# حوج (ح-و-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hace deve dikeni demektir

- Harfler: ح - و - ج
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَاجَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/siga/%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعَلَةً | Hacet | 3 | 3 | [12:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/ayet/12:68.md) |

## Mücavir kökler — 33 mücavir (50 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Okun ön yarısına denir
2. [خصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir
3. [شحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
4. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
5. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bve bye’den dönüşmüştür
6. [يعقوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve Yakup
7. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
8. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
9. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
10. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayese sürülmüş tarla demektir
11. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
12. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fayda eder
13. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haml: İple yüklenen yük demektir
14. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
15. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
16. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
17. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İş ayakkabısı
18. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
19. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Su birikintisidir
20. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bab kapı demektir
21. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
22. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dahl: Kuytu yer demektir
23. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesr(sin ile) kırık demektir
24. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
25. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
26. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
27. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Önce
28. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
29. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şey
30. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
31. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
32. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
33. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حوج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md), [عوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B2.md), [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yokluğu sebebiyle duyulan sıkışma, içsel eksiklik ve giderilmesi hedeflenen zorunlu yönelim |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iç dünyasında beliren, taşınması zorunlu içsel niyet, mahrumiyet veya hedefe ulaşma arzusu |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın kendiliğinden yetersizliği, ontolojik ve psikolojik muhtaçlık yasası |
| Kritik Hata Riski | Hacet kavramını yalnızca maddi yoksulluk veya dışsal mal talebi sayarak psikolojik ve ontolojik niyet boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حو | Çevirme, içine alma, kuşatma ve bir sınır dairesi çizme; bu çekirdek [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md), [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md), [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md), [حوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%8A.md) köklerinde bir alanı kuşatma ve toplama hareketini kurar | ج | Harekete geçirici baskı ve yönelim unsuru eklenerek, kuşatılmış iç boşluğun dışarıdan bir nesneyle kapatılması için bireyi sıkıştıran içsel zorunluluğu (ihtiyacı) doğurmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, sınırlama | Varlığın kendi sınırları içine kapanması ve içsel bir boşluk veya mahrumiyet alanının belirmesi |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme | Eksik olan unsur ile varlık arasında kurulan zorunlu irtibat ve yönelim bağı |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma | İhtiyacı karşılamak, mahrumiyeti gidermek üzere dışa doğru yönelen fiilî hareket |
| حوج | Çevrilmiş iç alandaki eksikliği gidermek üzere dış hedefe bağlanan ve harekete geçiren yönelim | İnsanın iç yapısında sınırlı kalmış bir eksikliğin veya niyetin, dışarıya yönelerek karşılanma arayışı |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayatında devenin otladığı sert, dikenli bir çalı türü (hâc) ve bireyin bir şeye mecbur kalarak daralması, eksiklik içine düşmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Acâc'ın recezinde ihtiyacın peşine düşme ve arayış anlamında geçer: إلا انتظار الحاج من تحوجا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde bir şeye muhtaç olma ve onu arama anlamında غنيت فلم أرددكم عند بغية / وحجت فلم أكددكم بالأصابع beytiyle şahit getirilmiştir |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça حوج kökü, Sami dil ailesinde daralma, mecburiyet, sıkışma ve içsel eksiklik semantik alanıyla irtibatlıdır. Kökün somut tabanında yer alan dikenli bitki (hâc) tasavvuru, canlının hareketini kısıtlayan ve onu belirli bir yöne gitmeye mecbur bırakan fiziki baskıyı yansıtır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren üçlü kök zayıf olmakla birlikte, varlığın sınırlanması ve kuşatılması manasındaki حو ikili tabanı ortak Sami mirasıdır. Arapçada bu kök, nesnel bir yoksunluktan ziyade nefiste duyulan ve giderilmesi gereken içsel baskı, maksat ve zorunlu talep biçiminde özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dikenli bitki ve bir şeye muztar kalma | Bedensel ve coğrafi sıkışmanın soyutlanarak nefisteki boşluk ve arzuya dönüşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çevreleme ve sınırlama bildiren ikili çekirdek | Sami dillerindeki kuşatma ve daralma kökleriyle taban akrabalığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki akrabalıklar güvenilir dilbilimsel veri sunmamaktadır | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حوج | Anlamlı | İhtiyaç, zaruret, içsel talep | Nefiste beliren ve karşılanması hedeflenen eksiklik | Hedef kök |
| [حجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Akıl, engel olma, sığınma | Bir şeyin etrafını çevirip koruma veya akılla kavrama | Kur'an'da geçmez; ortak çekirdek ilişkisi |
| [وحج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AC.md) | Anlamlı | Dar ve sarp sığınak, çukur | Canlının sığındığı dar yer | Kur'an'da geçmez |
| [وجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AD.md) | Anlamlı | Belirme, açığa çıkma | Yolun veya ışığın açıkça görünmesi | Kur'an'da geçmez |
| [جحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%88.md) | Anlamlı | Çukur kazma, açma | Yeri oyup çukurlaştırma hareketi | Kur'an'da geçmez |
| [جوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD.md) | Anlamlı | Kökünden sökme, helak etme | Afetin gelip malı ve ürünü bütünüyle silip süpürmesi | Kur'an'da geçmez; zıt yönde yıkım anlamı taşır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حوج | Merkez | İhtiyaç ve içsel talep | Karşılanması arzulanan ve nefiste sıkışma oluşturan içsel amaç | İnsanın iç dünyasında saklı kalan özel maksat veya zorunluluk |
| [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Maddi ve yapısal yoksunluk | Omurgayı kıran dışsal çaresizlik ve varoluşsal muhtaçlık | Varlığın ontolojik eksikliği ve dış imkânlardan mahrum oluşu |
| [عوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B2.md) | Komşu | İmkânsızlık ve darlık | Bulunamayan bir şeyin yokluğundan doğan çaresiz sıkıntı | Temin edilemeyen nesnenin eksikliği |
| [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Arayış ve yönelim | Bir şeyin peşine düşme fiili | İhtiyacın eyleme dökülerek dış dünyada aranması |
| [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) | Zıt | Kendi kendine yetme | Başkasına muhtaç olmama ve tam doyum hâli | İç ve dış hiçbir eksikliğin bulunmaması durumu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حوج | İhtiyaç, içsel talep, eksiklik | Nefiste düğümlenen ve karşılanması aranan maksat | Kesin |
| Latince | Indigentia, necessitas | İhtiyaç, zorunluluk | Dışsal zorunluluğu karşılar; nefisteki gizli niyeti tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | Need, inward desire, exigency | İhtiyaç, içsel arzu, zaruret | Maddi ihtiyacı karşılar ancak kalpteki gizli maksat nüansı eksik kalabilir | Güçlü |
| Almanca | Bedürfnis, Anliegen | İhtiyaç, içsel mesele | Hem maddi ihtiyacı hem de içsel meşguliyeti kısmen karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Besoin, dessein secret | İhtiyaç, gizli niyet | Maddi eksiklik ile içsel maksat alanını birlikte ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَاجَةً | Nefiste saklanan niyet, içsel şefkat ve özel maksat | Yakub'un oğullarına tedbir öğütlerken içinde taşıdığı babalık şefkati ve gizli endişesi; Yusuf [12:68](https://lisan.digital/tr/ayet/12:68.md) |
| حَاجَةً | Ulaşım ve taşıma vasıtasıyla giderilen pratik gaye ve menfaat | Hayvanların ve bineklerin sağladığı faydalarla insanın hedeflerine erişmesi; Gâfir [40:80](https://lisan.digital/tr/ayet/40:80.md) |
| حَاجَةً | Başkasına verilen şeyden ötürü içte duyulan haset, kıskançlık veya mahrumiyet duygusu | Ensar'ın muhacirlere verilen ganimetlerden dolayı gönüllerinde hiçbir daralma veya tamah hissetmemesi; Haşr [59:9](https://lisan.digital/tr/ayet/59:9.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve insan tabiatı | Allah'ın her türlü hacatten münezzeh (gani), insanın ise bütünüyle muhtaç oluşu | Ontolojik eksiklik ve mutlak müstağnilik karşıtlığı |
| Fıkıh | Hükümlerin gayeleri (makāsıd) | Zarûriyyât, hâciyyât ve tahsîniyyât ayrımında hayatın darlık olmadan sürmesini sağlayan basamak | Darlığı ve meşakkati gideren pratik gereksinim |
| Tefsir | Ahkâm ve kıssa bağlamları | Ayetlerde geçen hacetin lafzî yokluk mu yoksa nefsi tatmin eden içsel bir maksat mı olduğu | Kalpteki niyet ve gizli psikolojik saik |
| Hadis | Ahlak ve muamele rivayetleri | Müminin din kardeşinin ihtiyacını gidermesi ve kimseden istememe (istiğna) terbiyesi | Toplumsal dayanışma ve nefis izzeti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-kul ilişkisi | İftikar ve dua | Kulun sınırını bilmesi | Kulun Allah'a karşı fıtri muhtaçlığını idrak edip yönelmesi | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi | Merak ve problem tespiti | Araştırmayı tetikleme | Bilgisizlik boşluğunun doğurduğu ihtiyacın ilmi keşfe sevk etmesi | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi | Toplumsal talepler | Meşruiyet ve hizmet | Yönetilenlerin temel ve pratik ihtiyaçlarının kamu eliyle tespiti ve giderilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Pazar ve üretim | Reel talep | Tüketim ve dolaşım | İhtiyaçların üretime yön vermesi ve kaynakların dağıtımını belirlemesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel fark ve gradyan | Bir sistemdeki iki nokta arasındaki enerji veya yoğunluk farkının akış ve hareket doğurması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Motivasyon ve dürtü mekanizması | Bireyde ortaya çıkan fizyolojik veya psikolojik bir eksikliğin davranışı başlatan güce dönüşmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca piyasa şartlarındaki tüketim maddesi talebine veya ekonomik fakirliğe indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hacetin sadece nesnel yoksulluk değil, nefsin derinliğindeki arzu, niyet, endişe ve hedefleri kapsayan psikolojik bir yönelim oluşu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yusuf [12:68](https://lisan.digital/tr/ayet/12:68.md) ve Haşr [59:9](https://lisan.digital/tr/ayet/59:9.md) ayetlerindeki psikolojik ve ahlaki derinliğin ıskalanarak ayetlerin salt maddi yardım veya fiziki gereksinim zannedilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın fiillerinin arkasındaki içsel motivasyonları, kalpte gizlenen maksatları ve insanın başkasına muhtaç olmaksızın yaşayamayacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında iç niyetlerin anlatıldığı ayetlerde, nimet-vasıta ilişkisinde ve sahabe ahlakını (iysâr) tasvir eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kalbi yönelimlerinin dış etkenlerden bağımsız salt akli kararlar olduğu zannını düzeltir; amellerin içteki hacet ve maksatlarla şekillendiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının hareketini engelleyen veya sınırlayan dikenli çalı; varlığın içine düştüğü darlık ve mecburiyet hali.
- Soyut anlam: Bir boşluğun veya eksikliğin nefiste oluşturduğu baskı neticesinde, dengeye ulaşmak için dış nesneye yönelen içsel kasıt ve zorunluluk.
- Sistematik karşılık: Sistemin dengesini kaybetmesi sonucu ortaya çıkan ve onu denge durumuna doğru eyleme zorlayan içsel potansiyel fark.
- LaTeX modeli: $$\Delta E = S_0 - S_t \implies \vec{F} = -\nabla \Phi$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_0$ sistemin doyum ve denge durumunu, $S_t$ ise mevcut eksiklik halini temsil eder. Aradaki fark ($\Delta E$), sistemde bir hacet meydana getirir. Bu içsel potansiyel ($\Phi$), eksikliği kapatacak yönde bir kuvvet vektörü ($\vec{F}$) doğurarak varlığı ihtiyacını gidermeye sevk eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/ayet/12:68.md) — حَاجَةً

وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Babalarının kendilerine emrettiği yerden girdiler. Bu, Allah katında onlara bir fayda sağlamazdı. Ancak Ya’kub içindeki dileği meydana çıkarmış oldu. O, şüphe yok ki kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibi idi, ama insanların çoğu bilmezler.

### [Mü'min 40:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/ayet/40:80.md) — حَاجَةً

وَلَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْهَا حَاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْهَا وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

Meal (IK): Onlarda sizin için daha nice faydalar vardır. Gönüllerinizdeki arzulara, onlara binerek ulaşırsınız. Onlarla ve gemilerle taşınırsınız.

### [Haşr 59:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/ayet/59:9.md) — حَاجَةً

وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Onlardan önce o diyarı yurt edinmiş ve göğüslerine imanı yerleştirmiş olanlar; kendilerine hicret edip gelenleri severler. Ve onlara verilenlerden ötürü içlerinde bir çekememezlik duymazlar. Kendileri zaruret içinde bulunsalar bile onları, kendilerine tercih ederler. Her kim nefsinin tamahkarlığından korunabilmişse; işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hace deve dikeni demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم و واي معهما
ح ج و، ج ح و، ح و ج، ج و ح، و ج ح، ج ي ح مستعملات
جحو:
حاجَيْتُه فحجَوْته، إذا ألقيتُ عليه كلمةً مُحجية مخالفة المعنى، والجواري يتحاجين. والأُحُجيَةُ اسم للمحاجاة، والحَجْوَى كذلك. قالت بنت الخُسّ العادية:
وقالت قالةً أخـتـي		وحَجْواها لها عقـل
تَرَى الفتيان كالنّخـل		وما يدريك ما الدَّخْل
الدَّخْلُ: العَيْب. وحَجَوْته بكذا، أي: ظننتُ به.
وحجا يحجو النحلُ الشُّوَّلَ إذا هَدَرَ بها فعرفت هديره وانصرفت إليه.
والحِجا: كلّ ما سترك. والحِجا: العَقُل. والحَجاةُ فقّاعةٌ ترتفع فوق الماء كقارورة ويجمع حَجَوات. وإنه لَحَجِيٌّ أن يفعلَ كذا، أي: حَرِيٌّ. وما أحجاه، أي ما أَخْلَقَهُ كذلك، وأَحْجِ به، أي: أَحْرِ بِهِ.
والحُجَيّا: تصغير الحَجْوى. وتقول الجارية للأُخْرَى: حُجَيّاكِ ما كان كذا وكذا.
والأُحجيّة: اسمُ المُحاجاة، والأُحْجُوَّة لغة، وبالياء أحسن لطول الكلمة.
والحَجَا: الزَّمْزَمة. قال:
زَمْزَمَة المجوسِ في أحْجائِها
والحَجْوَةْ الحَجْمَةْ، أي: الحَدَقة.
حوج:
الحوج من الحاجة. تقول: أحوجه الله، وأحوج هو، أي، احتاج. والحاجُ: جمع: حاجة وكذلك الحوائح والحاجات. والتّحوُّج: طلب الحاجة قال العجاج:
إلاّ انتظارَ الحاجِ مَنْ تَحَوَّجا
والحِوَجُ: الحاجات. قال:
لقد طال ما ثَبَّطْتَني عن صَحابتي		وعن حِوَجٍ قضاؤُها من شفائيا

وتقول: لقد جاءته إلينا حاجة حائجة. قال:
رُبّ حاجٍ أدركتها بكمال
والحاج من الشَّوْك: ضربٌ منه.
جوح:
الجَوْحُ من الاجتياح. اجتاحتهم السّنة. وجاحَتْهُم تَجوحُهم جيِاحةً وجَوْحاً.
وسنةٌ جائحة: جَدْبة.
واجتاح العدوّ مالخ: أي: أتى عليه. ونزلت به جائحة من الجوائح.
وجح:
أَوْجَحَ لنا الطّريق، وأوجحت النّار، أي: وَضَحَتْ ، وبَدَتْ. وأَوْجَحَتْ غُرّة الفرس إيجاحاً وأوضحت إيضاحاً.
وجاء فلانٌ وما عليه أَجاحٌ ولا وَجاح: أي: شيء يَسْتُرُهُ.
جيح:
جَيْحانُ: اسم نهر.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **واي** onlarla birlikte

**ح ج و**، **ج ح و**، **ح و ج**، **ج و ح**، **و ج ح**، **ج ي ح** kullanımdadırlar.

**جحو**:
**حاجَيْتُه** de **فحجَوْته**; yani, ona mânâya aykırı bir **كلمةً مُحجية** attığım zaman; ve câriyeler **يتحاجين** (birbirleriyle muhâcât ederler). **الأُحُجيَةُ** muhâcât için bir isimdir; **الحَجْوَى** da böyledir. **بنت الخُسّ العادية** dedi ki:
Ve kızkardeşim bir söz söyledi		ve onun **حَجْواها**’sı için bir akıl vardır
Delikanlıları hurma ağaçları gibi görürsün		ve sana **الدَّخْل**’in ne olduğunu ne bildirir?
**الدَّخْلُ**: ayıp. Ve **حَجَوْته** onu bununla; yani: onun hakkında zannettim.

Ve **حجا يحجو**: arılar **الشُّوَّلَ**’i, onunla uğuldadıkları zaman; böylece onun uğultusunu bildi ve ona yöneldi.

Ve **الحِجا**: seni örten her şey. Ve **الحِجا**: akıl. Ve **الحَجاةُ**: suyun üstünde şişe gibi yükselen bir köpük kabarcığıdır; **حَجَوات** diye cem‘ olunur. Ve o, şunu yapmaya **لَحَجِيٌّ**’dir; yani: **حَرِيٌّ** (layıktır). Ve **ما أحجاه**; yani: onu böyle yapmaya ne kadar da **أَخْلَقَهُ** (en uygun kılmıştır). Ve **أَحْجِ به**; yani: ona **أَحْرِ** (en layık ol).

Ve **الحُجَيّا**: **الحَجْوى**’nın küçültmesidir. Ve câriye ötekine der ki: **حُجَيّاكِ** şu şöyle şöyle ne idi.

Ve **الأُحجيّة**: **المُحاجاة**’nın ismidir; **الأُحْجُوَّة** bir lugattır; ve **الياء** ile (yazmak) kelimenin uzunluğundan dolayı daha güzeldir.

Ve **الحَجَا**: mırıldanmadır. Dedi ki:
Mecûsîlerin **أحْجائِها**’sında mırıldanma

Ve **الحَجْوَةْ** **الحَجْمَةْ**’dir; yani: **الحَدَقة** (gözbebeği).

**حوج**:
**الحوج** **الحاجة**’dendir. Dersin ki: **أحوجه الله**; ve **أحوج** o; yani: ihtiyaç duydu. Ve **الحاجُ**: **حاجة**’nin cem‘idir; **الحوائح** ve **الحاجات** da böyledir. Ve **التّحوُّج**: ihtiyacı talep etmektir. **العجاج** dedi ki:
Ancak **الحاجِ**’in beklenmesi; kim **تَحَوَّجا** ettiyse

Ve **الحِوَجُ**: ihtiyaçlardır. Dedi ki:
Uzun zamandır beni arkadaşlarımdan alıkoydun		ve **حِوَجٍ**’den; onların giderilmesi benim şifamdandır

Ve dersin ki: ona bize doğru **حاجة حائجة** geldi. Dedi ki:
Nice **حاجٍ** ki onu bir kemâl ile eriştirdim

Ve **الحاج** diken(ler)den: onun bir türüdür.

