قيل للنساء حُورُ العُيون، لأنهن شُبِّهن بالظِّباء والبقر قال الأصمعيّ: ما أدري ما الحَوَر في العين. ويقال حوّرت الثيابَ، أي بيّضْتُها، ويقال لأصحاب عيسى عليه السلامُ الحواريُّون؛ لأنهم كانوا يحوِّرون الثِّياب، أي يبيّضونها. هذا هو الأصل، ثم قيل لكلِّ ناصر حَوَاريٌّ. قال رسول الله صلى الله عليه وآله: "الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي". والحَوَاريّات: النِّساء البيض. قال:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])  والحُوَّارَى من الطَّعام: ما حُوِّر، أي بُيِّض. واحورَّ الشيءُ: ابيضّ، احوراراً. قال:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])  أي المبيَّضَة بالسَّنَام. وبعضُ العرب يسمِّي النَّجم الذي يقال لـه المشترِي "الأحورَ".
  ويمكن أن يحمل على هذا الأصل الحَوَرُ، وهو ما دُبِغ من الجلود بغير القَرَظ ويكون ليِّنا، ولعل ثَمَّ أيضاً لوناً. قال العجّاج:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])  يقول: هذا البازي يمزّق أوساطَ الطير، كأنه يَمْزِق بها حَوَراً، أي يُسرع في تمزيقها.
  وأمّا الرجوع، فيقال حارَ، إذا رجَع. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. والعرب تقول: "الباطلُ في حُورٍ" أيْ رَجْعٍ ونَقْصٍ، وكلُّ نقص ورجوع حُورٌ. قال:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  والحَوْر: مصدر حار حَوْراً رَجَع. ويقال: " [نعوذ بالله([20])] من الحَوْر بعد الكَوْر". وهو النُّقصان بعد الزيادة.
  ويقال: "حارَ بعد ما كارَ([21])". وتقول: كلَّمتُه فما رجَعَ إليّ حَوَاراً وحِوَاراً ومَحُورَةً وحَوِيراً.
  والأصل الثالث المِحْور: الخشبةُ التي تدور فيها المَحَالة. ويقال حَوّرْتُ الخُبْزَةَ تحويراً، إذا هيّأتها وأدَرْتَها لتضعَها في المَلَّة.
  ومما شذَّ عن الباب حُِوار الناقة، وهو ولدُها.
  (حوز) الحاء والواو والزاء أصلٌ واحد، وهو الجمع والتجمّع، يقال لكلِّ مَجْمَعٍ وناحيةٍ حَوْزٌ وحَوْزَة. وحَمَى فلانٌ الحَوْزَة، أي المَجْمع والناحية. وجعلته للمرأةُ مثلاً لما ينبغي أن تحمِيَه وتمنعَه، فقالت:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])  ويقال تَحوّزَت الحيةُ، إذا تلوّتْ. قال القُطامي:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])  وكلُّ مَن ضمَّ شيئاً إلى نفسه فقد حازَهُ حَوْزاً. ويقال لطبيعة الرجُل حَوْزٌ. والحُوزِيُّ من الناس: الذي يَنْحازُ عنهم ويعتزلهم. ويروى بيت العجّاج:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  وهو الحِمار يجمع أتُنَهُ ويسوقُها. والأحْوَزِيُّ من الرجال مثل الأحوذيّ والقياس واحد.
  (حوس) الحاء والواو والسين أصلٌ واحد: مخالطة الشيء ووطؤُه. يقال حُسْتُ الشيءَ حَوْساً. والتحوُّس، كالتردّد في الشيء، وهو أنْ يُقِيم مع إرادة السفَر، وذلك إذا عارضَه ما يشغلُه. قال:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  ويقال الأحْوسُ الدائم الركْض([26])، والجريءُ الذي* لا يهوله شيء. قال:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  وهو حوّاس بالليل.
  (حوش) الحاء والواو والشين كلمة واحدةٌ. الحُوش الوَحْش. يقال للوحشيِّ حُوشِيٌّ. وقال عمرُ في زهيرٍ: "كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه". قال القتبيّ: الإبل الحُوشيّة منسوبةٌ إلى الحُوش، وإنها فُحولُ نَعَم الجِنِّ، ضَرَبتْ في بعض الإبل فنُسِبتْ إليها. قال رؤبة:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  وأظنُّ أنَّ هذا من المقلوب، مثل جَذَبَ وجَبَذَ. وأصل الكلمة إن صَحّت فمن التجمُّع والجَمْع، يقال حُشْتُ الصّيدَ وأَحَشْتُه، إذا أخذْتَه من حَوَالِه([29]) وجمعتَه لتَصْرفه إلى الحِبالة. واحتَوَشَ القومُ فلاناً: جعَلُوه وَسْطهم. ويقال تَحَوَّشَ عنِّي القوم: تنحَّوا. وما ينحاش فلانٌ مِن شيءٍ، إذا لم يتجمَّعْ له؛ لقلّة اكتراثِه به. قال:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])  ويقال إنّ الحُوَاشَةَ الأمْرُ يكون فيه الإثمُ؛ وهو من الباب، لأن الإنسان يتجمَّع منه ويَنْحاش. وأنشد:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])  ويقال الحُواشَة الاستحياء؛ وهو من الأصل، لأن المستحيي يتجمَّع من الشيء. والحَوْشُ: أن يأكل الإنسانُ من جوانب الطعام حتى يَنْهَكه([32]). والحائِش: جماعة النَّخْل، ولا واحدَ له.
  (حوص) الحاء والواو والصاد كلمة واحدةٌ تدلُّ على ضِيق الشيء. فالحَوْص الخِياطة؛ حُصْت الثّوبَ حَوْصاً، وذَلك أن يُجمَع بين طرَفَيْ ما يُخاط. والحَوَصُ: ضِيقُ مُؤْخِر العينين في غَوْرها. ورجلٌ أحوص. ويقال بل الأحوص الضيِّق إحدى العَينَيْن.
  (حوض) الحاء والواو والضاد كلمةٌ واحدةٌ، وهو الهَزْم في الأرض. فالحَوْض حَوْض الماء. واستَحْوَضَ الماءَ: اتَّخَذ لنفسه حَوْضاً. والمُحَوَّض، كالحوض يُجعل للنخلة تشربُ منه. ويقال فلانٌ يُحوِّض حَوَاليْ فُلانة، إذا كان يهواها. ويقال للرّجل المهزوم الصَّدْرِ: حوض الحِمار؛ وهو سَبٌّ.
  (حوط) الحاء والواو والطاء كلمةٌ واحدة، وهو الشيء يُطِيفُ بالشيء. فالحَوْط مِن حاطَه حَوْطاً. والحِمار يَحُوط عانَتَه: يجمعُها. وحَوَّطت حائطاً. ويقال إنَّ الحُوَاطَةَ([33]) حَظِيرةٌ تتَّخذ للطعام. والحَوْطُ: شيءٌ مستدير تعلقهُ([34]) المرأةُ على جَبِينها، مِن فِضَّة.
   (حوق) الحاء والواو والقاف أصلٌ واحد يقْرُب من الذي قبلَه. فالحََُوق: ما استدارَ بالكَمَرة. والحَوْق: كَنْس البَيت. والمِحْوَقة: المِكْنَسة. والحُواقَة: الكُنَاسَة.
  (حوك) الحاء والواو والكاف، ضمُّ الشيء إلى الشيء. ومن ذلك حَوْك الثَّوْبِ والشّعر.
  (حول) الحاء والواو واللام أصلٌ واحد، وهو تحرُّكٌ في دَوْرٍ. فالحَوْل العام، وذلك أنه يَحُول، أي يدور. ويقال حالتِ الدّارُ وأحالَتْ وأحْوَلتْ: أتى عليها الحول. وأحْوَلْتُ أنا بالمكان وأحَلْتُ، أي أقمتُ به حَوْلاً. يقال حال الرجل في متنِ فرسه يَحُول حَوْلاً وحُؤُولاً، إذا وثَبَ عليه، وأحال أيضاً. وحال الشخصُ يَحُول، إذا تحرَّك، وكذلك كلُّ متحوِّلٍ عن حالة. ومنه قولهم استَحَلْتُ الشخصَ، أي نظرتُ هَلْ يتحرَّك. والحِيلَة والحَويلُ والمُحاوَلَة مِنْ طَريقٍ واحد، وهو القياسُ الذي ذكرناه؛ لأنه يدور حوالَيِ الشيء ليُدْرِكَه. قال الكميت:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])  ذات اسمَين: رَخمة؛ لأنها رخَمَةٌ وأَنُوق. تحمَّق وهي ذاتُ حِيلةٍ؛ لأنها تكون بأعالي الجبال، وتَقْطَع في أول القواطِع وترجعُ في أوَّلِ الرَّواجع وتحبُّ ولدها وتَحضُن بيضَها، ولا تمكِّن إلا زوجَها([36]). والحُوَلاء: ما يخرج من الولد؛ وهو مُطيفٌ.
  (حوم) الحاء والواو والميم* كلمةٌ واحدة تقرُب من الذي قبلها، وهو الدَّوْر بالشيء يقال حام الطائرُ حَوْلَ الشيءِ يحوم. والحَوْمَةُ: مُعظَم القتال، وذلك أنهم يُطِيف بَعضُهم بِبَعض. والحَوْم: القطيع الضَّخم من الإبل. والحَوْمانة: الأرض المستديرة، ويقال يُطيفُ بها رمل.
-------------------------------------------------ـ
([1]) يقال حواه حيا، وحواية كسحابة.
([2]) لجرير في ديوانه 83 واللسان (حوى). وانظر ما سيأتي في (فح).
([3]) قرأ الجمهور بضم الحاء، والحسن بفتحها.
([4]) ديوان طفيل 14 والمجمل واللسان (حوب).
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل: "اشتقاق" تحريف.
([7]) سيذكره في باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف.
([8]) أنشده في المجمل واللسان (حوت). والثوية، بفتح فكسر، ويقال أيضاً بالتصغير: موضع قريب من الكوفة.
([9]) قبله كما في اللسان (حوث): * إنا وجدنا لحمها طريا *
([10]) يقال حاج يحوج ويحيج.
([11]) للكميت بن معروف الأسدي، كما في اللسان. ويروى: "وحجت" بالكسر.
([12]) في الأصل: "والكماش".
([13]) ديوان العجاج 71. وأنشده في اللسان (حوذ) بدون نسبة.
([14]) البيت بتمامه كما في اللسان:
على أحوذيين استقلت عليهما *** فما هي إلا لمحة فتغيب([15]) هو كما قيل: "سيد القوم خادمهم". والبيت في اللسان (حوذ).
([16]) لأبي جلدة اليشكري، كما في اللسان والمؤتلف والمختلف للآمدي 79. وهو في الأخير برواية: "فقل لنساء المصر".
([17]) الرجز لأبي مهوش الأسدي، كما في اللسان. وترجمة أبي المهوش في الخزانة (3: 86). وورد: ترخيم وردة، وهي امرأته.
([18]) ديوان العجاج 17 واللسان (مزق، حور).
([19]) لسبيع بن الخطيم. وصدره كما في اللسان:
* واستعجلوا عن خفيف المضغ فازدردوا *
([20]) التكملة من المجمل واللسان.
([21]) في الأصل: "كان" تحريف، وإنما هي كار، بمعنى زاد.
([22]) البيت في اللسان (حوز، أيا).
([23]) يصف عجوزاً استضافها فجعلت تروغ عنه. ضفت الرجل: نزلت به ضيفا. والبيت في الديوان 52 واللسان (حوز، ضيف). ورواية الديوان:
فردت سلاماً كارها ثم أعرضت *** كما انحاشت الأفعى مخافة ضارب([24]) ديوان العجاج 71 واللسان (حوز). وقد سبق في مادة (حوذ).
([25]) صدر بيت للمتلمس (حوس). وعجزه: * فالدار قد كادت لعهدك تدرس *
([26]) في الأصل: "الدائم الركض والجري الركض". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([27]) البيت في المجمل واللسان (حوس).
([28]) ديوان رؤبة 78 والحيوان (1: 155/ 6: 218) واللسان (حوش).
([29]) يقال من حواله وحواليه، وحوله وحوليه.
([30]) لذي الرمة في ديوانه 454 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574).
([31]) روايته في اللسان (حوش):
غشيت حواشة وجهلت حقاً *** وآثرت الغواية غير راض([32]) في الأصل: "حتى ينكهه"، صوابه من المجمل.
([33]) في الأصل: "الحوصة"، صوابه من المجمل واللسان.
([34]) في الأصل: "تعلقها".
([35]) في الحيوان (7: 18) واللسان (حول): "كيسة الحويل".
([36]) انظر الحيوان (7: 19).
ـ

##### Türkçe

(حarf **الحاء** ve **الواو** ve onlarla birlikte olan harfler babı, üçlüde)

  (**حوي**) **الحاء** ve **الواو** ve ondan sonrası illetli; tek bir asıl(=kök)tır; o da toplamadır. Denir: **حوَيْتُ** şeyi **أحويه** **حَيَّاً**([1]), onu topladığın zaman. Ve **الحَوِيَّة**: **الحوايا**’dan bir tek(=bir tanesi); o da bağırsaklardır; ve o, toplamadan(=cem‘den)dir. Ve bir tekine **حاوياء** derler. Dedi:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])
Ve **الحَوِيَّةُ**: devenin hörgücünün etrafına sarılıp sonra üzerine binilen bir örtü. Ve **الحيُّ**: Arapların kabilelerinden bir kabile. Ve **الحِواء**: tek ev; ve hepsi babın kıyasındandır.

  (**حوب**) **الحاء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; günaha yahut ihtiyaca yahut yoksulluğa dallanır; hepsi de birbirine yakındır. İşte **الحُوبُ** ve **الحَوْب**: günah. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2], ve ﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. Ve **الحَوْبة**: insanın ona karşı nankörlüğünde günaha girdiği şey; anne gibi ve benzeri. Ve falan kimse şundan **يتحوّب**; yani günah sayar. Hadiste: “ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي”. Ve denir: **التحوُّب** acı duyma(=sızlanma). Tufeyl dedi:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])
Ve denir: [**الله**([5])] ona **الحَوْبة**’yi ilhak etti; o da ihtiyaç ve yoksulluktur.

  Eğer denilirse: Peki **الحَوْباء**’nın kıyası nedir; o da nefistir? Ona denir ki: O, aynen asıldır; çünkü insanın kendi nefsi üzerine **إشْفَاق**([6])ı daha galip ve daha çoktur.

  Ama onların develeri sürmede söyledikleri **حُوْبُِ** sözüne gelince: Biz demiştik ki bu sesler ve taklitler bir asıldan alınmış değildir. Ve Arap dili sahibi olan herkesin bunun benzerini icat etmesi mümkündür; sonra insanların dillerinde çoğalır.

  Ama **الحَوأب** ise, babında zikredilmiştir([7]).

  (**حوت**) **الحاء** ve **الواو** ve **التاء** sahih, kıyasa uygun bir asıldır; o da çalkantı ve kaypaklıktandır. İşte **الحُوت**: balıktan büyük olan; o, daima çalkantılıdır, yerleşik değildir. Ve Araplar der: falan kimse bana **حاوَتَنِي**, beni oyalayıp kaçamak yaptıysa. Şu beyit okunur:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])

  (**حوث**) **الحاء** ve **الواو** ve **الثاء**: düzenli olmayan ve dallanmayan bir söz(=rivayet)tir. Derler ki: **الحَوْثَاءَ** karaciğer ve onun yanı başıdır. Ve şu beyiti okurlar:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  Ve **جاريةٌ حَوْثاء**: semiz. Dedi:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  Ve onları **حَوْثاً بَوْثاً** bıraktı: onları dağıttığı zaman. Ve bütün bunlar zayıflık ve azlıkta birbirine yakındır. Ve derler: **اسْتَبَثْتُ** şeyi ve **استَحثْتُه**, toprakta kayboldu da onu aradığım zaman.

  (**حوج**) **الحاء** ve **الواو** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da şeye mecbur kalmadır. İşte **الحاجة**: ihtiyaçların bir teki. Ve **الحَوْجاء**: ihtiyaç. Ve denir: adam **أحْوَجَ**: ihtiyaç duydu. Ve ayrıca denir: **حاجَ يَحُوج**([10]), ihtiyaç duydu anlamında. Dedi:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])
Ama **الحاجُ** ise, diken türünden bir şeydir; asıldan şâzdır.

   (**حوذ**) **الحاء** ve **الواو** ve **الذال** tek bir asıldır; o da işte hafiflik, sürat ve işte bir büzülmedendir([12]). İşte **الإحْواذ**: hızlı yürüyüş. Ve denir: eşek dişisini **حاذَ** **أُتُنَه** **يحُوذها**, onu sertlikle sürdüğü zaman. A‘câc dedi:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  Ve **الأحوذيُّ**: işlerde hafif olan; şeyleri becerip sağlam yapan. Âişe Ömer hakkında dedi: “كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه”. Ve **الأحوذِيّان**: katanın iki kanadı. Dedi:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  Ve babdandır: şeytan ona **استحوَذَ** etti; bu, onu yendiği ve onu sapıklığından istediği şeye sürdüğü zamandır.

      Ve babdan şâz olanlardan da: onların “o, **خفيفُ الحاذِ**” demeleridir. Ve şu beyiti okurlar:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])
Ve babdan şâz olanlardan: **الحاذُ**; o, bir ağaçtır.

  (**حور**) **الحاء** ve **الواو** ve **الراء** üç asıldır: birincisi renk, ikincisi dönüş, üçüncüsü bir şeyin dönüp dolaşmasıdır.

  Birincisine gelince: **الحَوَر** gözün beyazlığının şiddeti içinde siyahlığının şiddetidir. Ebû Amr dedi: **الحَوَر** gözün tamamının ceylanlar ve sığırlar gibi simsiyah olmasıdır. Âdemoğullarında **حَوَرٌ** yoktur. Dedi ki: kadınlara **حُورُ العُيون** denmesi ancak onların ceylanlara ve sığırlara benzetilmesindendir. Asmaî dedi: Gözdeki **الحَوَر**’ün ne olduğunu bilmiyorum. Ve denir: elbiseleri **حوّرتُ**, yani onları beyazlattım. Ve Îsâ عليه السلام’un ashabına **الحواريُّون** denir; çünkü onlar elbiseleri **يحوِّرون**, yani beyazlatırlardı. Bu asıldır; sonra her yardımcıya **حَوَاريٌّ** denildi. Resûlullah صلى الله عليه وآله dedi: “الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي”. Ve **الحَوَاريّات**: beyaz kadınlar. Dedi:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])
Ve yemekten **الحُوَّارَى**: **حُوِّر** edilmiş olan; yani beyazlatılmış olan. Ve şey **احورَّ**: beyazladı; **احوراراً**. Dedi:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])
Yani hörgüçle beyazlatılmış. Ve Arapların bir kısmı, kendisine **المشترِي** denilen yıldızı “**الأحورَ**” diye adlandırır.

  Bu asla, **الحَوَر**’ü de hamletmek mümkündür; o, derilerden **القَرَظ** olmaksızın tabaklanmış olup yumuşak olandır; belki orada da bir renk vardır. A‘câc dedi:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])
Der ki: bu doğan kuşların orta yerlerini parçalar; sanki onunla **حَوَراً** parçalıyor; yani onları parçalamada hızlanır.

  Dönüşe gelince: **حارَ** denir; döndüğü zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. Ve Araplar der: “**الباطلُ في حُورٍ**” yani dönüş ve eksilme içindedir. Ve her eksilme ve dönüş **حُورٌ**’dur. Dedi:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  Ve **الحَوْر**: **حار**’ın masdarıdır; **حَوْراً** döndü. Ve denir: “ [**نعوذ بالله**([20])] **من الحَوْر بعد الكَوْر**”. O, artıştan sonra eksilmedir.

  Ve denir: “**حارَ بعد ما كارَ**([21])”. Ve dersin: onunla konuştum da bana **حَوَاراً** ve **حِوَاراً** ve **مَحُورَةً** ve **حَوِيراً** olarak dönmedi.

  Üçüncü asıl: **المِحْور**; **المَحَالة**’nin içinde döndüğü ağaçtır. Ve denir: ekmeği **حَوّرْتُ** **تحويراً**, onu hazırladığın ve onu çevirip döndürdüğün zaman; onu **المَلَّة**’ye koymak için.

  Ve babdan şâz olanlardandır: devenin **حُِوار**’ı; o, onun yavrusudur.

  (**حوز**) **الحاء** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da toplama ve toplanmadır. Her toplanma yeri ve taraf için **حَوْزٌ** ve **حَوْزَة** denir. Ve falan kimse **الحَوْزَة**’yi korudu; yani toplanma yerini ve tarafı. Ve kadın onu, koruması ve engellemesi gereken şeye misal yaptı; şöyle dedi:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])
Ve denir: yılan **تَحوّزَت**, kıvrılıp büküldüğü zaman. Kutâmî dedi:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])
Ve kim bir şeyi kendine kattıysa onu **حازَهُ حَوْزاً** etmiştir. Ve adamın tabiatına **حَوْزٌ** denir. İnsanlardan **الحُوزِيُّ**: onlardan ayrılıp kenara çekilen. A‘câc’ın beyti rivayet edilir:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  O, dişilerini toplayıp süren eşektir. Ve erkeklerden **الأحْوَزِيُّ**, **الأحوذيّ** gibidir; kıyas birdir.

  (**حوس**) **الحاء** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıldır: şeyle karışmak ve onu çiğnemek. Denir: şeyi **حُسْتُ** **حَوْساً**. Ve **التحوُّس**, şeyde tereddüt etmek gibidir; o da yolculuk istemekle beraber kalmasıdır; bu, onu meşgul eden bir şey ona arız olduğu zaman. Dedi:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  Ve denir: **الأحْوسُ** sürekli koşandır([26]); ve hiçbir şeyin onu korkutmadığı cesur. Dedi:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  O, geceleyin **حوّاس**tır.

  (**حوش**) **الحاء** ve **الواو** ve **الشين** tek bir kelimedir. **الحُوش**: vahşi. Vahşiye **حُوشِيٌّ** denir. Ömer, Züheyr hakkında dedi: “كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه”. Kutebî dedi: **الإبل الحُوشيّة** **الحُوش**’a nispetlidir; ve o, cinlerin davarının erkekleridir; bazı develere aşmış da ona nispet edilmiştir. Ru’be dedi:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  Ve zannederim ki bu, ters çevrilmiş(=maklûb) türündendir; **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi. Kelimenin aslı, sahihse, toplanma ve cem‘dendir. Denir: avı **حُشْتُ** ve **أَحَشْتُه**, onu çevresinden([29]) aldığın ve onu tuzağa sevk etmek için topladığın zaman. Ve kavim falanı **احتَوَشَ** etti: onu aralarına aldılar. Ve denir: kavim benden **تَحَوَّشَ** etti: uzaklaştılar. Ve falan kimse bir şeyden **ينحاش** etmez: ona karşı toplanmaz; ona aldırışının azlığından. Dedi:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])
Ve denir: **الحُوَاشَةَ** günahın bulunduğu iştir; o babdandır; çünkü insan ondan toplanır ve **يَنْحاش** eder. Ve şu şiir okunmuştur:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])
Ve denir: **الحُواشَة** utanmadır; o asıldandır; çünkü utanan kimse şeyden toplanır. Ve **الحَوْشُ**: insanın yemeğin kenarlarından yiyip onu tüketmesidir([32]). Ve **الحائِش**: hurma ağaçları topluluğu; onun tekili yoktur.

  (**حوص**) **الحاء** ve **الواو** ve **الصاد** tek bir kelimedir; şeyin darlığına delalet eder. İşte **الحَوْص**: dikmek; elbiseyi **حُصْتُ** **حَوْصاً**; bu, dikilen şeyin iki ucunun bir araya getirilmesidir. Ve **الحَوَصُ**: gözlerin çukurunda gözlerin arkasının darlığıdır. Ve adam **أحوص**. Ve denir: bilakis **الأحوص** iki gözden birinin dar olanıdır.

  (**حوض**) **الحاء** ve **الواو** ve **الضاد** tek bir kelimedir; o da yerde çukur açmadır. İşte **الحَوْض**: su havuzu. Ve suyu **استَحْوَضَ**: kendisi için bir **حَوْضاً** edindi. Ve **المُحَوَّض**, havuz gibi; hurma ağacı için ondan içsin diye yapılır. Ve denir: falan kimse falanca kadının çevresinde **يُحوِّض**, ona meylettiği zaman. Ve göğsü çökmüş yenik adama “**حوض الحِمار**” denir; bu bir sövmedir.

  (**حوط**) **الحاء** ve **الواو** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o, şeyin şeyi kuşatmasıdır. İşte **الحَوْط**: **حاطَه**’dan **حَوْطاً**. Ve eşek dişilerini **يَحُوط**: onları toplar. Ve bir duvarı **حَوَّطت**. Ve denir: **الحُوَاطَةَ**([33]) yiyecek için yapılan bir ağıl(=çitli yer)dir. Ve **الحَوْطُ**: kadının alnına astığı yuvarlak bir şey; gümüşten.

   (**حوق**) **الحاء** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıldır; bir öncekine yaklaşır. İşte **الحََُوق**: ayın etrafında yuvarlak olan şey. Ve **الحَوْق**: evi süpürmek. Ve **المِحْوَقة**: süpürge. Ve **الحُواقَة**: süprüntü.

  (**حوك**) **الحاء** ve **الواو** ve **الكاف**: şeyi şeye katmak. Bundan: elbisenin ve saçın **حَوْك**’u.

  (**حول**) **الحاء** ve **الواو** ve **اللام** tek bir asıldır; o da bir devir içinde hareket etmektir. İşte **الحَوْل**: yıl; çünkü o **يَحُول**, yani döner. Ve denir: ev **حالتِ** ve **أحالَتْ** ve **أحْوَلتْ**: üzerinden yıl geçti. Ve ben mekânda **أحْوَلْتُ** ve **أحَلْتُ**: yani orada bir **حَوْلاً** ikamet ettim. Denir: adam atının sırtında **حال** eder; **يَحُول حَوْلاً وحُؤُولاً**, üzerine sıçradığı zaman; ve **أحال** da denir. Ve şahıs **حال** eder; **يَحُول**, hareket ettiği zaman; hâlinden değişen her şey de böyledir. Bundan: “şahsı **استَحَلْتُ**” sözleri; yani hareket eder mi diye baktım. Ve **الحِيلَة** ve **الحَويلُ** ve **المُحاوَلَة** tek bir yoldandır; o da zikrettiğimiz kıyastır; çünkü onu elde etmek için şeyin çevresinde döner. Kumeyt dedi:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])
“İki isimli”: akbabadır; çünkü o **رخَمَةٌ** ve **أَنُوق**tur. Aptallık eder, hâlbuki o **حِيلةٍ** sahibidir; çünkü o dağların yükseklerinde olur; ilk kesenlerde keser ve ilk dönenlerde döner; yavrusunu sever ve yumurtasını kuluçkaya yatar; ve ancak eşine imkân verir([36]). Ve **الحُوَلاء**: çocuktan çıkan şeydir; o, kuşatıcıdır.

  (**حوم**) **الحاء** ve **الواو** ve **الميم** tek bir kelimedir; bir öncekine yaklaşır; o da şeyin etrafında dönmektir. Denir: kuş şeyin etrafında **حام** eder; **يحوم**. Ve **الحَوْمَةُ**: savaşın en şiddetli yeri; çünkü onların bir kısmı bir kısmını kuşatır. Ve **الحَوْم**: develerden büyük sürü. Ve **الحَوْمانة**: yuvarlak yer; ve denir: kum onun etrafını kuşatır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحوب: الإثم، قال عز وجل: ﴿إنه كان حوبا كبيرا﴾ [النساء/2]، والحوب المصدر منه، وروي: (طلاق أم أيوب حوب) (الحديث عن ابن عباس أن أبا أيوب طلق امرأته، فقال له النبي صلى الله عليه وسلم: (إن طلاق أم أيوب كان حوبا). أخرجه الطبراني، وفيه يحي بن عبد الحميد الحماني، وهو ضعيف، انظر: مجمع الزوائد: باب فضائل أم أيوب 9/265.
قال ابن سيرين: الحوب: الإثم)، وتسميته بذلك لكونه مزجورا عنه، من قولهم: حاب حوبا وحوبا وحيابة، والأصل فيه حوب لزجر الإبل، وفلان يتحوب من كذا، أي: يتأثم، وقولهم ألحق الله به الحوبة (انظر: المجمل 1/255)، أي: المسكنة والحاجة.
وحقيقتها: هي الحاجة التي تحمل صاحبها على ارتكاب الإثم، وقيل: بات فلان بحيبة سوء (انظر: اللسان (حوب) 1/339؛ والمجمل 1/255).
والحوباء قيل هي النفس (انظر الغريب المصنف ورقة 8 نسخة الظاهرية)، وحقيقتها هي النفس المرتكبة للحوب، وهي الموصوفة بقوله تعالى: ﴿إن النفس لأمارة بالسوء﴾ [يوسف/53].

##### Türkçe

- **الحوب**: günah; Aziz ve Celil şöyle dedi: ﴿إنه كان **حوبا** كبيرا﴾ [النساء/2]; ve **الحوب** ondan (yani ondan türeyen) mastardır. Ve rivayet olundu: (**طلاق أم أيوب حوب**) (hadis, İbn عباس’tan: Ebû Eyyûb karısını boşadı; bunun üzerine Peygamber صلى الله عليه وسلم ona dedi ki: (**إن طلاق أم أيوب كان حوبا**). Onu Taberânî çıkardı; içinde يحي بن عبد الحميد الحماني vardır ve o zayıftır; bak: مجمع الزوائد: باب فضائل أم أيوب 9/265.
İbn Sîrîn dedi: **الحوب**: günah); onun bu şekilde adlandırılması, ondan menedilmiş olması sebebiyledir; onların sözü: **حاب حوبا وحوبا وحيابة**’den (gelir). Aslı, develeri sürmek için (kullanılan) **حوب**’dur. Ve falan, şundan **يتحوب** eder; yani: günah işler sayar (kendini günahkâr görür). Ve onların sözü: **ألحق الله به الحوبة** (bak: المجمل 1/255); yani: yoksulluk ve ihtiyaç.
Ve onun hakikati: o, sahibini günah işlemeye sevk eden ihtiyaçtır. Ve denildi ki: falan, kötü bir **حيبة** ile geceledi (bak: اللسان (**حوب**) 1/339; ve المجمل 1/255).
Ve **الحوباء** denildi ki o, nefistir (bak: الغريب المصنف ورقة 8 نسخة الظاهرية); ve onun hakikati, **الحوب** işleyen nefistir; ve o, Yüce’nin sözüyle nitelenendir: ﴿إن النفس لأمارة بالسوء﴾ [يوسف/53].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح و ب
فيه حوب كبير واللهم اغفر لي حوبتي‏.‏
وهو يتحوب من القبيح‏:‏ يتحرج منه‏.‏
وحرس الله حوباك‏.‏
وفعلت كذا لحوبة فلان أي لحرمته وحقه وما يأثم الرجل إن لم يراعه‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ فهب لي خنيساً واتخذ فيه منة لحوبة أم ما يسوغ شرابهـا

##### Türkçe

ح و ب
Onda büyük bir **حوب** vardır; “Allah’ım, benim **حوبة**mi bağışla.”
Ve o, çirkinden **يتحوب** eder: ondan sakınır.
Allah senin **حوباك**’ını korusun.
“Falancanın **لحوبة**si için şöyle yaptım” yani onun hürmeti, hakkı ve kişi onu gözetmezse erkeğin günaha gireceği şey için.
el-Ferazdak dedi ki:
“Öyleyse bana **خنيساً** bağışla ve onda bir iyilik edin; bir **لحوبة** için; yoksa onun içkisi helâl olmaz.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَوْبُ والحَوْبَةُ: الأَبَوانِ والأُخْتُ والبِنْتُ. وقيل: لِي فيهم حَوْبَةٌ وحُوبَةٌ وحِيبَةٌ أَي قرابة من قِبَلِ الأُمِّ، وكذلك كلُّ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ. وإِن لِي حَوْبَةً أَعُولُها أَي ضَعَفَة وعِيالاً. ابن السكيت: لي في بَني فُلان حَوْبَةٌ، وبعضُهم يقول حِيبَةٌ، فتذهب الواوُ إِذا انْكَسَر ما قَبْلَها، وهي كلُّ حُرْمةٍ تَضِيع من أُمٍّ أَو أُخْتٍ أَو بِنتٍ، أَو غير ذلك من كل ذاتِ رَحِمٍ. وقال أَبو زيد: لي فيهم حَوْبَة إِذا كانت قرابةً من قِبَلِ الأُمّ، وكذلك كلُّ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ.
وفي الحديث: اتَّقُوا اللّهَ في الحَوْبَاتِ؛ يريدُ النِّساءَ الـمُحْتاجات، اللاَّتي لا يَسْتَغْنِينَ عَمَّنْ يقومُ عليهِنَّ، ويَتَعَهَّدُهُنَّ؛ ولا بُدَّ في الكلامِ من حذفِ مُضافٍ تَقْدِيرُه ذات حَوْبَةٍ، وذات حَوْباتٍ. والحَوْبَةُ: الحاجَة. وفي حديث الدعاءِ: إِليك أَرْفَعُ حَوْبَتي أَي حاجَتي. وفي رواية: نَرْفَعُ حَوْبَتَنا إِليك أَي حاجَتَنا. والحَوْبَة رقة فُؤَادِ الأُمِّ؛ قال الفرزدق:
فهَبْ لِي خُنَيْساً، واحْتَسِبْ فيه مِنَّةً  * لحَوْبَةِ أُمٍّ، ما يَسُوغُ شَرَابُها قال الشيخ ابن بري: والسبب في قول الفرزدق هذا البيت، أَن امرأَةً عاذتْ بقبر أَبيه غالبٍ، فقال لها: ما الذي دَعاكِ إِلى هذا؟ فقالت: إِن لِي ابْناً بالسِّنْدِ، في اعْتِقالِ تميم بن زيد القَيْنيِّ(1) (1 قوله «تميم بن زيد إلخ» هكذا في الأصل وفي تفسير روح المعاني للعلامة الالوسي عند قوله تعالى نبذ فريق من الذين أوتوا الكتاب، الآية روايته بلفظ تميم بن مرّ.) ، وكان عامِلَ خالدٍ القَسْرِيِّ على السِّنْدِ؛ فكتَبَ من ساعتِه إِليه: كَتَبْتُ وعَجَّلْتُ البِرَادَةَ إِنَّنِي،  * إِذا حاجَة حاوَلْتُ، عَجَّتْ رِكابُها ولِي، بِبِلادِ السِّنْدِ، عند أَميرِها،  * حَوائِجُ جَمَّاتٌ، وعندِي ثوابُها أَتتْنِي، فعاذَتْ ذاتُ شَكْوَى بغالِبٍ،  * وبالحرَّةِ، السَّافِي عليه تُرابُها فقُلْتُ لَها: إِيهِ؛ اطْلُبِي كُلَّ حاجةٍ  * لَدَيَّ، فخَفَّتْ حاجةٌ وطِلاَبُها فقالَتْ بِحُزْنٍ: حاجَتِي أَنَّ واحِدِي  * خُنَيْساً، بأَرْضِ السِّنْدِ، خَوَّى سَحابُها فَهَبْ لِي خُنَيْساً، واحْتَسِبْ فِيهِ مِنَّةً *  لِحَوْبَةِ أُمٍّ، ما يَسُوغُ شَرابُهَا تَمِيمَ بنَ زَيْدٍ، لا تَكُونَنَّ حاجَتِي،  * بِظَهْرٍ، ولا يَعْيَا، عَلَيْكَ، جَوابُها ولا تَقْلِبَنْ، ظَهْراً لِبَطْنٍ، صَحِيفَتِي،  * فَشَاهِدُهَا، فِيها، عَلَيْكَ كِتابُها فلما ورد الكِتابُ على تَميمٍ، قال لكاتبه: أَتَعْرِفُ الرَّجُلَ؟ فقال: كَيفَ أَعْرِفُ مَنْ لَمْ يُنْسَبْ إِلى أَبٍ ولا قَبِيلَةٍ، ولا تحَقَّقْت اسْمَه أَهُو خُنَيْسٌ أَو حُبَيْشٌ؟ فقال: أَحْضِرْ كلّ مَن اسْمُه خُنَيْسٌ أَو حُبَيْشٌ؛ فأَحْضَرَهم، فوجَدَ عِدَّتَهُم أَرْبَعِين رجُلاً، فأَعْطَى كلَّ واحِدٍ منهُم ما يَتَسَفَّرُ بهِ، وقال: اقْفُلُوا إِلى حَضْرة أَبي فِراسٍ. والحَوْبَة والحِيبَة: الهَمُّ والحاجَة؛ قال أَبو كَبِير الهُذلي: ثُمَّ انْصَرَفْتُ، ولا أَبُثُّكَ حِيبَتِي، *  رَعِشَ البَنانِ، أَطِيشُ، مَشْيَ الأَصْورِ وفي الدعاءِ على الإِنْسانِ: أَلْحَقَ اللّهُ به الحَوْبَة أَي الحاجَةَ والـمَسْكَنَة والفَقْرَ.
والحَوْبُ: الجَهْدُ والحاجَة؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وصُفَّاحَة مِثْل الفَنِيقِ، مَنَحْتها *  عِيالَ ابنِ حَوْبٍ، جَنَّبَتْه أَقارِبُهْ وقال مرَّة: ابنُ حَوْبِ رجلٌ مَجْهودٌ مُحْتاجٌ، لا يَعْنِي في كلِّ ذلك رجُلاً بعَيْنِه، إِنما يريدُ هذا النوعَ. ابن الأَعرابي: الحُوبُ: الغَمُّ والهَمُّ والبَلاءُ. ويقال: هَؤُلاءِ عيالُ ابنِ حَوْبٍ. قال: والحَوْبُ: الجَهْدُ والشِّدَّة. الأَزهري: والحُوبُ: الهَلاكُ؛ وقال الهذلي(1) (1 قوله «وقال الهذلي إلخ» سيأتي أنه لابي دواد الايادي وفي شرح القاموس أن فيه خلافاً.) : وكُلُّ حِصْنٍ، وإِنْ طَالَتْ سَلامَتُه،  * يَوماً، ستُدْرِكُه النَّكْراءُ والحُوبُ أَي يَهْلِكُ. والحَوْبُ والحُوبُ: الحُزنُ؛ وقيل: الوَحْشة؛ قال الشاعر:
إِنَّ طَريقَ مِثْقَبٍ لَحُوبُ
أَي وَعْثٌ صَعْبٌ. وقيل في قول أَبي دُوَاد الإِيادي:
يوماً سَتُدْرِكه النَّكْراءُ والحُوبُ
أَي الوَحْشَة؛ وبه فسر الهَرَوِيُّ قوله، صلى اللّه عليه وسلم، لأَبي أَيُّوب الأَنصاري، وقد ذهب إِلى طَلاق أُمِّ أَيُّوبَ: إِنَّ طَلاقَ أُمِّ أَيُّوبَ لَحُوبٌ. التفسير عن شمر، قال ابن الأَثير: أَي لَوَحْشَة أَو إِثْمٌ. وإِنما أَثَّمهَ بطلاقِها لأَنـَّها كانت مُصْلِحةً له في دِينِهِ. والحَوْبُ: الوجع. والتَّحَوُّبُ: التَّوَجُّعُ، والشَّكْوَى، والتَّحَزُّنُ. ويقال: فلان يَتَحَوَّب من كذا أَي يَتَغَيَّظُ منه، ويَتَوَجَّعُ. وحَوْبَةُ الأُمِّ عَلى وَلَدِها وتَحَوُّبُها: رِقَّتُها وتَوَجُّعُها. وفيه: ما زَالَ صَفْوانُ يَتَحَوَّبُ رِحَالَنَا مُنْذ
اللَيْلَة؛ التَّحَوُّبُ: صَوْتٌ مع تَوَجُّعٍ، أَراد به شِدَّةَ صِياحِهِ بالدُّعاءِ؛ ورِحَالَنَا مصوبٌ على الظُّرْفِ.
والحَوْبَةُ والحِيبَة: الهَمُّ والحُزْنُ. وفي حديث عُرْوَة لـمَّا ماتَ أَبُو لَهَبٍ: أُرِيَه بعضُ أَهْلِه بشَرِّ حِيبَةٍ أَي بشَرِّ حالٍ. والحِيبَةُ والحَوْبَة: الهَمُّ والحُزْنُ. والحِيبَة أَيضاً: الحاجَةُ والـمَسْكَنة؛ قال طُفَيْل الغَنَوي:
فَذُوقُوا كما ذُقْنا، غَداةَ مُحَجَّرٍ،  * مِنَ الغَيْظِ، في أَكْبادِنا، والتَّحَوُّبِ
وقال أَبو عبيد: التَّحَوُّبُ في غير هذا التَّأَثُّم من الشيءِ، وهو من الأَوَّلِ، وبعضُه قريبٌ من بعض.
ويقال لابنِ آوَى: هو يَتَحَوَّبُ، لأَنَّ صَوْتَه كذلك، كأَنه يَتَضَوَّرُ. وتحَوَّبَ في دعائه: تَضَرَّعَ. والتَّحَوُّب أَيضاً: البكاءُ في جَزَعٍ وصِياحٍ، ورُبَّما عَمَّ به الصِّياحَ؛ قال العجاج: وصَرَّحَتْ عنه، إِذا تحوَّبا، *  رواجبُ الجوفِ السحيلَ الصُّلَّبا(1) (1 قوله «وصرحت عنه إلخ» هو هكذا في الأصل وانظر ديوان العجاج.) ويقال: تحَوَّبَ إِذا تَعَبَّد، كأَنه يُلْقِي الحُوبَ عن نَفسِه، كما يقال: تَأَثَّمَ وتحَنَّثَ إِذا أَلْقَى الحِنْثَ عن نَفْسِه بالعِبادةِ؛ وقال الكُمَيْت يذكر ذِئْباً سَقاهُ وأَطْعَمَه: وصُبَّ له شَوْلٌ، مِن الماءِ، غائرٌ  *  به كَفَّ عنه، الحِيبةَ، الـمُتَحَوِّبُ والحِيبة: ما يُتَأَثَّم منه.
وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم: اللهم اقْبَلْ تَوْبَتِي، وارْحَمْ حَوْبَتِي؛ فَحَوْبَتِي، يجوز أَن تكون هنا توَجُّعِي، وأَن تكونَ تَخَشُّعِي وتَمَسْكُنِي لَكَ. وفي التهذيب: رَبِّ تَقَبَّلْ تَوْبَتِي واغْسِلْ حَوْبَتِي. قال أَبو عبيد: حَوْبَتِي يَعْنِي الـمَأْثمَ، وتُفْتَح الحاء وتُضَم، وهو من قوله عز وجل: إِنه كان حُوباً كَبيراً. قال: وكل مَأْثَمٍ حُوبٌ وحَوْبٌ، والواحدة حَوْبةٌ؛ ومنه الحديث الآخر: أَن رجُلاً أَتَى النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، فقال: إِني أَتيتُك لأُجاهِدَ مَعَكَ؛ فقال: أَلَكَ حَوْبةٌ؟ قال: نعم. قال: فَفِيها فجاهِدْ. قال أَبو عبيد: يعني ما يَأْثَمُ به إِنْ ضَيَّعه من حُرْمةٍ. قال: وبعضُ أَهلِ العِلْمِ يَتَأَوّلُه على الأُمِّ خاصَّةٌ. قال: وهي عندي كلُّ حُرْمةٍ تَضِيعُ إِن تَركَها، مَن أُمٍّ أَو أُخْتٍ أَو ابْنةٍ أَو غيرها. وقولهم: إِنما فلانٌ حَوْبةٌ أَي ليس عنده خيرٌ ولا شرٌّ.
ويقال: سمعتُ من هذا حَوْبَيْنِ، ورأَيتُ منه حَوْبَيْن أَي فَنَّيْن وضَرْبَيْن؛ وقال ذو الرمة:
تَسْمَعُ، من تَيْهائهِ الأَفْلالِ، *  حَوْبَينِ من هَماهِمِ الأَغْوالِ أَي فنَّيْن وضَرْبَين، وقد رُوِيَ بيتُ ذي الرُّمَّة بفتح الحاء. والحَوْبَة والحُوبة: الرجُلُ الضَّعيفُ، والجمع حُوَب، وكذلك المرأَة إِذا كانت ضعِيفة زَمِنة. وبات فلانٌ بِحيبةُ سوءٍ وحَوبةِ سوءٍ أَي بحالِ سُوءٍ؛وقيل: إِذا باتَ بِشِدَّةٍ وحالٍ سَيِّئةٍ لا يقال إِلا في الشَّر؛ وقد استُعمل منه فعْلٌ قال: وإِن قَلُّوا وحابُوا
ونزَلنا بِحيبةٍ من الأَرض وحُوبةٍ أَي بأَرض سوءٍ.
أَبو زيد: الحُوبُ: النَّفْسُ، والحَوْباءُ: النفْس، مـمدودةٌ ساكنةُ الواو، والجمع حَوْباوَاتٌ؛ قال رؤْبة:
وقاتِلٍ حَوْباءَهُ من أَجْلي،  * ليس له مِثْلي، وأَينَ مِثْلي؟ وقيل: الحَوْباءُ رُوعُ القَلْبِ؛ قال:
ونَفْسٍ تَجُودُ بحَوْبائها
وفي حديث ابنِ العاص: فَعَرَفَ أَنه يريدُ حَوْباءَ نَفْسه. والحَوْبُ والحُوبُ والحابُ: الإِثْمُ، فالحَوْبُ، بالفتح، لأَهْلِ الحجاز، والحُوبُ، بالضم، لتَميمٍ، والحَوْبةُ: الـمَرَّة الواحدة منه؛ قال المخبل: فَلا يَدْخُلَنَّ، الدَّهْرَ، قَبرَكَ، حَوْبَةٌ  * يَقُومُ، بها، يَوماً، عَليْكَ حَسيبُ وقد حَابَ حَوباً وحِيبَةً. قال الزجاج: الحُوبُ الإِثْمُ، والحَوْبُ فِعْلُ الرَّجُلِ؛ تقولُ: حابَ حَوْباً، كقولك: قد خانَ خَوناً. وفي حديث أَبي هريرة، رضي اللّه عنه، أَنّ النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: الرِّبا سَبْعُونَ حَوباً، أَيْسَرُها مِثْلُ وُقُوعِ الرجُلِ على أُمِّهِ، وأَرْبَى الرِّبا عِرْض الـمُسْلِمِ. قال شمر: قوله سَبْعون حَوْباً، كأَنـَّه سبعون ضرباً من الإِثْمِ. الفرَّاءُ في قوله تعالى إِنه كان حُوباً: الحُوبُ الإِثم العظيم. وقرأَ الحسن: انـَّه كان حَوْباً؛ وروى سعد عن قَتادة أَنه قال: انـَّه كان حُوباً أَي ظُلْماً.
وفلان يَتَحوَّب من كذَا أَي يتَأَثَّم. وتَحَوَّب الرجُل: تَأَثَّمَ. قال ابن جني: تَحَوَّبَ تَرَكَ الحُوبَ، من باب السَّلْبِ، ونَظِيرُه تأَثَّمَ أَي ترَكَ الإِثْمَ، وإِن كانَ تَفَعَّل لِلإِثباتِ أَكْثرَ منه، للسلب، وكذلك نحو تَقَدَّم وتأَخَّر، وتعَجَّل وتأَجَّل. وفي الحديث: كان إِذا دَخَلَ إِلى أَهْلِه قال: تَوْباً تَوْباً، لا يُغادِرُ عَلَيْنا حَوْباً. ومنه الحديث: إِنَّ الجَفاءَ والحَوْبَ في أَهْلِ الوبرِ والصُّوفِ. وتَحَوَّب من الإِثمِ إِذا تَوَقَّاه، وأَلقى الحَوْبَ عن نفسِه. ويقال: حُبْتَ بكذا أَي أَثِمْتَ، تَحوبُ حَوْباً وحَوْبَة وحِيابَةً؛ قال النابغة(1)
(1 قوله «قال النابغة إلخ» سيأتي في مادة جعع عزو هذا البيت لنهيكة الفزاري.) :
صَبْراً، بَغِيض بنَ رَيْثٍ؛ انـَّها رَحِمٌ  *  حُبْتُمْ بها، فأَناخَتْكُمْ بجَعْجَاعِ وفلانٌ أَعَقُّ وأَحْوَبُ.
قال الأَزهري: وبنو أَسد يقولون: الحائِبُ للقاتِل، وقد حَاب يحُوبُ. والـمُحَوِّب والـمُتَحَوِّبُ الذي يَذْهَب مالُه ثم يَعودُ. الليث: الحَوْبُ الضَّخمُ من الجِمالِ؛ وأَنشد:
ولا شَرِبَتْ في جِلْدِ حَوْب مُعَلَّبِ
قال: وسُمِّيَ الجَمَلُ حَوْباً بزَجْره، كما سُمِّيَ البَغْلُ عَدَساً بزَجْرِه، وسُمِّيَ الغُراب غاقاً بصَوْتِهِ. غيره: الحَوْبُ الجَمَلُ، ثم كَثُر حتى صارَ زجْراً له. قال الليث: الحَوْبُ زَجْرُ البَعير ليَمْضِيَ، وللنَّاقةِ: حَلْ، جَزْمٌ، وحَلٍ وحَلي. يقال للبَعير إِذا زُجِرَ: حَوْبَ، وحوبِ، وحَوْبُ، وحابِ.
وحَوَّبَ بالإِبِلِ: قال لها حَوْب، والعَرَبُ تَجُرُّ ذلك، ولو رُفِعَ أَو نُصِبَ، لكان جائِزاً، لأَنَّ الزَّجْرَ والحِكاياتِ تُحَرَّك أَواخِرُها، على غيرِ إِعرابٍ لازمٍ، وكذلك الأَدواتُ التي لا تَتَمَكَّن في التَّصْريفِ، فإِذا حُوِّلَ من ذلك شيءٌ إِلى الأَسماءِ، حُمِلَ عليه الأَلف واللام، فأُجْريَ مُجْرَى الأَسْماءِ، كقوله: والحَوْبُ لـمَّا يُقَلْ والحَلُ
وحَوَّبْت بالإِبل: من الحوب. وحَكَى بعضهم: حَبْ لا مَشَيْتَ، وحَبٍ لا مَشَيْتَ، وحَابِ لا مَشَيْت، وحَابٍ لا مَشَيْتَ. وفي الحديث: أَنه كان إِذا قَدِمَ من سَفَرٍ قال: آيِبُون تائِبُون، لرَبِّنا حامدُون، حَوْباً حَوْباً. قال: كأَنه لما فَرَغَ من كلامه، زَجَر بَعِيرَه. والحَوْبُ: زَجْرٌ لذكُور الإِبِلِ. ابن الأَثير: حَوْبُ زَجْرٌ لِذُكُورة الإِبل، مثلُ حَلْ لإِناثِها، وتضمّ الباء وتفتح وتكسر، وإِذا نُكِّر دَخَلَهُ التنوين، فقوله: حَوْباً، بمنزلةِ قولك: سيراً سيراً؛ فأَما قوله:
هِيَ ابْنَةُ حَوْبٍ، أُمُّ تِسْعينَ، آزَرَتْ  * أَخا ثِقَةٍ، تَمْري، جَباها، ذَوائِبُهْ فإِنه عَنى كِنانَةً عُمِلَت من جِلْدِ بعيرٍ، وفيها تِسْعونَ سَهْماً، فجعلها أُمّاً للسهام، لأَنها قد جمعتها، وقوله: أَخَا ثِقَةٍ، يعني سَيْفاً، وَجَباها: حَرْفُها، وَذَوائِبُه: حمائله أَي إِنه تَقَلَّد السَّيْفَ، ثم تَقَلَّدَ بعده الكِنانةَ تمري حَرْفَها، يريد حرفَ الكِنانَة. وقال بعضهم في كلام له: حَوْبُِ حَوْبُِ، إِنه يومُ دَعْقٍ وشَوْب، لا لعاً لبَني الصَّوبِ. الدَّعْق: الوَطْءُ الشدِيدُ، وذكر الجوهري الحوأَب هنا. قال ابن بري: وحقه أَن يُذْكر في حأَب، وقد ذكرناه هناك.