**جوح**:
**الجَوْحُ** **الاجتياح**’tandır. Sene onları silip süpürdü. Ve **جاحَتْهُم تَجوحُهم جيِاحةً وجَوْحاً**.

Ve **سنةٌ جائحة**: kıtlıktır.

Ve düşman **واجتاح** malı; yani: onu tüketti. Ve ona, musibetlerden bir musibet indi.

**وجح**:
Bize yolu **أَوْجَحَ**; ve ateş **أوجحت**; yani: **وَضَحَتْ** ve belirdi. Ve atın alnındaki beyazlık **أَوْجَحَتْ** bir **إيجاحاً** ile; ve **أوضحت** bir **إيضاحاً** ile.

Ve falan geldi; üzerinde ne **أَجاحٌ** ne **وَجاح** vardır; yani: onu örten bir şey.

**جيح**:
**جَيْحانُ**: bir nehrin adıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحاجَةُ معروفة، والجمع حاجٌ وحاجاتٌ وحِوَجٌ، وحَوائجُ على غير قياس، كأنهم جمعوا حائِجَةً. وكان الأصمعي يُنْكِرُهُ ويقول: هو مُوَلَّدٌ. وإنما أنكره لخروجه عن القياس، وإلاّ فهو كثيرٌ في كلام العرب. وينشد:
نهارُ المرءِ أَمْثَلُ حينَ يقضيحوائجه من اللَيل الطـويلِ
والحَوْجاءُ: الحاجة. يقال: ما في صدري به حَوْجاء ولا لوجاء، ولا شكٌّ ولا مِرْيَةٌ بمعنىً واحد. قال قيس بن رفاعة:
مَنْ كانَ في نفسه حوجاءُ يطلبهاعِندي فإنِّي له رَهْنٌ بإصحـارِ
أقيمُ نخوَتَهُ إنْ كـان ذا عِـوَجٍ		كما يُقَوِّمُ قِدْحَ النَبْعَةِ الـبـاري
قال ابن السكيت: كلمته فما ردَّ عليَّ حَوْجاءَ ولا لوجاءَ. وهذا كقولهم: فما ردَّ عليّ سَوْداءَ ولا بيضاء، أي كلمةً قبيحة ولا حَسَنَةً. وحاجَ يَحوج حَوْجاً، أي احتاج. قال الكُميت بن معروف:
غنيتُ فلم أَرْدُدْكُمُ عِندَ بُغْـيَةٍوحُجْتُ فلم أكْدُدْكُمْ بالأصابع
وأحْوَجَه إليه غيرُه. وأحْوَجَ أيضاً بمعنى احْتاجَ. والحَاجُ: ضرب من الشَوك. والحاجُ: جمع حاجة. قال الشاعر:
وأُرْضِعُ حاجَةً بلِبانِ أُخرىكذاك الحاجُ تُرْضَعُ باللِبانِ

##### Türkçe

**الحاجَةُ** bilinir; çoğulu **حاجٌ** ve **حاجاتٌ** ve **حِوَجٌ**’dir; **حَوائجُ** ise kıyasa göre olmayan üzeredir; sanki onlar **حائِجَةً**’yi çoğul yapmış gibidirler. el-Asma‘î onu inkâr ederdi ve derdi ki: o **مُوَلَّدٌ**’dir. Onu ancak kıyastan çıkışı sebebiyle inkâr etti; yoksa o, Arapların كلامında çoktur. Şiir olarak okunur:
İnsanın gündüzü daha örnektir, uzun geceden **حوائجه**’ni yerine getirdiği vakit

**الحَوْجاءُ**: **الحاجة**. Denir: Göğsümde onun hakkında ne **حَوْجاء** vardır ne **لوجاء**; ne şüphe ne **مِرْيَةٌ**; tek bir mânâ ile. Kays b. Rifâ‘a dedi:
Kim kendi nefsinde bir **حوجاءُ** bulundurur da onu bende isterse, şüphesiz ben onun için bir rehinim, açıklığa çıkarmakla
Onun نخوتini ikame ederim, eğer o bir **عِوَجٍ** sahibi ise; tıpkı yontanın, **قِدْحَ النَبْعَةِ**’yi doğrultması gibi

İbnü’s-Sikkît dedi: Onunla konuştum da bana ne bir **حَوْجاءَ** ne bir **لوجاءَ** cevap verdi. Bu, onların şu sözleri gibidir: Bana ne bir **سَوْداءَ** ne bir **بيضاء** cevap verdi; yani ne çirkin bir kelime ne de güzel. **حاجَ يَحوج حَوْجاً**: yani ihtiyaç duydu. el-Kumeyt b. Ma‘rûf dedi:
Zengin oldum da sizi bir istek anında geri çevirmedim; ve **حُجْتُ** de sizi parmaklarla yormadım

Başkasının onu ona **أحْوَجَه** kılması (vardır). **أحْوَجَ** da ayrıca **احْتاجَ** mânâsındadır. **الحَاجُ**: diken türlerinden bir tür. **الحاجُ**: **حاجة**’nin çoğulu. Şair dedi:
Bir **حاجَةً**’yi başka birinin sütleriyle emziririm; işte böyle **الحاجُ** sütlerle emzirilir

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والواو وما معهما من الحروف في الثلاثي)
  (حوي) الحاء والواو وما بعده معتلٌّ أصل واحد، وهو الجمع يقال حوَيْتُ الشيءَ أحويه حَيَّاً([1])، إذا جمعتَه. والحَوِيَّة: الواحدةُ من الحوايا، وهي الأمعاء، وهي من الجمع. ويقولون للواحدة حاوياء. قال:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])  والحَوِيَّةُ: كساءٌ يحوَّى حولَ سَنام البعير ثم يُركَب. والحيُّ من أحياء العرب. والحِواء: البيت الواحد، وكلُّه من قياس الباب.
  (حوب) الحاء والواو والباء أصلٌ واحد يتشعّب إلى إثم، أو حاجة أو مَسكَنة، وكلها متقاربة. فالحُوبُ والحَوْب: الإثم. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2]، و﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. والحَوْبة: ما يَأثم الإنسانُ في عقوقه، كالأمِّ ونحوها. وفلان يتحوّب من كذا، أي يتأثم. وفي الحديث: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". ويقال التحوُّب التَّوجُّع. قال طُفيل:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])  ويقال: أَلْحَقَ [الله([5])] به الحَوْبة، وهي الحاجةُ والمَسْكنة.
  فإنْ قيل: فما قياس الحَوْباء، وهي النَّفس؟ قيل لـه: هي الأصلُ بعينه؛ لأنّ إشْفَاق([6]) الإنسان على نفسه أغلبُ وأكثر.
  فأما قولهم في زجر الإبل. حُوْبُِ، فقد قُلْنا إنّ هذه الأصوات والحكاياتِ ليست مأخوذةً من أصلٍ. وكلُّ ذي لسانٍ عربيٍّ فقد يمكنه اختراعُ مثل ذلك، ثم يكثُرُ على ألسنة الناس.
  فأمّا الحَوأب فهو مذكور في بابه([7]).
  (حوت) الحاء والواو والتاء أصلٌ صحيح منقاس، وهو من الاضطراب والرَّوَغان، فالحُوت العظيم من السّمَك، وهو مضطربٌ أبداً غير مستقرّ. والعرب تقول: حاوَتَنِي فلانٌ، إذا راوغَني. ويُنشَد هذا البيت:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])  (حوث) الحاء والواو والثاء قِيلٌ غيرُ مطَّردٍ ولا متفرّع. يقولون: إنّ الحَوْثَاءَ الكبدُ وما يليها. وينشدون:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  وجاريةٌ حَوْثاء: سمينة. قال:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  وتركهم حَوْثاً بَوْثاً. إذا فرَّقَهم. وكل هذا متقاربٌ في الضّعف والقِلّة، ويقولون اسْتَبَثْتُ الشيءَ واستَحثْتُه، إذا ضاع في ترابٍ فطلبتَه.
  (حوج) الحاء والواو والجيم أصلٌ واحد، وهو الاضطرار إلى الشيء، فالحاجة واحدة الحاجات. والحَوْجاء: الحاجة. ويقال أحْوَجَ الرّجُلُ: احتاجَ. ويقال أيضاً: حاجَ يَحُوج([10])، بمعنى احتاجَ. قال:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])  فأمَا الحاجُ فضربٌ من الشَّوك، وهو شاذٌّ عن الأصل.
   (حوذ) الحاء والواو والذال أصلٌ واحد، وهو من الخفّة والسُّرعة وانكماشٍ([12]) في الأمر. فالإحْواذ السَّير السريع. ويقال حاذَ الحمارُ أُتُنَه يحُوذها، إذا ساقَها بعُنْف. قال العجاج:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  والأحوذيُّ: الخفيف في الأمور، الذي حَذِقَ الأشياءَ وأتْقَنَها. وقالت عائشة في عمر: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". والأحوذِيّان: جناحا القطاة. قال:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  ومن الباب استحوَذَ عليه الشيطان، وذلك إذا غَلَبَه وساقَه إلى ما يريد من غَيِّه.
      ومن الشاذّ عن الباب أيضاً أنهم يقولون: هو خفيفُ الحاذِ. ويُنشِدون:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])  ومن الشاذّ عن الباب: الحاذُ، وهو شجرٌ.
  (حور) الحاء والواو والراء ثلاثة أصول: أحدها لون، والآخَر الرُّجوع، والثالث أن يدور الشيء دَوْراً.
  فأما الأول فالحَوَر: شدّةُ بياض العينِ في شدّةِ سوادِها. قال أبو عمرو: الحَوَر أن تسودَّ العين كُلُّها مثلََُ الظباء والبقر. وليس في بني آدمَ حَوَرٌ. قال وإنما قيل للنساء حُورُ العُيون، لأنهن شُبِّهن بالظِّباء والبقر قال الأصمعيّ: ما أدري ما الحَوَر في العين. ويقال حوّرت الثيابَ، أي بيّضْتُها، ويقال لأصحاب عيسى عليه السلامُ الحواريُّون؛ لأنهم كانوا يحوِّرون الثِّياب، أي يبيّضونها. هذا هو الأصل، ثم قيل لكلِّ ناصر حَوَاريٌّ. قال رسول الله صلى الله عليه وآله: "الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي". والحَوَاريّات: النِّساء البيض. قال:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])  والحُوَّارَى من الطَّعام: ما حُوِّر، أي بُيِّض. واحورَّ الشيءُ: ابيضّ، احوراراً. قال:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])  أي المبيَّضَة بالسَّنَام. وبعضُ العرب يسمِّي النَّجم الذي يقال لـه المشترِي "الأحورَ".
  ويمكن أن يحمل على هذا الأصل الحَوَرُ، وهو ما دُبِغ من الجلود بغير القَرَظ ويكون ليِّنا، ولعل ثَمَّ أيضاً لوناً. قال العجّاج:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])  يقول: هذا البازي يمزّق أوساطَ الطير، كأنه يَمْزِق بها حَوَراً، أي يُسرع في تمزيقها.
  وأمّا الرجوع، فيقال حارَ، إذا رجَع. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. والعرب تقول: "الباطلُ في حُورٍ" أيْ رَجْعٍ ونَقْصٍ، وكلُّ نقص ورجوع حُورٌ. قال:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  والحَوْر: مصدر حار حَوْراً رَجَع. ويقال: " [نعوذ بالله([20])] من الحَوْر بعد الكَوْر". وهو النُّقصان بعد الزيادة.
  ويقال: "حارَ بعد ما كارَ([21])". وتقول: كلَّمتُه فما رجَعَ إليّ حَوَاراً وحِوَاراً ومَحُورَةً وحَوِيراً.
  والأصل الثالث المِحْور: الخشبةُ التي تدور فيها المَحَالة. ويقال حَوّرْتُ الخُبْزَةَ تحويراً، إذا هيّأتها وأدَرْتَها لتضعَها في المَلَّة.
  ومما شذَّ عن الباب حُِوار الناقة، وهو ولدُها.
  (حوز) الحاء والواو والزاء أصلٌ واحد، وهو الجمع والتجمّع، يقال لكلِّ مَجْمَعٍ وناحيةٍ حَوْزٌ وحَوْزَة. وحَمَى فلانٌ الحَوْزَة، أي المَجْمع والناحية. وجعلته للمرأةُ مثلاً لما ينبغي أن تحمِيَه وتمنعَه، فقالت:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])  ويقال تَحوّزَت الحيةُ، إذا تلوّتْ. قال القُطامي:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])  وكلُّ مَن ضمَّ شيئاً إلى نفسه فقد حازَهُ حَوْزاً. ويقال لطبيعة الرجُل حَوْزٌ. والحُوزِيُّ من الناس: الذي يَنْحازُ عنهم ويعتزلهم. ويروى بيت العجّاج:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  وهو الحِمار يجمع أتُنَهُ ويسوقُها. والأحْوَزِيُّ من الرجال مثل الأحوذيّ والقياس واحد.
  (حوس) الحاء والواو والسين أصلٌ واحد: مخالطة الشيء ووطؤُه. يقال حُسْتُ الشيءَ حَوْساً. والتحوُّس، كالتردّد في الشيء، وهو أنْ يُقِيم مع إرادة السفَر، وذلك إذا عارضَه ما يشغلُه. قال:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  ويقال الأحْوسُ الدائم الركْض([26])، والجريءُ الذي* لا يهوله شيء. قال:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  وهو حوّاس بالليل.
  (حوش) الحاء والواو والشين كلمة واحدةٌ. الحُوش الوَحْش. يقال للوحشيِّ حُوشِيٌّ. وقال عمرُ في زهيرٍ: "كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه". قال القتبيّ: الإبل الحُوشيّة منسوبةٌ إلى الحُوش، وإنها فُحولُ نَعَم الجِنِّ، ضَرَبتْ في بعض الإبل فنُسِبتْ إليها. قال رؤبة:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  وأظنُّ أنَّ هذا من المقلوب، مثل جَذَبَ وجَبَذَ. وأصل الكلمة إن صَحّت فمن التجمُّع والجَمْع، يقال حُشْتُ الصّيدَ وأَحَشْتُه، إذا أخذْتَه من حَوَالِه([29]) وجمعتَه لتَصْرفه إلى الحِبالة. واحتَوَشَ القومُ فلاناً: جعَلُوه وَسْطهم. ويقال تَحَوَّشَ عنِّي القوم: تنحَّوا. وما ينحاش فلانٌ مِن شيءٍ، إذا لم يتجمَّعْ له؛ لقلّة اكتراثِه به. قال:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])  ويقال إنّ الحُوَاشَةَ الأمْرُ يكون فيه الإثمُ؛ وهو من الباب، لأن الإنسان يتجمَّع منه ويَنْحاش. وأنشد:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])  ويقال الحُواشَة الاستحياء؛ وهو من الأصل، لأن المستحيي يتجمَّع من الشيء. والحَوْشُ: أن يأكل الإنسانُ من جوانب الطعام حتى يَنْهَكه([32]). والحائِش: جماعة النَّخْل، ولا واحدَ له.
  (حوص) الحاء والواو والصاد كلمة واحدةٌ تدلُّ على ضِيق الشيء. فالحَوْص الخِياطة؛ حُصْت الثّوبَ حَوْصاً، وذَلك أن يُجمَع بين طرَفَيْ ما يُخاط. والحَوَصُ: ضِيقُ مُؤْخِر العينين في غَوْرها. ورجلٌ أحوص. ويقال بل الأحوص الضيِّق إحدى العَينَيْن.
  (حوض) الحاء والواو والضاد كلمةٌ واحدةٌ، وهو الهَزْم في الأرض. فالحَوْض حَوْض الماء. واستَحْوَضَ الماءَ: اتَّخَذ لنفسه حَوْضاً. والمُحَوَّض، كالحوض يُجعل للنخلة تشربُ منه. ويقال فلانٌ يُحوِّض حَوَاليْ فُلانة، إذا كان يهواها. ويقال للرّجل المهزوم الصَّدْرِ: حوض الحِمار؛ وهو سَبٌّ.
  (حوط) الحاء والواو والطاء كلمةٌ واحدة، وهو الشيء يُطِيفُ بالشيء. فالحَوْط مِن حاطَه حَوْطاً. والحِمار يَحُوط عانَتَه: يجمعُها. وحَوَّطت حائطاً. ويقال إنَّ الحُوَاطَةَ([33]) حَظِيرةٌ تتَّخذ للطعام. والحَوْطُ: شيءٌ مستدير تعلقهُ([34]) المرأةُ على جَبِينها، مِن فِضَّة.
   (حوق) الحاء والواو والقاف أصلٌ واحد يقْرُب من الذي قبلَه. فالحََُوق: ما استدارَ بالكَمَرة. والحَوْق: كَنْس البَيت. والمِحْوَقة: المِكْنَسة. والحُواقَة: الكُنَاسَة.
  (حوك) الحاء والواو والكاف، ضمُّ الشيء إلى الشيء. ومن ذلك حَوْك الثَّوْبِ والشّعر.
  (حول) الحاء والواو واللام أصلٌ واحد، وهو تحرُّكٌ في دَوْرٍ. فالحَوْل العام، وذلك أنه يَحُول، أي يدور. ويقال حالتِ الدّارُ وأحالَتْ وأحْوَلتْ: أتى عليها الحول. وأحْوَلْتُ أنا بالمكان وأحَلْتُ، أي أقمتُ به حَوْلاً. يقال حال الرجل في متنِ فرسه يَحُول حَوْلاً وحُؤُولاً، إذا وثَبَ عليه، وأحال أيضاً. وحال الشخصُ يَحُول، إذا تحرَّك، وكذلك كلُّ متحوِّلٍ عن حالة. ومنه قولهم استَحَلْتُ الشخصَ، أي نظرتُ هَلْ يتحرَّك. والحِيلَة والحَويلُ والمُحاوَلَة مِنْ طَريقٍ واحد، وهو القياسُ الذي ذكرناه؛ لأنه يدور حوالَيِ الشيء ليُدْرِكَه. قال الكميت:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])  ذات اسمَين: رَخمة؛ لأنها رخَمَةٌ وأَنُوق. تحمَّق وهي ذاتُ حِيلةٍ؛ لأنها تكون بأعالي الجبال، وتَقْطَع في أول القواطِع وترجعُ في أوَّلِ الرَّواجع وتحبُّ ولدها وتَحضُن بيضَها، ولا تمكِّن إلا زوجَها([36]). والحُوَلاء: ما يخرج من الولد؛ وهو مُطيفٌ.
  (حوم) الحاء والواو والميم* كلمةٌ واحدة تقرُب من الذي قبلها، وهو الدَّوْر بالشيء يقال حام الطائرُ حَوْلَ الشيءِ يحوم. والحَوْمَةُ: مُعظَم القتال، وذلك أنهم يُطِيف بَعضُهم بِبَعض. والحَوْم: القطيع الضَّخم من الإبل. والحَوْمانة: الأرض المستديرة، ويقال يُطيفُ بها رمل.
-------------------------------------------------ـ
([1]) يقال حواه حيا، وحواية كسحابة.
([2]) لجرير في ديوانه 83 واللسان (حوى). وانظر ما سيأتي في (فح).
([3]) قرأ الجمهور بضم الحاء، والحسن بفتحها.
([4]) ديوان طفيل 14 والمجمل واللسان (حوب).
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل: "اشتقاق" تحريف.
([7]) سيذكره في باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف.
([8]) أنشده في المجمل واللسان (حوت). والثوية، بفتح فكسر، ويقال أيضاً بالتصغير: موضع قريب من الكوفة.
([9]) قبله كما في اللسان (حوث): * إنا وجدنا لحمها طريا *
([10]) يقال حاج يحوج ويحيج.
([11]) للكميت بن معروف الأسدي، كما في اللسان. ويروى: "وحجت" بالكسر.
([12]) في الأصل: "والكماش".
([13]) ديوان العجاج 71. وأنشده في اللسان (حوذ) بدون نسبة.
([14]) البيت بتمامه كما في اللسان:
على أحوذيين استقلت عليهما *** فما هي إلا لمحة فتغيب([15]) هو كما قيل: "سيد القوم خادمهم". والبيت في اللسان (حوذ).
([16]) لأبي جلدة اليشكري، كما في اللسان والمؤتلف والمختلف للآمدي 79. وهو في الأخير برواية: "فقل لنساء المصر".
([17]) الرجز لأبي مهوش الأسدي، كما في اللسان. وترجمة أبي المهوش في الخزانة (3: 86). وورد: ترخيم وردة، وهي امرأته.
([18]) ديوان العجاج 17 واللسان (مزق، حور).
([19]) لسبيع بن الخطيم. وصدره كما في اللسان:
* واستعجلوا عن خفيف المضغ فازدردوا *
([20]) التكملة من المجمل واللسان.
([21]) في الأصل: "كان" تحريف، وإنما هي كار، بمعنى زاد.
([22]) البيت في اللسان (حوز، أيا).
([23]) يصف عجوزاً استضافها فجعلت تروغ عنه. ضفت الرجل: نزلت به ضيفا. والبيت في الديوان 52 واللسان (حوز، ضيف). ورواية الديوان:
فردت سلاماً كارها ثم أعرضت *** كما انحاشت الأفعى مخافة ضارب([24]) ديوان العجاج 71 واللسان (حوز). وقد سبق في مادة (حوذ).
([25]) صدر بيت للمتلمس (حوس). وعجزه: * فالدار قد كادت لعهدك تدرس *
([26]) في الأصل: "الدائم الركض والجري الركض". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([27]) البيت في المجمل واللسان (حوس).
([28]) ديوان رؤبة 78 والحيوان (1: 155/ 6: 218) واللسان (حوش).
([29]) يقال من حواله وحواليه، وحوله وحوليه.
([30]) لذي الرمة في ديوانه 454 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574).
([31]) روايته في اللسان (حوش):
غشيت حواشة وجهلت حقاً *** وآثرت الغواية غير راض([32]) في الأصل: "حتى ينكهه"، صوابه من المجمل.
([33]) في الأصل: "الحوصة"، صوابه من المجمل واللسان.
([34]) في الأصل: "تعلقها".
([35]) في الحيوان (7: 18) واللسان (حول): "كيسة الحويل".
([36]) انظر الحيوان (7: 19).
ـ

##### Türkçe

(حarf **الحاء** ve **الواو** ve onlarla birlikte olan harflerden üçlüde olanlar babı)
  (**حوي**) **الحاء** ve **الواو** ve ondan sonrası illetli; tek bir asıl(=kök)tır; o da toplamadır. Denir: **حوَيْتُ** **الشيءَ** **أحويه** **حَيَّاً**([1]) — onu topladığın zaman. Ve **الحَوِيَّة**: **الحوايا**’dan bir tanedir; o da bağırsaklardır; o da toplamadan(=cem‘den)dir. Ve bir tanesine **حاوياء** derler. Dedi:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])  Ve **الحَوِيَّةُ**: devenin hörgücünün etrafına sarılan, sonra üzerine binilen bir örtüdür. Ve **الحيُّ**: Arapların kabilelerinden bir kabiledir. Ve **الحِواء**: tek evdir; hepsi babın kıyasındandır.
  (**حوب**) **الحاء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; günaha, yahut ihtiyaca, yahut yoksulluğa dallanır; hepsi birbirine yakındır. İşte **الحُوبُ** ve **الحَوْب**: günah. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2] ve ﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. Ve **الحَوْبة**: insanın ona karşı gelmesinde günaha girdiği şeydir; anne gibi ve benzeri. Ve falan kimse şundan **يتحوّب** eder; yani günaha girer. Ve hadiste: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". Ve denir: **التحوُّب** sızlanmadır. **طُفيل** dedi:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])  Ve denir: **أَلْحَقَ** [**الله**([5])] ona **الحَوْبة**’yi; o da ihtiyaç ve yoksulluktur.
  Eğer denilirse: **الحَوْباء**’nın kıyası nedir; o da nefistir? Ona denir: o, aynen asıldır; çünkü insanın kendi nefsi üzerine **إشْفَاق**([6])’ı daha galip ve daha çoktur.
  Develeri sürmede söyledikleri **حُوْبُِ** sözüne gelince: demiştik ki bu sesler ve taklitler bir asıldan alınmış değildir. Arap dili olan her bir kimse bunun benzerini icat edebilir; sonra insanların dillerinde çoğalır.
  **الحَوأب**’e gelince, o kendi babında([7]) zikredilmiştir.
  (**حوت**) **الحاء** ve **الواو** ve **التاء** sahih, kıyaslı bir asıldır; o da çalkantı ve kaçamaklıktandır. İşte **الحُوت**: balıktan büyük olan(=büyük balık); o da daima çalkantılıdır, yerleşik değildir. Ve Araplar der: falan kimse bana **حاوَتَنِي** etti; beni oyalayıp kaçamak yaptı(=rağv etti)ği zaman. Ve şu beyit okunur:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])  (**حوث**) **الحاء** ve **الواو** ve **الثاء**: düzenli olmayan ve dallanmayan bir sözdür. Derler ki: **الحَوْثَاءَ** karaciğer ve ona bitişik olandır. Ve okurlar:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  Ve **جاريةٌ حَوْثاء**: şişmandır. Dedi:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  Ve onları **حَوْثاً بَوْثاً** bıraktı: onları dağıttığı zaman. Ve bütün bu, zayıflık ve azlıkta birbirine yakındır. Ve derler: **اسْتَبَثْتُ** şeyi ve **استَحثْتُه**; o, toprakta kaybolup da onu aradığın zaman.
  (**حوج**) **الحاء** ve **الواو** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da şeye mecbur kalmadır. İşte **الحاجة**: **الحاجات**’ın bir tanesidir. Ve **الحَوْجاء**: ihtiyaçtır. Ve denir: **أحْوَجَ** adam: ihtiyaç duydu. Ve ayrıca denir: **حاجَ يَحُوج**([10]), ihtiyaç duydu manasında. Dedi:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])  **الحاج**’a gelince: o, diken türünden bir şeydir; asıldan şâzdır.
   (**حوذ**) **الحاء** ve **الواو** ve **الذال** tek bir asıldır; o da işte hafiflik, sürat ve işte büzülmedendir([12]). İşte **الإحْواذ**: hızlı yürüyüştür. Ve denir: eşek dişilerini **حاذَ** etti, onları **يحُوذها**; onları sertlikle sürdüğü zaman. **العجاج** dedi:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  Ve **الأحوذيُّ**: işlerde hafif olan; şeyleri beceren ve onları sağlam yapan. Ve **عائشة** Ömer hakkında dedi: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". Ve **الأحوذِيّان**: katarın iki kanadıdır. Dedi:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  Ve babdandır: şeytan ona **استحوَذَ** etti; bu, onu yendiği ve onu sapıklığından istediği şeye sürdüğü zamandır.
      Ve babdan şâz olanlardandır ayrıca: derler ki: o, **خفيفُ الحاذِ**’dır. Ve okurlar:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])  Ve babdan şâz olanlardandır: **الحاذُ**; o da bir ağaçtır.
  (**حور**) **الحاء** ve **الواو** ve **الراء** üç asıldır: birincisi renk, ikincisi dönüş, üçüncüsü bir şeyin dönüp dolaşmasıdır.
  Birincisine gelince: **الحَوَر** gözün beyazının şiddetli beyazlığı içinde siyahlığının şiddetidir. **أبو عمرو** dedi: **الحَوَر** gözün tamamının ceylanlar ve sığırlar gibi simsiyah olmasıdır. Âdemoğullarında **حَوَر** yoktur. Dedi: kadınlara **حُورُ العُيون** denmesi ancak, onların ceylanlara ve sığırlara benzetilmesindendir. **الأصمعيّ** dedi: gözdeki **الحَوَر**’ün ne olduğunu bilmiyorum. Ve denir: elbiseleri **حوّرت** ettim; yani onları beyazlattım. Ve İsa عليه السلام’un ashabına **الحواريُّون** denir; çünkü onlar elbiseleri **يحوِّرون** ederlerdi; yani onları beyazlatırlardı. Bu asıldır; sonra her yardımcıya **حَوَاريٌّ** denildi. Resûlullah صلى الله عليه وآله dedi: "الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي". Ve **الحَوَاريّات**: beyaz kadınlardır. Dedi:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])  Ve yemekten **الحُوَّارَى**: **حُوِّر** edilmiş olan; yani beyazlatılmış olan. Ve şey **احورَّ** etti: beyazladı; **احوراراً**. Dedi:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])  yani hörgüçle beyazlatılmış olan. Arapların bazısı, kendisine **المشترِي** denilen yıldızı "**الأحورَ**" diye adlandırır.
  Bu asla yüklenebilir: **الحَوَرُ**; o, derilerden **القَرَظ** olmaksızın tabaklanmış ve yumuşak olan şeydir; belki orada da bir renk vardır. **العجّاج** dedi:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])  der ki: bu doğan kuşların ortalarını parçalar; sanki onunla **حَوَراً** parçalar; yani onları parçalamada sürat eder.
  Dönüşe gelince: **حارَ** denir; döndüğü zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. Ve Araplar der: "**الباطلُ في حُورٍ**" yani dönüş ve eksilme içindedir. Her eksilme ve dönüş **حُورٌ**’dur. Dedi:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  Ve **الحَوْر**: **حارَ**’ın masdarıdır; **حَوْراً** döndü. Ve denir: " [**نعوذ بالله**([20])] **من الحَوْر بعد الكَوْر**". O, artıştan sonra eksilmedir.
  Ve denir: "**حارَ بعد ما كارَ**([21])". Ve dersin: onunla konuştum da bana **حَوَاراً** ve **حِوَاراً** ve **مَحُورَةً** ve **حَوِيراً** olarak dönmedi.
  Üçüncü asıl: **المِحْور**: **المَحَالة**’nin içinde döndüğü ağaçtır. Ve denir: ekmeği **حَوّرْتُ** ettim, **تحويراً**; onu hazırladığın ve onu döndürdüğün zaman, onu **المَلَّة**’ye koyasın diye.
  Babdan şâz olanlardandır: devenin **حُِوار**’ı; o da onun yavrusudur.
  (**حوز**) **الحاء** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da toplama ve toplanmadır. Her toplanma yeri ve taraf için **حَوْزٌ** ve **حَوْزَة** denir. Ve falan kimse **الحَوْزَة**’yi korudu; yani toplanma yerini ve tarafı. Ve kadın onu, korunması ve engellenmesi gereken şeye misal yaptı; şöyle dedi:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])  Ve denir: yılan **تَحوّزَت** etti; kıvrıldığı zaman. **القُطامي** dedi:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])  Her kim bir şeyi kendine katarsa onu **حازَهُ حَوْزاً** etmiştir. Ve erkeğin tabiatına **حَوْزٌ** denir. İnsanlardan **الحُوزِيُّ**: onlardan ayrılıp kenara çekilen kimsedir. **العجّاج** beyti rivayet edilir:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  O, dişi eşeklerini toplayıp süren eşektir. Erkeklerden **الأحْوَزِيُّ**, **الأحوذيّ** gibidir; kıyas birdir.
  (**حوس**) **الحاء** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıldır: şeyle karışmak ve onu çiğnemek. Denir: **حُسْتُ** şeyi **حَوْساً**. Ve **التحوُّس**: şeyde tereddüt etmek gibidir; o da, yolculuk istemekle beraber ikamet etmesidir; bu, onu meşgul eden bir şey karşı koyduğu zaman olur. Dedi:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  Ve denir: **الأحْوسُ**: sürekli koşandır([26]); ve hiçbir şeyin onu korkutmadığı cesur kimsedir. Dedi:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  O, geceleyin **حوّاس**’tır.
  (**حوش**) **الحاء** ve **الواو** ve **الشين** tek bir kelimedir. **الحُوش**: vahşî(=yabanî)dir. Vahşî olana **حُوشِيٌّ** denir. Ve Ömer, Züheyr hakkında dedi: "كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه". **القتبيّ** dedi: **الإبل الحُوشيّة** **الحُوش**’a nispetlidir; ve o, cinlerin davarının erkekleridir; bazı develere aşmış, onlara nispet edilmiştir. **رؤبة** dedi:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  Ve zannederim ki bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi, kalb(=ters çevrilmiş) türündendir. Kelimenin aslı, sahih olursa, toplanma ve cem‘dendir. Denir: avı **حُشْتُ** ettim ve **أَحَشْتُه**; onu çevresinden([29]) aldığın ve onu tuzağa sevk etmek için topladığın zaman. Ve kavim falanı **احتَوَشَ** etti: onu aralarına orta yaptılar. Ve denir: kavim benden **تَحَوَّشَ** etti: uzaklaştılar. Ve falan kimse bir şeyden **ينحاش** etmez; ona aldırışının azlığından, onun için toplanmaz(=kendini toparlamaz)sa. Dedi:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])  Ve denir ki: **الحُوَاشَةَ** günahın bulunduğu iştir; o babdandır; çünkü insan ondan toplanır ve **يَنْحاش** eder. Ve okudu:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])  Ve denir: **الحُواشَة** utanmadır; o asıldandır; çünkü utanan kimse şeyden toplanır(=kendini çeker). Ve **الحَوْشُ**: insanın yemeğin kenarlarından yiyip onu tüketmesidir([32]). Ve **الحائِش**: hurma ağaçları topluluğudur; onun tekili yoktur.
  (**حوص**) **الحاء** ve **الواو** ve **الصاد** tek bir kelimedir; şeyin darlığına delalet eder. İşte **الحَوْص**: dikmektir; elbiseyi **حُصْت** ettim **حَوْصاً**; bu, dikilen şeyin iki ucu arasında birleştirme yapılmasıdır. Ve **الحَوَصُ**: gözlerin çukurunda gözlerin arkasının darlığıdır. Ve **رجلٌ أحوص**. Ve denir: bilakis **الأحوص** iki gözden birinin dar olanıdır.
  (**حوض**) **الحاء** ve **الواو** ve **الضاد** tek bir kelimedir; o da yerde çukur açmadır. İşte **الحَوْض**: su havuzudur. Ve suyu **استَحْوَضَ** etti: kendisi için bir **حَوْضاً** edindi. Ve **المُحَوَّض**: havuz gibi; hurma ağacı için, ondan içsin diye yapılır. Ve denir: falan kimse falanca kadının çevresinde **يُحوِّض** eder; ona meylettiği zaman. Ve göğsü çökmüş yenik adama: **حوض الحِمار** denir; bu bir sövmedir.
  (**حوط**) **الحاء** ve **الواو** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o, şeyin şeyi kuşatmasıdır. İşte **الحَوْط**: **حاطَه**’dan, onu **حَوْطاً** etti. Ve eşek dişilerini **يَحُوط** eder: onları toplar. Ve bir duvarı **حَوَّطت** ettim. Ve denir ki: **الحُوَاطَةَ**([33]) yiyecek için yapılan bir ağıldır. Ve **الحَوْطُ**: kadının alnına astığı([34]) yuvarlak bir şeydir; gümüşten.
   (**حوق**) **الحاء** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıldır; bir öncekine yaklaşır. İşte **الحََُوق**: ayın etrafında yuvarlak olan şeydir. Ve **الحَوْق**: evi süpürmektir. Ve **المِحْوَقة**: süpürgedir. Ve **الحُواقَة**: süprüntüdür.
  (**حوك**) **الحاء** ve **الواو** ve **الكاف**: şeyi şeye katmaktır. Bundan: elbisenin ve saçın **حَوْك**’u.
  (**حول**) **الحاء** ve **الواو** ve **اللام** tek bir asıldır; o da bir devir içinde harekettir. İşte **الحَوْل**: yıldır; çünkü o **يَحُول** eder; yani döner. Ve denir: ev **حالتِ** ve **أحالَتْ** ve **أحْوَلتْ**: üzerinden yıl geçti. Ve ben mekânda **أحْوَلْتُ** ve **أحَلْتُ**: orada bir **حَوْلاً** ikamet ettim. Denir: adam atının sırtında **حال** eder, **يَحُول حَوْلاً وحُؤُولاً**; onun üzerine sıçradığı zaman; ve **أحال** da eder. Ve şahıs **حال** eder, **يَحُول**; hareket ettiği zaman; hâlden hâle geçen her şey de böyledir. Bundan: **استَحَلْتُ** şahsı; yani baktım, hareket eder mi. Ve **الحِيلَة** ve **الحَويلُ** ve **المُحاوَلَة** tek bir yoldandır; o da, zikrettiğimiz kıyastır; çünkü onu idrak etmek için şeyin çevresinde döner. **الكميت** dedi:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])  İki isimli: **رَخمة**’dir; çünkü o **رخَمَةٌ** ve **أَنُوق**’tur. Aptallaşır, hâlbuki o **حِيلةٍ** sahibidir; çünkü o dağların yüksekliklerinde olur; kesmelerin ilkinde keser ve dönüşlerin ilkinde döner; yavrusunu sever ve yumurtasını kuluçkaya yatar; ve ancak eşine imkân verir([36]). Ve **الحُوَلاء**: çocuktan çıkan şeydir; o da kuşatıcıdır.
  (**حوم**) **الحاء** ve **الواو** ve **الميم** tek bir kelimedir; bir öncekine yaklaşır; o da şeyin etrafında dönmektir. Denir: kuş şeyin etrafında **حام** etti, **حَوْلَ الشيءِ يحوم**. Ve **الحَوْمَةُ**: savaşın en şiddetli yeridir; çünkü onların bazısı bazısına kuşatıcı olur. Ve **الحَوْم**: develerden büyük sürüdür. Ve **الحَوْمانة**: yuvarlak arazidir; denir ki kum onu kuşatır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح و ج
ليس لي عنده حوجاء ولا لوجاء وهذه حاجتي أي ما أحتاج إليه وأطلبه وخذ حاجتك من الطعام‏.‏
وفي نفسي حاجات وإن كانت لك في نفسك حاجة فاقضها وانج إلى منجاك من الأرض‏.‏
وأحوجت إلى كذا وأحوجني إليكم زمان السوء ولا أحوجني الله إلى فلان‏.‏
وخرج فلان يتحوج‏:‏ يتطلب ما يحتاج إليه من معيشته‏.‏

##### Türkçe

ح و ج
Onun yanında benim için ne **حوجاء** vardır ne de **لوجاء**; “bu benim **حاجتي**mdir” yani: ihtiyaç duyduğum ve talep ettiğim şeydir. “Yemekten **حاجتك**ni al.”