##### Türkçe

**الحَوْبُ** ve **الحَوْبَةُ**: baba ile anne, kız kardeş ve kız evlât. Ve denildi ki: “Benim onlarda **حَوْبَةٌ** ve **حُوبَةٌ** ve **حِيبَةٌ** vardır”; yani anne tarafından bir akrabalık; ve bunun gibi her rahim sahibi mahrem. Ve “Benim bir **حَوْبَةً** var, ona bakarım” yani zayıflar ve bakmakla yükümlü olunanlar.

İbnü’s-Sikkît: “Benim falanın oğullarında bir **حَوْبَةٌ** vardır”; ve onların bazısı **حِيبَةٌ** der; böylece, öncesi kırıldığı zaman **الواو** gider. Ve o, anneden yahut kız kardeşten yahut kız evlâttan, yahut rahim sahibi her bir dişiden, zayi olan her bir hürmettir. Ebû Zeyd dedi: “Benim onlarda bir **حَوْبَة** vardır” — eğer anne tarafından bir akrabalık ise; ve bunun gibi her rahim sahibi mahrem.

Hadiste: “**الحَوْبَاتِ** hakkında Allah’tan sakının”; muhtaç kadınları kasteder; kendileri hakkında iş görecek ve kendilerini gözetip kollayacak kimseden müstağni olamayanları. Sözde mutlaka bir muzâfın hazfi vardır; takdiri: “**ذات حَوْبَةٍ**” ve “**ذات حَوْباتٍ**”.

**الحَوْبَةُ**: ihtiyaç. Duâ hadîsinde: “Sana **حَوْبَتي**’mi kaldırıyorum” yani ihtiyacımı. Bir rivayette: “**حَوْبَتَنا**’yı sana kaldırırız” yani ihtiyacımızı. Ve **الحَوْبَة** annenin kalbinin inceliğidir; el-Ferazdak dedi:

فهَبْ لِي خُنَيْساً، واحْتَسِبْ فيه مِنَّةً  * لحَوْبَةِ أُمٍّ، ما يَسُوغُ شَرَابُها

Şeyh İbn Berî dedi: Ferazdak’ın bu beyti söylemesinin sebebi şudur: Bir kadın, babası Gâlib’in kabrine sığındı; ona dedi ki: “Seni buna sevk eden nedir?” Dedi ki: “Benim Sind’de bir oğlum var; Temîm b. Zeyd el-Kaynî’nin tutuklamasında(1) — ve o, Hâlid el-Kasrî’nin Sind üzerindeki âmili idi”; hemen o saat ona yazdı:

كَتَبْتُ وعَجَّلْتُ البِرَادَةَ إِنَّنِي،  * إِذا حاجَة حاوَلْتُ، عَجَّتْ رِكابُها
ولِي، بِبِلادِ السِّنْدِ، عند أَميرِها،  * حَوائِجُ جَمَّاتٌ، وعندِي ثوابُها
أَتتْنِي، فعاذَتْ ذاتُ شَكْوَى بغالِبٍ،  * وبالحرَّةِ، السَّافِي عليه تُرابُها
فقُلْتُ لَها: إِيهِ؛ اطْلُبِي كُلَّ حاجةٍ  * لَدَيَّ، فخَفَّتْ حاجةٌ وطِلاَبُها
فقالَتْ بِحُزْنٍ: حاجَتِي أَنَّ واحِدِي  * خُنَيْساً، بأَرْضِ السِّنْدِ، خَوَّى سَحابُها
فَهَبْ لِي خُنَيْساً، واحْتَسِبْ فِيهِ مِنَّةً *  لِحَوْبَةِ أُمٍّ، ما يَسُوغُ شَرابُهَا
تَمِيمَ بنَ زَيْدٍ، لا تَكُونَنَّ حاجَتِي،  * بِظَهْرٍ، ولا يَعْيَا، عَلَيْكَ، جَوابُها
ولا تَقْلِبَنْ، ظَهْراً لِبَطْنٍ، صَحِيفَتِي،  * فَشَاهِدُهَا، فِيها، عَلَيْكَ كِتابُها

Kitap Temîm’e varınca, kâtibine dedi: “Adamı tanıyor musun?” Dedi ki: “Babaya ve kabileye nisbet edilmemiş kimseyi nasıl tanıyayım; adını da tahkik etmedim: o **خُنَيْسٌ** mi yoksa **حُبَيْشٌ** mi?” Dedi ki: “Adı **خُنَيْسٌ** yahut **حُبَيْشٌ** olan herkesı getir.” Onları getirdi; sayılarının kırk adam olduğunu buldu; her birine yol azığı olacak şeyi verdi ve dedi ki: “Ebû Firâs’ın huzuruna dönün.” Ve **الحَوْبَة** ile **الحِيبَة**: gam ve ihtiyaç; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:

ثُمَّ انْصَرَفْتُ، ولا أَبُثُّكَ حِيبَتِي، *  رَعِشَ البَنانِ، أَطِيشُ، مَشْيَ الأَصْورِ

İnsana bedduada: “Allah ona **الحَوْبَة**’yi ilhak etsin” yani ihtiyacı, miskinliği ve fakirliği.

**الحَوْبُ**: meşakkat ve ihtiyaç; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

وصُفَّاحَة مِثْل الفَنِيقِ، مَنَحْتها *  عِيالَ ابنِ حَوْبٍ، جَنَّبَتْه أَقارِبُهْ

Ve bir defa dedi: **ابنُ حَوْبِ** meşakkat çekmiş, muhtaç bir adamdır; bütün bunlarda belirli bir adamı kastetmez; ancak bu türü kasteder. İbnü’l-A‘râbî: **الحُوبُ**: keder, gam ve belâ. Ve denilir: “Bunlar **ابنِ حَوْبٍ**’un iyâlidir.” Dedi: ve **الحَوْبُ**: meşakkat ve şiddet. el-Ezherî: ve **الحُوبُ**: helâk; ve Hüzelî dedi(1):

وكُلُّ حِصْنٍ، وإِنْ طَالَتْ سَلامَتُه،  * يَوماً، ستُدْرِكُه النَّكْراءُ والحُوبُ

Yani helâk olur. Ve **الحَوْبُ** ile **الحُوبُ**: hüzün; ve denildi: vahşet; şair dedi:

إِنَّ طَريقَ مِثْقَبٍ لَحُوبُ

Yani engebeli, zor. Ve Ebû Duvâd el-İyâdî’nin şu sözü hakkında denildi:

يوماً سَتُدْرِكه النَّكْراءُ والحُوبُ

Yani vahşet; ve Heravî, onun sözünü böyle tefsir etti: Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, Ebû Eyyûb el-Ensârî’ye — Ümmü Eyyûb’u boşamaya gitmişken — “Ümmü Eyyûb’u boşamak elbette **لَحُوبٌ**’dur” sözü. Tefsir Şemr’dendir. İbnü’l-Esîr dedi: yani bir vahşet yahut bir günah. Onu, onu boşamakla günahkâr saydı; çünkü o, dininde ona ıslah edici idi. Ve **الحَوْبُ**: ağrı.

**التَّحَوُّبُ**: sızlanma, şikâyet ve hüzünlenme. Ve denilir: “Falan, şundan **يَتَحَوَّب** eder” yani ondan öfkelenir ve sızlanır.

Annenin çocuğu üzerine **حَوْبَةُ**’si ve **تَحَوُّبُ**’u: onun inceliği ve sızlanmasıdır.

Şunda: “Safvân, bu geceden beri bizim **رِحَالَنَا**’yı **يَتَحَوَّبُ** etmeyi sürdürdü”; **التَّحَوُّبُ**: sızlanma ile birlikte bir sestir; onunla, duâ ile bağırmasının şiddetini kastetti. Ve **رِحَالَنَا** zarf üzerine mansûbdur.

**الحَوْبَةُ** ve **الحِيبَة**: gam ve hüzün. Urve hadîsinde, Ebû Leheb ölünce: “Ailesinden bazısı ona, kötü bir **حِيبَةٍ** ile gösterildi” yani kötü bir hâl ile.

**الحِيبَةُ** ve **الحَوْبَة**: gam ve hüzün. Ve **الحِيبَة** ayrıca: ihtiyaç ve miskinliktir; Tufeyl el-Ganevî dedi:

فَذُوقُوا كما ذُقْنا، غَداةَ مُحَجَّرٍ،  * مِنَ الغَيْظِ، في أَكْبادِنا،
والتَّحَوُّبِ

Ebû Ubeyd dedi: Bunun dışında **التَّحَوُّبُ**, şeyden günahkâr sayılmadır; ve o, birincidendir; ve onun bir kısmı bir kısmına yakındır.

Ve **ابنِ آوَى** için denilir: “O **يَتَحَوَّبُ** eder”; çünkü sesi böyledir; sanki kıvranır. Ve duâsında **تحَوَّبَ** etti: yalvardı. Ve **التَّحَوُّب** ayrıca: feryat ve bağırış içinde ağlamaktır; bazen onunla bağırışı genelleştirir; el-Accecc dedi:

وصَرَّحَتْ عنه، إِذا تحوَّبا، *  رواجبُ الجوفِ السحيلَ الصُّلَّبا(1)

Ve denilir: **تحَوَّبَ** — eğer ibadet ettiyse — sanki **الحُوبَ**’u nefsinden atar; nitekim denilir: **تَأَثَّمَ** ve **تحَنَّثَ** — eğer ibadetle **الحِنْثَ**’i nefsinden attıysa. el-Kümeyt, suladığı ve yedirdiği bir kurdu anarak dedi:

وصُبَّ له شَوْلٌ، مِن الماءِ، غائرٌ  *  به كَفَّ عنه، الحِيبةَ، الـمُتَحَوِّبُ

Ve **الحِيبة**: ondan günahkâr sayılan şeydir.

Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, hadîsinde: “Allah’ım, tövbemi kabul et ve **حَوْبَتِي**’me merhamet et”; burada **حَوْبَتِي**’nin, sızlanmam olması caizdir; ve sana karşı huşûum ve tevazu’um olması da caizdir. Tehzîb’de: “Rabbim, tövbemi kabul et ve **حَوْبَتِي**’mi yıka.” Ebû Ubeyd dedi: **حَوْبَتِي** ile günahı kastediyor; **الحاء** fetha ile de, damme ile de okunur; ve bu, Aziz ve Celîl’in sözü olan “**حُوباً كَبيراً**”dandır. Dedi: Her günah **حُوبٌ** ve **حَوْبٌ**’dur; bir tanesi **حَوْبةٌ**’dir. Ondandır diğer hadîs: Bir adam Peygambere, صلى الله عليه وسلم, geldi ve dedi: “Seninle birlikte cihad etmek için geldim.” Dedi: “Senin bir **حَوْبةٌ**’n var mı?” Dedi: “Evet.” Dedi: “Öyleyse onda cihad et.” Ebû Ubeyd dedi: Yani, bir hürmetten — eğer onu zayi ederse — onunla günahkâr olacağı şey. Dedi: Ehl-i ilmin bazısı onu anneye mahsus olarak te’vil eder. Dedi: Bana göre o, onu terk ederse zayi olacak her hürmettir: anneden yahut kız kardeşten yahut kızdan yahut başkasından. Ve onların sözü: “Falan ancak bir **حَوْبةٌ**’dir” yani onda ne hayır vardır ne şer.

Ve denilir: “Bundan iki **حَوْبَيْنِ** işittim; ondan iki **حَوْبَيْن** gördüm” yani iki fen ve iki tarz; Zü’r-Rumme dedi:

تَسْمَعُ، من تَيْهائهِ الأَفْلالِ، *  حَوْبَينِ من هَماهِمِ الأَغْوالِ

Yani iki fen ve iki tarz; Zü’r-Rumme’nin beyti **الحاء**’ın fethasıyla da rivayet edilmiştir.

**الحَوْبَة** ve **الحُوبة**: zayıf adam; çoğulu **حُوَب**; ve zayıf, sakat olduğunda kadın da böyledir. “Falan, kötü bir **بِحيبةُ** ve kötü bir **حَوبةِ** ile geceledi” yani kötü bir hâl ile; ve denildi: Şiddet ve kötü bir hâl ile gecelediğinde, ancak şerde söylenir; ondan bir fiil kullanılmıştır; dedi:

وإِن قَلُّوا وحابُوا

Ve “Yerden bir **بِحيبةٍ** ve **حُوبةٍ** ile indik” yani kötü bir yere.

Ebû Zeyd: **الحُوبُ**: nefistir; **الحَوْباءُ**: nefistir; medli, **الواو**’u sâkin; çoğulu **حَوْباوَاتٌ**; Ru’be dedi:

وقاتِلٍ حَوْباءَهُ من أَجْلي،  * ليس له مِثْلي، وأَينَ مِثْلي؟

Ve denildi: **الحَوْباءُ** kalbin korkusudur; dedi:

ونَفْسٍ تَجُودُ بحَوْبائها

İbnü’l-Âs hadîsinde: “Onun, nefsinin **حَوْباءَ**’sını istediğini anladı.”

**الحَوْبُ** ve **الحُوبُ** ve **الحابُ**: günahtır. Böylece **الحَوْبُ** — fetha ile — Hicaz ehlinindir; **الحُوبُ** — damme ile — Temîm’indir; **الحَوْبةُ**: ondan bir tek keredir; el-Muhabbal dedi:

فَلا يَدْخُلَنَّ، الدَّهْرَ، قَبرَكَ، حَوْبَةٌ  * يَقُومُ، بها، يَوْماً، عَليْكَ حَسيبُ

Ve **حَابَ** etti: **حَوباً** ve **حِيبَةً**. ez-Zeccâc dedi: **الحُوبُ** günahtır; **الحَوْبُ** adamın fiilidir; dersin ki: “**حابَ حَوْباً**”, “**خانَ خَوناً**” dediğin gibi. Ebû Hureyre hadîsinde, رضي الله عنه: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi: “Ribâ yetmiş **حَوباً**’dur; onun en hafifi, adamın annesinin üzerine düşmesi gibidir; ribânın en çoğu, Müslümanın ırzıdır.” Şemr dedi: “Yetmiş **حَوْباً**” sözü, sanki günahın yetmiş türü gibidir. el-Ferrâ, “**حُوباً**” âyetinde: **الحُوبُ** büyük günahtır. Hasan okudu: “**حَوْباً**”; Sa‘d, Katâde’den rivayet etti: “**حُوباً**” yani zulüm.

Ve falan, şundan **يَتَحوَّب** eder yani günahkâr sayar. Ve adam **تَحَوَّبَ** etti: günahkâr saydı. İbn Cinnî dedi: **تَحَوَّبَ**, **الحُوبَ**’u terk etti; “sökmek/çıkarma” باب’ındandır; benzeri **تأَثَّمَ**’dir, yani günahı terk etti; her ne kadar **تَفَعَّل** ispat için, ondan daha çok olsa da, sökme için de olur; ve bunun gibi: **تَقَدَّم** ve **تأَخَّر**, ve **تعَجَّل** ve **تأَجَّل**. Hadiste: Ehline girdiğinde derdi ki: “**تَوْباً تَوْباً**; üzerimizde bir **حَوْباً** bırakmaz.” Ondandır hadîs: “Kabalık ve **الحَوْبَ** deve tüyü ve yün ehli içindedir.”

Günahtan **تَحَوَّب** etti — eğer ondan sakındıysa — ve **الحَوْبَ**’u nefsinden attı.

Ve denilir: “Şununla **حُبْتَ** ettin” yani günah işledin; **تَحوبُ** edersin: **حَوْباً** ve **حَوْبَة** ve **حِيابَةً**; en-Nâbiga dedi(1):

صَبْراً، بَغِيض بنَ رَيْثٍ؛ انـَّها رَحِمٌ  *  حُبْتُمْ بها، فأَناخَتْكُمْ بجَعْجَاعِ

Ve falan daha âsi ve daha **أَحْوَبُ**’dur.

el-Ezherî dedi: Esed oğulları, katil için **الحائِبُ** derler; ve **حَاب** eder, **يحُوبُ** eder. Ve **الـمُحَوِّب** ile **الـمُتَحَوِّبُ**: malı gidip sonra geri dönen kimsedir. el-Leys: **الحَوْبُ** develerden iri olandır; ve inşâd etti:

ولا شَرِبَتْ في جِلْدِ حَوْب مُعَلَّبِ

Dedi: Deveye, onunla sürülmesinden dolayı **حَوْباً** adı verildi; nitekim katıra, onunla sürülmesinden dolayı **عَدَساً** adı verildi; ve kargaya, sesiyle **غاقاً** adı verildi. Başkası: **الحَوْبُ** devedir; sonra çoğaldı, ta ki ona bir sürme sözü oldu. el-Leys dedi: **الحَوْبُ**, devenin yürümesi için sürülmesidir; dişi deve için: **حَلْ**; cezmedilmiş; ve **حَلٍ** ve **حَلي**. Deve sürüldüğünde ona denilir: **حَوْبَ** ve **حوبِ** ve **حَوْبُ** ve **حابِ**.