“Benim nefsimde **حاجات** vardır.” “Eğer senin nefsinde bir **حاجة** varsa, onu yerine getir; ve yeryüzünden sığınağına kurtul.”

“**أحوجت** إلى şöyle-şöyle” ve “kötülük zamanı beni size **أحوجني** kıldı”; “Allah beni falana **أحوجني** kılmasın.”

“Falan **يتحوج** olarak çıktı”: geçiminden ihtiyaç duyduğu şeyi talep eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحاجَةُ والحائِجَةُ: المَأْرَبَةُ، معروفة. وقوله تعالى: ولِتَبْلُغُوا عليها حاجةً في صدوركم؛ قال ثعلب: يعني الأَسْفارَ، وجمعُ الحاجة حاجٌ وحِوَجٌ؛ قال الشاعر:
لَقَدْ طالَ ما ثَبَّطْتَني عن صَحابَتي،
وعَنْ حِوَجٍ، قَضَاؤُها مِنْ شِفَائِيَا
وهي الحَوْجاءُ، وجمع الحائِجَة حوائجُ. قال الأَزهري: الحاجُ جمعُ الحاجَةِ، وكذلك الحوائج والحاجات؛ وأَنشد شمر:
والشَّحْطُ قَطَّاعٌ رَجاءَ مَنْ رَجا،
إِلاَّ احْتِضارَ الحاجِ مَنْ تَحَوَّجا
قال شمر: يقول إِذا بعد من تحب انقطع الرجاء إِلاَّ أَن تكون حاضراً لحاجتك قريباً منها. قال: وقال رجاء من رجاء، ثم استثنى، فقال: إِلا احتضار الحاج، أَن يحضره. والحاج: جمع حاجة؛ قال الشاعر:
وأُرْضِعُ حاجَةً بِلِبانِ أُخْرى،
كذاك الحاجُ تُرْضَعُ باللِّبانِ
وتَحَوَّجَ: طلب الحاجَةَ؛ وقال العجاج:
إِلاَّ احْتِضارَ الحاجِ من تَحَوَّجا
والتَحَوُّجُ: طلب الحاجة بعد الحاجة. والتَحَوُّج: طلبُ الحاجَةِ. غيره: الحاجَةُ في كلام العرب، الأَصل فيها حائجَةٌ، حذفوا منها الياء، فلما جمعوها ردوا إِليها ما حذفوا منها فقالوا: حاجةٌ وحوائجُ، فدل جمعهم إِياها على حوائج أَن الياء محذوفة منها. وحاجةٌ حائجةٌ، على المبالغة. الليث: الحَوْجُ، من الحاجَة. وفي التهذيب: الحِوَجُ الحاجاتُ. وقالوا: حاجةٌ حَوْجاءُ.
ابن سيده: وحُجْتُ إِليك أَحُوجُ حَوْجاً وحِجْتُ، الأَخيرةُ عن اللحياني؛ وأَنشد للكميت بن معروف الأَسدي:
غَنِيتُ، فَلَم أَرْدُدْكُمُ عِنْدَ بُغْيَةٍ،
وحُجْتُ، فَلَمْ أَكْدُدْكُمُ بِالأَصابِع
قال: ويروى وحِجْتُ؛ قال: وإِنما ذكرتها هنا لأَنها من الواو، قال: وسنذكرها أَيضا في الياء لقولهم حِجْتُ حَيْجاً. واحْتَجْتُ وأَحْوَجْتُ كَحُجْتُ. اللحياني: حاجَ الرجلُ يَحُوجُ ويَحِيجُ، وقد حُجْتُ وحِجْتُ أَي احْتَجْتُ.
والحَوْجُ: الطَّلَبُ. والحُوجُ: الفَقْرُ؛ وأَحْوَجَه الله. والمُحْوِجُ: المُعْدِمُ من قوم مَحاويجَ. قال ابن سيده: وعندي أَن مَحاويجَ إِنما هو جمع مِحْواجٍ، إِن كان قيل، وإِلاَّ فلا وجه للواو. وتَحَوَّجَ إِلى الشيء: احتاج إِليه وأَراده.
غيره: وجمع الحاجةِ حاجٌ وحاجاتٌ وحَوائِجُ على غير قياس، كأَنهم جمعوا حائِجَةً، وكان الأَصمعي ينكره ويقول هو مولَّد؛ قال الجوهري: وإِنما أَنكره لخروجه عن القياس، وإِلاَ فهو كثير في كلام العرب؛ وينشد: نَهارُ المَرْءِ أَمْثَلُ، حِينَ تُقْضَى
حَوائِجُهُ، مِنَ اللَّيْلِ الطَّويلِ
قال ابن بري: إِنما أَنكره الأَصمعي لخروجه عن قياس جمع حاجة؛ قال: والنحويون يزعمون أَنه جمع لواحد لم ينطق به، وهو حائجة. قال: وذكر بعضهم أَنه سُمِعَ حائِجَةٌ لغة في الحاجةِ. قال: وأَما قوله إِنه مولد فإِنه خطأٌ منه لأَنه قد جاء ذلك في حديث سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وفي أَشعار العرب الفصحاء، فمما جاء في الحديث ما روي عن ابن عمر: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: إِن لله عباداً خلقهم لحوائج الناس، يَفْزَعُ الناسُ إِليهم في حوائجهم، أُولئك الآمنون يوم القيامة. وفي الحديث أَيضاً: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: اطْلُبُوا الحوائجَ إِلى حِسانِ الوجوه. وقال صلى الله عليه وسلم: استعينواعلى نَجاحِ الحوائج بالكِتْمانِ لها؛ ومما جاء في أَشعار الفصحاء قول أَبي سلمة المحاربي: ثَمَمْتُ حَوائِجِي ووَذَأْتُ بِشْراً،
فبِئْسَ مُعَرِّسُ الرَّكْبِ السِّغابُ
قال ابن بري: ثممت أَصلحت؛ وفي هذا البيت شاهد على أَن حوائج جمع حاجة، قال: ومنهم من يقول جمع حائجة لغة في الحاجةِ؛ وقال الشماخ: تَقَطَّعُ بيننا الحاجاتُ إِلاَّ
حوائجَ يَعْتَسِفْنَ مَعَ الجَريء
وقال الأَعشى:
الناسُ حَولَ قِبابِهِ:
أَهلُ الحوائج والمَسائلْ
وقال الفرزدق:
ولي ببلادِ السِّنْدِ، عندَ أَميرِها،
حوائجُ جمَّاتٌ، وعِندي ثوابُها
وقال هِمْيانُ بنُ قحافة:
حتى إِذا ما قَضَتِ الحوائِجَا،
ومَلأَتْ حُلاَّبُها الخَلانِجَا
قال ابن بري: وكنت قد سئلت عن قول الشيخ الرئيس أَبي محمد القاسم بن علي الحريري في كتابه دُرَّة الغَوَّاص: إِن لفظة حوائج مما توهَّم في استعمالها الخواص؛ وقال الحريري: لم أَسمع شاهداً على تصحيح لفظة حوائج إِلا بيتاً واحداً لبديع الزمان، وقد غلط فيه؛ وهو قوله:
فَسِيَّانِ بَيْتُ العَنْكَبُوتِ وجَوْسَقٌ
رَفِيعٌ، إِذا لم تُقْضَ فيه الحوائجُ
فأَكثرت الاستشهاد بشعر العرب والحديث؛ وقد أَنشد أَبو عمرو بن العلاء أَيضاً:
صَرِيعَيْ مُدامٍ، ما يُفَرِّقُ بَيْنَنا
حوائجُ من إِلقاحِ مالٍ، ولا نَخْلِ
وأَنشد ابن الأَعرابي أَيضاً:
مَنْ عَفَّ خَفَّ، على الوُجُوهِ، لِقاؤُهُ،
وأَخُو الحَوائِجِ وجْهُه مَبْذُولُ
وأَنشد أَيضاً:
فإِنْ أُصْبِحْ تُخالِجُني هُمُومٌ،
ونَفْسٌ في حوائِجِها انْتِشارُ
وأَنشد ابن خالويه:
خَلِيلَيَّ إِنْ قامَ الهَوَى فاقْعُدا بِهِ،
لَعَنَّا نُقَضِّي من حَوائِجِنا رَمّا
وأَنشد أَبو زيد لبعض الرُّجّاز:
يا رَبَّ، رَبَّ القُلُصِ النَّواعِجِ،
مُسْتَعْجِلاتٍ بِذَوِي الحَوائِجِ
وقال آخر:
بَدَأْنَ بِنا لا راجِياتٍ لخُلْصَةٍ،
ولا يائِساتٍ من قَضاءِ الحَوائِجِ
قال: ومما يزيد ذلك إِيضاحاً ماقاله العلماء؛ قال الخليل في العين في فصل «راح» يقال: يَوْمٌ راحٌ وكَبْشٌ ضافٌ، على التخفيف، مِن رائح وضائف، بطرح الهمزة، كما قال أَبو ذؤيب الهذلي:
وسَوَّدَ ماءُ المَرْدِ فاها، فَلَوْنهُ
كَلَوْنِ النَّؤُورِ، وهْي أَدْماءُ سارُها
أَي سائرها. قال: وكما خففوا الحاجة من الحائجة، أَلا تراهم جمعوها على حوائج؟ فأَثبت صحة حوائج، وأَنها من كلام العرب، وأَن حاجة محذوفة من حائجة، وإِن كان لم ينطق بها عنده. قال: وكذلك ذكرها عثمان بن جني في كتابه اللمع، وحكى المهلبي عن ابن دريد أَنه قال حاجة وحائجة، وكذلك حكى عن أَبي عمرو بن العلاء أَنه يقال: في نفسي حاجَةٌ وحائجة وحَوْجاءُ، والجمع حاجاتٌ وحوائجُ وحاجٌ وحِوَجٌ. وذكر ابن السكيت في كتابه الأَلفاظ ! باب الحوائج: يقال في جمع حاجةٍ حاجاتٌ وحاجٌ وحِوَجٌ وحَوائجُ. وقال سيبويه في كتابه، فيما جاء فيه تَفَعَّلَ واسْتَفْعَلَ، بمعنى، يقال: تَنَجَّزَ فلانٌ حوائِجَهُ واسْتَنْجَزَ حوائجَهُ. وذهب قوم من أَهل اللغة إِلى أَن حوائج يجوز أَن يكون جَمْعَ حوجاء، وقياسها حَواجٍ، مثل صَحارٍ، ثم قدّمت الياء على الجيم فصار حَوائِجَ؛ والمقلوب في كلام العرب كثير. والعرب تقول: بُداءَاتُ حَوائجك، في كثير من كلامهم. وكثيراً ما يقول ابن السكيت: إِنهم كانوا يقضون حوائجهم في البساتين والراحات، وإِنما غلط الأَصمعي في هذه اللفظة كما حكي عنه حتى جعلها مولّدة كونُها خارجةً عن القياس، لأَن ما كان على مثل الحاجة مثل غارةٍ وحارَةٍ لا يجمع على غوائر وحوائر، فقطع بذلك على أَنها مولدة غير فصيحة، على أَنه قد حكى الرقاشي والسجستاني عن عبد الرحمن عن الأَصمعي أَنه رجع عن هذا القول، وإِنما هو شيء كان عرض له من غير بحث ولا نظر، قال: وهذا الأَشبه به لأَن مثله لا يجهل ذلك إِذ كان موجوداً في كلام النبي، صلى الله عليه وسلم، وكلام العرب الفصحاء؛ وكأَن الحريريّ لم يمرّ به إِلا القول الأَول عن الأَصمعي دون الثاني، والله أَعلم.
والحَوْجاءُ: الحاجةُ. ويقال ما في صدري به حوجاء ولا لَوْجاءُ، ولا شَكٌّ ولا مِرْيَةٌ، بمعنى واحد. ويقال: ليس في أَمرك حُوَيْجاءُ ولا لُوَيْجاءُ ولا رُوَيْغَةٌ، وما في الأَمر حَوْجاء ولا لَوْجاء أَي شك؛ عن ثعلب.وحاجَ يَحوجُ حَوْجاً أَي احتاج. وأَحْوَجَه إِلى غيره وأَحْوَجَ أَيضاً: بمعنى احتاج. اللحياني: ما لي فيه حَوْجاءُ ولا لوجاء ولا حُوَيجاء ولا لُوَيجاء؛ قال قيس بن رقاعة:
مَنْ كانَ، في نَفْسِه، حَوْجاءُ يَطْلُبُها
عِندي، فَإِني له رَهْنٌ بإِصْحارِ
أُقِيمُ نَخْوَتَه، إِنْ كان ذا عِوَجٍ،
كما يُقَوِّمُ، قِدْحَ النَّبْعَةِ، البارِي
قال ابن بري المشهور في الرواية:
أُقِيمُ عَوْجَتَه إِن كان ذا عوج
وهذا الشعر تمثل به عبد الملك بعد قتل مصعب بن الزبير وهو يخطب على المنبر بالكوفة، فقال في آخر خطبته: وما أَظنكم تزدادون بعدَ المَوْعظةِ إِلاَّ شرّاً، ولن نَزْدادَ بَعد الإِعْذار إِليكم إِلاّ عُقُوبةً وذُعْراً، فمن شاء منكم أَن يعود إِليها فليعد، فإِنما مَثَلي ومَثَلكم كما قال قيس بن رفاعة:
مَنْ يَصْلَ نارِي بِلا ذَنْبٍ ولا تِرَةٍ،
يَصْلي بنارِ كريمٍ، غَيْرِ غَدَّارِ
أَنا النَّذِيرُ لكم مني مُجاهَرَةً،
كَيْ لا أُلامَ على نَهْيي وإِنْذارِي
فإِنْ عَصِيْتُمْ مقالي، اليومَ، فاعْتَرِفُوا
أَنْ سَوْفَ تَلْقَوْنَ خِزْياً، ظاهِرَ العارِ
لَتَرْجِعُنَّ أَحادِيثاً مُلَعَّنَةً،
لَهْوَ المُقِيمِ، ولَهْوَ المُدْلِجِ السارِي
مَنْ كانَ، في نَفْسِه، حَوْجاءُ يَطْلُبُها
عِندي، فإِني له رَهْنٌ بإِصْحارِ
أُقِيمُ عَوْجَتَه، إِنْ كانَ ذا عِوَجٍ،
كما يُقَوِّمُ، قِدْحَ النَّبْعَةِ، البارِي
وصاحِبُ الوِتْرِ لَيْسَ، الدَّهْرَ، مُدْركَهُ
عِندي، وإني لَدَرَّاكٌ بِأَوْتارِي
وفي الحديث: أَنه كوى سَعْدَ بنَ زُرارَةَ وقال: لا أَدع في نفسي حَوْجاءَ مِنْ سَعْدٍ؛ الحَوْجاءُ: الحاجة، أَي لا أَدع شيئاً أَرى فيه بُرْأَة إِلاّ فعلته، وهي في الأَصل الرِّيبَةُ التي يحتاج إِلى إِزالتها؛ ومنه حديث قتادة قال في سجدة حم: أَن تَسْجُدَ بالأَخيرة منهما، أَحْرى أَنْ لا يكون في نفسك حَوْجاءُ أَي لا يكون في نفسك منه شيء، وذلك أَن موضع السجود منها مختلف فيه، هل هو في آخر الآية الُولى أَو آخر الآية الثانية، فاختار الثانية لأَنه أَحوط؛ وأَن يسجد في موضع المبتدإِ، وأَحرى خبره. وكَلَّمه فما رَدَّ عليه حَوْجاء ولا لَوْجاء، ممدود، ومعناه: ما ردَّ عليه كلمة قبيحةً ولا حَسَنَةً، وهذا كقولهم: فما رد عليَّ سوداء ولا بيضاء أَي كلمة قبيحة ولا حسنة. وما بقي في صدره حوجاء ولا لوجاء إِلا قضاها. والحاجة: خرزة
(* قوله «والحاجة خرزة» مقتضى ايراده هنا انه بالحاء
المهملة هنا، وهو بها في الشاهد أيضاً. وكتب السيد مرتضي بهامش الأَصل صوابه: والجاجة، بجيمين، كما تقدم في موضعه مع ذكر الشاهد المذكور.) لا ثمن لها لقلتها ونفاستها؛ قال الهذلي:
فَجاءَت كخاصِي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجَةً،
ولا حاجَةٌ منها تَلُوحُ على وَشْمِ
وفي الحديث: قال له رجل: يا رسول ا ، ما تَرَكْتُ من حاجَةٍ ولا داجَةٍ إِلا أَتَيْتُ؛ أَي ما تركت شيئاً من المعاصي دعتني نفسي إِليه إِلا وقد ركبته؛ وداجَةٌ إِتباع لحاجة، والأَلف فيها منقلبة عن الواو. ويقال للعاثر: حَوْجاً لك أَي سلامَةً
وحكى الفارسي عن أَبي زيد: حُجْ حُجَيَّاكَ، قال: كأَنه مقلوبٌ مَوْضِعُ اللاَّم إِلى العين.

##### Türkçe

**الحاجَةُ** ve **الحائِجَةُ**: **المَأْرَبَةُ**, bilinen (şey). Ve Yüce Allah’ın sözü:
“Ve göğüslerinizdeki bir **حاجةً**’ye onun üzerinde ulaşasınız diye”; Sa‘leb dedi: yani **الأَسْفارَ** (yolculuklar). Ve **الحاجة**’nin çoğulu **حاجٌ** ve **حِوَجٌ**’dur; şair dedi ki:
لَقَدْ طالَ ما ثَبَّطْتَني عن صَحابَتي،
وعَنْ **حِوَجٍ**، قَضَاؤُها مِنْ شِفَائِيَا
Ve o, **الحَوْجاءُ**’dır; **الحائِجَة**’nin çoğulu **حوائجُ**’dir. Ezherî dedi: **الحاجُ**, **الحاجَةِ**’nin çoğuludur; yine **الحوائج** ve **الحاجات** (da böyledir). Ve Şemir inşad etti:
والشَّحْطُ قَطَّاعٌ رَجاءَ مَنْ رَجا،
إِلاَّ احْتِضارَ **الحاجِ** مَنْ تَحَوَّجا
Şemir dedi: der ki, sevdiğin uzaklaşınca ümit kesilir; ancak **حاجتك** için hazır bulunman, ona yakın olman (hâli) müstesna. Dedi: Ve “رَجاءَ مَنْ رَجا” dedi, sonra istisna etti; şöyle dedi: “إِلا احتضار **الحاج**”, yani onu hazır bulundurması. Ve **الحاج**: **حاجة**’nin çoğuludur; şair dedi ki:
وأُرْضِعُ **حاجَةً** بِلِبانِ أُخْرى،
كذاك **الحاجُ** تُرْضَعُ باللِّبانِ
Ve **تَحَوَّجَ**: **الحاجَةَ**’yi talep etti; ve ‘Accâc dedi:
إِلاَّ احْتِضارَ **الحاجِ** من تَحَوَّجا
Ve **التَحَوُّجُ**: ihtiyaç üstüne ihtiyaç talep etmektir. Ve **التَحَوُّج**: **الحاجَةِ**’yi talep etmektir.