Develerle **حَوَّبَ** etti: onlara **حَوْب** dedi. Araplar bunu cerreder; eğer ref‘ yahut nasb edilseydi de caiz olurdu; çünkü sürme sözleri ve hikâyeler, i‘râbı lâzım olmayan bir i‘râb üzere olmaksızın sonları harekelenir; ve tasrifte temekkün etmeyen edatlar da böyledir. Ondan bir şey isimlere çevrilince, ona **الألف واللام** yüklenir; isimler gibi yürütülür; şu sözü gibi:

والحَوْبُ لـمَّا يُقَلْ والحَلُ

Ve “Develerle **حَوَّبْت** ettim”: **الحوب**’dandır. Bazısı hikâye etti: “**حَبْ** لا مَشَيْتَ” ve “**حَبٍ** لا مَشَيْتَ” ve “**حَابِ** لا مَشَيْت” ve “**حَابٍ** لا مَشَيْتَ”. Hadiste: Seferden geldiğinde derdi ki: “Dönenler, tövbe edenler, Rabbimize hamd edenler; **حَوْباً حَوْباً**.” Dedi: Sanki sözünü bitirince, devesini sürdü. Ve **الحَوْبُ**: erkek develer için bir sürmedir. İbnü’l-Esîr: **حَوْبُ**, erkek develer için bir sürmedir; dişileri için **حَلْ** gibidir; **الباء** damme ile, fetha ile, kesra ile okunur; nekre yapıldığında tenvin girer; böylece “**حَوْباً**”, “**سيراً سيراً**” sözün mertebesindedir. Amma şu sözü:

هِيَ ابْنَةُ حَوْبٍ، أُمُّ تِسْعينَ، آزَرَتْ  * أَخا ثِقَةٍ، تَمْري، جَباها، ذَوائِبُهْ

Onda, deve derisinden yapılmış bir ok kılıfını kastetti; içinde doksan ok vardı; okları toplamış olduğu için onu oklara anne yaptı. Ve “**أَخَا ثِقَةٍ**” ile bir kılıcı kasteder. Ve **وَجَباها**: onun kenarıdır. Ve **وَذَوائِبُه**: onun askılarıdır; yani o, kılıcı kuşandı; sonra onun ardından ok kılıfını kuşandı; onun kenarını “**تمري**” eder; ok kılıfının kenarını kasteder. Bazısı bir sözünde dedi: “**حَوْبُِ حَوْبُِ**; o, **دَعْقٍ** ve **شَوْب** günüdür; **لا لعاً** Beni’s-Savb’a.” **الدَّعْق**: şiddetli basmadır. el-Cevherî burada **الحوأَب**’i zikretti. İbn Berî dedi: Onun hakkı, **حأَب**’de zikredilmesidir; onu orada zikrettik.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح و ب * * الحُوبُ * بالضم و * الحَابُ * الإثم وقد * حَابَ * بكذا أي أثم وبابه قال وكتب و * حَوْبَةٌ * أيضا بفتح الحاء

##### Türkçe

* ح و ب * * **الحُوبُ** * (ضمme ile) ve * **الحَابُ** *: günah; ve **حَابَ** (… ile) şöyle demektir: şu ile günah işledi; ve onun bâbı **قال** ve **كتب**’dür; ve * **حَوْبَةٌ** * da (ayrıca) **الحاء**’ın fethasıyla.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحوب والحوبة الأبوان، قاله الليث، وقيل: هما الأخت والبنت، وقيل: لي فيهم حوبة وحوبة وحيبة قلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها، أي قرابة من قبل الأم، وكذلك كل ذي رحم، قاله أبو زيد، وقال ابن السكيت: هي كل حرمة تضيع من أم أو أخت أو بنت أو غيءر ذلك من كل ذات رحم.
 والحوبة: رقة فؤاد الأم قال الفرزدق:
  فهب لي خنيسا واحتسب فيه منة                      لحوبة أم ما يسوغ شـرابـهـا

  وحوبة الأم على ولدها: تحوبها ورقتها وتوجعها، وفي الحديث  أن رجلا أتى النبي صلى الله عليه وسلم قال اتيتك لأجاهد معك، قال: الك حوبة? قال: نعم، قال: ففيها فجاهد  قال أبو عبيد: يعني بالحوبة ما يأثم إن ضيعه من حرمة، قال: وبعض أهل العلم يتأوله على الأم خاصة، قال: وهي عندي كل حرمة تضيع إن تركها من أم أو أخت أو ابنة أو غيرها. والحوبة: الهم والحزن، والحوبة: الحاجة والمسكنة والفقر، كالحوب، وفي حديث الدعاء  إليك أرفع حوبتي  أي حاجتي، وفي الدعاء على الإنسان  ألحق الله به الحوبة  أي الحاجة والمسكنة والفقر، والحوبة: الحالة، كالحيبة، بالكسر فيهما يقال: بات فلان بحيبة سوء وحوبة سوء، أي بحال سوء، وقيل: إذا بات بشدة وحالة سيئة، لا يقال إلا في الشر، وقد استعمل منه فعل، قال:
  .. وإن قلوا وحابوا وفي حديث عروة  لما مات أبو لهب أريه بعض أهله بشر حيبة  أي بشر حال، والحيبة: الهم والحزن، والحيبة: الحاجة والمسكنة، قال أبو كبير الهذلي:
  ثم انصرفت ولا أبثـك حـيبـتـي                      رعش البنان أطيش مشي الأصور والحوبة: الرجل الضعيف، ويضم والجمع حوب، وكذلك المرأة إذا كانت ضعيفة زمنة، ويقال: إنما فلان حوبة، أي ليس عنده خير ولا شر، والحوبة: الأم خاصة، وقد تقدم بيان بعض تأويل أهل العلم به، والحوبة: امرأتك وسريتك ملك يمينك، وفي الحديث:  اتقوا الله في الحوبات  يريد النساء المحتاجات اللائي لا يستغنين عمن يقوم عليهن ويتعهدهن، ولا بد في الكلام من حذف مضاف تقديره: ذات حوبات، والحوبة: الدابة، كذا في النسخ بالموحدة المشددة، وفي التكملة: الداية بالتحتية والحوبة وسط الدار لعل الباء بدل عن الميم، ويقال: نزلنا بحيبة من الأرض، وحوبة بالضم أي بأرض سوء والحوبة: الإثم، في التهذيب: رب تقبل توبتي واغسل حوبتي، قال أبو عبيد: حوبتي يعني المأثم، بفتح الحاء وتضم، وهو من قوله عز وجل:  إنه كان حوبا كبيرا  قال: وكل مأثم حوب وحوب، والواحدة حوبة، وبه أيضا فسر الحديث المتقدم  ألك حوبة? قال: نعم  كالحابة والحاب والحوب ويضم، فالحوب بالفتح لأهل الحجاز، والحوب بالضم لتميم، والحوبة: المرة الواحدة منه، قال المخبل السعدي:
  فلا تدخلن الدهر قبرك حوبة                      يقوم بها يوما عليك حسيب والحيبة: ما يتأثم منه، قال:
  وصب له شول من الماء غائر                      به كف عنه الحيبة المتحوب وكل مأثم حوب وحوب، قاله أبو عبيد: وقد حاب بكذا يحوب: أثم، حوبا ويضم، وحوبة وحيابة، وفي نسخة: حيابا، وحيبة، وحبت بكذا: أثمت، قال النابغة:
  صبرا بغيض بن ريث إنها رحم                      حبتم بها فأناختكم بجعـجـاع

  وفلان أعق وأحوب، قال الأزهري: وبنو أسد يقولون: الحائب، للقاتل، وقد حاب يحوب، وقال الزجاج: الحوب: الإثم، والحوب فعل الرجل، تقول: حاب حوبا، كقولك خان خونا، وفي حديث أبي هريرة  أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: الربا سبعون حوبا، أيسرها مثل وقوع الرجل على أمه، وأربى الربا عرض المسلم  قال شمر: قوله حوبا، كأنه سبعون ضربا من الإثم، وقا الفراء في قوله تعالى:  إنه كان حوبا  الحوب: الإثم العظيم، وقرأ الحسن  إنه كان حوبا  أي ظلما، وفي الحديث  كان إذا دخل إلى أهله قال: توبا توبا لا يغادر علينا حوبا  .
 والحوب: الحزن وقيل: الوحشة، ويضم فيهما، الأخير عن خالد بن جنبة، قال الشاعر:
  إن طريق مثقب لحوب أي وعث صعب، وقيل في قول أبي دواد الإيادي.

  يوما ستدركه النكباء والحوب أي الوحشة، وبه فسر الهروي قوله صلى الله عليه وسلم لأبي أيوب الأنصاري، وقد ذهب إلى طلاق أم أيوب  إن طلاق أم أيوب لحوب  التفسير عن شمر، قال ابن الأثير: أي لوحشة أو إثم. وإنما أثمه بطلاقها لأنها كانت مصلحة له في دينه.
 والحوب: الفن، يقال: سمعت من هذا حوبين، ورأيت منه حوبين، أي فنين وضربين، قال ذو الرمة:
  تسمع من تيهائه الأفلال
  عن اليمين وعن الشمال
  حوبين من هماهم الأغوال والحوب: الجهد والمسكنة والحاجة، وأنشد ابن الأعرابي:
  وصفاحة مثل الفنيق منحتها                      عيال ابن حوب جنبته أقاربه وقال مرة: ابن حوب رجل مجهود محتاج، لا يعني في كل ذلك رجلا بعينه، إنما يريد هذا النوع، والحوب: الوجع ويوجد في بعض النسخ هنا الرجوع، وهو خطأ.
 والحوب: ع بديار ربيعة.
 والحوب: الجمل الضخم، قاله الليث، وأنشد للفرزدق:
  وما رجعت أزدية في ختانـهـا                      ولا شربت في جلد حوب معلب قال: وسمي الجمل حوبا يزجره، كما سمي البغل عدسا يزجره، وسمي الغراب غاقا بصوته، وقال غيره: الحوب: الجمل ثم كثر استعماله حتى صار زجرا له، وعن الليث: الحوب: زجر البعير ليمضي فقالوا: حوب مثلثة الباء وحاب بكسرها وللناقة: حل وحل وحلى، وقال ابن الأثير: حوب زجر لذكور الإبل، مثل حل لإناثها، وتضم الباء وتفتح وتكسر، وإذا نكر دخله التنوين، وفي الحديث  أنه كان إذا قدم من سفر قال: آيبون تائبون، لربنا حامدون: حوبا حوبا  كأنه لما فرغ من كلامه زجر بعيره، فحوبا حوبا بمنزلة سيرا سيرا.
 والحوب بالضم: الهلاك، قال الهذلي، وقيل لأبي دواد الإيادي:
  وكل حصن وإن طالت سلامته                      يوما سيدركه النكراء والحوب أي كل امريء يهلك وإن طالت سلامته. والحوب: الغم والهم والبلاء، عن ابن الأعرابي، ويقال: هؤلاء عيال ابن حوب والنفس قاله أبو زيد والمرض والظلم.
 والتحوب: التوجع والشكوى والتحزن، ويقال: فلان يتحوب من كذا أي يتغيظ منه ويتوجع، وفي الحديث  ما زال صفوان يتحوب رحالنا  ، التحوب: صوت مع توجع، أراد به شدة صياحه بالدعاء، ورحالنا منصوب على الظرف. وقال طفيل الغنوي:

  فذوقوا كما ذقنا غداة محـجـر                      من الغيظ في أكبادنا والتحوب وقال أبو عبيد: التحوب في غير هذا: التأثم من الشيء، وفلان يتحوب من كذا أي يتأثم، وتحوب: تأثم، وهو من الأول، وبعضه قريب من بعض، ويقال لابن آوى: هو يتحوب، لأن صوته كذلك، كأنه يتضور، وتحوب في دعائه: تضرع، والتحوب أيضا: البكاء في جزع وصياح، وربما عم به الصياح، قال العجاج:
  وصرحت عنه إذا تحوبا
  رواجب الجوف السجيل الصلبا والتحوب أيضا: ترك الحوب عن نفسه، وهو الإثم كالتأثم والتحنث، وهو إلقاء الإثم والحنث عن نفسه بالعبادة، ويقال: تحوب إذا تعبد، قاله ابن جنى، فهو من باب السلب، وإن كانت  تفعل للإثبات أكثر منها للسلب.
 والمتحوب والمحوب كمحدث وضبطه الصاغاني كمحمد: من يذهب ماله ثم يعود، ومثله في لسان العرب.
 والحوباء ممدودا: النفس قاله أبو زيد، ج حوباوات قال رؤبة:
  وقاتل حوباءه من أجلي
  ليس له مثلي وأين مثلي وقيل: الحوباء: روح القلب قال:
  ونفس تجود بحوبائها وفي حديث ابن العاص  فعرف أنه يريد حوباء نفسه  قال شيخنا: وجزم أبو حيان في بحث القلب من شرح التسهيل أنها مقلوبة من حبواء، وعليه فموضعه في المعتل، وسيأتي.
 وحوبان: ع باليمن بين تعز والجند.
 وأحوب: صار إلى الحوب، وهو الإثم، نقله الزجاج.
 وحوب تحويبا: زجر بالجمل، أي قال له: حوب حوب، والعرب تجر ذلك، ولو رفع أو نصب لكان جائزا، لأن الزجر والحكايات تحرك أواخرها على غير إعراب لازم، وكذلك الأدوات التي لا تتمكن في التصريف، وإذا حول من ذلك شيء إلى الأسماء حمل عليه الألف واللام فأجري مجرى الأسماء، كقول الكميت:
  همرجلة الأوب قبل السـيا                      ط والحوب لما يقل والحل وحكي: حب لا مشيت، وحب لا مشيت، وحاب لا مشيت، وحاب لا مشيت.
 وابنة حوب: الكنانة قال:
  هي ابنة حوب أم تسعين آزرت                      أخاثقة تمري جباهـا ذوائبـه يصف كنانة عملت من جلد بعير وفيها تسعون سهما، وقوله: أخائقة، يعني سيفا، وجباها: حرفها، وفي كلام بعضهم: حوب حوب، إنه يوم دعق وشوب لا لعا لبني الصوب.
 والحوأب ذكره الجوهري هنا، قال ابن بري: وحقه أن يذكر في حأب وقد ذكر في أول الفصل وتقدم في الشرح ما يتعلق به هناك، وفي المثل  حوبك هل يعتم بالسمار  أي ازجر زجرا فهل يبطأ بالسمار، كسحاب: لبن كثر ماؤه، أي إذا كان قراك سمارا فما الإبطاء? يضرب لمن يمطل ثم يعطي قليلا، استدركه شيخنا.

##### Türkçe

**الحوب** ve **الحوبة**: ebeveynlerdir; bunu Leys söylemiştir. Ve denildi ki: ikisi kız kardeş ve kızdır. Ve denildi ki: “Onlarda benim için **حوبة** ve **حوبة** ve **حيبة** vardır”; önceki (harfin) kesreli oluşundan dolayı **الواو** **ياء**’a çevrilmiştir; yani anne tarafından akrabalık; ve aynı şekilde her rahim sahibi; bunu Ebû Zeyd söylemiştir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, anneden yahut kız kardeşten yahut kızdan yahut bundan başka her rahim sahibi olan her birinden zayi edilen her hürmettir.

Ve **الحوبة**: annenin gönlünün inceliğidir. el-Ferezdak dedi ki:
  “Öyleyse bana Huneys’i bağışla ve onda bir minneti sevap say;
  içkisi boğazından geçmeyen bir annenin **حوبة**’si için.”

Ve annenin çocuğuna karşı **حوبة**’si: onun **تحوب**’u ve inceliği ve acısıdır. Hadiste: bir adam Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) geldi, dedi: “Seninle birlikte cihad etmek için geldim.” Dedi: “Senin **حوبة**’n var mı?” Dedi: “Evet.” Dedi: “Öyleyse onda cihad et.” Ebû Ubeyd dedi ki: **الحوبة** ile, zayi ederse günaha gireceği hürmeti kastediyor. Dedi: ilim ehlinden bazısı onu özellikle anneye hamleder. Dedi: ve o, benim yanımda, anneden yahut kız kardeşten yahut kızdan yahut başkasından onu terk ederse zayi edilen her hürmettir. Ve **الحوبة**: keder ve hüzündür. Ve **الحوبة**: ihtiyaç ve yoksulluk ve fakirliktir; **الحوب** gibi. Dua hadîsinde: “Sana **حوبتي**’mi yükseltirim”; yani ihtiyacımı. Ve insana beddua duasında: “Allah ona **الحوبة**’yi ulaştırsın”; yani ihtiyaç ve yoksulluk ve fakirlik. Ve **الحوبة**: hâl, **الحيبة** gibi; ikisinde de kesre iledir; denir ki: falan kimse kötü bir **حيبة** ile ve kötü bir **حوبة** ile geceledi; yani kötü bir hâl ile. Ve denildi ki: şiddet ve kötü bir hâl ile gecelediği zaman; yalnız şerde söylenir. Ondan fiil de kullanılmıştır; dedi ki:
  “.. ve az olsalar da **حابوا**.”
Urve hadîsinde: Ebû Leheb ölünce, ailesinden bazısına kötü bir **حيبة** ile gösterildi; yani kötü bir hâl ile. Ve **الحيبة**: keder ve hüzündür. Ve **الحيبة**: ihtiyaç ve yoksulluktur. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  “Sonra döndüm ve sana **حيبتي**’mi açmam;
  parmakların titremesi; devekuşunun yürüyüşünün şaşkınlığı.”

Ve **الحوبة**: zayıf adamdır; (harfi) damme ile de gelir; çoğulu **حوب**’dur. Aynı şekilde kadın, zayıf ve sakat olursa. Ve denir ki: falan ancak bir **حوبة**’dir; yani onda ne hayır vardır ne şer. Ve **الحوبة**: özellikle annedir; onunla ilgili ilim ehlinin bazı te’villerinin beyanı geçti. Ve **الحوبة**: senin karınındır ve cariyendir, sağ elinin mülküdür. Hadiste: “**الحوبات** hakkında Allah’tan sakının”; kadınları, kendilerine bakan ve onları gözeten kimseye muhtaç olup onsuz yapamayanları kastediyor. Sözde mutlaka bir muzafın hazfi vardır; takdiri: “**ذات حوبات**”. Ve **الحوبة**: binek hayvanıdır; nüshalarda şeddeli **الباء** ile böyledir. Ve Tekmile’de: **الداية** (alt noktalı harfle). Ve **الحوبة**: evin ortasıdır; belki **الباء** **الميم**’in bedelidir. Ve denir ki: yerden bir **حيبة**’ye indik; ve damme ile **حوبة**; yani kötü bir yere. Ve **الحوبة**: günahtır. Tehzîb’de: “Rabbim, tövbemi kabul et ve **حوبتي**’mi yıka.” Ebû Ubeyd dedi ki: **حوبتي** ile günahı kastediyor; **الحاء**’nın fethiyle ve dammesiyle; ve bu, Aziz ve Celil’in sözü olan: “**إنه كان حوبا كبيرا**”dandır. Dedi: her günah **حوب** ve **حوب**’tur; bir tanesi **حوبة**’dir. Bununla da, geçen hadîs tefsir edildi: “Senin **حوبة**’n var mı?” dedi: “Evet.” **الحابة** ve **الحاب** ve **الحوب** gibi; ve (harfi) damme ile de gelir. **الحوب** fetha ile Hicaz ehlinindir; **الحوب** damme ile Temîm’indir. Ve **الحوبة**: ondan bir defadır. el-Muhabbal es-Sa‘dî dedi ki:
  “Öyleyse zaman boyunca kabrine bir **حوبة** sokma;
  bir gün onunla sana karşı bir hesap sorucu ayağa kalkar.”

Ve **الحيبة**: kendisinden dolayı günaha girilen şeydir. Dedi ki:
  “Ve ona derin bir sudan develer döktü;
  onunla ondan **الحيبة المتحوب** uzaklaştırıldı.”
Her günah **حوب** ve **حوب**’tur; bunu Ebû Ubeyd söyledi. Ve **حاب** falanca şeyle **يحوب**: günah işledi; **حوبا**; ve (harfi) damme ile de. Ve **حوبة** ve **حيابة**. Bir nüshada: **حيابا**. Ve **حيبة**. Ve falanca şeyle **حبت**: günah işledim. en-Nâbiga dedi ki:
  “Sabır, Buğayz b. Reys; o bir rahimdir;
  onunla **حبتم**; böylece sizi Ca‘câ‘ ile çöktürdü.”

Ve falan kimse **أعق** ve **أحوب**’dur. el-Ezherî dedi ki: Benû Esed, katil için **الحائب** der. Ve **حاب** **يحوب**. ez-Zeccâc dedi ki: **الحوب**: günahtır; **الحوب** erkeğin fiilidir; dersin ki: **حاب حوبا**; “**خان خونا**” dediğin gibi. Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “Faiz yetmiş **حوب**tur; en hafifi, adamın annesinin üzerine düşmesi gibidir; faizin en fazlası Müslümanın ırzıdır.” Şemmer dedi ki: “**حوبا**” sözü, sanki günahın yetmiş türü gibidir. Ve Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü olan: “**إنه كان حوبا**” hakkında dedi ki: **الحوب**: büyük günahtır. Hasan okudu: “**إنه كان حوبا**”; yani zulümdür. Hadiste: “Ailesinin yanına girdiği zaman derdi ki: ‘**توبا توبا**; üzerimize bir **حوبا** bırakmasın.’”

Ve **الحوب**: hüzündür; ve denildi ki: ürküntüdür; ikisinde de (harfi) damme ile gelir; sonuncusu Hâlid b. Cunbe’den. Şair dedi ki:
  “Şüphesiz delik deşik bir yol **لحوب**tur”; yani engebeli, zor.
Ve Ebû Duvâd el-İyâdî’nin sözü hakkında denildi ki:
  “Bir gün ona **النكباء** ve **الحوب** erişecektir”; yani ürküntü. Bununla, Herevî, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) Ebû Eyyûb el-Ensârî’ye sözünü tefsir etti; Ümmü Eyyûb’u boşamaya gitmişti: “Ümmü Eyyûb’u boşamak elbette **لحوب**tur.” Tefsir Şemmer’dendir. İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ürküntü yahut günah. Onu boşamakla günaha sokması, onun dininde kendisi için ıslah edici olmasındandır.

Ve **الحوب**: türdür. Denir ki: bundan iki **حوب** işittim; ondan iki **حوب** gördüm; yani iki tür ve iki çeşit. Zû’r-Rumme dedi ki:
  “Onun çölünden, yırtıcıların seslerini işitirsin;
  sağdan ve soldan;
  cinlerin uğultularından iki **حوب**.”

Ve **الحوب**: güçlük ve yoksulluk ve ihtiyaçtır. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  “Ve bir sayfa (genişlik) ki, erkek deve gibi; onu bağışladım;
  **ابن حوب**’un çocukları; akrabaları onu uzaklaştırdı.”
Ve bir defa dedi ki: **ابن حوب**; güçlük çekmiş, muhtaç bir adamdır; bütün bunlarda belirli bir adamı kastetmez; ancak bu türü kasteder. Ve **الحوب**: ağrıdır. Bazı nüshalarda burada **الرجوع** vardır; o hatadır.

Ve **الحوب**: Rebîa diyarlarında bir yer adıdır.