Başkası: **الحاجَةُ**, Arapların كلامında, aslında **حائجَةٌ**’dir; ondan **الياء**’yı sildiler; onu çoğul yaptıklarında sildiklerini ona geri döndürdüler de “**حاجةٌ** ve **حوائجُ**” dediler; onların onu **حوائج** üzere çoğul yapmaları, ondan **الياء**’nın silinmiş olduğuna delâlet etti. Ve **حاجةٌ حائجةٌ**, mübalağa üzere.

Leys: **الحَوْجُ**, **الحاجَة**’dendir. Ve **التهذيب**’de: **الحِوَجُ** **الحاجاتُ**tır. Ve “**حاجةٌ حَوْجاءُ**” dediler.

İbn Sîde: Ve “**حُجْتُ** sana, **أَحُوجُ** **حَوْجاً** ve **حِجْتُ**”; sonuncusu Lihyânî’dendir. Ve Esedli Ma‘rûf b. el-Kumeyt’ten inşad etti:
غَنِيتُ، فَلَم أَرْدُدْكُمُ عِنْدَ بُغْيَةٍ،
و**حُجْتُ**، فَلَمْ أَكْدُدْكُمُ بِالأَصابِع
Dedi: “**وحِجْتُ**” diye de rivayet olunur. Dedi: Onu burada ancak, onun **الواو**’dan olmasından dolayı zikrettim. Dedi: “**حِجْتُ حَيْجاً**” demeleri sebebiyle onu **الياء**’da da zikredeceğiz. Ve **احْتَجْتُ** ve **أَحْوَجْتُ**, **كَحُجْتُ** gibidir. Lihyânî: Adam **حاجَ** eder; **يَحُوجُ** ve **يَحِيجُ**; ve ben **حُجْتُ** ve **حِجْتُ** (yaptım), yani **احْتَجْتُ**.

Ve **الحَوْجُ**: talep etmektir. Ve **الحُوجُ**: fakirliktir; ve “Allah onu **أَحْوَجَه** (muhtaç kıldı)”. Ve **المُحْوِجُ**: yoksul olandır; **مَحاويجَ** kavminden. İbn Sîde dedi: Bence **مَحاويجَ** ancak **مِحْواجٍ**’ın çoğuludur; eğer söylenmişse; yoksa **الواو** için bir وجه yoktur. Ve “**تَحَوَّجَ** şeye”: ona muhtaç oldu ve onu istedi.

Başkası: **الحاجةِ**’nin çoğulu **حاجٌ** ve **حاجاتٌ** ve **حَوائِجُ**’dir; kıyasa göre olmayan üzere; sanki **حائِجَةً**’yi çoğul yapmışlardır. Asma‘î onu inkâr ederdi ve “o **مولَّد**’dir” derdi. Cevherî dedi: Onu ancak kıyastan çıkışı sebebiyle inkâr etti; yoksa o Arapların كلامında çoktur. Ve şu beyit okunur:
نَهارُ المَرْءِ أَمْثَلُ، حِينَ تُقْضَى
**حَوائِجُهُ**، مِنَ اللَّيْلِ الطَّويلِ
İbn Berrî dedi: Asma‘î onu ancak **حاجة**’nin çoğulunun kıyasından çıkışı sebebiyle inkâr etti. Dedi: Nahivciler, onun, kendisiyle konuşulmamış bir tekilin çoğulu olduğunu iddia ederler; o da **حائجة**’dir. Dedi: Bazıları, **حائِجَةٌ**’nin **الحاجةِ**’de bir dil olarak işitildiğini zikretti. Dedi: “**مولد**” olduğu sözüne gelince, o ondan bir hatadır; çünkü bu, Efendimiz Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde ve fasih Arapların şiirlerinde gelmiştir. Hadiste gelenlerden: İbn Ömer’den rivayet olunduğuna göre Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “Allah’ın kulları vardır; onları insanların **حوائج**’i için yaratmıştır; insanlar **حوائجهم**’lerinde onlara sığınır; işte onlar kıyamet günü emniyette olanlardır.” Hadiste ayrıca: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “**الحوائجَ**’i güzel yüzlülere isteyin.” Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “**الحوائج**’in başarısında, onları gizlemekle yardım isteyin.” Fasihlerin şiirlerinden: Ebû Seleme el-Muhâribî’nin sözü:
ثَمَمْتُ **حَوائِجِي** ووَذَأْتُ بِشْراً،
فبِئْسَ مُعَرِّسُ الرَّكْبِ السِّغابُ
İbn Berrî dedi: “ثَمَمْتُ” ıslah ettim demektir. Ve bu beyitte, **حوائج**’in **حاجة**’nin çoğulu olduğuna şahit vardır. Dedi: Onlardan kimi, onun, **الحاجةِ**’de bir dil olarak **حائجة**’nin çoğulu olduğunu söyler. Ve Şemmâh dedi:
تَقَطَّعُ بيننا **الحاجاتُ** إِلاَّ
**حوائجَ** يَعْتَسِفْنَ مَعَ الجَريء
Ve A‘şâ dedi:
الناسُ حَولَ قِبابِهِ:
أَهلُ **الحوائج** والمَسائلْ
Ve Ferazdak dedi:
ولي ببلادِ السِّنْدِ، عندَ أَميرِها،
**حوائجُ** جمَّاتٌ، وعِندي ثوابُها
Ve Himyân b. Kuhâfe dedi:
حتى إِذا ما قَضَتِ **الحوائِجَا**،
ومَلأَتْ حُلاَّبُها الخَلانِجَا
İbn Berrî dedi: Şeyhü’r-reîs Ebû Muhammed el-Kâsım b. Ali el-Harîrî’nin **دُرَّة الغَوَّاص** kitabında “**حوائج**” lafzının, havasın kullanımında vehmedilmiş şeylerden olduğu sözü hakkında bana soru sorulmuştu. Harîrî dedi: “**حوائج** lafzının tashihine şahit olarak, Bedî‘u’z-zamân’dan tek bir beyitten başka bir şey işitmedim; onda da hata etmiştir”; o da şu sözüdür:
فَسِيَّانِ بَيْتُ العَنْكَبُوتِ وجَوْسَقٌ
رَفِيعٌ، إِذا لم تُقْضَ فيه **الحوائجُ**
Ben Arapların şiiri ve hadis ile çokça istişhad ettim. Ebû Amr b. el-Alâ da inşad etti:
صَرِيعَيْ مُدامٍ، ما يُفَرِّقُ بَيْنَنا
**حوائجُ** من إِلقاحِ مالٍ، ولا نَخْلِ
İbnü’l-A‘râbî de inşad etti:
مَنْ عَفَّ خَفَّ، على الوُجُوهِ، لِقاؤُهُ،
وأَخُو **الحَوائِجِ** وجْهُه مَبْذُولُ
Yine inşad etti:
فإِنْ أُصْبِحْ تُخالِجُني هُمُومٌ،
ونَفْسٌ في **حوائِجِها** انْتِشارُ
İbn Hâlaveyh inşad etti:
خَلِيلَيَّ إِنْ قامَ الهَوَى فاقْعُدا بِهِ،
لَعَنَّا نُقَضِّي من **حَوائِجِنا** رَمّا
Ebû Zeyd bazı recez söyleyenlerden inşad etti:
يا رَبَّ، رَبَّ القُلُصِ النَّواعِجِ،
مُسْتَعْجِلاتٍ بِذَوِي **الحَوائِجِ**
Bir başkası dedi:
بَدَأْنَ بِنا لا راجِياتٍ لخُلْصَةٍ،
ولا يائِساتٍ من قَضاءِ **الحَوائِجِ**
Dedi: Bunu daha da açıklığa kavuşturan, âlimlerin söyledikleridir. Halîl, **العين**’de “**راح**” faslında dedi ki: “**يَوْمٌ راحٌ** ve **كَبْشٌ ضافٌ**” denir; hafifletme üzere; **رائح** ve **ضائف**’ten, hemzeyi atmakla; Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin dediği gibi:
وسَوَّدَ ماءُ المَرْدِ فاها، فَلَوْنهُ
كَلَوْنِ النَّؤُورِ، وهْي أَدْماءُ سارُها
Yani “**سائرها**”. Dedi: Ve **الحائجة**’den **الحاجة**’yi hafiflettikleri gibi; görmüyor musun, onu **حوائج** üzere çoğul yaptılar? Böylece **حوائج**’in sıhhatini, onun Arapların كلامından olduğunu, ve **حاجة**’nin **حائجة**’den hazfedilmiş olduğunu ispat etti; her ne kadar onun yanında onunla nutuk edilmemiş olsa da. Dedi: Osman b. Cinnî de onu **اللمع** kitabında böyle zikretti. Mühellebî, İbn Düreyd’den nakletti: o “**حاجة** ve **حائجة**” dedi. Yine Ebû Amr b. el-Alâ’dan nakletti: “Nefsimde **حاجَةٌ** ve **حائجة** ve **حَوْجاءُ** vardır” denir; çoğul: **حاجاتٌ** ve **حوائجُ** ve **حاجٌ** ve **حِوَجٌ**. İbnü’s-Sikkît **الأَلفاظ** kitabında, **باب الحوائج**’de zikretti: **حاجةٍ**’nin cem‘inde “**حاجاتٌ** ve **حاجٌ** ve **حِوَجٌ** ve **حَوائجُ**” denir. Sîbeveyh kitabında, onda **تَفَعَّلَ** ve **اسْتَفْعَلَ**’ın “mânâca” geldiği yerde dedi ki: “Falan **تَنَجَّزَ حوائِجَهُ** ve **اسْتَنْجَزَ حوائجَهُ**” denir. Dil ehlinin bir kısmı, **حوائج**’in **حوجاء**’ın çoğulu olmasının caiz olabileceğine gitti; onun kıyası **حَواجٍ**’dır; **صَحارٍ** gibi; sonra **الياء**’yı **الجيم** üzerine takdim ettiler de **حَوائِجَ** oldu; maklûb Arapların كلامında çoktur. Arap “**بُداءَاتُ حَوائجك**” der; onların كلامının çoğunda. İbnü’s-Sikkît çoğu kez der ki: “Onlar **حوائجهم**’i bostanlarda ve rahat yerlerde giderirlerdi.” Asma‘î bu lafızda ancak, kıyastan çıkmış olması sebebiyle yanıldı; kendisinden nakledildiği üzere, onu **مولّدة** yaptı; çünkü **الحاجة** gibi olan, **غارةٍ** ve **حارَةٍ** gibi olan şey, **غوائر** ve **حوائر** üzere çoğul yapılmaz; bununla onun **مولدة** ve fasih olmayan olduğuna hükmetti. Hâlbuki Rakkâşî ve Sicistânî, Abdurrahman’dan, Asma‘î’nin bu sözden döndüğünü nakletti; bu, ona, araştırma ve bakış olmaksızın arız olan bir şeydi. Dedi: Bu, ona daha çok benzer; çünkü onun gibisi bunu bilmez değildir; zira bu, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) كلامında ve fasih Arapların كلامında mevcuttur. Sanki Harîrî’ye, Asma‘î’den ikinci değil, birinci sözden başkası uğramamıştır. Allah daha iyi bilir.

Ve **الحَوْجاءُ**: **الحاجةُ**’dir. Ve “Göğsümde onunla ilgili ne **حوجاءُ** vardır ne **لَوْجاءُ**; ne **شَكٌّ** ne **مِرْيَةٌ**” denir; tek mânâ üzere. Ve “İşinde ne **حُوَيْجاءُ** vardır ne **لُوَيْجاءُ** ne **رُوَيْغَةٌ**; ve işte ne **حَوْجاء** vardır ne **لَوْجاء**”, yani şüphe; Sa‘leb’den. Ve **حاجَ** **يَحوجُ** **حَوْجاً**, yani muhtaç oldu. Ve “Onu başkasına **أَحْوَجَه**” ve **أَحْوَجَ** da: **احتاج** mânâsındadır. Lihyânî: “Bende onda ne **حَوْجاءُ** vardır ne **لوجاء** ne **حُوَيجاء** ne **لُوَيجاء**”; Kays b. Rikâ‘a dedi:
مَنْ كانَ، في نَفْسِه، **حَوْجاءُ** يَطْلُبُها
عِندي، فَإِني له رَهْنٌ بإِصْحارِ
أُقِيمُ نَخْوَتَه، إِنْ كان ذا عِوَجٍ،
كما يُقَوِّمُ، قِدْحَ النَّبْعَةِ، البارِي
İbn Berrî dedi: Rivayette meşhur olan:
أُقِيمُ عَوْجَتَه إِن كان ذا عوج
Bu şiirle, Mus‘ab b. ez-Zübeyr’in öldürülmesinden sonra, Abdülmelik temessül etti; o, Kûfe’de minber üzerinde hutbe okurken, hutbesinin sonunda dedi ki: “Sizi, öğütten sonra, ancak daha çok şerre artar sanıyorum; size özür beyanından sonra da ancak ceza ve korku artacağız. Sizden kim ona dönmek isterse dönsün; benim misalim ve sizin misaliniz, Kays b. Rifâ‘a’nın dediği gibidir”:
مَنْ يَصْلَ نارِي بِلا ذَنْبٍ ولا تِرَةٍ،
يَصْلي بنارِ كريمٍ، غَيْرِ غَدَّارِ
أَنا النَّذِيرُ لكم مني مُجاهَرَةً،
كَيْ لا أُلامَ على نَهْيي وإِنْذارِي
فإِنْ عَصِيْتُمْ مقالي، اليومَ، فاعْتَرِفُوا
أَنْ سَوْفَ تَلْقَوْنَ خِزْياً، ظاهِرَ العارِ
لَتَرْجِعُنَّ أَحادِيثاً مُلَعَّنَةً،
لَهْوَ المُقِيمِ، ولَهْوَ المُدْلِجِ السارِي
مَنْ كانَ، في نَفْسِه، **حَوْجاءُ** يَطْلُبُها
عِندي، فإِني له رَهْنٌ بإِصْحارِ
أُقِيمُ عَوْجَتَه، إِنْ كانَ ذا عِوَجٍ،
كما يُقَوِّمُ، قِدْحَ النَّبْعَةِ، البارِي
وصاحِبُ الوِتْرِ لَيْسَ، الدَّهْرَ، مُدْركَهُ
عِندي، وإني لَدَرَّاكٌ بِأَوْتارِي

Ve hadiste: Sa‘d b. Zürâre’yi dağladı ve dedi ki: “Nefsimde Sa‘d’den bir **حَوْجاءَ** bırakmam”; **الحَوْجاءُ**: **الحاجة**’dir; yani onda bir iyileşme gördüğüm bir şeyi bırakmam, mutlaka yaparım; ve o aslında, giderilmesine ihtiyaç duyulan **الرِّيبَةُ**’dir. Ondandır: Katâde’nin hadisi; **سجدة حم** hakkında dedi ki: “İkisinin sonuncusunda secde etmen, nefsinde bir **حَوْجاءُ** olmamasına daha layıktır”; yani ondan nefsinde bir şey olmamasıdır. Bu, onun secde yerinin ihtilaflı olmasındandır: birinci âyetin sonunda mı, yoksa ikinci âyetin sonunda mı? O, daha ihtiyatlı olduğu için ikincisini seçti. Ve “mübteda yerinde secde etmesi” ve “**أَحْرى**” onun haberidir.

Ve onunla konuştu da ona ne bir **حَوْجاء** ne bir **لَوْجاء** ile karşılık verdi; medli. Mânâsı: ona ne çirkin bir söz ne de güzel bir sözle karşılık verdi; bu, onların “Bana ne siyah ne beyazla karşılık verdi” sözleri gibidir; yani ne çirkin söz ne güzel söz. Ve göğsünde ne **حوجاء** ne **لوجاء** kaldı; ancak onu giderdi.

Ve **الحاجة**: bir boncuktur
(* Onun “**والحاجة خرزة**” sözü: onu burada getirmesinin مقتضى’sı, burada **الحاء**’lı (mühmele) olduğudur; şahit beyitte de onunla (yazılı)dır. Seyyid Murtazâ, aslın kenarına yazdı: doğrusu “**والجاجة**”, iki **جيم** ile, daha önce yerinde, zikredilen şahit ile birlikte geçtiği üzere.) azlığı ve kıymetliliği sebebiyle ona bir fiyat yoktur; Hüzelî dedi:
فَجاءَت كخاصِي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجَةً،
ولا **حاجَةٌ** منها تَلُوحُ على وَشْمِ

Ve hadiste: Bir adam ona dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, ne bir **حاجَةٍ** ne bir **داجَةٍ** bıraktım ki gelmiş olmayayım”; yani nefsimin beni çağırdığı günahlardan bir şeyi bırakmadım ki onu işlemiş olmayayım. Ve **داجَةٌ**, **حاجة**’ye tâbî (pekiştirme)dir; ondaki **الأَلف** **الواو**’dan dönmüştür.

Ve tökezleyene denir: “**حَوْجاً** sana”, yani selâmet.