Ve **الحوب**: iri devedir; bunu Leys söyledi. Ve Ferezdak’tan şu beyit rivayet edildi:
  “Ve bir Ezdli, sünnetinde geri dönmedi;
  ve deriden, bağlanmış bir **حوب** içinde içmedi.”
Dedi ki: deveye **حوبا** adı verildi; onu sürmek için; tıpkı katıra onu sürmek için **عدسا** adı verildiği gibi; ve kargaya sesiyle **غاقا** adı verildi. Başkası dedi ki: **الحوب**: devedir; sonra kullanımı çoğaldı, ta ki ona sürme sözü oldu. Leys’ten: **الحوب**: deveye yürüsün diye sürme sözüdür; dediler ki: **حوب**’da **الباء** üç türlüdür; ve kesresiyle **حاب**. Dişi deve için: **حل** ve **حل** ve **حلى**. İbnü’l-Esîr dedi ki: **حوب** erkek develer için sürme sözüdür; dişileri için **حل** gibi. **الباء** damme ile de gelir, fetha ile de, kesre ile de. Nekre yapıldığında tenvin girer. Hadiste: “Seferden geldiği zaman derdi ki: ‘Dönenler, tövbe edenler, Rabbimize hamd edenler’: **حوبا حوبا**.” Sanki sözünü bitirince devesini sürdü; böylece **حوبا حوبا**, “**سيرا سيرا**” menzilesindedir.

Ve damme ile **الحوب**: helâktir. Hüzelî söyledi. Ve Ebû Duvâd el-İyâdî’ye denildi ki:
  “Her kale, selâmeti uzasa da,
  bir gün ona **النكراء** ve **الحوب** erişecektir”; yani her kişi, selâmeti uzasa da helâk olur. Ve **الحوب**: gam ve keder ve belâdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denir ki: bunlar **ابن حوب**’un çocuklarıdır; ve nefis; bunu Ebû Zeyd söyledi; ve hastalık ve zulüm.

Ve **التحوب**: acı duyma ve şikâyet ve hüzünlenmedir. Ve denir ki: falan kimse şundan **يتحوب**; yani ondan öfkelenir ve acı duyar. Hadiste: “Safvân, eyerlerimizden dolayı durmadan **يتحوب** etti.” **التحوب**: acı ile birlikte sestir. Bununla, duadaki bağırışının şiddetini kastetti. Ve **رحالنا** zarf olarak mansuptur. Tufeyl el-Ganevî dedi ki:
  “Öyleyse tadın, bizim tattığımız gibi, Muhcer günü;
  ciğerlerimizdeki öfkeden ve **التحوب**’dan.”

Ebû Ubeyd dedi ki: bunun dışında **التحوب**: bir şeyden dolayı günaha girmekten sakınmadır. Ve falan kimse şundan **يتحوب**; yani günaha girer diye sakınır. Ve **تحوب**: günaha girmekten sakındı; o, birincidendir; ve bazısı bazısına yakındır. Ve çakala denir ki: o **يتحوب** eder; çünkü sesi böyledir; sanki kıvranır. Ve duasında **تحوب** etti: yalvardı. Ve **التحوب** ayrıca: feryat ve bağırışla ağlamaktır; bazen bağırış bununla genellenir. el-Accec dedi ki:
  “Ve ondan uzakça bağırdı, **تحوبا** edince;
  içinin eklemleri; sert çamur gibi.”

Ve **التحوب** ayrıca: **الحوب**’u kendinden bırakmaktır; o da günahtır; **التأثم** ve **التحنث** gibi. O, ibadetle günahı ve yemini kendinden atmadır. Ve denir ki: **تحوب** etti; yani ibadet etti. Bunu İbn Cinnî söyledi. O, “sökmek/çıkarma” babındandır; her ne kadar **تفعل** ispat için, sökme için olduğundan daha çok olsa da.

Ve **المتحوب** ve **المحوب**; **محدث** gibi; Sâgânî onu **محمد** gibi ضبط etti: malı gidip sonra geri dönen kimse. Arapların Lisanı’nda da böyledir.

Ve uzatılmış olarak **الحوباء**: nefistir; bunu Ebû Zeyd söyledi. Çoğulu **حوباوات**. Ru’be dedi ki:
  “Ve benim yüzümden onun **حوباء**’sını öldüren;
  onun gibisi yoktur; benim gibim nerede?”
Ve denildi ki: **الحوباء**: kalbin ruhudur. Dedi ki:
  “Ve bir nefis, **حوباء**’sıyla cömertlik eder.”
İbnü’l-Âs hadîsinde: “Böylece onun, nefsinin **حوباء**’sını istediğini anladı.” Şeyhimiz dedi ki: Ebû Hayyân, Teshîl şerhinin kalb bahsinde, onun **حبواء**’dan kalb edilmiş olduğuna kesin hükmetti; buna göre yeri illetli babındadır; ileride gelecek.

Ve **حوبان**: Yemen’de Ta‘izz ile Cünd arasında bir yer adıdır.

Ve **أحوب**: **الحوب**’a girdi; o da günahtır; bunu Zeccâc nakletti.

Ve **حوب** **تحويبا**: deveyle sürme yaptı; yani ona “**حوب حوب**” dedi. Araplar bunu cerreder; eğer ref‘ yahut nasb yapsa caiz olurdu; çünkü sürme sözleri ve hikâyeler, sonları zorunlu bir i‘rab olmaksızın hareketlendirilir; aynı şekilde tasrifte yerleşik olmayan edatlar. Bundan bir şey isimlere çevrilince, ona **الألف واللام** taşınır ve isimler yürüyüşünce yürütülür; Kumeyt’in sözü gibi:
  “**همرجلة** dönüşten önce, kamçılardan önce;
  ve **الحوب**; ve **الحل**; azalmadıkça.”
Ve rivayet edildi: “**حب لا مشيت**” ve “**حب لا مشيت**” ve “**حاب لا مشيت**” ve “**حاب لا مشيت**”.

Ve **ابنة حوب**: sadaktır. Dedi ki:
  “O, **ابنة حوب** mudur? Yoksa doksan (ok) kuşanmış mıdır?
  kılıçlar; onun alınlarını, saç tutamları sıyırır.”
Bir deve derisinden yapılmış ve içinde doksan ok bulunan sadağı vasfeder. Ve onun sözü: **أخائقة**; yani kılıç. Ve **جباها**: onun kenarıdır. Bazılarının sözünde: “**حوب حوب**; o, **دعق** ve **شوب** günüdür; Benû’s-Savb’a ‘**لعا**’ yoktur.”

Ve **الحوأب**: Cevherî onu burada zikretti. İbn Berrî dedi ki: hakkı, onu **حأب**’da zikretmektir; onu faslın başında zikretti ve onunla ilgili oradaki şerhte geçenler geçti. Ve meselde: “**حوبك هل يعتم بالسمار**”; yani bir sürme ile sür; peki **السمار** ile gecikir mi? **كسحاب**: suyu çoğalmış süttür; yani ikramın **سمار** ise, gecikme nedir? Az verip sonra oyalayan kimse için darb-ı meseldir. Şeyhimiz bunu istidrâk etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَابَ
1 حَابَ حاب , (Msb, K,) sec. pers. حُبْتُ, (S,) aor. يَحُوبُ, (S, Msb,) inf. n. حَوْبٌ (S, Msb, K) and حَوْبَةٌ and حِيَابَةٌ, (S, K, accord. to one copy of the K حِيَابٌ,) and حِيبَةٌ (TA) and حُوبٌ; (K;) or this last is a simple subst.; or, as some say, it and حَوْبٌ are two dial. vars.; that with damm, of the dial. of El-Hijلz; and that with fet-h, of the dial. of Temeem; (Msb;) accord. to Zj, that with damm signifies “ sin, or crime; ” and that with fet-h, the “ act ” of a man; [i. e. the “ act of committing a sin, or crime; ”] (TA;) He sinned; committed a sin, or crime; did what was unlawful; (S, Msb, K;) بِكَذَا [by such a thing]. (S, K.) ― -b2- Also, aor. as above, [inf. n. not mentioned,] He, or it, became in an evil condition, or state. (TA.) ― -b3- He slew [another]: of the dial. of the tribe of Asad. (TA.) -A2- حَوْبٌ also signifies The act of chiding a male camel [by the cry حَوْبِ]. (Lth, TA.) [See also 2.]

حوّب بِالاـِبِلِ
2 حوّب بِالاـِبِلِ حوب بالابل , (S, K, *) inf. n. تَحْوِيبٌ, (K,) He chid the camels (S, K) by the cry حَوْبِ حَوْبِ. (S.) [See also 1.]

أَحْوَبَ
4 أَحْوَبَ ذ He pursued a course that led him to sin, or crime. (K, TA.) -A2- مَا أَحَبْتُهُ for مَا أَحْبَبْتُهُ: see 4 in art. حب.

تحوّب
5 تحوّب تحوب He abstained from, shunned, or avoided, sin, or crime; put it away from himself: (A 'Obeyd, S, K, TA:) he applied himself to acts, or exercises, of devotion; became devout, or a devotee. (IJ, TA.) Here the form تَفَعَّلَ is deprived of the radical signification, as in the cases of the syn. words تَأَثَّمَ and تَحَنَّثَ; though its property is oftener to confirm the radical signification. (TA. [See تحنّث.]) You say, تحوّب مِنْ كَذَا He abstained from such a thing as a sin, or crime. (A 'Obeyd, S, TA. [See also another explanation below.]) ― -b2- He humbled himself in his prayer, or supplication. (TA.) ― -b3- He expressed pain, grief, or sorrow; lamented, or complained. (S, K, * TA.) And تحوّب مِنْ كَذَا He was enraged, and expressed pain or grief or sorrow, or lamented, or complained, by reason of such a thing. (TA. [See another explanation above.]) ― -b4- He cried out, expressing pain or grief or sorrow, or lamenting, or complaining: he cried aloud, or vehemently, in prayer, or supplication. (TA.) He wept, in impatience, or sorrow, and with loud crying: and sometimes, in a general sense, he cried out, or aloud, (TA.) ― -b5- He (a jackal) cried, or howled: because his cry is like that of a person expressing pain or grief or sorrow, or lamenting, or complaining, as though he were writhing from the pain of hunger or beating. (S, TA.)

حَبْ
حَبْ حب and حَبٍ: see حَوْبٍ, in five places.

حَابْ
حَابْ حاب and حَابِ: see حَوْبِ, in five places.

حَابٌ
حَابٌ حاب : see حُوبٌ.

حَوْبِ
حَوْبِ حوب and حَوْبُ and حَوْبَ (S, K) and ↓ حَابِ (K) A cry used for chiding a camel: (S:) or a cry by which a male camel is chidden, (Lth, IAth, K,) to urge him on; (Lth, TA;) like as a she-camel is by the cry حَلْ and حَلِ and حَلِى: the first form (حَوْبِ) is that used by the Arabs [in general]; but the other forms are allowable: حَوْبْ حَوْبْ also occurs, with the ب quiescent; and حَوْبًا حَوْبًا occurs in a trad., in the same sense: also, لَا مَشَيْتُ ↓ حَبْ and ↓ حَبِ and ↓ حَابْ and ↓ حَابِ [On! mayest thou not walk, or mayest thou not be rightly directed; حب &c. being syn. with حَوْبِ, and followed by an imprecation]. (TA.) Hence, حَوْبَكَ هَلْ يُعْتَمُ بِالسَّمَارِ Urge on! Should a delay be made in bringing milk much diluted with water? i. e., if thou entertain with milk much diluted with water, wherefore tardiness? a prov., applied to him who delays the fulfilment of his promise, and then gives little. (MF.)

حَوْبٌ
حَوْبٌ حوب : see حُوبٌ, in two places: -A2- and see also حَوْبَةٌ, in four places. ― -b2- Also Grief, or sorrow: and loneliness, or solitariness: and so ↓ حُوبٌ, in both these senses. (K.) ― -b3- Difficulty, distress, trouble, or fatigue; syn. جَهْدٌ. (K. [That جهد is to be thus understood here is indicated in the TA.]) ― -b4- Pain. (K.) -A3- A difficult road. (TA.) -A4- A kind, or sort: and a mode, or manner. (K, TA.) You say, سَمِعْتُ مِنْ هٰذَا حَوْبَيْنِ I heard, or have heard, of this, two kinds, or modes: and رَأَيْتُ مِنْهُ حَوْبَيْنِ I saw, or have seen, of it, two kinds, or modes. (TA.) -A5- A he-camel: (K:) or a bulky he-camel: so called from the cry حَوْبِ, by which he is urged; like as a mule is called عَدَسٌ: (Lth, TA:) or it signifies originally a he-camel, and hence, from its frequency of usage, the cry حوب by which he is urged. (K, * TA.)

حُوبٌ
حُوبٌ حوب (S, A, Msb, K) and ↓ حَوْبٌ, (Msb, * K,) said by some to be two dial. vars., (Msb, [see 1, first sentence,]) and ↓ حَابٌ (S, K) and ↓ حَوْبَةٌ (A 'Obeyd, K) and ↓ حُوبَةٌ (A 'Obeyd, TA) and ↓ حَابَةٌ (K) and ↓ حِيبَةٌ, (TA,) Sin, or crime: or a sin, or a crime: (S, A, Msb, K:) accord. to A 'Obeyd, the first and second signify any sin or crime; (TA;) [as also, app., حَابٌ;] and حوبة [i. e. حَوْبَةٌ and حُوبَةٌ, the former particularly mentioned in the Msb, and app. حَابَةٌ also], a single sin or crime: (Msb, TA:) accord. to Fr, حُوبٌ signifies great sin, or a great sin: accord. to Katلdeh, wrong, injustice, or tyranny: thus in the Kur iv. 2; where El-Hasan read ↓ حَوْبًا instead of حُوبًا. (TA.) One says, رَبِّ تَقَبَّلْ تَوْبَتِى ↓ وَاغْسِلْ حَوْبَتِى (T, TA) i. e. [O my Lord, accept my repentance, and wash away] my sin, or crime. (A 'Obeyd, TA.) El-Mukhabbal Es-Saadee says,
↓ فَلَا تُدْخِلَنَّ الدَّهْرَ قَبْرَكَ حَوْبَةً
يَقُومُ بِهَا يَوْمًا عَلَيْكِ حَسِيبُ
[Then introduce not thou, ever, into thy grave, a sin with which a reckoner, or taker of vengeance, may one day rise up against thee]. (TA.) -A2- حُوبٌ also signifies Perdition, destruction, or death. (K.) [Hence, app.,] اِبْنَةُ حوبٍ A quiver; syn. كِنَانَةٌ. (TA. [The vowel of the ح is not indicated.]) ― -b2- Disease. (K.) ― -b3- A trial, a trouble, or an affliction. (K.) You say, هٰؤُلَآءِ عِيَالُ أَبِى حُوبٍ [These are the family of the father of trouble; i. e., of one who is in trouble]. (TA.) ― -b4- See also حَوْبٌ. -A3- And see حَوْبَآءُ.

حَابَةٌ
حَابَةٌ حابه حابة : see حُوبٌ.

حَوْبَةٌ
حَوْبَةٌ حوبه حوبة : see حُوبٌ, in three places. -A2- Also Maternal tenderness of heart. (K.) ― -b2- Anxiety; (S, K;) and so ↓ حِيبَةٌ. (TA.) ― -b3- Want; poverty; indigence; (S, K;) as also ↓ حِيبَةٌ and ↓ حَوْبٌ. (K.) You say, in prayer, اـِلَيْكَ أَرْفَعُ حَوْبَتِى i. e. [To Thee I make known] my want. (TA from a trad.) And أَلْحَقَ اللّٰهُ بِهِ الحَوْبَةَ May God bring upon him want, or poverty, or indigence. (S, * TA.) [And hence,] ↓ اِبْنُ حَوْبٍ A man oppressed by difficulty, trouble, distress, or adversity; a man in need: i. e. any man in such a state. (IAar, TA.) And ↓ عِيَالُ ابْنِ حَوْبٍ [The family of a man oppressed by difficulty, &c.]. (TA.) ― -b4- A state, or condition; as also ↓ حِيبَةٌ: (K:) but only used in speaking of an evil state; as in the phrases, بَاتَ بِحَوْبَةِ سُوْءٍ and سُوْءٍ ↓ بِحِيبَةِ He passed the night in an evil state or condition. (TA.) ― -b5- [Hence also, for ذُو حَوْبَةٍ, and ذَاتُ حَوْبَةٍ, and ذَوُو حَوْبَةٍ,] A weak man; (AZ, S, K;) as also ↓ حُوبَةٌ: (K:) and a weak woman: (TA:) and weak persons: (S:) and [a man who can neither profit nor harm; or] a man having neither good nor evil: (S:) pl. حُوَبٌ. (AZ, S.) It is said in a trad., اِتَّقُوا اللّٰهَ فِى الحَوْبَاتِ, for ذَوَاتِ الحَوْبَاتِ, i. e. Fear ye God with respect to the needy women, who cannot do without some one to maintain them, and to take constant care of them. (TA.) And you say, اـِنَّ لِى أَعُولُهَا Verily I have a weak family to maintain. (S.) ― -b6- A person whom one is under an obligation to respect, or honour, or defend, and who may be subjected to loss, or ruin, [if abandoned,] such as a mother, or sister, or daughter, or any other female relation within the prohibited degrees of marriage; as also ↓ حِيبَةٌ: (ISk, S:) any such relation whom it is sinful to subject to loss, or ruin, by abandoning her: (A 'Obeyd, TA:) or a mother: (K:) by some explained peculiarly as having this meaning: (A 'Obeyd, TA:) and a wife; or a concubine; (K;) because both require to be maintained: (TA:) and, as also ↓ حَوْبٌ, The father and mother: and a sister: and a daughter. (K.) You say, لِى فِى بَنِى فُلَانٍ حَوْبَةٍ and ↓ حِيبَةٌ (ISk, S, K *) and ↓ حُوبَةٌ (K) I have, among the sons of such a one, a female relation such as any of those above specified: (ISk, S:) or one to whom I bear relationship on the side of the mother: (K:) or a relation within the prohibited degrees of marriage. (AZ, TA.) ― -b7- A sacred, or an inviolable, right of a person, which it would be sinful to disregard; as in the saying, فَعَلْتُهُ لِحَوْبَةِ فُلَانٍ [I did it for the sake of the sacred, or inviolable, right of such a one]. (A.) ― -b8- A horse, or similar beast; syn. دَابَّةٌ: (K:) for this, also, cannot do without some one to take constant care of it, and to sustain it. (TA.) -A3- The middle of a house. (K.) Perhaps the ب in this instance is a substitute for م. (TA.)

حُوبَةٌ
حُوبَةٌ حوبه حوبة : see حُوبٌ: -A2- and see also حَوْبَةٌ, in two places. -A3- حُوبَةٌ مِنَ الأَرْضِ A bad tract of land; as also ↓ حِيبَةٌ. (TA.)

حِيبَةٌ
حِيبَةٌ حيبه حيبة : see حُوبٌ: -A2- and see also حَوْبَةٌ, in six places: -A3- and حُوبَةٌ.

حَوْبَآءُ
حَوْبَآءُ حوبآء The soul; syn. نَفْسٌ; (AZ, S, K;) as also ↓ حُوبٌ: (AZ, K:) or the soul whose seat is in the heart; syn. رُوحُ القَلْبِ [also called the animal soul, رُوح حَيَوَانِىّ: see art. روح]: AHei asserts, in a disquisition on the heart, that this word is formed by transcription form حَبْوَآءُ: (TA:) pl. حَوْبَاوَاتٌ. (S, K.) You say, حَرَسَ اللّٰهُ حَوْبَآءَكَ [May God guard, or preserve, thy soul]. (A.) ― -b2- [Also] The body, or person; in Persian تَنْ. (KL.)

حَائِبٌ
حَائِبٌ ذ Slaying; or a slayer: of the dial. of the tribe of Asad. (TA.)

أَحْوَبُ
أَحْوَبُ ذ , as an epithet applied to a man, More, or most, or very, sinful, or criminal. (S, TA. [This meaning is implied, but not expressed.])

مُحَوِّبٌ
مُحَوِّبٌ محوب , (K,) or, accord. to some, مُحَوَّبٌ, (MF,) and ↓ مُتَحَوِّبٌ, (K,) A man whose wealth passes away from him, and then returns. (K.)

مُتَحَوِّبٌ
مُتَحَوِّبٌ متحوب : see what next precedes.

##### Türkçe

**حَابَ**
1 **حَابَ** حاب , (Msb, K,) ikinci şahıs **حُبْتُ**, (S,) muzâri‘ **يَحُوبُ**, (S, Msb,) mastar **حَوْبٌ** (S, Msb, K) ve **حَوْبَةٌ** ve **حِيَابَةٌ**, (S, K, K’nın bir nüshasına göre **حِيَابٌ**, ) ve **حِيبَةٌ** (TA) ve **حُوبٌ**; (K;) yahut bu sonuncusu basit bir isimdir; yahut bazılarına göre o ve **حَوْبٌ** iki lehçe varyantıdır; dammeli olanı Hicaz lehçesindendir; fethalı olanı Temîm lehçesindendir; (Msb;) Zc’ye göre dammeli olan “günah yahut suç” mânâsına gelir; fethalı olan ise bir adamın “fiili”ne; [yani “günah yahut suç işleme fiili”ne] (TA;) Günah işledi; bir günah yahut suç işledi; haram olanı yaptı; (S, Msb, K;) **بِكَذَا** [böyle bir şey ile]. (S, K.) — -b2- Yine, muzâri‘ yukarıdaki gibi, [mastar zikredilmemiş,] O, yahut o şey, kötü bir hâl yahut duruma girdi. (TA.) — -b3- [Bir başkasını] öldürdü: Esed kabilesinin lehçesindendir. (TA.) -A2- **حَوْبٌ** ayrıca erkek deveye [**حَوْبِ** nidasıyla] azarlama fiili mânâsına gelir. (Lth, TA.) [Bkz. ayrıca 2.]

**حوّب بِالاـِبِلِ**
2 **حوّب بِالاـِبِلِ** حوب بالابل , (S, K, *) mastar **تَحْوِيبٌ**, (K,) Develeri (S, K) **حَوْبِ حَوْبِ** nidasıyla azarladı. (S.) [Bkz. ayrıca 1.]

**أَحْوَبَ**
4 **أَحْوَبَ** ذ Onu günaha yahut suça götüren bir yol tuttu. (K, TA.) -A2- **مَا أَحَبْتُهُ** yerine **مَا أَحْبَبْتُهُ**: **حب** maddesinde 4’e bak.

**تحوّب**
5 **تحوّب** تحوب Günah yahut suçtan sakındı, kaçındı yahut uzak durdu; onu kendinden uzaklaştırdı: (A 'Obeyd, S, K, TA:) ibadet fiillerine yahut riyazetlere yöneldi; dindar oldu yahut bir âbid oldu. (IJ, TA.) Burada **تَفَعَّلَ** kalıbı, eş anlamlı kelimeler **تَأَثَّمَ** ve **تَحَنَّثَ** örneklerinde olduğu gibi, kök mânâdan soyutlanmıştır; hâlbuki onun özelliği daha çok kök mânâyı pekiştirmektir. (TA. [Bkz. **تحنّث**.]) Şöyle dersin: **تحوّب مِنْ كَذَا** O şeyi günah yahut suç sayarak ondan sakındı. (A 'Obeyd, S, TA. [Aşağıda başka bir açıklamaya da bak.]) — -b2- Namazında yahut duasında tevazu gösterdi. (TA.) — -b3- Acı, keder yahut hüzün belirtti; ağıt yaktı yahut şikâyet etti. (S, K, * TA.) Ve **تحوّب مِنْ كَذَا** O şey sebebiyle öfkelendi ve acı yahut keder yahut hüzün belirtti, yahut ağıt yaktı, yahut şikâyet etti. (TA. [Yukarıda başka bir açıklamaya bak.]) — -b4- Acı yahut keder yahut hüzün belirterek, yahut ağıt yakarak, yahut şikâyet ederek feryat etti: duada yahut yakarışta yüksek sesle yahut şiddetle bağırdı. (TA.) Sabırsızlıkla yahut kederle, yüksek sesle ağladı: bazen de genel mânâda bağırdı yahut yüksek sesle [seslendi]. (TA.) — -b5- O (çakal) bağırdı yahut uludu: çünkü onun sesi, açlık yahut dövülme acısından kıvranıyormuş gibi, acı yahut keder yahut hüzün belirten, yahut ağıt yakan, yahut şikâyet eden bir kimsenin sesine benzer. (S, TA.)

**حَبْ**
**حَبْ** حب ve **حَبٍ**: beş yerde **حَوْبٍ**’a bak.

**حَابْ**
**حَابْ** حاب ve **حَابِ**: beş yerde **حَوْبِ**’a bak.

**حَابٌ**
**حَابٌ** حاب : **حُوبٌ**’a bak.

**حَوْبِ**
**حَوْبِ** حوب ve **حَوْبُ** ve **حَوْبَ** (S, K) ve ↓ **حَابِ** (K) Deve azarlamak için kullanılan bir nida: (S:) yahut erkek devenin, onu yürütmek için, azarlanmasıyla kullanılan bir nida; (Lth, IAth, K,) (Lth, TA;) tıpkı dişi devenin **حَلْ** ve **حَلِ** ve **حَلِى** nidasıyla [azarlanması] gibi: birinci şekil (**حَوْبِ**) Arapların [genel olarak] kullandığıdır; fakat diğer şekiller de câizdir: **حَوْبْ حَوْبْ** da vârid olur, **ب** sâkin olarak; ve bir rivayette **حَوْبًا حَوْبًا** da aynı mânâda vârid olur: ayrıca, **لَا مَشَيْتُ** ↓ **حَبْ** ve ↓ **حَبِ** ve ↓ **حَابْ** ve ↓ **حَابِ** [Yürüme! yahut doğru yola iletilme!; **حب** vb. **حَوْبِ** ile eş anlamlı olup bir bedduayı takiben gelir]. (TA.) Bundan dolayı, **حَوْبَكَ هَلْ يُعْتَمُ بِالسَّمَارِ** Sür! Suyla çok inceltilmiş süt getirmede gecikilir mi? yani, eğer suyla çok inceltilmiş sütle ağırlarsan, niçin gecikme? bir darbımeseldir; vaadini yerine getirmeyi geciktirip sonra da az veren kimseye uygulanır. (MF.)

**حَوْبٌ**
**حَوْبٌ** حوب : iki yerde **حُوبٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca dört yerde **حَوْبَةٌ**’ye de bak. — -b2- Ayrıca keder yahut hüzün: ve yalnızlık yahut tenhalık: ve ↓ **حُوبٌ** da bu iki mânâda böyledir. (K.) — -b3- Zorluk, sıkıntı, meşakkat yahut yorgunluk; eş anlamlısı **جَهْدٌ**. (K. [**جهد**’in burada böyle anlaşılması gerektiği TA’da işaret edilmiştir.]) — -b4- Acı. (K.) -A3- Zor bir yol. (TA.) -A4- Bir tür yahut çeşit: ve bir tarz yahut biçim. (K, TA.) Şöyle dersin: **سَمِعْتُ مِنْ هٰذَا حَوْبَيْنِ** Bundan iki tür yahut tarz işittim: ve **رَأَيْتُ مِنْهُ حَوْبَيْنِ** Ondan iki tür yahut tarz gördüm. (TA.) -A5- Erkek deve: (K:) yahut iri yapılı erkek deve: onu yürütmek için kullanılan **حَوْبِ** nidasından dolayı böyle adlandırılmıştır; tıpkı katırın **عَدَسٌ** diye adlandırılması gibi: (Lth, TA:) yahut aslında erkek deve mânâsınadır; sonra kullanımının çokluğundan dolayı, onun yürütülmesi için kullanılan **حوب** nidası [bu ad olmuştur]. (K, * TA.)

**حُوبٌ**
**حُوبٌ** حوب (S, A, Msb, K) ve ↓ **حَوْبٌ**, (Msb, * K,) bazılarınca iki lehçe varyantı olduğu söylenmiştir, (Msb, [bkz. 1, ilk cümle,]) ve ↓ **حَابٌ** (S, K) ve ↓ **حَوْبَةٌ** (A 'Obeyd, K) ve ↓ **حُوبَةٌ** (A 'Obeyd, TA) ve ↓ **حَابَةٌ** (K) ve ↓ **حِيبَةٌ**, (TA,) Günah yahut suç: yahut bir günah yahut bir suç: (S, A, Msb, K:) A 'Obeyd’e göre birinci ve ikinci her türlü günah yahut suçu ifade eder; (TA;) [ve ayrıca, görünüşe göre, **حَابٌ** da;] ve **حوبة** [yani **حَوْبَةٌ** ve **حُوبَةٌ**, birincisi özellikle Msb’de zikredilmiş olup, görünüşe göre **حَابَةٌ** da], tek bir günah yahut suç [ifade eder]: (Msb, TA:) Fr’ye göre **حُوبٌ** büyük günah yahut büyük bir günah mânâsına gelir: Katâde’ye göre haksızlık, zulüm yahut zorbalık: Kur’ân iv. 2’de böyledir; orada El-Hasan **حُوبًا** yerine ↓ **حَوْبًا** okumuştur. (TA.) Şöyle denir: **رَبِّ تَقَبَّلْ تَوْبَتِى** ↓ **وَاغْسِلْ حَوْبَتِى** (T, TA) yani [Ey Rabbim, tövbemi kabul et ve] günahımı yahut suçumu sil. (A 'Obeyd, TA.) El-Mukhabbal Es-Saadee der ki,
↓ **فَلَا تُدْخِلَنَّ الدَّهْرَ قَبْرَكَ حَوْبَةً**
**يَقُومُ بِهَا يَوْمًا عَلَيْكِ حَسِيبُ**
[Öyleyse, ebediyen, kabrine, bir gün sana karşı onunla bir hesap sorucu yahut intikam alıcı ayağa kalkabilecek bir günah sokma]. (TA.) -A2- **حُوبٌ** ayrıca helâk, yok oluş yahut ölüm mânâsına gelir. (K.) [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **اِبْنَةُ حوبٍ** Bir sadak; eş anlamlısı **كِنَانَةٌ**. (TA. [**ح**’nın harekesi belirtilmemiştir.]) — -b2- Hastalık. (K.) — -b3- Bir imtihan, bir sıkıntı yahut bir musibet. (K.) Şöyle dersin: **هٰؤُلَآءِ عِيَالُ أَبِى حُوبٍ** [Bunlar sıkıntının babasının ailesidir; yani sıkıntıda olanın]. (TA.) — -b4- Ayrıca **حَوْبٌ**’a da bak. -A3- Ve **حَوْبَآءُ**’ya bak.

**حَابَةٌ**
**حَابَةٌ** حابه حابة : **حُوبٌ**’a bak.

**حَوْبَةٌ**
**حَوْبَةٌ** حوبه حوبة : üç yerde **حُوبٌ**’a bak. -A2- Ayrıca kalbin anne şefkati. (K.) — -b2- Kaygı; (S, K;) ve ↓ **حِيبَةٌ** da böyledir. (TA.) — -b3- İhtiyaç; yoksulluk; fakirlik; (S, K;) ayrıca ↓ **حِيبَةٌ** ve ↓ **حَوْبٌ** da. (K.) Duada şöyle dersin: **اـِلَيْكَ أَرْفَعُ حَوْبَتِى** yani [Sana arz ederim] ihtiyacımı. (TA bir rivayetten.) Ve **أَلْحَقَ اللّٰهُ بِهِ الحَوْبَةَ** Allah ona ihtiyaç yahut yoksulluk yahut fakirlik musallat etsin. (S, * TA.) [Ve bundan dolayı,] ↓ **اِبْنُ حَوْبٍ** Zorluk, meşakkat, sıkıntı yahut belâ ile ezilmiş bir adam; muhtaç bir adam: yani bu hâlde olan herhangi bir adam. (IAar, TA.) Ve ↓ **عِيَالُ ابْنِ حَوْبٍ** [Zorlukla ezilmiş bir adamın ailesi, vb.]. (TA.) — -b4- Bir hâl yahut durum; ayrıca ↓ **حِيبَةٌ**: (K:) fakat yalnız kötü bir hâl hakkında kullanılır; şu ibarelerde olduğu gibi: **بَاتَ بِحَوْبَةِ سُوْءٍ** ve **سُوْءٍ** ↓ **بِحِيبَةِ** O, kötü bir hâl yahut durumda geceyi geçirdi. (TA.) — -b5- [Ayrıca, **ذُو حَوْبَةٍ**, ve **ذَاتُ حَوْبَةٍ**, ve **ذَوُو حَوْبَةٍ** yerine,] Zayıf bir adam; (AZ, S, K;) ayrıca ↓ **حُوبَةٌ**: (K:) ve zayıf bir kadın: (TA:) ve zayıf kimseler: (S:) ve [ne fayda ne zarar verebilen; yahut] ne iyiliği ne kötülüğü olan bir adam: (S:) çoğulu **حُوَبٌ**. (AZ, S.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **اِتَّقُوا اللّٰهَ فِى الحَوْبَاتِ**, **ذَوَاتِ الحَوْبَاتِ** yerine, yani: Bakıma muhtaç, kendilerini geçindirecek ve sürekli gözetip kollayacak birine muhtaç olan kadınlar hakkında Allah’tan korkun. (TA.) Ve şöyle dersin: **اـِنَّ لِى أَعُولُهَا** Gerçekten benim geçindireceğim zayıf bir ailem vardır. (S.) — -b6- Saygı göstermek, ikram etmek yahut savunmakla yükümlü olunan ve [terk edilirse] zarara yahut helâke uğrayabilecek bir kimse; anne, kız kardeş, kız evlat yahut nikâhı haram dereceler içinde bulunan başka herhangi bir kadın akraba gibi; ayrıca ↓ **حِيبَةٌ**: (ISk, S:) terk etmekle onu zarara yahut helâke uğratmanın günah olduğu böyle bir akraba: (A 'Obeyd, TA:) yahut anne: (K:) bazılarınca özellikle bu mânâ ile açıklanmıştır: (A 'Obeyd, TA:) ve eş; yahut câriye; (K;) çünkü ikisi de nafakaya muhtaçtır: (TA:) ve ayrıca ↓ **حَوْبٌ** ile birlikte, baba ve anne: ve kız kardeş: ve kız evlat. (K.) Şöyle dersin: **لِى فِى بَنِى فُلَانٍ حَوْبَةٍ** ve ↓ **حِيبَةٌ** (ISk, S, K *) ve ↓ **حُوبَةٌ** (K) Benim, falanın oğulları arasında, yukarıda belirtilenlerden herhangi biri gibi bir kadın akrabam vardır: (ISk, S:) yahut anne tarafından akrabalık bağım olan biri vardır: (K:) yahut nikâhı haram dereceler içinde bir akraba. (AZ, TA.) — -b7- Bir kimsenin, göz ardı edilmesi günah olan, kutsal yahut dokunulmaz hakkı; şu sözde olduğu gibi: **فَعَلْتُهُ لِحَوْبَةِ فُلَانٍ** [Onu falanın kutsal yahut dokunulmaz hakkı için yaptım]. (A.) — -b8- Bir at yahut benzeri bir hayvan; eş anlamlısı **دَابَّةٌ**: (K:) çünkü bu da, sürekli bakacak ve besleyecek birine muhtaçtır. (TA.) -A3- Bir evin ortası. (K.) Belki bu örnekteki **ب**, **م**’nin yerine geçmiştir. (TA.)

**حُوبَةٌ**
**حُوبَةٌ** حوبه حوبة : **حُوبٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca iki yerde **حَوْبَةٌ**’ye de bak. -A3- **حُوبَةٌ مِنَ الأَرْضِ** Kötü bir arazi parçası; ayrıca ↓ **حِيبَةٌ**. (TA.)

**حِيبَةٌ**
**حِيبَةٌ** حيبه حيبة : **حُوبٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca altı yerde **حَوْبَةٌ**’ye de bak: -A3- ve **حُوبَةٌ**.

**حَوْبَآءُ**
**حَوْبَآءُ** حوبآء Ruh; eş anlamlısı **نَفْسٌ**; (AZ, S, K;) ayrıca ↓ **حُوبٌ**: (AZ, K:) yahut yeri kalpte olan ruh; eş anlamlısı **رُوحُ القَلْبِ** [hayvanî ruh diye de adlandırılır, **رُوح حَيَوَانِىّ**: bkz. **روح** maddesi]: AHei, kalp üzerine bir incelemede, bu kelimenin **حَبْوَآءُ**’dan yazım değişimiyle oluştuğunu ileri sürer: (TA:) çoğulu **حَوْبَاوَاتٌ**. (S, K.) Şöyle dersin: **حَرَسَ اللّٰهُ حَوْبَآءَكَ** [Allah ruhunu korusun yahut muhafaza etsin]. (A.) — -b2- [Ayrıca] beden yahut şahıs; Farsçada **تَنْ**. (KL.)

**حَائِبٌ**
**حَائِبٌ** ذ Öldürme; yahut öldüren: Esed kabilesinin lehçesindendir. (TA.)

**أَحْوَبُ**
**أَحْوَبُ** ذ , bir adama sıfat olarak, Daha çok, yahut en çok, yahut pek günahkâr yahut suçlu. (S, TA. [Bu mânâ ima edilmiştir, fakat açıkça ifade edilmemiştir.])

**مُحَوِّبٌ**
**مُحَوِّبٌ** محوب , (K,) yahut bazılarına göre **مُحَوَّبٌ**, (MF,) ve ↓ **مُتَحَوِّبٌ**, (K,) Malı elinden gidip sonra kendisine geri dönen bir adam. (K.)

**مُتَحَوِّبٌ**
**مُتَحَوِّبٌ** متحوب : bir önce gelen şeye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَابَ
حَابَ ( w )  U ( n. ac. حَاب [ 1A ] ,  حُوْب [ 8 ] ,  حِيَابة [ 23t ] )
a.  [ Bi ], Committed a sin, crime.

أَحْوَبَ
أَحْوَبَ IV , ( w )
a.  [ Ila ], Followed evil, crime.

تَحَوَّبَ
تَحَوَّبَ V ,
a.  Kept away from sin.

حَوْب
حَوْب [ 1 ],
a.  Sin, crime.

b.  Grief, sorrow; misfortune.

حَوْبَة
حَوْبَة [ 1t ],
a.  Maternal love.

b.  Anxiety, distress.

c.  see 2t .

حِيبَة
حِيبَة [ 2tI ],
a.  Relationship on the mother's side.

b.  Necessity, need.

c.  State, condition.

حُوْب
حُوْب [ 3 ],
a.  see 1 .

##### Türkçe

حَابَ
حَابَ ( w ) U ( n. ac. **حَاب** [ 1A ] , **حُوْب** [ 8 ] , **حِيَابة** [ 23t ] )
a. [ Bi ], Bir günah, suç işledi.

أَحْوَبَ
أَحْوَبَ IV , ( w )
a. [ Ila ], Kötülüğe, suça uydu.

تَحَوَّبَ
تَحَوَّبَ V ,
a. Günahtan uzak durdu.

حَوْب
حَوْب [ 1 ],
a. Günah, suç.

b. Keder, üzüntü; musibet.

حَوْبَة
حَوْبَة [ 1t ],
a. Annelik sevgisi.

b. Kaygı, sıkıntı.

c. bkz. 2t .

حِيبَة
حِيبَة [ 2tI ],
a. Anne tarafından akrabalık.

b. Zaruret, ihtiyaç.

c. Hâl, durum.

حُوْب
حُوْب [ 3 ],
a. bkz. 1 .

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حوب
حَابَ - يَحُوبُ - حـُوْب

حَابَ - يَحُوبُ + الكائن: يخطئ ويضل ويضيع ولا يعود يعلم ماذا يفعل: يكون تحت ضغط نفسي من الحاجة والهم فيتصرف بشكل عشوائي أو بغباء وقلة تركيز، كما لو كان أهبل أو أجدب أو منحرف
حَابَ - يَحُوبُ + كائن + في كائن أو أمر: يخطئ في حقه: يجور ويبغي عليه
حـُوْب: على وزن " فـُـعـْل" اسم فعل من " حابَ - يَحُوبُ ": الجور والخطأ والضلال عن الفعل الصواب
حُوبَة: اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " حابَ - يَحُوبُ ": الأجدب قليل الحيلة الذي يخطئ ويضل بسهولة
ملاحظة: في العامية السورية يستعمل لفظ حوبة بنفس معناه في اللسان، الحَوْبَة والحُوبة: أي الشخص الضعيف كثير الخطأ والضلال قليل الحيلة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخلف العقلي وسوء وفساد الفهم والإدراك"، وهي:
حَابَ - يَحُوب، خَبَلَ - يَخْبُلُ، سَفِه َ - يَسْفَهُ، حَمِرَ - يَحْمَرُ، عَمِهَ - يَعْمَهُ، غَوى - يَغْوِي