Fârisî, Ebû Zeyd’den nakletti: “**حُجْ حُجَيَّاكَ**”; dedi: sanki **اللاَّم**’ın yeri **العين**’a çevrilmiş (maklûb) gibidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح و ج * جمع * الحاجَةِ حَاجٌ * و * حَاجَاتٌ * و * حِوَجٌ * بوزن عنب و * حَوَائجُ * على غير قياس كأنهم جمعوا حائجة وأنكره الأصمعي وقال هو مولد و * الحَوْجَاءُ * بوزن العرجاء الحاجة و * حَاجَ * الرجل أيضا أي * احْتَاجَ * وبابه قال و * أحْوَجَهُ * غيره و * أحْوَجَ * أيضا بمعنى احتاج

##### Türkçe

* ح و ج * **الحاجَةِ**’nin çoğulu **حَاجٌ** ve **حَاجَاتٌ** ve **حِوَجٌ**’dur; “**عنب**” vezninde. Ve **حَوَائجُ** (vardır); القياس dışı üzere; sanki **حائجة**’yi çoğul yapmışlar gibi. Bunu الأصمعي inkâr etti ve “o مولد’dir” dedi. Ve **الحَوْجَاءُ** “**العرجاء**” vezninde, **الحاجة**’dir. Ve **حَاجَ** adam da (denir), yani **احْتَاجَ**; ve onun باب’ı (böyledir), dedi. Ve **أحْوَجَهُ** onu başkası (muhtaç kıldı). Ve **أحْوَجَ** da (vardır), **احتاج** anlamında.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحوج: السلامة  ، ويقال للعاثر:  حوجا لك، أي سلامة  . الحوج: الطلب، و  الاحتياج وقد حاج واحتاج وأحوج  . وفي المحكم: حجت إليك أحوج حوجا، وحجت، الأخيرة عن اللحياني وأنشد للكميت بن معروف الأسدي:
  غنيت فلم أرددكم عند بغـية                      وحجت فلم أكددكم بالأصابع قال: ويروى وحجت؛ وإنما ذكرتها هنا لأنها من الواو، وستذكر أيضا في الياء. واحتجت وأحوجت، كحجت. وعن اللحياني: حاج الرجل يحوج ويحيج، وقد حجت وحجت، أي احتجت. الحوج  بالضم: الفقر  ، وقد حاج الرجل، واحتاج، إذا افتقر.  والحاجة  والحائجة: المأربة أي معروفة. وقوله تعالى  لتبلغوا عليها حاجة في صدوركم  قال ثعلب: يعنى الأسفار. وعن شيخنا: وقيل: إن الحاجة تطلق على نفس الافتقار، وعلى الشىء الذي يفتقر إليه. وقال الشيخ أبو هلال العسكرى في فروقه: الحاجة: القصور عن المبلغ المطلوب، يقال: الثوب يحتاج إلى خرقة، والفقر خلاف الغنى والفرق بين النقص والحاجة: أن النقص سببها، والمحتاج يحتاج إلى نقصه، والنقص أعم منها؛ لاستعماله في المحتاج وغيره. ثم قال: قلت: وغيره فرق بأن الحاجة أعم من الفقر، وبعض بالعموم والخصوص والوجهى، وبه تبين عطف الحاجة على الفقر، هل هو تفسيري? أو عطف الأعم? أو ألاخص? أو غير ذلك? فتأمل. انتهى.
 قلت: صريح كلام شيخنا أن الحاجة معطوف على الفقر، وليس كذلك، بل قوله:  والحاجة  كلام مستقل مبتدأ، وخبره قوله: معروف، كما هو ظاهر، فلا يحتاج إلى ما ذكر من الوجوه.  كالحوجاء  ، بالفتح والمد. قد تحوج  إذا  طلبها  أي الحاجة بعد الحاجة. وخرج يتحوج: يتطلب ما يحتاجه من معيشته. وفي اللسان: تحوج إلى الشىء: احتاج إليه وأراده.  ج: حاج  ، قال الشاعر:
  وأرضع حاجة بلبان أخرى                      كذاك الحاج ترضع باللبان وفي التهذيب: وأنشد شمر:
  والشحط قطاع رجاء من رجا
  إلا احتضار الحاج من تحوجا قال شمر: يقول: إذا بعد من تحب انقطع الرجاء إلا أن تكون حاضرا لحاجتك قريبا منها، قال: وقال  رجاء من رجا  ثم استثنى فقال: إلا احتضار الحاج أن يحضره تجمع الحاجة على  حاجات  جمع سلامة، وحوج  ، بكسر ففتح، قاله ثعلب، قال الشاعر:
  لقد طالما ثبطتني عن صحابتى                      وعن حوج قضاؤها من شفائيا  وحوائج غير قياسي  ، وهو رأى الأكثر  أو مولدة  ، وكان الأصمعي ينكره ويقول: هو مولد: قال الجوهري، وإنما أنكره بخروجه عن القياس، وإلا فهو في كثير من كلام العرب، وينشد:
  نهار المرء أمثل حين تقضى                      حوائجه من الليل الطـويل

   أو كأنهم جمعوا حائجة  ، ولم ينطق به قال ابن برى، كما زعمه النحويون، قال: وذكر بعضهم أنه سمع حائجة لغة في الحاجة، قال: وأما قوله: إنه مولد، فإنه خطأ منه، لأنه قد جاء ذلك في حديث سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وفي أشعار العرب الفصحاء. فمما جاء في الحديث، ما روى عن ابن عمر أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال  إن لله عبادا خلقهم لحوائج الناس، يفزع الناس إليهم في حوائجهم، أولئك الآمنون يوم القيامة  وفي الحديث أيضا أن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال:  اطلبوا الحوائج عند حسان الوجوه  وقال صلى الله عليه وسلم  استعينوا على نجاح الحوائج بالكتمان لها  . ومما جاء في أشعار الفصحاء قول أبي سلمة المحاربى:
  ثممت حوائجى ووذأت بشـرا                      فبئس معرس الركب السغاب وقال الشماخ:
  تقطع بيننا الحـاجـات إلا                      حوائج يعتسفن مع الجرئ وقال الأعشى:
  الـنـاس حـول قــبـــابـــه                      أهل الحوائج والمسائل وقال الفرزدق:
  ولى ببلاد السـنـد عـنـد أمـيرهـا                      حوائج جمات وعـنـدي ثـوابـهـا وقال هميان بن قحافة:
  حتى إذا ما قضت الحوائجا
  وملأت حلابها الخلانجا قال ابن برى: وكنت قد سئلت عن قول الشيخ الرئيس أبي محمد القاسم بن على الحريرى في كتابه درة الغواص: إن لفظة حوائج مما توهم في استعمالها الخواص، وقال الحريرى: لم أسمع شاهدا على تصحيح لفظة حوائج إلا بيتا واحدا لبديع الزمان، وقد غلط فيه، وهو قوله:
  فسيان بيت العنكبوت وجوسق                      رفيع إذا لم تقض فيه الحوائج فأكثرت الاستشهاد بشعر العرب والحديث، وقد أنشد أبو عمرو بن العلاء أيضا:
  صريعى مدام ما يفرق بيننـا                      حوائج من إلقاح مال ولا نخل وأنشد ابن الأعرابي أيضا:
  من عف خف على الوجوه لقاؤه                      وأخو الحوائج وجهه مـبـذول وأنشد ابن خالويه:
  خليلي إن قام الهوى فاقعدا بهلعنا نقضى من حوائجنا رما

  قال: ومما يزيد ذلك إيضاحا ما قاله العلماء، قال الخليل في العين في فصل راح: يقال: يوم راح  وكبش ضاف على التخفيف من رائح  وضائف  بطرح الهمزة وكما خففوا الحاجة من الحائجة، ألا تراهم جمعوها على حوائج، فأثبت صحة حوائج، وأنها من كلام العرب وأن حاجة محذوفة من حائجة، وإن كان لم ينطق بها عندهم، قال: وكذلك ذكرها عثمان بن جنى في كتابه اللمع، وحكى المهلبي عن ابن دريد أنه قال: حاجة وحائجة، وكذلك حكى عن أبي عمرو بن العلاء أنه يقال: في نفسى حاجة، وحائجة وحوجاء، والجمع حاجات وحوائج وحاج وحوج، وذكر ابن السكيت في كتابه الألفاظ: باب الحوائج، يقال في جمع حاجة حاجات وحاج وحوج وحوائج. وقال سيبويه في كتابه فيما جاء فيه تفعل واستفعل بمعنى: يقال: تنجز فلان حوائجه واستنجز حوائجه. وذهب قوم من أهل اللغة إلى أن حوائج يجوز أن يكون جمع حوجاء وقياسها حواج مثل صحار ثم قدمت الياء على الجيم فصار حوائج، والمقلوب في كلام العرب كثير والعرب تقول: بداءات حوائجك، في كثير من كلامهم، وكثيرا ما يقول ابن السكيت: إنهم كانوا يقضون حوائجهم في البساتين والراحات، وإنما غلط الأصمعي في هذه اللفظة كما حكى عنه، حتى جعلها مولدة، كونها خارجة عن القياس، لأن ما كان على مثل الحاجة مثل غارة وحارة، لا يجمع على غوائر وحوائر، فقطع بذلك على أنها مولدة غير فصيحة، على أنه قد حكى الرقاشى والسجستاني، عن عبد الرحمن عن الأصمعي أنه رجع عن هذا القول وإنما هو شىء كان عرض له من غير بحث ولا نظر، قال: وهذا الأشبه به، لأن مثله لا يجهل ذلك إذ كان موجودا في كلام النبي، صلى الله عليه وسلم، وكلام العرب الفصحاء، وكأن الحريرى لم يمر به إلا القول الأول عن الأصمعي دون الثاني، والله أعلم. انتهى من لسان العرب، وقد أخذه شيخنا بعينه في الشرح.  والحاج: شوك  ، أورده الجوهرى هنا، وتبعه المصنف، وأورده ابن منظور وغيره في ح ي ج، كما سيأتي بيانه هناك.  وحوج به عن الطريق تحويجا: عوج  ، كأن الحاء لغة في العين. يقال  ما في صدرى حوجاء ولا لوجاء  و  لا مرية ولا شك  ، بمعنى واحد، عن ثعلب، ويقال: ليس في أمرك حويجاء ولا لويجاء ولا رويغة. عن اللحياني:  مالي فيه حوجاء ولا لوجاء ولا حويجاء ولا لويجاء، أي حاجة  وما بقى في صدره حوجاء ولا لوجاء إلا قضاها، قال قيس بن رفاعة:
  من كان في نفسه حوجاء يطلبها                      عندي فإني له رهن بإصحـار يقال:  كلمته فما رد  على  حوجاء ولا لوجاء، أي  مارد على  كلمة قبيحة ولا حسنة  ، وهذا كقولهم: فما رد على سوداء ولا بيضاء. يقال:  خذ حويجاء من الأرض، أي طريقا مخالفا ملتويا  .  وحوجت له  تحويحا  : تركت طريقى في هواه  .  واحتاج إليه:  افتقر، و  : انعاج   وذو الحاجتين  لقب  محمد بن إبراهيم بن منقذ  ، وهو  أول من بايع  أبا العباس عبد الله العباسي  السفاح  ، وهو أول العباسيين.

  ومما يستدرك عليه: حاجة حائجة، على المبالغة، وقالوا: حاجة حوجاء. والمحوج: المعدم، من قوم محاويج. قال ابن سيده: وعندي أن محاويج إنما هو جمع محواج إن كان قيل، وإلا فلا وجه للواو. وأحوجه إلى غيره. وأحوج -أيضا-: احتاج. وفي الحديث  قال له رجل: يا رسول الله، ما تركت من حاجة ولا داجة إلا أتيت  أي ما تركت شيئا من المعاصي ودعتني إليه نفسي إلا وقد ركبته. وداجة إتباع لحاجة، والألف فيها منقلبة عن الواو. وحكى الفارسي عن ابن دريد: حج حجياك. قال: كأنه مقلوب موضع اللام إلى العين. قال شيخنا: وبقى عليه وعلى الجوهرى التنبيه على أن أحوج وأحوجته على خلاف القياس في وروده غير معتل، نظير:
  صددت فأطولت الصدود. البيت، وكان القياس الإعلال، كأطاع وأقام، ففيه أنه ورد من باب فعل وأفعل بمعنى، وأنه استعمل صحيحا وقياسه الإعلال.

##### Türkçe

**الحوج**: selâmet; ve tökezleyene denir: “**حوجا لك**”, yani selâmet.

**الحوج**: talep; ve **الاحتياج**. Ve **حاج** ve **احتاج** ve **أحوج**.

Ve **المحكم**’de: “**حجت إليك أحوج حوجا**” ve “**حجت**”; sonuncusu **اللحياني**’dendir. Ve **الكميت بن معروف الأسدي**’nin şu beyti okunmuştur:
  Zengin oldum da sizi bir istek anında geri çevirmedim
  Ve **حجت** ettim de sizi parmaklarla yormadım
Dedi ki: “**وحجت**” diye de rivayet olunur; onu burada ancak **الواو**’dan olduğu için zikrettim; **الياء**’da da zikredilecektir. Ve **احتجت** ve **أحوجت**, **حجت** gibi. Ve **اللحياني**’den: Adam **حاج** eder; **يحوج** ve **يحيج**; ve **حجت** ve **حجت** olmuştur; yani **احتجت**.

**الحوج** (ضم ile): fakirlik; ve adam **حاج** etti ve **احتاج** etti, fakirleştiği zaman.

Ve **الحاجة** ve **الحائجة**: **المأربة** yani bilinen (şey).

Ve O’nun sözü (yüce): “**لتبلغوا عليها حاجة في صدوركم**”; **ثعلب** dedi ki: yani seferler.

Ve şeyhimizden: Ve denildi ki: **الحاجة** hem bizzat yoksunluğun kendisine, hem de kendisine muhtaç olunan şeye ıtlak olunur.

Ve şeyh **أبو هلال العسكرى** **فروقه**’unda dedi ki: **الحاجة**: istenen menzile ulaşmaktan âciz kalmadır; denir: elbise bir yamaya muhtaçtır; ve **الفقر** zenginliğin zıddıdır. Ve **النقص** ile **الحاجة** arasındaki fark: **النقص** onun sebebidir; ve muhtaç, noksanlığına muhtaç olur; ve **النقص** ondan daha geneldir; çünkü muhtaçta ve başkasında kullanılır. Sonra dedi: Dedim ki: ve başkası (ile) bir fark: **الحاجة** **الفقر**’dan daha geneldir; ve bazıları (bunu) umum–husus vechî (ilişkisi) ile (açıklar); bununla **الحاجة**’nin **الفقر** üzerine atfı açıklığa kavuşur: tefsirî midir? yoksa daha genel olanın atfı mı? yahut daha özel olanın mı? yahut başka bir şey mi? Öyleyse düşün. Bitti.

Dedim ki: şeyhimizin sözünün sarih olanı, **الحاجة**’nin **الفقر** üzerine ma‘tûf olduğudur; öyle değildir; bilakis “**والحاجة**” sözü müstakil bir kelâmdır, mübtedâdır; haberi de “**معروفة**” sözüdür, göründüğü üzere; o halde zikredilen vecihlere ihtiyaç yoktur.

**كالحوجاء**: فتح ve med ile. **تحوج** etti: onu talep ettiği zaman; yani ihtiyaç üstüne ihtiyaç.

Ve çıktı, **يتحوج**: geçiminden muhtaç olduğu şeyi talep eder.

Ve **اللسان**’da: “**تحوج إلى الشىء**”: ona **احتاج** etti ve onu istedi.

Çoğulu: **حاج**. Şair dedi ki:
  Bir **حاجة**’yi başka bir sütünle emzir
  İşte böyle, **الحاج** da sütlerle emzirir

Ve **التهذيب**’de: Ve **شمر** okudu:
  Ve uzak (olan) ümit keser, ümit edenin ümidini
  Ancak **الحاج**’ın hazır bulunması (müstesna), **تحوج** edenden
**شمر** dedi ki: der ki: sevdiğin uzaklaşınca ümit kesilir; ancak ihtiyacın için hazır bulunman, ona yakın olman (müstesna). Dedi ki: “**رجاء من رجا**” dedi, sonra istisna etti de dedi ki: “**إلا احتضار الحاج**” yani onu hazır bulundurması.

**الحاجة** “**حاجات**” üzerine cem‘ olunur; selâmet cemi‘idir. Ve **حوج** (kesre sonra fetha ile); bunu **ثعلب** söyledi. Şair dedi ki:
  Nice zamandır beni arkadaşlarımdan alıkoydun
  Ve şifamdan, yerine getirilmesi (gereken) **حوج**’lardan

Ve **حوائج** قياسî olmayan (bir çoğuldur); ve bu, çoğunluğun görüşüdür; yahut müvelleddir. **الأصمعي** onu inkâr ederdi ve derdi ki: o müvelleddir. **الجوهري** dedi ki: onu ancak قياس’tan çıkışı sebebiyle inkâr etti; yoksa o, Arapların sözünün çoğunda vardır. Ve şu okunur:
  Kişinin günü, **حوائجه** uzun geceden yerine getirildiği vakit daha düzgündür

Yahut sanki **حائجة**’yi cem‘ ettiler; onunla konuşulmamıştır, dedi **ابن برى**; nahivcilerin zannettiği gibi. Dedi ki: ve bazısı zikretti ki **حائجة**’yi, **الحاجة**’de bir lügat olarak işitmiştir. Dedi ki: “müvelleddir” sözüne gelince, bu ondan bir hatadır; çünkü bu, efendimiz Resûlullah’ın (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde ve fasih Arapların şiirlerinde gelmiştir.

Hadiste gelenlerden: **ابن عمر**’dan rivayet olunduğuna göre Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Allah’ın kulları vardır; onları insanların **حوائج**’i için yaratmıştır; insanlar **حوائجهم**’inde onlara sığınır; işte onlar kıyamet günü emniyette olanlardır.”

Ve hadiste de: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “**اطلبوا الحوائج عند حسان الوجوه**”. Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “**استعينوا على نجاح الحوائج بالكتمان لها**”.

Fasihlerin şiirlerinden gelenlerden: **أبي سلمة المحاربى**’nin sözü:
  **حوائجى**’mi tamamladım ve bir müjdeyi hızlandırdım
  Artık ne kötü konak, aç kafilenin konaklamasıdır

Ve **الشماخ** dedi ki:
  Aramızda **الحـاجـات** keser; ancak
  Cesurla birlikte zorla giden **حوائج** (müstesna)

Ve **الأعشى** dedi ki:
  İnsanlar onun kubbeleri çevresinde
  **أهل الحوائج** ve meseleler (sahipleri)dir

Ve **الفرزدق** dedi ki:
  Sind diyarında, emîrinin yanında benim
  Çokça **حوائج**’im var; ve sevapları bendedir

Ve **هميان بن قحافة** dedi ki:
  Nihayet **الحوائجا** yerine getirdiği vakit
  Ve sağım kaplarını **الخلانجا** ile doldurduğu vakit

**ابن برى** dedi ki: ve ben, şeyh reis **أبي محمد القاسم بن على الحريرى**’nin **درة الغواص** kitabında söylediği söz hakkında sorulmuştum: “**حوائج** lafzı, onu kullanmada havasın vehmettiği şeylerdendir.” Ve **الحريرى** dedi ki: “**حوائج** lafzının tashihine şahit olarak yalnız bir tek beyti işittim; o da **بديع الزمان**’ındır; onda da hata etmiştir.” O da onun sözü:
  Öyleyse örümcek evi ile yüksek köşk birdir
  İçinde **الحوائج** yerine getirilmezse

Böylece Arap şiiri ve hadis ile istişhadı çoğalttım. Ve **أبو عمرو بن العلاء** da okumuştur:
  Şarap düşkünü iki yaralıyız; aramızı ayırmaz
  Ne malın aşılanmasından, ne de hurmadan (doğan) **حوائج**

Ve **ابن الأعرابي** de okudu:
  İffetli olan, yüzlerde buluşması hafif olur
  **أخو الحوائج**’in yüzü ise saçılmıştır (herkese açıktır)

Ve **ابن خالويه** okudu:
  Ey iki dostum, heva kalkarsa onunla oturun
  Korkuyla, **حوائجنا**’dan bir atış (kadarını) yerine getiririz

Dedi: Ve bunu daha da açıklığa artıran şeylerden biri, âlimlerin söylediğidir; **الخليل** “**العين**”de **راح** faslında dedi: Denir: **يوم راح** ve **كبش ضاف**; hafifletme üzere **رائح**’ten ve **ضائف**’ten, hemzeyi atmakla. Ve nasıl ki **الحاجة**’yi **الحائجة**’den hafiflettiler; görmüyor musun, onu **حوائج** üzere cem ettiler; böylece **حوائج**’in sahihliğini, onun Arapların كلامı’ndan olduğunu ve **حاجة**’nin **حائجة**’den hazfedilmiş olduğunu ispat etti; her ne kadar onların yanında onunla telaffuz edilmemiş olsa da. Dedi: Ve yine onu **عثمان بن جنى** kitabı **اللمع**’da zikretti. Ve **المهلبي** **ابن دريد**’den hikâye etti ki o dedi: **حاجة** ve **حائجة**. Ve yine **أبي عمرو بن العلاء**’dan hikâye etti ki denir: “**في نفسى حاجة**”, ve **حائجة** ve **حوجاء**; cem‘i **حاجات** ve **حوائج** ve **حاج** ve **حوج**. Ve **ابن السكيت** kitabı **الألفاظ**’da zikretti: **باب الحوائج**: **حاجة**’nin cem‘inde denir: **حاجات** ve **حاج** ve **حوج** ve **حوائج**. Ve **سيبويه** kitabında, onda **تفعل** ve **استفعل** “mânâca” geldiği babda dedi: Denir: “**تنجز فلان حوائجه**” ve “**استنجز حوائجه**”. Ve ehl-i lugattan bir kavim, **حوائج**’in **حوجاء**’ın cem‘i olmasının câiz olduğuna gitti; onun kıyası **حواج**’dır, tıpkı **صحار** gibi; sonra **الياء** **الجيم** üzerine takdim edildi de **حوائج** oldu. Ve maklûb Arapların كلامı’nda çoktur. Ve Arap “**بداءات حوائجك**” der; onların كلامı’nda çokça. Ve **ابن السكيت** çoğu kez derdi: “Onlar **حوائج**’lerini bostanlarda ve rahatlıklarda giderirlerdi.” Ancak **الأصمعي** bu lafızda yanıldı—ondan hikâye edildiği üzere—ta onu مولَّد kıldı; kıyastan çıkmış olması sebebiyle. Çünkü **الحاجة** misali üzere olan şey—**غارة** ve **حارة** gibi—**غوائر** ve **حوائر** üzere cem‘ edilmez. Böylece onun مولَّد, fasih olmayan olduğuna hükmetti. Hâlbuki **الرقاشى** ve **السجستاني**, **عبد الرحمن**’dan, **الأصمعي**’den hikâye ettiler ki o bu sözden rücû etti; o ancak, araştırma ve nazar olmaksızın kendisine arız olan bir şeydi. Dedi: Ve bu ona daha çok benzer; çünkü onun gibisi bunu bilmezlik etmez; zira o, Nebî’nin—sallallahu aleyhi ve sellem—kelâmında ve fasih Arapların kelâmında mevcuttur. Sanki **الحريرى**’ye, **الأصمعي**’den ikinci değil de birinci sözden başkası uğramadı. Allah daha iyi bilir. **لسان العرب**’dan bitti; ve şeyhimiz onu şerhte aynen almıştır.

Ve **الحاج**: diken; **الجوهري** onu burada vârid kıldı, musannif de ona tâbi oldu; ve **ابن منظور** ve başkaları onu **ح ي ج**’de vârid kıldılar; orada beyanı geleceği üzere.

Ve “**حوج به عن الطريق تحويجا**”: eğrilik; sanki **الحاء** **العين**’de bir lugattır. Denir: “Göğsümde ne **حوجاء** vardır ne **لوجاء**” ve “ne şüphe ne şek”; tek mânâ ile, **ثعلب**’den. Ve denir: “Senin işinde ne **حويجاء** vardır ne **لويجاء** ne **رويغة**.” **اللحياني**’den: “Bende onda ne **حوجاء** vardır ne **لوجاء** ne **حويجاء** ne **لويجاء**”; yani **حاجة**. Ve onun göğsünde ne **حوجاء** kaldı ne **لوجاء**, ancak onu giderdi. **قيس بن رفاعة** dedi:

  “Kim ki nefsinde onu isteyen bir **حوجاء** varsa,
  bende, onun için ben **بإصحـار** ile rehinim.”

Denir: “Onunla konuştum da ne **حوجاء** üzerine ne **لوجاء** üzerine cevap verdi”; yani ne çirkin bir kelimeye ne güzel bir kelimeye cevap verici. Bu, onların “ne siyaha ne beyaza cevap verdi” sözleri gibidir. Denir: “Yerden bir **حويجاء** al”; yani muhalif, kıvrımlı bir yol.

Ve “**وحوجت له تحويحا**”: onun hevasında yolumu terk ettim.

Ve “**واحتاج إليه**”: fakir düştü; ve: **انعاج**. Ve **ذو الحاجتين**, **محمد بن إبراهيم بن منقذ**’in lakabıdır; o, **أبا العباس عبد الله العباسي السفاح**’a biat eden ilk kimsedir; o da Abbasîlerin ilkidir.

Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir: **حاجة حائجة**, mübalağa üzere. Ve dediler: **حاجة حوجاء**. Ve **المحوج**: yoksul; **محاويج** kavminden. **ابن سيده** dedi: Bana göre **محاويج** ancak—eğer denilmişse—**محواج**’ın cem‘idir; yoksa **الواو** için bir vech yoktur. Ve onu başkasına muhtaç kıldı: “**أحوجه إلى غيره**”. Ve **أحوج**—yine—: **احتاج** etti. Ve hadiste: Bir adam ona dedi: “Ya Resûlallah, ne bir **حاجة** bıraktım ne bir **داجة**; ancak geldim”; yani nefsimin beni kendisine çağırdığı masiyetlerden bir şeyi bırakmadım, ancak onu işledim. Ve **داجة**, **حاجة**’ye itbâdır; ondaki **الألف**, **الواو**’dan münkalibdir. Ve **الفارسي**, **ابن دريد**’den hikâye etti: “**حج حجياك**.” Dedi: Sanki **اللام**’ın mevkii **العين**’e maklûb edilmiştir. Şeyhimiz dedi: Ona ve **الجوهري**’ye, **أحوج** ve **أحوجته**’nin, gayr-i mu‘tel olarak vürûdunda kıyasa muhalif olduğuna tenbih kalmıştır; nazîri:

  “**صددت فأطولت الصدود**.” beyit.

Kıyas i‘lâl idi; **أطاع** ve **أقام** gibi. Onda şu vardır: O, **فعل** ve **أفعل** babından “mânâca” vârid olmuştur; ve sahih olarak استعمال edilmiştir, kıyası ise i‘lâldir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَاجَ
1 حَاجَ حاج , (S, Msb, K,) aor. يَحُوجُ, (S, Msb,) inf. n. حَوْجٌ; (S, K;) and ↓ احتاج, (S, K,) inf. n. اِحْتِيَاجٌ; (K;) and ↓ أَحْوَجَ; (S, Msb, K;) [the second of which is the most common;] the last, irreg. [for by rule it should be أَحَاجَ]; (MF;) are syn.; (S, Msb, * K;) and حَاجَ, aor. يَحِيجُ, inf. n. حَيْجٌ, signifies the same; (M, TA;) He, or it, wanted, needed, or required. (KL, TA.) You say, حاج اـِلَيْهِ, (M, TA,) and اليه ↓ احتاج, and احتاجهُ, He, or it, wanted, needed, or required, him, or it. (TA.) [And in like manner, أَنْ يَفْعَلَ كَذَا ↓ احتاج He wanted, needed, required, or found it necessary, to do, or that he should do, such a thing.] And اـِلَى فُلَانٍ ↓ اُحْتِيجَ [Such a one was wanted, or needed]. (JK in art. خل.) ― -b2- Also حاج, aor. and inf. n. as above, He desired, sought, or sought after. (TA.) ― -b3- And حاج and ↓ احتاج He was, or became, poor, or in poverty or want or need. (TA.)

حوّج بِهِ الطَّرِيقُ
2 حوّج بِهِ الطَّرِيقُ حوج به الطريق , inf. n. تَحْوِيجٌ, i. q. عَوَّجَ [The road led him aside]. (K.) ― -b2- حَوَّجْتُ لَهُ, (K,) inf. n. as above, (TA,) I forsook my way in, or in respect of, love of him. (K.)

أَحْوَجَ
4 أَحْوَجَ ذ : see 1. -A2- It is also transitive. (Msb.) You say, أَحْوَجَهُ اـِلَيْهِ غَيْرُهُ [Another made him to want, or be in need of, him, or it]. (S.) And أَحْوَجَنِى اـِلَيْكُمْ زَمَانُ السُّوْءِ [Evil time, or evil fortune, made me to be in need of thee]. (A.) And لَا أَحْوَجَنِى اللّٰهُ اـِلَى فُلَانٍ [May God not cause me to want such a one]. (A.) And أُحْوِجْتُ اـِلَيْهِ [I was caused to want him, or it]. And أَحْوَجَهُ اللّٰهُ اـِلَى كَذَا [God caused him to want such a thing]. (Msb.)

تحوّج
5 تحوّج أحوج تحوج He sought an object of want, or what he wanted; (K;) or one object of want after another. (TA.) And خَرَجَ يَتَحَوَّجُ He went forth seeking, or seeking leisurely, or time after time, what he wanted, of the means of his subsistence. (A, TA.) And تحوّج اـِلَى الشَّىْءِ He wanted the thing, and desired it. (L, TA.)

8 اـِحْتَََاَ see 1, in five places. ― -b2- Also احتاج اـِلَيهِ He inclined to him. (K.)

حَاجٌ
حَاجٌ حاج : see حَاجَةٌ. -A2- Also A certain kind of thorny plant or tree. (S, K.) See art. حيج.

حَوْجٌ
حَوْجٌ حوج Safety; freedom from evil, harm, or the like: so in the phrase حَوْجًا لَكَ [God grant safety to thee]: (K:) said to a person stumbling. (TA.)

حُوجٌ
حُوجٌ حوج Poverty. (K.)

حَاجَةٌ
حَاجَةٌ حاج حاجه حاجة (S, K, &c.) and ↓ حَائِجَةٌ, (AA, IDrd, &c.,) of which latter the former is a contraction, (Kh in the 'Eyn, TA,) or the latter word is unused [except as an epithet, as will be seen below], and ↓ حَوْجَآءُ, (S, K, &c.,) are syn. words, of which the meaning is well known: (S, K, TA:) Want; need; necessity, or necessitude; exigency: (TA:) [whence,] اِبْنُ حَاجَةً one who is constantly in want, or need: (Har p. 143:) حَاجَةٌ is a more general term than فَقْرٌ; or each of these terms is more general than the other in some respects, and more particular in others: (TA:) and the former signifies also a thing wanted, needed, or required; an object of want, of need, or of exigence; a want; a needful, or requisite, thing, affair, or business: (A, TA:) [and a thing to be done, an affair, or a business:] pl. ↓ حَاجٌ, [or rather this is a coll. gen. n., of which حَاجَةٌ is the n. un.,] and حَاجَاتٌ, [which is of more frequent occurrence,] (S, Msb, K,) and حِوَجٌ, [which is of rare occurrence,] (S, K,) and حَوَائِجُ, (S, Msb, K,) which is anomalous, (S, K,) and was disapproved by As, and pronounced by him to be post-classical, but he disapproved it only because of its being anomalous, (S,) and he is said to have retracted his assertion of its being post-classical, (TA,) for it is of frequent occurrence in the [classical] language of the Arabs, (S,) in their verses and in the traditions: (IB, TA:) it seems as though formed from the sing. حَائِجَةٌ, (S, K,) which some assert to have been not used; or, accord. to some, it may be pl. of حَوْجَآءُ, changed from the regular form of حَوَاجٍ, [originally حَوَاجِىُ,] like صَحَارٍ, by putting the [elided] ى before the ج, agreeably with what is often done in the language of the Arabs. (TA.) You say, قَضَى حَاجَتَهُ [He accomplished his want]: (TA:) a phrase which signifies [also] he did his business; meaning he eased nature. (ISk, TA.) And خُذْ حَاجَتَكَ مِنَ الطَّعَامِ [Take what thou wantest, or requirest, of the food]. (A.) And فِى نَفْسِى حَاجَةٌ and ↓ حَائِجَةٌ and ↓ حَوْجَآءُ [In my mind is a want]. (AA, TA.) And لِى عِنْدَ فُلَانٍ حَاجَةٌ [I want a thing of such a one]. (TA.) [When the thing wanted, or not wanted, is mentioned, or referred to by a pronoun, the subst. denoting it, or the pronoun referring to it, is preceded by اـِلَى, as in the sayings لِى حَاجَةٌ اـِلَى كَذَا I have a want of such a thing, and مَا لِى اـِلَيْهِ حَاجَةٌ I have not any want of it, and مَا حَاجَتُكَ اـِلَيْهِ What is the reason of thy want of it, or thy wanting it?] You say also, وَلَا لَوْجَآءُ اـِلَّا قَضَاهَا ↓ مَا بَقِىَ فِى حَوْجَآءُ There remained not in his bosom a want but he accomplished it. (TA.) [The dim. of حَوْجَآءُ is ↓ حُوَيْجَآءُ: whence the saying,] ↓ مَا لِى فِيهِ حَوْجَآءُ وَلَا لُوَيْجَآءُ ↓ وَلَا لَوْجَآءُ وَلَا حُوَيْجَآءُ I have no want, [nor any little want,] with respect to him, or it. (Lh, S, K.) [See also حَوْجَآءُ, below.] In the phrase حُجْ حُجَيَّاكَ [Seek the little thing that thou wantest], it seems that the second and third radical letters of the latter word [originally حُوَيْجَآءَكَ] have been transposed [and that حُجَيْوَآءَكَ has been then changed into حُجَيَّاكَ]. (IDrd, AAF, TA.) ― -b2- مَا تَرَكْتُ مِنْ حَاجَةٍ وَلَا دَاجَةٍ I left not any act of disobedience to which I was enticed. (TA from a trad. [But see دَاجَةٌ in art. دوج.])

حَوْجَآءُ
حَوْجَآءُ حوجآء : see حَاجَةٌ, in four places: ― -b2- and see (??) ― -b3- You say also, )??( (??) )??( There is not in my bosom any doubt re- (??) him, or it. (Th, S, K.) And لَيْسَ فِى (??) )??( ↓ أَمْرِكَ حُوَيْجَآءُ [There is not (??) of thine affair, or (??) وَلَا لَوْجَآءَ, like the phrase )??( بَيْضَآءُ, i. e. I spoke to him, and he return (??) not a bad word nor a good one. (ISk, S, K.)

حُوَيْجَآءُ
حُوَيْجَآءُ حويجآء : see حَاجَةٌ, in two places: ― -b2- and see حَوْجَآءُ. ― -b3- You say also, خُذْ حُوَيْجَآءَ مِنَ الأَرْضِ Take thou a different and winding road of the land. (K.)

حَائِجَةٌ
حَائِجَةٌ ذ : see حَاجَةٌ, in two places. ― -b2- You say also حَاجَةٌ حَائِجَةٌ and ↓ حَاجَةٌ حَوْجَآءُ A great want; a thing much wanted. (TA.)

مُحْوِجٌ
مُحْوِجٌ محوج A man in want, needy, indigent, or poor; (Msb, TA;) [as also ↓ مُحْتَاجٌ:] the pl., by rule, should be مُحْوِجُونَ because it is an epithet applied to a rational being; but the pl. used is مَجَاوِيجُ: some, however, reject this, and assert that it has not been heard [as a classical word]: (Msb:) ISd thinks that محاويج is pl. of ↓ مِحْوَاجٌ, if the latter word have been used: (TA:) the vulgar say مَحَاوِجُ [as pl. of مُحْوِجٌ], meaning مُحْتَاجُونَ. (Mgh.)

مِحْوَاجٌ
مِحْوَاجٌ محواج : see the next preceding paragraph.

مُحْتَاجٌ
مُحْتَاجٌ محتاج : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

**حَاجَ**
1 **حَاجَ** (S, Msb, K), muzâri‘i **يَحُوجُ** (S, Msb), mastarı **حَوْجٌ**; (S, K) ve ↓ **احتاج** (S, K), mastarı **اِحْتِيَاجٌ**; (K) ve ↓ **أَحْوَجَ**; (S, Msb, K) [bunların ikincisi en yaygın olandır;] sonuncusu kaide dışıdır [çünkü kurala göre **أَحَاجَ** olmalıydı]; (MF) eş anlamlıdırlar; (S, Msb, * K) ve **حَاجَ**, muzâri‘i **يَحِيجُ**, mastarı **حَيْجٌ**, aynı manaya gelir; (M, TA) O, yahut o (şey), istedi, ihtiyaç duydu, yahut gerekli gördü. (KL, TA.) Şöyle dersin: **حاج اـِلَيْهِ** (M, TA) ve اليه ↓ **احتاج** ve **احتاجهُ**, O, yahut o (şey), onu, yahut onu (şeyi), istedi, ihtiyaç duydu, yahut gerekli gördü. (TA.) [Ve aynı şekilde, **أَنْ يَفْعَلَ كَذَا ↓ احتاج**: O, böyle bir şeyi yapmayı, yahut onun böyle bir şeyi yapmasını, istedi, ihtiyaç duydu, gerekli gördü, yahut bunu gerekli buldu.] Ve **اـِلَى فُلَانٍ ↓ اُحْتِيجَ** [Falanca kimseye ihtiyaç duyuldu, yahut o istendi]. (JK, madde خل.) ― -b2- Ayrıca **حاج**, muzâri‘ ve mastarı yukarıdaki gibi, O arzuladı, aradı, yahut peşine düştü. (TA.) ― -b3- Ve **حاج** ve ↓ **احتاج**: O fakir oldu, yahut fakirliğe, yoksulluğa, muhtaçlığa düştü. (TA.)

**حوّج بِهِ الطَّرِيقُ**
2 **حوّج بِهِ الطَّرِيقُ**, mastarı **تَحْوِيجٌ**, **عَوَّجَ** ile aynı manadadır [Yol onu saptırdı]. (K.) ― -b2- **حَوَّجْتُ لَهُ** (K), mastarı yukarıdaki gibi, (TA) Ben, ona olan sevgi sebebiyle yolumu terk ettim. (K.)

**أَحْوَجَ**
4 **أَحْوَجَ** ذ: 1’e bak. -A2- Ayrıca geçişli olur. (Msb.) Şöyle dersin: **أَحْوَجَهُ اـِلَيْهِ غَيْرُهُ** [Bir başkası onu, ona (yahut ona/ona şeye) muhtaç etti]. (S.) Ve **أَحْوَجَنِى اـِلَيْكُمْ زَمَانُ السُّوْءِ** [Kötü zaman, yahut kötü talih, beni size muhtaç etti]. (A.) Ve **لَا أَحْوَجَنِى اللّٰهُ اـِلَى فُلَانٍ** [Allah beni falancaya muhtaç etmesin]. (A.) Ve **أُحْوِجْتُ اـِلَيْهِ** [Ben ona (yahut ona/ona şeye) muhtaç kılındım]. Ve **أَحْوَجَهُ اللّٰهُ اـِلَى كَذَا** [Allah onu böyle bir şeye muhtaç kıldı]. (Msb.)