حوب
الحوب: أخذ أموال اليتامى - تبديل الخبيث بالطيب - أكل أموالهم	﴿وآتوا اليتامى أموالهم ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب وَلا تَأْكُلُوا أَمـْوَالَهُمْ إِلَى أَمـْوَالِكُمْ إِنَّـهُ كَانَ حُوباً كَبِـيـراً (2)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [حوب] ح و ب: الحُوبُ بالضم و الحَابُ الإثم وقد حَابَ بكذا أي أثم وبابه قال وكتب و حَوْبَةٌ أيضا بفتح الحاء
معجم الفرائد القرآنية
ح  و  ب
"حُوباً" في قوله تعالى :" وَلا تَأْكُلُوا أَمـْوَالَهُمْ إِلَى أَمـْوَالِكُمْ إِنَّـهُ كَانَ حُوباً كَبِـيـراً " (2) النساء .
الحُوبُ : الإثم الذي يستحق صاحبه الزجر .
الراغب
حوب
- الحوب: الإثم، قال عز وجل: }إنه كان حوبا كبيرا{ [النساء/2]، والحوب المصدر منه، وروي: (طلاق أم أيوب حوب) (الحديث عن ابن عباس أن أبا أيوب طلق امرأته، فقال له النبي صلى الله عليه وسلم: (إن طلاق أم أيوب كان حوبا). أخرجه الطبراني، وفيه يحي بن عبد الحميد الحماني، وهو ضعيف، انظر: مجمع الزوائد: باب فضائل أم أيوب 9/265.
قال ابن سيرين: الحوب: الإثم)، وتسميته بذلك لكونه مزجورا عنه، من قولهم: حاب حوبا وحوبا وحيابة، والأصل فيه حوب لزجر الإبل، وفلان يتحوب من كذا، أي: يتأثم، وقولهم ألحق الله به الحوبة (انظر: المجمل 1/255)، أي: المسكنة والحاجة.
وحقيقتها: هي الحاجة التي تحمل صاحبها على ارتكاب الإثم، وقيل: بات فلان بحيبة سوء (انظر: اللسان (حوب) 1/339؛ والمجمل 1/255).
والحوباء قيل هي النفس (انظر الغريب المصنف ورقة 8 نسخة الظاهرية)، وحقيقتها هي النفس المرتكبة للحوب، وهي الموصوفة بقوله تعالى: }إن النفس لأمارة بالسوء{ [يوسف/53].
ملخص اللسان
وجوه اللفظ: الإِثْمُ، - ما يُتَأَثَّم منه  - والحَوْبَة والحِيبَة: الهَمُّ والحاجَة؛ - الغَمُّ والهَمُّ والبَلاءُ. - الجَهْدُ والشِّدَّة.  الهَلاكُ؛ - الحُزنُ؛ - الوَحْشة؛ - النِّساءَ الـمُحْتاجات، الرجُلُ الضَّعيفُ - انـَّه كان حُوباً أَي ظُلْما - ِنما فلانٌ  حَوْبةٌ أَي ليس عنده خيرٌ ولا شرًٌّ
1.    حَاب يحُوبُ.  والـمُحَوِّب والـمُتَحَوِّبُ الذي يَذْهَب مالُه ثم يَعودُ.
2.    والحَوْبُ والحُوبُ والحابُ: الإِثْمُ،
3.    والحَوْبةُ: الـمَرَّة الواحدة منه؛
4.     إِنه كان  حُوباً: الحُوبُ الإِثم العظيم.
5.    الـمُتَحَوِّبُ  والحِيبة: ما يُتَأَثَّم منه.
6.    حَوْبَتِي يَعْنِي الـمَأْثمَ،
7.    والحَوْبَة والحُوبة: الرجُلُ الضَّعيفُ،
8.    اتَّقُوا اللّهَ في الحَوْبَاتِ؛ يريدُ النِّساءَ الـمُحْتاجات، اللاَّتي لا يَسْتَغْنِينَ عَمَّنْ يقومُ عليهِنَّ، ويَتَعَهَّدُهُنَّ؛
9.    والحَوْبَةُ: الحاجَة.
10.                       إِليك أَرْفَعُ حَوْبَتي أَي  حاجَتي.
11.                        والحَوْبَة رقة  فُؤَادِ الأُمِّ؛
12.                        والحَوْبَة والحِيبَة: الهَمُّ والحاجَة؛
13.                       الحُوبُ: الغَمُّ والهَمُّ والبَلاءُ.
14.                       والحَوْبُ: الجَهْدُ والشِّدَّة.
15.                       والحُوبُ: الهَلاكُ؛
16.                       والحَوْبُ والحُوبُ: الحُزنُ؛
17.                       والحَوْبُ والحُوبُ: الوَحْشة؛
18.                       إِنَّ طَلاقَ أُمِّ  أَيُّوبَ لَحُوبٌ: أَي لَوَحْشَة أَو  إِثْمٌ.
19.                       والحَوْبُ: الوجع.
20.                       والتَّحَوُّبُ: التَّوَجُّعُ، والشَّكْوَى، والتَّحَزُّنُ.
21.                       فلان يَتَحَوَّب من كذا أَي يَتَغَيَّظُ منه، ويَتَوَجَّعُ.
22.                       والتَّحَوُّب: البكاءُ في جَزَعٍ وصِياحٍ
23.                       وبات فلانٌ بِحيبةُ سوءٍ وحَوبةِ سوءٍ أَي بحالِ سُوءٍ؛
24.                       حُبْتَ بكذا أَي أَثِمْتَ،
25.                       الحَوْبُ والحَوْبَةُ: الأَبَوانِ والأُخْتُ والبِنْتُ.
26.                       لِي  فيهم حَوْبَةٌ وحُوبَةٌ وحِيبَةٌ أَي قرابة من قِبَلِ الأُمِّ،
27.                       وإِن لِي حَوْبَةً أَعُولُها أَي ضَعَفَة وعِيالاً.
28.                        لي في بَني فُلان حَوْبَةٌ، وهي كلُّ حُرْمةٍ تَضِيع من أُمٍّ أَو  أُخْتٍ أَو بِنتٍ، أَو غير ذلك من كل ذاتِ رَحِمٍ.
29.                       أَلْحَقَ اللّهُ به الحَوْبَة أَي الحاجَةَ  والـمَسْكَنَة والفَقْرَ.
30.                        والحَوْبُ: الجَهْدُ والحاجَة؛
31.                       ابنُ حَوْبِ رجلٌ مَجْهودٌ مُحْتاجٌ،
32.                         إِنَّ طَريقَ مِثْقَبٍ لَحُوبُ  أَي وَعْثٌ صَعْبٌ.
33.                       وحَوْبَةُ الأُمِّ عَلى وَلَدِها وتَحَوُّبُها: رِقَّتُها وتَوَجُّعُها.
34.                       التَّحَوُّبُ: صَوْتٌ مع تَوَجُّعٍ، أَراد به شِدَّةَ صِياحِهِ بالدُّعاءِ؛
35.                       والحَوْبَةُ والحِيبَة: الهَمُّ والحُزْنُ.
36.                       أُرِيَه بعضُ أَهْلِه بشَرِّ حِيبَةٍ أَي بشَرِّ حالٍ.
37.                       وتحَوَّبَ في دعائه: تَضَرَّعَ.
38.                       تحَوَّبَ إِذا تَعَبَّد،
39.                       إِنما فلانٌ  حَوْبةٌ أَي ليس عنده خيرٌ ولا شرٌّ.
40.                        ورأَيتُ منه حَوْبَيْن أَي فَنَّيْن  وضَرْبَيْن؛
41.                       ونزَلنا بِحيبةٍ من الأَرض وحُوبةٍ أَي بأَرض سوءٍ.
42.                       الحُوبُ: النَّفْسُ،
43.                       والحَوْباءُ: النفْس،
44.                       الحَوْباءُ رُوعُ القَلْبِ؛
45.                       والحَوْبُ  فِعْلُ الرَّجُلِ؛
46.                       انـَّه كان حُوباً أَي ظُلْماً.
47.                       وفلان يَتَحوَّب من كذَا أَي يتَأَثَّم.
48.                       تَحَوَّبَ تَرَكَ الحُوبَ،
49.                       وتَحَوَّب من الإِثمِ إِذا تَوَقَّاه،
50.                       الحَوْبُ الضَّخمُ من الجِمالِ؛
51.                       الحَوْبُ الجَمَلُ،
52.                       الحَوْبُ زَجْرُ البَعير  ليَمْضِيَ،
53.                        الحَوْبُ: زَجْرٌ لذكُور الإِبِلِ.
لسان العرب
● - حوب: الحَوْبُ والحَوْبَةُ: الأَبَوانِ والأُخْتُ والبِنْتُ. وقيل: لِي  فيهم حَوْبَةٌ وحُوبَةٌ وحِيبَةٌ أَي قرابة من قِبَلِ الأُمِّ، وكذلك كلُّ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ. وإِن لِي حَوْبَةً أَعُولُها أَي ضَعَفَة وعِيالاً. ابن السكيت: لي في بَني فُلان حَوْبَةٌ، وبعضُهم يقول حِيبَةٌ، فتذهب  الواوُ إِذا انْكَسَر ما قَبْلَها، وهي كلُّ حُرْمةٍ تَضِيع من أُمٍّ أَو  أُخْتٍ أَو بِنتٍ، أَو غير ذلك من كل ذاتِ رَحِمٍ. وقال أَبو زيد: لي فيهم حَوْبَة إِذا كانت قرابةً من قِبَلِ الأُمّ، وكذلك كلُّ ذِي رَحِمٍ  مَحْرَمٍ.  وفي الحديث: اتَّقُوا اللّهَ في الحَوْبَاتِ؛ يريدُ النِّساءَ الـمُحْتاجات، اللاَّتي لا يَسْتَغْنِينَ عَمَّنْ يقومُ عليهِنَّ، ويَتَعَهَّدُهُنَّ؛ ولا بُدَّ في الكلامِ من حذفِ مُضافٍ تَقْدِيرُه ذات حَوْبَةٍ، وذات حَوْباتٍ.  والحَوْبَةُ: الحاجَة. وفي حديث الدعاءِ: إِليك أَرْفَعُ حَوْبَتي أَي  حاجَتي. وفي رواية: نَرْفَعُ حَوْبَتَنا إِليك أَي حاجَتَنا. والحَوْبَة رقة  فُؤَادِ الأُمِّ؛ قال الفرزدق:  فهَبْ لِي خُنَيْساً، واحْتَسِبْ فيه مِنَّةً  * لحَوْبَةِ أُمٍّ، ما يَسُوغُ شَرَابُها  قال الشيخ ابن بري: والسبب في قول الفرزدق هذا البيت، أَن امرأَةً عاذتْ بقبر أَبيه غالبٍ، فقال لها: ما الذي دَعاكِ إِلى هذا؟ فقالت: إِن لِي ابْناً بالسِّنْدِ، في اعْتِقالِ تميم بن زيد القَيْنيِّ(1)  (1 قوله «تميم بن زيد إلخ» هكذا في الأصل وفي تفسير روح المعاني للعلامة الالوسي عند قوله تعالى نبذ فريق من الذين أوتوا الكتاب، الآية روايته بلفظ تميم بن مرّ.) ، وكان عامِلَ خالدٍ القَسْرِيِّ على السِّنْدِ؛ فكتَبَ من ساعتِه إِليه:  كَتَبْتُ وعَجَّلْتُ البِرَادَةَ إِنَّنِي،  * إِذا حاجَة حاوَلْتُ، عَجَّتْ رِكابُها  ولِي، بِبِلادِ السِّنْدِ، عند أَميرِها،  * حَوائِجُ جَمَّاتٌ، وعندِي ثوابُها  \<ص:338>  أَتتْنِي، فعاذَتْ ذاتُ شَكْوَى بغالِبٍ،  * وبالحرَّةِ، السَّافِي عليه تُرابُها  فقُلْتُ لَها: إِيهِ؛ اطْلُبِي كُلَّ حاجةٍ  * لَدَيَّ، فخَفَّتْ حاجةٌ وطِلاَبُها  فقالَتْ بِحُزْنٍ: حاجَتِي أَنَّ واحِدِي  * خُنَيْساً، بأَرْضِ السِّنْدِ، خَوَّى سَحابُها  فَهَبْ لِي خُنَيْساً، واحْتَسِبْ فِيهِ مِنَّةً *  لِحَوْبَةِ أُمٍّ، ما يَسُوغُ شَرابُهَا  تَمِيمَ بنَ زَيْدٍ، لا تَكُونَنَّ حاجَتِي،  * بِظَهْرٍ، ولا يَعْيَا، عَلَيْكَ، جَوابُها  ولا تَقْلِبَنْ، ظَهْراً لِبَطْنٍ، صَحِيفَتِي،  * فَشَاهِدُهَا، فِيها، عَلَيْكَ كِتابُها  فلما ورد الكِتابُ على تَميمٍ، قال لكاتبه: أَتَعْرِفُ الرَّجُلَ؟ فقال:  كَيفَ أَعْرِفُ مَنْ لَمْ يُنْسَبْ إِلى أَبٍ ولا قَبِيلَةٍ، ولا تحَقَّقْت اسْمَه أَهُو خُنَيْسٌ أَو حُبَيْشٌ؟ فقال: أَحْضِرْ كلّ مَن اسْمُه خُنَيْسٌ أَو حُبَيْشٌ؛ فأَحْضَرَهم، فوجَدَ عِدَّتَهُم أَرْبَعِين رجُلاً، فأَعْطَى كلَّ واحِدٍ منهُم ما يَتَسَفَّرُ بهِ، وقال: اقْفُلُوا إِلى حَضْرة أَبي فِراسٍ. والحَوْبَة والحِيبَة: الهَمُّ والحاجَة؛ قال أَبو كَبِير الهُذلي:  ثُمَّ انْصَرَفْتُ، ولا أَبُثُّكَ حِيبَتِي، *  رَعِشَ البَنانِ، أَطِيشُ، مَشْيَ الأَصْورِ  وفي الدعاءِ على الإِنْسانِ: أَلْحَقَ اللّهُ به الحَوْبَة أَي الحاجَةَ  والـمَسْكَنَة والفَقْرَ.  والحَوْبُ: الجَهْدُ والحاجَة؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وصُفَّاحَة مِثْل الفَنِيقِ، مَنَحْتها *  عِيالَ ابنِ حَوْبٍ، جَنَّبَتْه أَقارِبُهْ  وقال مرَّة: ابنُ حَوْبِ رجلٌ مَجْهودٌ مُحْتاجٌ، لا يَعْنِي في كلِّ ذلك رجُلاً بعَيْنِه، إِنما يريدُ هذا النوعَ. ابن الأَعرابي: الحُوبُ: الغَمُّ والهَمُّ والبَلاءُ. ويقال: هَؤُلاءِ عيالُ ابنِ حَوْبٍ. قال: والحَوْبُ: الجَهْدُ والشِّدَّة. الأَزهري: والحُوبُ: الهَلاكُ؛ وقال الهذلي(1)  (1 قوله «وقال الهذلي إلخ» سيأتي أنه لابي دواد الايادي وفي شرح القاموس أن فيه خلافاً.) :  وكُلُّ حِصْنٍ، وإِنْ طَالَتْ سَلامَتُه،  * يَوماً، ستُدْرِكُه النَّكْراءُ والحُوبُ  أَي يَهْلِكُ. والحَوْبُ والحُوبُ: الحُزنُ؛ وقيل: الوَحْشة؛ قال  الشاعر:  إِنَّ طَريقَ مِثْقَبٍ لَحُوبُ  أَي وَعْثٌ صَعْبٌ. وقيل في قول أَبي دُوَاد الإِيادي:  يوماً سَتُدْرِكه النَّكْراءُ والحُوبُ  أَي الوَحْشَة؛ وبه فسر الهَرَوِيُّ قوله، صلى اللّه عليه وسلم، لأَبي  أَيُّوب الأَنصاري، وقد ذهب إِلى طَلاق أُمِّ أَيُّوبَ: إِنَّ طَلاقَ أُمِّ  أَيُّوبَ لَحُوبٌ. التفسير عن شمر، قال ابن الأَثير: أَي لَوَحْشَة أَو  إِثْمٌ. وإِنما أَثَّمهَ بطلاقِها لأَنـَّها كانت مُصْلِحةً له في دِينِهِ. والحَوْبُ: الوجع.  والتَّحَوُّبُ: التَّوَجُّعُ، والشَّكْوَى، والتَّحَزُّنُ. ويقال: فلان يَتَحَوَّب من كذا أَي يَتَغَيَّظُ منه، ويَتَوَجَّعُ.  وحَوْبَةُ الأُمِّ عَلى وَلَدِها وتَحَوُّبُها: رِقَّتُها وتَوَجُّعُها.  وفيه: ما زَالَ صَفْوانُ يَتَحَوَّبُ رِحَالَنَا مُنْذ  \<ص:339>  اللَيْلَة؛ التَّحَوُّبُ: صَوْتٌ مع تَوَجُّعٍ، أَراد به شِدَّةَ صِياحِهِ بالدُّعاءِ؛  ورِحَالَنَا مصوبٌ على الظُّرْفِ.  والحَوْبَةُ والحِيبَة: الهَمُّ والحُزْنُ. وفي حديث عُرْوَة لـمَّا ماتَ أَبُو لَهَبٍ: أُرِيَه بعضُ أَهْلِه بشَرِّ حِيبَةٍ أَي بشَرِّ حالٍ.  والحِيبَةُ والحَوْبَة: الهَمُّ والحُزْنُ. والحِيبَة أَيضاً: الحاجَةُ  والـمَسْكَنة؛ قال طُفَيْل الغَنَوي:  فَذُوقُوا كما ذُقْنا، غَداةَ مُحَجَّرٍ،  * مِنَ الغَيْظِ، في أَكْبادِنا،  والتَّحَوُّبِ  وقال أَبو عبيد: التَّحَوُّبُ في غير هذا التَّأَثُّم من الشيءِ، وهو من  الأَوَّلِ، وبعضُه قريبٌ من بعض.  ويقال لابنِ آوَى: هو يَتَحَوَّبُ، لأَنَّ صَوْتَه كذلك، كأَنه يَتَضَوَّرُ. وتحَوَّبَ في دعائه: تَضَرَّعَ. والتَّحَوُّب أَيضاً: البكاءُ في جَزَعٍ وصِياحٍ، ورُبَّما عَمَّ به الصِّياحَ؛ قال العجاج:  وصَرَّحَتْ عنه، إِذا تحوَّبا، *  رواجبُ الجوفِ السحيلَ الصُّلَّبا(1)  (1 قوله «وصرحت عنه إلخ» هو هكذا في الأصل وانظر ديوان العجاج.)  ويقال: تحَوَّبَ إِذا تَعَبَّد، كأَنه يُلْقِي الحُوبَ عن نَفسِه، كما  يقال: تَأَثَّمَ وتحَنَّثَ إِذا أَلْقَى الحِنْثَ عن نَفْسِه بالعِبادةِ؛ وقال الكُمَيْت يذكر ذِئْباً سَقاهُ وأَطْعَمَه:  وصُبَّ له شَوْلٌ، مِن الماءِ، غائرٌ  *  به كَفَّ عنه، الحِيبةَ، الـمُتَحَوِّبُ  والحِيبة: ما يُتَأَثَّم منه.  وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم: اللهم اقْبَلْ تَوْبَتِي،  وارْحَمْ حَوْبَتِي؛ فَحَوْبَتِي، يجوز أَن تكون هنا توَجُّعِي، وأَن تكونَ  تَخَشُّعِي وتَمَسْكُنِي لَكَ. وفي التهذيب: رَبِّ تَقَبَّلْ تَوْبَتِي واغْسِلْ حَوْبَتِي. قال أَبو عبيد: حَوْبَتِي يَعْنِي الـمَأْثمَ، وتُفْتَح الحاء وتُضَم، وهو من قوله عز وجل: إِنه كان حُوباً كَبيراً. قال: وكل مَأْثَمٍ حُوبٌ وحَوْبٌ، والواحدة حَوْبةٌ؛ ومنه الحديث الآخر: أَن رجُلاً  أَتَى النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، فقال: إِني أَتيتُك لأُجاهِدَ مَعَكَ؛  فقال: أَلَكَ حَوْبةٌ؟ قال: نعم. قال: فَفِيها فجاهِدْ. قال أَبو عبيد:  يعني ما يَأْثَمُ به إِنْ ضَيَّعه من حُرْمةٍ. قال: وبعضُ أَهلِ العِلْمِ  يَتَأَوّلُه على الأُمِّ خاصَّةٌ. قال: وهي عندي كلُّ حُرْمةٍ تَضِيعُ إِن  تَركَها، مَن أُمٍّ أَو أُخْتٍ أَو ابْنةٍ أَو غيرها. وقولهم: إِنما فلانٌ  حَوْبةٌ أَي ليس عنده خيرٌ ولا شرٌّ.  ويقال: سمعتُ من هذا حَوْبَيْنِ، ورأَيتُ منه حَوْبَيْن أَي فَنَّيْن  وضَرْبَيْن؛ وقال ذو الرمة:  تَسْمَعُ، من تَيْهائهِ الأَفْلالِ، *  حَوْبَينِ من هَماهِمِ الأَغْوالِ  أَي فنَّيْن وضَرْبَين، وقد رُوِيَ بيتُ ذي الرُّمَّة بفتح الحاء.  والحَوْبَة والحُوبة: الرجُلُ الضَّعيفُ، والجمع حُوَب، وكذلك المرأَة إِذا كانت ضعِيفة زَمِنة. وبات فلانٌ بِحيبةُ سوءٍ وحَوبةِ سوءٍ أَي بحالِ سُوءٍ؛وقيل: إِذا باتَ بِشِدَّةٍ وحالٍ سَيِّئةٍ لا يقال إِلا في الشَّر؛ وقد استُعمل منه فعْلٌ قال:  وإِن قَلُّوا وحابُوا  \<ص:340>  ونزَلنا بِحيبةٍ من الأَرض وحُوبةٍ أَي بأَرض سوءٍ.  أَبو زيد: الحُوبُ: النَّفْسُ، والحَوْباءُ: النفْس، مـمدودةٌ ساكنةُ  الواو، والجمع حَوْباوَاتٌ؛ قال رؤْبة:  وقاتِلٍ حَوْباءَهُ من أَجْلي،  * ليس له مِثْلي، وأَينَ مِثْلي؟  وقيل: الحَوْباءُ رُوعُ القَلْبِ؛ قال:  ونَفْسٍ تَجُودُ بحَوْبائها  وفي حديث ابنِ العاص: فَعَرَفَ أَنه يريدُ حَوْباءَ نَفْسه.  والحَوْبُ والحُوبُ والحابُ: الإِثْمُ، فالحَوْبُ، بالفتح، لأَهْلِ  الحجاز، والحُوبُ، بالضم، لتَميمٍ، والحَوْبةُ: الـمَرَّة الواحدة منه؛ قال المخبل:  فَلا يَدْخُلَنَّ، الدَّهْرَ، قَبرَكَ، حَوْبَةٌ  * يَقُومُ، بها، يَوماً، عَليْكَ حَسيبُ  وقد حَابَ حَوباً وحِيبَةً. قال الزجاج: الحُوبُ الإِثْمُ، والحَوْبُ  فِعْلُ الرَّجُلِ؛ تقولُ: حابَ حَوْباً، كقولك: قد خانَ خَوناً. وفي حديث أَبي هريرة، رضي اللّه عنه، أَنّ النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: الرِّبا سَبْعُونَ حَوباً، أَيْسَرُها مِثْلُ وُقُوعِ الرجُلِ على أُمِّهِ، وأَرْبَى الرِّبا عِرْض الـمُسْلِمِ. قال شمر: قوله سَبْعون حَوْباً،  كأَنـَّه سبعون ضرباً من الإِثْمِ. الفرَّاءُ في قوله تعالى إِنه كان  حُوباً: الحُوبُ الإِثم العظيم. وقرأَ الحسن: انـَّه كان حَوْباً؛ وروى  سعد عن قَتادة أَنه قال: انـَّه كان حُوباً أَي ظُلْماً.  وفلان يَتَحوَّب من كذَا أَي يتَأَثَّم. وتَحَوَّب الرجُل: تَأَثَّمَ.  قال ابن جني: تَحَوَّبَ تَرَكَ الحُوبَ، من باب السَّلْبِ، ونَظِيرُه  تأَثَّمَ أَي ترَكَ الإِثْمَ، وإِن كانَ تَفَعَّل لِلإِثباتِ أَكْثرَ منه، للسلب، وكذلك نحو تَقَدَّم وتأَخَّر، وتعَجَّل وتأَجَّل. وفي الحديث: كان إِذا  دَخَلَ إِلى أَهْلِه قال: تَوْباً تَوْباً، لا يُغادِرُ عَلَيْنا حَوْباً. ومنه الحديث: إِنَّ الجَفاءَ والحَوْبَ في أَهْلِ الوبرِ والصُّوفِ.  وتَحَوَّب من الإِثمِ إِذا تَوَقَّاه، وأَلقى الحَوْبَ عن نفسِه.  ويقال: حُبْتَ بكذا أَي أَثِمْتَ، تَحوبُ حَوْباً وحَوْبَة وحِيابَةً؛  قال النابغة(1)  (1 قوله «قال النابغة إلخ» سيأتي في مادة جعع عزو هذا البيت  لنهيكة الفزاري.) :  صَبْراً، بَغِيض بنَ رَيْثٍ؛ انـَّها رَحِمٌ  *  حُبْتُمْ بها، فأَناخَتْكُمْ بجَعْجَاعِ  وفلانٌ أَعَقُّ وأَحْوَبُ.  قال الأَزهري: وبنو أَسد يقولون: الحائِبُ للقاتِل، وقد حَاب يحُوبُ.  والـمُحَوِّب والـمُتَحَوِّبُ الذي يَذْهَب مالُه ثم يَعودُ. الليث:  الحَوْبُ الضَّخمُ من الجِمالِ؛ وأَنشد:  ولا شَرِبَتْ في جِلْدِ حَوْب مُعَلَّبِ  قال: وسُمِّيَ الجَمَلُ حَوْباً بزَجْره، كما سُمِّيَ البَغْلُ عَدَساً  بزَجْرِه، وسُمِّيَ الغُراب غاقاً بصَوْتِهِ. غيره: الحَوْبُ الجَمَلُ،  ثم كَثُر حتى صارَ زجْراً له. قال الليث: الحَوْبُ زَجْرُ البَعير  ليَمْضِيَ، وللنَّاقةِ: حَلْ، جَزْمٌ، وحَلٍ وحَلي. يقال للبَعير إِذا زُجِرَ:  حَوْبَ، وحوبِ، وحَوْبُ، وحابِ.  \<ص:341>  وحَوَّبَ بالإِبِلِ: قال لها حَوْب، والعَرَبُ تَجُرُّ ذلك، ولو رُفِعَ  أَو نُصِبَ، لكان جائِزاً، لأَنَّ الزَّجْرَ والحِكاياتِ تُحَرَّك أَواخِرُها، على غيرِ إِعرابٍ لازمٍ، وكذلك الأَدواتُ التي لا تَتَمَكَّن في  التَّصْريفِ، فإِذا حُوِّلَ من ذلك شيءٌ إِلى الأَسماءِ، حُمِلَ عليه الأَلف واللام، فأُجْريَ مُجْرَى الأَسْماءِ، كقوله:  والحَوْبُ لـمَّا يُقَلْ والحَلُ  وحَوَّبْت بالإِبل: من الحوب. وحَكَى بعضهم: حَبْ لا مَشَيْتَ، وحَبٍ لا مَشَيْتَ، وحَابِ لا مَشَيْت، وحَابٍ لا مَشَيْتَ. وفي الحديث: أَنه كان إِذا قَدِمَ من سَفَرٍ قال: آيِبُون تائِبُون، لرَبِّنا حامدُون، حَوْباً حَوْباً. قال: كأَنه لما فَرَغَ من كلامه، زَجَر بَعِيرَه. والحَوْبُ: زَجْرٌ لذكُور الإِبِلِ. ابن الأَثير: حَوْبُ زَجْرٌ لِذُكُورة الإِبل، مثلُ حَلْ لإِناثِها، وتضمّ الباء وتفتح وتكسر، وإِذا نُكِّر دَخَلَهُ التنوين، فقوله: حَوْباً، بمنزلةِ قولك: سيراً سيراً؛ فأَما  قوله:  هِيَ ابْنَةُ حَوْبٍ، أُمُّ تِسْعينَ، آزَرَتْ  * أَخا ثِقَةٍ، تَمْري، جَباها، ذَوائِبُهْ  فإِنه عَنى كِنانَةً عُمِلَت من جِلْدِ بعيرٍ، وفيها تِسْعونَ سَهْماً،  فجعلها أُمّاً للسهام، لأَنها قد جمعتها، وقوله: أَخَا ثِقَةٍ، يعني  سَيْفاً، وَجَباها: حَرْفُها، وَذَوائِبُه: حمائله أَي إِنه تَقَلَّد السَّيْفَ،  ثم تَقَلَّدَ بعده الكِنانةَ تمري حَرْفَها، يريد حرفَ الكِنانَة. وقال  بعضهم في كلام له: حَوْبُِ حَوْبُِ، إِنه يومُ دَعْقٍ وشَوْب، لا لعاً لبَني الصَّوبِ. الدَّعْق: الوَطْءُ الشدِيدُ، وذكر الجوهري الحوأَب هنا. قال ابن بري: وحقه أَن يُذْكر في حأَب، وقد ذكرناه هناك.
مقاييس اللغة:
(حوب) الحاء والواو والباء أصلٌ واحد يتشعّب إلى إثم، أو حاجة أو مَسكَنة، وكلها متقاربة. فالحُوبُ والحَوْب: الإثم. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2]، و﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. والحَوْبة: ما يَأثم الإنسانُ في عقوقه، كالأمِّ ونحوها. وفلان يتحوّب من كذا، أي يتأثم. وفي الحديث: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". ويقال التحوُّب التَّوجُّع. قال طُفيل:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])
ويقال: أَلْحَقَ [الله([5])] به الحَوْبة، وهي الحاجةُ والمَسْكنة.
فإنْ قيل: فما قياس الحَوْباء، وهي النَّفس؟ قيل لـه: هي الأصلُ بعينه؛ لأنّ إشْفَاق([6]) الإنسان على نفسه أغلبُ وأكثر.
فأما قولهم في زجر الإبل. حُوْبُِ، فقد قُلْنا إنّ هذه الأصوات والحكاياتِ ليست مأخوذةً من أصلٍ. وكلُّ ذي لسانٍ عربيٍّ فقد يمكنه اختراعُ مثل ذلك، ثم يكثُرُ على ألسنة الناس.
القاموس المحيط:
الحَوْبُ والحَوْبَةُ الأبَوانِ، والْأُخْتُ، والبِنْتُ. ولي فيهم حَوْبَةٌ وحُوبَةٌ وحِيبَةٌ قَرابَةٌ من الْأُمِّ.
والحَوْبَةُ: رِقَّةُ فُؤادِ الْأُمِّ، والهَمُّ، والحاجَةُ، والحالةُ كالحِيبَةِ، بالكسر فيهما، والرجُلُ الضعيفُ، ويُضَمُّ، والْأُمُّ، وامرأتُكَ، وسُرِّيَّتُكَ، والدابَّةُ، وَوَسَطُ الدَّارِ، والْإِثْمُ كالحابَةِ والحابِ والحَوْبِ، ويُضَمُّ. وحابَ بكذا: أَثِمَ حَوْباً، ويُضَمُّ، وحَوْبَةً وحِيابَةً. والحَوْبُ: الحُزْنُ، والوَحْشَةُ ويُضَمُّ فيهما، والفَنُّ، والجَهْدُ، والمَسْكَنَةُ، والنَّوْعُ، والوَجَعُ، و ع بِديارِ رَبيعَةَ، والجَمَلُ، ثم كّثُرَ حتى صار زَجْراً له، فقالوا: حَوْبُ، مثلثةَ الباءِ، وحَابِ، بكسرها. والحُوبُ، بالضم: الهَلاكُ، والبَلاءُ، والنَّفْسُ، والمَرَضُ. والتَّحَوُّبُ: التَّوَجُّعُ، وتَرْكُ الحُوبِ، كالتَّأَثُّمِ. والمُتَحَوِّبُ والمُحَوِّبُ، كَمُحَدِّثٍ: مَنْ يَذْهَبُ مالُهُ ثم يَعُودُ. والحَوْباءُ: النَّفْسُ، ج: حَوْباواتٌ. وحَوْبانُ: ع باليَمَنِ.
وأَحْوَبَ: صار إلى الإِثْمِ. وحَوَّبَ تَحْوِيباً: زَجَرَ بالجَمَلِ. والحَوْأَبُ، في أوَّلِ الفَصْلِ.
تاج العروس:
ح و ب
الحَوْبُ والحَوْبَةُ الأَبوَانِ قاله الليث وقيلَ : هما الأُخْتُ والبِنْتُ وقيل : لِي فيهم حَوْبَةٌ وحُوبَةٌ وحِيبَةٌ قُلِبَتِ الواوُ ياءً لانكسار ما قبلَهَا أَي قَرَابَةٌ مِنْ قِبَلِ الأُمِّ وكذلك كُلُّ ذي رَحِمٍ قاله أَبو زيد وقال ابن السكّيت : هيَ كُلُّ حُرْمَةٍ تَضِيعُ مِنْ أُمٍّ أَوْ أُخْتٍ أَوْ بِنْتٍ أَو غَيءرِ ذلك من كُلِّ ذَاتِ رَحِمٍ
والحَوْبَةُ : رِقَّةُ فُؤَادِ الأُمِّ قال الفرزدق :
فَهَبْ لِي خُنَيْساً واحْتَسِبْ فيه مِنَّةً ... لِحَوْبَةِ أُمٍّ مَا يَسُوغُ شَرَابُهَا
وحَوْبَةُ الأُمِّ عَلَى وَلَدِهَا : تَحَوُّبُهَا ورِقَّتُهَا وتَوَجُّعُهَا وفي الحديث " أَنَّ رَجُلاً أَتَى النبيَّ صلى الله عليه وسلم قالَ اَتْيُتَكَ لأُجَاهِدَ مَعَكَ قال : اَلَكَ حَوْبَةٌ ؟ قالَ : نَعَمْ قالَ : ففيها فَجَاهِدْ " قال أَبو عُبيد : يَعْنِي بالحَوْبَةِ مَا يَأْثَمُ إنْ ضَيَّعَهُ مِنْ حُرْمَةٍ قال : وبَعْضُ أَهْلِ العِلْمِ يَتَأَوَّلَهُ على الأُمِّ خَاصَّةً قال : وهي عِنْدِي كُلُّ حُرْمَةٍ تَضِيعُ إنْ تَرَكَهَا مِنْ أُمٍّ أَوْ أُخْتٍ أَوِ ابْنَةٍ أَوْ غَيْرِها . والحَوْبَةُ : الهَمُّ والحُزْنُ والحَوْبَةُ : الحَاجَةُ والمَسْكَنَةُ والفَقْرُ كالحَوْبِ وفي حديث الدعاء " إلَيْكَ أَرْفَعُ حَوْبَتِي " أَي حَاجَتِي وفي الدُّعَاءِ على الإِنْسَانِ " أَلْحَقَ اللهُ به الحَوْبَةَ " أَيِ الحَاجَةَ والمَسْكَنَةَ والفَقْرَ والحَوْبَةُ : الحَالَةُ كالحِيبَةِ بالكَسْرِ فِيهِمَا يقالُ : باتَ فلانٌ بحِيبَة سُوءٍ وحَوْبَةِ سُوءٍ أَي بحالِ سُوءٍ وقيلَ : إذَا باتَ بِشِدَّةٍ وحَالَةٍ سَيِّئةٍ لا يقالُ إلاَّ في الشَّرِّ وقد اسْتُعْمِلَ منه فِعْلٌ قَالَ :
" . . وَإنْ قَلُّوا وحَابُوا وفي حديث عُرْوَةَ " لَمَّا مَاتَ أَبُو لَهَبٍ أُرِيَه بَعْضُ أَهْلِهِ بِشَرِّ حِيبَةٍ " أَيْ بِشرِّ حَالٍ والحِيبَةُ : الهَمُّ والحُزْنُ والحِيبَةُ : الحَاجَةُ والمَسْكَنَةُ قال أَبُو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
ثُمَّ انْصَرَفْتُ وَلاَ أَبُثُّكَ حِيبَتِي ... رَعِشَ البَنَانِ أَطِيشُ مَشْيَ الأَصْوَرِ والحَوْبَةُ : الرَّجُلُ الضَّعِيفُ ويُضَمُّ والجَمْعُ حُوَبٌّ وكذلك المَرْأَةُ إذَا كانت ضَعِيفَةً زَمِنَةً ويقال : إنَّمَا فلانٌ حَوْبَةٌ أَي ليسَ عندَه خَيْرٌ ولاَ شَرٌّ والحَوْبَةُ : الأُمُّ خاصَّة وقد تقدَّم بيانُ بعضِ تأْوِيلِ أَهلِ العلم به والحَوْبَةُ : امْرَأَتُكَ وسُرِّيَّتُك مِلْكُ يَمِينِكَ وفي الحدِيث : " اتَّقُوا اللهَ فِي الحَوْبَاتِ " يُرِيدُ النِّسَاءَ المُحْتَاجَاتِ الَّلائِي لاَ يَسْتَغْنِينَ عَمَّنْ يَقُومُ عليهِنَّ وَيَتَعَهَّدُهُنَّ وَلاَ بُدَّ في الكَلاَمِ من حَذْفِ مضافٍ تقدِيرُه : ذَات حَوْبَاتٍ والحَوْبَةُ : الدَّابَّة كذا في النسخ بالموحَّدَة المُشَدَّدَةِ وفي التكملة : الدَّايَةُ بالتَّحْتِيَّةِ والحَوْبَةُ وَسَطُ الدَّارِ لعَلَّ البَاءَ بدلٌ عنِ المِيمِ ويقال : نَزَلْنَا بحِيبَةٍ مِنَ الأَرْضِ وحُوبَةٍ بالضَّمِّ أَي بِأَرْضِ سُوءٍ والحَوْبَةُ : الإِثْم في التهذيب : رَبِّ تَقَبَّلْ تَوْبَتِي واغْسِلْ حَوْبَتِي قال أَبو عُبيد : حَوْبَتِي يَعْنِي المَأْثَمَ بِفَتْح الحَاءِ وتُضَمُّ وهُو من قوله عَزَّ وجَلَّ : " إنَّهُ كَانَ حُوباً كَبِيراً " قال : وكُلُّ مَأْثَمٍ حُوبٌ وحَوْبٌ والوَاحِدَةُ حُوبةٌ وبه أَيضاً فُسِّرَ الحَدِيثُ المُتَقدِّمُ " أَلَكَ حَوْبَةٌ ؟ قال : نَعَمْ " كالحَابَةِ والحَابِ والحَوْبِ ويُضَمُّ فالحَوْبُ بالفَتْحِ لأَهْلِ الحِجَازِ والحُوبُ بالضَّمِّ لِتَمِيمٍ والحَوْبَة : المَرَّةُ الوَاحِدَةُ منه قال المُخَبَّلُ السَّعْدِيُّ :
فَلاَ تَدْخُلَنَّ الدَّهْرَ قَبْرَكَ حَوْبَةٌ ... يَقُومُ بِهَا يَوْماً عَلَيْكَ حَسِيبُ والحِيبَةُ : مَا يُتَأَثَّمُ منه قال :
وصُبَّ لَهُ شَوْلٌ مِنَ المَاءِ غَائِرٌ ... بِهِ كَفَّ عَنْهُ الحِيبَةَ المُتَحَوِّبُ وكُلُّ مَأْثَم حُوبٌ وحَوْبٌ قاله أَبو عبيدٍ : وقَدْ حَابَ بِكَذَا يَحُوبُ : أَثِمَ حَوْباً ويُضَمُّ وحَوْبَةً وحِيَابَةً وفي نسخة : حِيَاباً وحِيبَةً وحُبْتُ بِكَذَا : أَثِمْتُ قال النابغةُ :
صَبْراً بَغِيضُ بنُ رَيْثٍ إنَّهَا رَحِمٌ ... حُبْتُمْ بِهَا فَأَناخَتْكُمْ بِجَعْجَاعِ
وفُلانٌ أَعَقُّ وأَحْوَبُ قال الأَزهَريّ : وبَنُو أَسَدٍ يَقُولُونَ : الحَائِبُ للقاتِلِ وقد حَابَ يَحُوبُ وقال الزجّاج : الحُوب : الإِثمُ والحَوْبُ فِعْلُ الرَّجُلِ تقولُ : حَابَ حَوْباً كقولك خانَ خَوْناً وفي حديث أَبي هُرَيرةَ " أَنَّ النبيّ صلى الله عليه وسلم قالَ : الرِّبَا سَبْعُونَ حَوْباً أَيْسَرُهَا مِثْلُ وُقُوعِ الرَّجُلِ عَلَى أُمِّهِ وأَرْبَى الرِّبَا عِرْضُ المُسْلِم " قال شَمِرٌ : قوله حَوْباً كأَنَّه سَبْعُونَ ضَرْباً مِنَ الإِثْمِ وقا الفراء في قوله تعالى : " إنَّهُ كانَ حُوباً " الحُوبُ : الإِثْمُ العَظِيمُ وقَرَأَ الحَسَنُ " إنَّه كانَ حَوْباً " أَي ظُلْماً وفي الحَديث " كَانَ إذا دَخَلَ إلَى أهْلِهِ قال : تَوْباً تَوْباً لاَ يُغَادِرُ عَلَيْنَا حَوْباً "
والحَوْبُ : الحُزْنُ وقِيلَ : الوَحْشَةُ ويُضَمُّ فيهما الأَخِيرُ عن خالِدِ بنِ جَنبَة قال الشاعر :
" إنَّ طَرِيقَ مِثْقَب لَحُوبُ أَيْ وَعْثٌ صَعْبٌ وقيل في قول أَبِي دُوَادٍ الإيَادِيِّ
" يَوْماً سَتُدْرِكُهُ النَّكْبَاءُ والحُوبُ أَيِ الوَحْشَةُ وبه فَسَّرَ الهَرَوِيُّ قولَهُ صلى الله عليه وسلم لأَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ وقَدْ ذَهَبَ إلى طَلاَقِ أُمِّ أَيُّوبَ " إنَّ طَلاَقَ أُمِّ أَيُّوبَ لَحُوبٌ " التفسيرُ عن شَمِرٍ قال ابنُ الأَثِيرِ : أَي لوَحْشَةٌ أَوْ إثْمٌ . وإنَّمَا أَثَّمَه بِطَلاَقِهَا لأَنَّهَا كانَتْ مُصْلِحَةً له في دِينِه
والحَوْبُ : الفَنُّ يقال : سَمِعْتُ مِنْ هذَا حَوْبَيْنِ ورأَيْتُ منه حَوْبَيْنِ أَي فَنَّيْنِ وضَرْبَيْنِ قال ذو الرمّة :
" تَسْمَعُ مِنْ تَيْهَائِهِ الأَفْلالِ
" عَنِ اليَمِينِ وعَنِ الشِّمَالِ
" حَوْبَيْنِ مِنْ هَمَاهِمِ الأغْوَالِ والحَوْبُ : الجَهْدُ والمَسْكَنَةُ والحَاجَةُ وأنشد ابن الأَعرابيّ :
وصُفَّاحَة مِثْل الفَنِيقِ مَنَحْتها ... عِيَالَ ابنِ حَوْبٍ جَنَّبَتْهُ أَقَارِبُهْ وقال مَرَّةً : ابنُ حَوْبٍ رَجُلٌ مَجْهُودٌ مُحْتَاجٌ لا يَعْنِي في كُلِّ ذلك رجُلاً بعَيْنِه إنَّمَا يُرِيدُ هذا النَّوْع والحَوْبُ : الوَجَعُ ويوجدُ في بعض النسخ هُنَا الرُّجُوعُ وهو خَطَأٌ
والحَوْبُ : ع بدِيَارِ رَبِيعَةَ
والحَوْبُ : الجَمَلُ الضَّخْمُ قاله الليث وأَنشد للفرزدق :
وَمَا رَجَعَتْ أزْدِيَّةٌ في خِتَانِهَا ... وَلاَ شَرِبَتْ في جِلْدِ حَوْبٍ مُعَلَّبِ قال : وسُمِّيَ الجَمَلُ حَوْباً يزَجْرِهِ كما سُمِّيَ البَغْلُ عَدَساً يزَجْرِهِ وسُمِّيَ الغُرَابُ غاقاً بصَوْتِهِ وقال غيرُه : الحَوْبُ : الجَمَلُ ثُمَّ كَثُرَ استعمالُه حَتَّى صار زَجْراً له وعن الليث : الحَوْبُ : زَجْرُ البَعِيرِ لِيَمْضِيَ فَقَالوا : حَوْبُ مُثَلّثَةَ البَاءِ وحابِ بكسْرِهَا وللناقَةِ : حَلْ وحَلٍ وحَلَى وقال ابن الأَثير : حَوْب زجرٌ لذكورِ الإِبلِ مِثْل حَلْ لإنَاثِهَا وتُضَمُّ الباءُ وتُفْتَحُ وتُكْسَرُ وإذا نُكِّرَ دَخَلَه التنوينُ وفي الحديث " أنَّهُ كانَ إذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ قَالَ : آيِبُونَ تَائِبُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ : حَوْباً حَوْباً " كأَنَّهُ لمّا فَرَغَ من كلامه زَجَرَ بعيرَه فحَوْباً حَوْباً بمنزلة سَيْراً سَيْراً
والحُوبُ بالضَّمِّ : الهَلاَكُ قال الهُذَلِيُّ وقِيلَ لأَبِي دُوَادٍ الإِيادِيِّ :
وكُلُّ حِصْنٍ وإنْ طَالَتْ سَلامَتُهُ ... يَوْماً سَيُدْرِكُهُ النَّكْرَاءُ والحُوبُ أَي كُلُّ امرِيءٍ يَهْلِكُ وإن طالتْ سلامَتُه . والحُوبُ : الغَمُّ والهَمُّ والبَلاَءُ عن ابن الأَعرابيّ ويقال : هؤلاَءِ عِيَالُ ابنِ حَوْب والنَّفْسُ قاله أَبو زيد والمَرَضُ والظُّلْمُ
والتَّحَوُّبُ : التَّوَجُّعُ والشَّكْوَى والتَّحَزُّنُ ويقال : فلانٌ يَتَحَوَّبُ مِنْ كَذَا أَي يَتَغَيَّظُ منه وَيَتَوَجَّعُ وفي الحديث " مَا زَالَ صَفْوَانُ يَتَحَوَّبُ رِحَالَنَا " التَّحَوُّبُ : صَوْتٌ مَعَ تَوَجُّعٍ أَرَادَ به شِدَّةَ صِيَاحِهِ بالدُّعَاءِ ورِحَالنا منصوبٌ على الظَّرْفِ . وقال طُفَيْلٌ الغَنَويّ :
فَذُوقُوا كَمَا ذُقْنَا غَدَاةَ مُحَجَّرٍ ... مِنَ الغَيْظِ في أَكْبَادِنَا والتَّحَوُّبِ وقال أَبو عُبيد : التَّحَوُّبُ في غيرِ هذا : التَّأَثُّمُ مِن الشْيءِ وفلانٌ يَتَحَوَّبُ من كذا أَي يَتَأَثَّمُ وتَحَوَّبَ : تَأَثَّمَ وهو من الأَوَّل وبعضُهُ قريبٌ من بعضٍ ويقالُ لابْنِ آوَى : هُوَ يَتَحَوَّبُ لأَنَّ صَوْتَه كذلك كأَنَّه يَتَضَوَّرُ وتَحَوَّب في دُعَائِهِ : تَضَرَّعَ والتَّحَوُّبُ أَيضاً : البُكَاءُ في جَزَعٍ وصِيَاحٍ ورُبَّمَا عُمَّ به الصِّيَاحُ قال العجّاج :
" وصَرَّحَتْ عنه إذَا تَحَوَّبا
" رَواجِبُ الجَوْفِ السَّجِيلَ الصُّلَّبَا والتَّحَوُّبُ أَيضاً : تَرْكُ الحُوبِ عن نَفْسِه وهو الإِثْمُ كالتَّأَثُّم والتَّحَنُّثِ وهو إلْقَاءُ الإِثْم والحِنْثِ عن نفسه بالعِبَادَةِ ويقال : تَحَوَّبَ إذَا تَعَبَّدَ قاله ابن جِنّى فهو من باب السَّلْبِ وإن كانت " تًَفَعَّلَ للإِثْبَاتِ أَكْثَرَ منها للسَّلْبِ
والمُتَحَوِّبُ والمُحَوِّبُ كمُحَدِّثٍ وضَبَطه الصاغانيّ كمُحَمَّدٍ : مَنْ يَذْهَبُ مَالُهُ ثُمَّ يَعُودُ ومثلُه في لسان العرب
والحَوْبَاءُ مُمْدُوداً : النَّفْسُ قاله أَبو زيد ج حَوْبَاوَاتٌ قال رُؤبة :
" وَقَاتِلٍ حَوْبَاءَهُ مِنْ أَجْلِي
" لَيْسَ لَهُ مِثْلِي وأَيْنَ مِثْلِي وقيلَ : الحَوْبَاءُ : رُوحُ القَلْبِ قال :
" ونَفْسٍ تَجُودُ بِحَوْبَائِهَا وفي حديث ابنِ العَاصِ " فَعَرَفَ أَنَّهُ يُرِيدُ حَوْبَاءَ نَفْسِهِ " قال شيخُنَا : وجَزَمَ أَبُو حَيَّانَ في بَحْثِ القَلْبِ من شرح التسهيل أنَّهَا مقلوبة من حَبْوَاء وعليه فموضعُه في المُعْتَل وسيأْتي
وحَوْبَانُ : ع باليَمَنِ بَيْنَ تَعِزّ والجَنَدِ
وأَحْوَبَ : صَارَ إلى الحُوبِ وهو الإِثْمُ نقله الزجَّاج
وحَوَّبَ تَحْوِيباً : زَجَرَ بِالجَمَلِ أَي قال له : حَوْبِ حَوْبِ والعَرَبُ تجُرُّ ذلكَ ولو رُفِعَ أَو نُصِبَ لكانَ جائزاً لأَنَّ الزَّجْرَ والحِكَايَاتِ تُحَرَّكُ أَوَاخِرُهَا على غيرِ إعْرَابٍ لازمٍ وكذلك الأَدَوَاتُ التي لا تَتَمَكَّنُ في التَّصْرِيف وإذا حُوِّلَ من ذلك شيء إلى الأَسْمَاء حُمِلَ عليه الأَلِفُ واللام فأُجْرِيَ مُجْرَى الأَسماءِ كقول الكُميت :
هَمَرْجَلَة الأَوْبِ قَبْلَ السِّيَا ... طِ والحَوْبُ لَمَّا يُقَلْ والحَلُ وحُكِيَ : حَبْ لا مَشَيْتَ وحَبٍ لاَ مَشَيْتَ وحَابٍ لا مَشَيْتَ وحَابِ لا مَشَيْتَ
وابْنَةُ حَوْبٍ : الكِنَانَةُ قال :
هِيَ ابْنَةُ حَوْبٍ أُمُّ تِسْعِينَ آزَرَتْ ... أخَاثِقَةٍ تَمْرِي جَبَاهَا ذَوَائِبُهْ يَصِفُ كِنَانَةً عُمِلَتْ مِنْ جِلْدِ بَعِيرٍ وفيها تِسْعُونَ سَهْماً وقولُه : أَخائِقَةٍ يَعْنِي سَيْفاً وجَبَاهَا : حَرْفُهَا وفي كَلامِ بعضِهِم : حَوْبُ حَوْبُ إنَّهُ يَوْمُ دَعْقٍ وشَوْبٍ لاَ لَعاً لِبَنِي الصَّوْبِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