**تحوّج**
5 **تحوّج**: O, ihtiyaç nesnesini, yahut istediği şeyi aradı; (K) yahut bir ihtiyaç nesnesini bir diğerinin ardından (aradı). (TA.) Ve **خَرَجَ يَتَحَوَّجُ**: O, geçim vasıtalarından istediği şeyi arayarak, yahut ağır ağır arayarak, yahut zaman zaman arayarak dışarı çıktı. (A, TA.) Ve **تحوّج اـِلَى الشَّىْءِ**: O, şeye ihtiyaç duydu ve onu arzuladı. (L, TA.)

8 **اـِحْتَََاَ**: 1’e bak, beş yerde. ― -b2- Ayrıca **احتاج اـِلَيهِ**: O, ona meyletti. (K.)

**حَاجٌ**
**حَاجٌ**: **حَاجَةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca dikenli bir bitki yahut ağacın belli bir türü. (S, K.) Madde **حيج**’e bak.

**حَوْجٌ**
**حَوْجٌ**: Emniyet; kötülükten, zarardan yahut benzerinden uzaklık: **حَوْجًا لَكَ** ibaresinde olduğu gibi [Allah sana emniyet versin]: (K) sendeleyen bir kimseye söylenir. (TA.)

**حُوجٌ**
**حُوجٌ**: Fakirlik. (K.)

**حَاجَةٌ**
**حَاجَةٌ** (S, K, vb.) ve ↓ **حَائِجَةٌ** (AA, IDrd, vb.), ki ikincisinden birincisi kısaltmadır (Kh, ‘Eyn’de, TA), yahut ikinci kelime kullanılmaz [aşağıda görüleceği üzere ancak sıfat olarak müstesna], ve ↓ **حَوْجَآءُ** (S, K, vb.) eş anlamlı kelimelerdir; manası meşhurdur: (S, K, TA) İstek; ihtiyaç; zorunluluk yahut zaruret; icap: (TA) [buradan,] **اِبْنُ حَاجَةً**: sürekli ihtiyaç içinde olan kimse: (Har s. 143) **حَاجَةٌ**, **فَقْرٌ**’dan daha genel bir terimdir; yahut bu iki terimden her biri bazı yönlerden ötekinden daha genel, bazı yönlerden daha özeldir: (TA) ve birincisi ayrıca, istenen, ihtiyaç duyulan yahut gerekli olan şey; ihtiyaç nesnesi; ihtiyaç yahut icap konusu; bir ihtiyaç; gerekli yahut lazım olan şey, iş yahut meşgale manasına da gelir: (A, TA) [ve yapılacak bir şey, bir iş yahut bir meşgale:] çoğulu ↓ **حَاجٌ**, [yahut daha doğrusu bu, **حَاجَةٌ**’nin tekil isim olduğu bir cins topluluk ismidir,] ve **حَاجَاتٌ** [daha sık kullanılır], (S, Msb, K) ve **حِوَجٌ** [nadir kullanılır], (S, K) ve **حَوَائِجُ** (S, Msb, K); bu kaide dışıdır, (S, K) ve As bunu hoş görmemiş ve onun tarafından müvelled sayılmıştır; fakat onu yalnızca kaide dışı oluşu sebebiyle hoş görmemiştir; (S) ve onun, müvelled oluşu iddiasından döndüğü söylenir; (TA) zira bu, Arapların [klasik] dilinde, (S) şiirlerinde ve rivayetlerde sık geçer: (IB, TA) sanki tekil **حَائِجَةٌ**’den yapılmış gibidir, (S, K) ki bazıları bunun kullanılmadığını ileri sürer; yahut bazılarına göre, **حَوْجَآءُ**’nun çoğulu olabilir; düzenli şekli olan **حَوَاجٍ**’den [aslında **حَوَاجِىُ**] değiştirilmiştir; **صَحَارٍ** gibi; düşürülmüş **ى**’yi **ج**’den önce koymak suretiyle; Arapların dilinde sıkça yapılan şeye uygun olarak. (TA.) Şöyle dersin: **قَضَى حَاجَتَهُ** [İhtiyacını giderdi]: (TA) bu ibare [ayrıca] işini gördü demektir; tabiatını rahatlattı manasında. (ISk, TA.) Ve **خُذْ حَاجَتَكَ مِنَ الطَّعَامِ** [Yemekten istediğini, yahut ihtiyaç duyduğunu al]. (A.) Ve **فِى نَفْسِى حَاجَةٌ** ve ↓ **حَائِجَةٌ** ve ↓ **حَوْجَآءُ** [İçimde bir ihtiyaç var]. (AA, TA.) Ve **لِى عِنْدَ فُلَانٍ حَاجَةٌ** [Falancadan bir şey istiyorum / falancada bir ihtiyacım var]. (TA.) [İstenen yahut istenmeyen şey zikredildiğinde, yahut zamirle ona işaret edildiğinde, onu gösteren isim yahut ona dönen zamirden önce **اـِلَى** gelir; şu sözlerde olduğu gibi: **لِى حَاجَةٌ اـِلَى كَذَا** “Böyle bir şeye ihtiyacım var” ve **مَا لِى اـِلَيْهِ حَاجَةٌ** “Ona hiçbir ihtiyacım yok” ve **مَا حَاجَتُكَ اـِلَيْهِ** “Ona ihtiyacının sebebi nedir, yahut onu istemen nedir?”] Yine şöyle dersin: **وَلَا لَوْجَآءُ اـِلَّا قَضَاهَا ↓ مَا بَقِىَ فِى حَوْجَآءُ**: Onun bağrında, yerine getirmediği bir ihtiyaç kalmadı. (TA.) [**حَوْجَآءُ**’nun küçültmesi ↓ **حُوَيْجَآءُ**’dur: buradan şu söz,] ↓ **مَا لِى فِيهِ حَوْجَآءُ وَلَا لُوَيْجَآءُ ↓ وَلَا لَوْجَآءُ وَلَا حُوَيْجَآءُ**: Onunla, yahut onunla ilgili olarak, benim hiçbir ihtiyacım yok [ve hiçbir küçük ihtiyacım da yok]. (Lh, S, K.) [Aşağıda **حَوْجَآءُ**’ya da bak.] **حُجْ حُجَيَّاكَ** ibaresinde [“İstediğin küçük şeyi ara”], görünüşe göre son kelimenin ikinci ve üçüncü kök harfleri [aslında **حُوَيْجَآءَكَ** iken] yer değiştirmiştir [ve sonra **حُجَيْوَآءَكَ**, **حُجَيَّاكَ**’a çevrilmiştir]. (IDrd, AAF, TA.) ― -b2- **مَا تَرَكْتُ مِنْ حَاجَةٍ وَلَا دَاجَةٍ**: Ben, kendisine ayartıldığım hiçbir isyan fiilini bırakmadım. (TA, bir rivayetten. [Fakat madde دوج’da **دَاجَةٌ**’ye bak.])

**حَوْجَآءُ**
**حَوْجَآءُ**: **حَاجَةٌ**’ye bak, dört yerde: ― -b2- ve (??)’ye bak ― -b3- Yine şöyle dersin: )??( (??) )??( Onun hakkında, yahut onun (şeyin) hakkında, bağrımda hiçbir şüphe yoktur. (Th, S, K.) Ve **لَيْسَ فِى (??) )??( ↓ أَمْرِكَ حُوَيْجَآءُ** [Senin işinin (??) içinde hiçbir (??) yoktur], ve **وَلَا لَوْجَآءَ**, **)??( بَيْضَآءُ** ibaresi gibi; yani, Ben onunla konuştum da o, (??) ne kötü bir söz ne de iyi bir söz döndürdü. (ISk, S, K.)

**حُوَيْجَآءُ**
**حُوَيْجَآءُ**: **حَاجَةٌ**’ye bak, iki yerde: ― -b2- ve **حَوْجَآءُ**’ya bak. ― -b3- Yine şöyle dersin: **خُذْ حُوَيْجَآءَ مِنَ الأَرْضِ**: Arazinin farklı ve dolambaçlı bir yolunu tut. (K.)

**حَائِجَةٌ**
**حَائِجَةٌ** ذ: **حَاجَةٌ**’ye bak, iki yerde. ― -b2- Yine şöyle dersin: **حَاجَةٌ حَائِجَةٌ** ve ↓ **حَاجَةٌ حَوْجَآءُ**: Büyük bir ihtiyaç; çok istenen bir şey. (TA.)

**مُحْوِجٌ**
**مُحْوِجٌ**: İhtiyaç içinde olan, muhtaç, yoksul yahut fakir bir adam; (Msb, TA) [↓ **مُحْتَاجٌ** da böyledir:] çoğulu, kaideye göre, akıl sahibi için kullanılan bir sıfat olduğu için **مُحْوِجُونَ** olmalıdır; fakat kullanılan çoğul **مَجَاوِيجُ**’dur: bununla birlikte bazıları bunu reddeder ve bunun işitilmediğini [klasik bir kelime olarak] ileri sürer: (Msb) ISd, eğer ↓ **مِحْوَاجٌ** kullanılmışsa, **محاويج**’in onun çoğulu olduğunu düşünür: (TA) avam, **مُحْوِجٌ**’ün çoğulu olarak **مَحَاوِجُ** der; bununla **مُحْتَاجُونَ**’u kasteder. (Mgh.)

**مِحْوَاجٌ**
**مِحْوَاجٌ**: Bir önceki paragrafa bak.

**مُحْتَاجٌ**
**مُحْتَاجٌ**: Bir önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَاجَ
حَاجَ ( w )  U ( n. ac. حَوْج 1 )
a.  [ Ila ], Wanted, needed.

b.  [ Ila ], Was obliged to.

حَوَّجَ
حَوَّجَ II
a.  [ Bi &  'An ], Turned, diverted from.

أَحْوَجَ
أَحْوَجَ IV
a.  [ Ila ],  see I (a) .

b.  Made to want, need.

تَحَوَّجَ
تَحَوَّجَ V ,
a.  Asked for what he wanted; begged.

b.  Made purchases; purchased stock ( tradesman ).

اِحْتَوَجَ
اِحْتَوَجَ VIII
a.  [ Ila ],  see I (a) .

b.  Was needy, poor, in want.

حَوْج
حَوْج 1 ,
a.  see [ 1tA ].

حَاجَة
حَاجَة [ 1tA ] , ( pl. حَاجَات ,  حَاج [ 1A ] ,  حِوَج [ 7 ] ,  حَوَائِج [ 46 ] ),
a.  Need, necessity; natural necessity.

b.  Request.

c.  Affair, business, matter.

d.  Effects, things.

e.  Unmentionables ( drawers ).

حَوْجَآء
حَوْجَآء [ 42 ],
a.  Need, necessity.

مُحْتَاج اِلَى
مُحْتَاج اِلَى
a.  Needing; want, requiring.

اِحْتِيَاج
اِحْتِيَاج
a.  Need, necessity, want.

##### Türkçe

حَاجَ
حَاجَ ( w )  U ( n. ac. **حَوْج** 1 )
a.  [ Ila ], İstedi, ihtiyaç duydu.

b.  [ Ila ], -e mecbur oldu.

حَوَّجَ
حَوَّجَ II
a.  [ Bi &  'An ], -den çevirdi, -den saptırdı.

أَحْوَجَ
أَحْوَجَ IV
a.  [ Ila ], I (a)’ya bak.

b.  İhtiyaç duyar hâle getirdi; muhtaç etti.

تَحَوَّجَ
تَحَوَّجَ V ,
a.  İstediği şeyi istedi; dilendi.

b.  Satın almalar yaptı; (tüccar) stok satın aldı.

اِحْتَوَجَ
اِحْتَوَجَ VIII
a.  [ Ila ], I (a)’ya bak.

b.  Muhtaç oldu, yoksul oldu, ihtiyaç içinde oldu.

حَوْج
**حَوْج** 1 ,
a.  [ 1tA ]’ya bak.

حَاجَة
**حَاجَة** [ 1tA ] , ( pl. **حَاجَات** ,  **حَاج** [ 1A ] ,  **حِوَج** [ 7 ] ,  **حَوَائِج** [ 46 ] ),
a.  İhtiyaç, zaruret; tabii zaruret.

b.  İstek.

c.  İş, meşgale, mesele.

d.  Eşya, şeyler.

e.  Söylenmeyen şeyler (çekmeceler).

حَوْجَآء
**حَوْجَآء** [ 42 ],
a.  İhtiyaç, zaruret.

مُحْتَاج اِلَى
**مُحْتَاج اِلَى**
a.  İhtiyaç duyan; muhtaç, gerektiren.

اِحْتِيَاج
**اِحْتِيَاج**
a.  İhtiyaç, zaruret, yokluk.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حوج
حَاجَ - يَحُوْجُ - حَاجَة
حَاجَ - يَحُوْجُ + كائن + شيئاً: يحتاجه: يبغيه ويطلبه ويريد الحصول عليه: يشعر في نفسه برغبة للحصول على شيء أو أمر ينقصه مما يدفعه للقيام بفعل لتلبية ذلك
حَاجَة: على وزن " فـَعـْلة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " حَاجَ - يَحُوْجُ  ": شيء خاص يشعر المرء أنه ينقصه ويرغب بالحصول عليه ويدفعه للعمل لتلبية ذلك
يجد + في صدره أو نفسه + حاجة + إلى أمر أو شيء: يشعر في نفسه وصدره بدافع وميل إلى تلبية رغبة أو تحصيل ناقص
﴿إلا حاجة في نفس يعقوب قضاها﴾
﴿ولا يجدون في صدورهم حاجة مما أوتوا﴾
قضى - يقضي + كائن + حاجة: يلبي رغبته ويحصل على مبتغاه
بلغ - يبلغ + كائن + حاجة + على شيء أو كائن: يحصل ويلبي رغبته على حساب وعمل الكائن أو الشيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالرغبة والميل للحصول على حاجة" وهي:
حاجَ - يَحُوْجُ، سَغِبَ - يَسْغَبُ (سَغَبَ - يَسْغُبُ)، جاع َ - يَجوْع، ظمِئَ - يَظْمَأُ، وَطَرَ - يَطِرُ، أرِبَ - يَأرَبُ
حاجة
 	﴿ولما دخلوا من حيث أمرهم أبوهم ما كان يغني عنهم من الله من شيء إلا حاجة في نفس يعقوب قضاها وإنه لذو علم لما علمناه ولكن أكثر الناس لا يعلمون(68)﴾ يوسف ﴿ولكم فيها منافع ولتبلغوا عليها حاجة في صدوركم وعليها وعلى الفلك تحملون(80)﴾ غافر ﴿والذين تبوءوا الدار والإيمان من قبلهم يحبون من هاجر إليهم ولا يجدون في صدورهم حاجة مما أوتوا ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة ومن يوق شح نفسه فأولئك هم المفلحون(9)﴾ الحشر
مختار الصحاح
● [حوج] ح و ج: جمع الحاجَةِ حَاجٌ و حَاجَاتٌ و حِوَجٌ بوزن عنب و حَوَائجُ على غير قياس كأنهم جمعوا حائجة وأنكره الأصمعي وقال هو مولد و الحَوْجَاءُ بوزن العرجاء الحاجة و حَاجَ الرجل أيضا أي احْتَاجَ وبابه قال و أحْوَجَهُ غيره و أحْوَجَ أيضا بمعنى احتاج
الراغب
حاج
الحاجة إلى الشيء: الفقر إليه مع محبته، وجمعها: حاج وحاجات وحوائج، وحاج يحوج: احتاج، قال تعالى: }إلا حاجة في نفس يعقوب قضاها﴿[يوسف/68]، وقال:﴾حاجة مما أوتوا{ [الحشر/9]، والحوجاء: الحاجة (قال الزمخشري: يقال: ليس له عندي حوجاء ولا لوجاء)، وقيل: الحاج ضرب من الشوك.
ملخص اللسان
1.     حاجَ الرجلُ يَحُوجُ ويَحِيجُ، والحَوْجُ: الطَّلَبُ.
2.     وحاجَ يَحوجُ حَوْجاً أَي احتاج.
3.     وأَحْوَجَه إِلى غيره وأَحْوَجَ  : بمعنى احتاج.
4.     الحاجَةُ والحائِجَةُ: المَأْرَبَةُ،
5.     والحُوجُ: الفَقْرُ؛ وأَحْوَجَه الله.
6.     وتَحَوَّجَ إِلى الشيء: احتاج إِليه وأَراده.
7.     ما تَرَكْتُ من حاجَةٍ ولا داجَةٍ  إِلا أَتَيْتُ؛ ما تركت شيئاً من المعاصي دعتني نفسي إِليه إِلا وقد  ركبته؛
8.     ولِتَبْلُغُوا عليها حاجةً في صدوركم: يعني الأَسْفارَ،
9.      وتَحَوَّجَ: طلب الحاجَةَ؛
10.                        التَحَوُّجُ: طلب الحاجة بعد الحاجة.
11.                        والمُحْوِجُ: المُعْدِمُ من قوم مَحاويجَ.
12.                        والحَوْجاءُ: الحاجةُ.
13.                        وما في الأَمر حَوْجاء ولا لَوْجاء أَي شك؛
14.                        لا أَدع في نفسي  حَوْجاءَ مِنْ سَعْدٍ؛ أَي لا أَدع شيئاً أَرى فيه بُرْأَة  إِلاّ فعلته،
15.                        لا يكون في نفسك حَوْجاءُ أَي لا يكون في نفسك منه شيء،
16.                        وكَلَّمه فما رَدَّ عليه حَوْجاء ولا لَوْجاء ، ومعناه: ما ردَّ  عليه كلمة قبيحةً ولا حَسَنَةً،
17.                        والحاجة: خرزة  لا ثمن لها  لقلتها ونفاستها؛
18.                       حَوْجاً لك أَي سلامَةً
لسان العرب
● -   حوج: الحاجَةُ والحائِجَةُ: المَأْرَبَةُ، معروفة. وقوله تعالى:  ولِتَبْلُغُوا عليها حاجةً في صدوركم؛ قال ثعلب: يعني الأَسْفارَ، وجمعُ الحاجة  حاجٌ وحِوَجٌ؛ قال الشاعر:  لَقَدْ طالَ ما ثَبَّطْتَني عن صَحابَتي،  وعَنْ حِوَجٍ، قَضَاؤُها مِنْ شِفَائِيَا  وهي الحَوْجاءُ، وجمع الحائِجَة حوائجُ. قال الأَزهري: الحاجُ جمعُ  الحاجَةِ، وكذلك الحوائج والحاجات؛ وأَنشد شمر:  والشَّحْطُ قَطَّاعٌ رَجاءَ مَنْ رَجا،  إِلاَّ احْتِضارَ الحاجِ مَنْ تَحَوَّجا  قال شمر: يقول إِذا بعد من تحب انقطع الرجاء إِلاَّ أَن تكون حاضراً  لحاجتك قريباً منها. قال: وقال رجاء من رجاء، ثم استثنى، فقال: إِلا احتضار  الحاج، أَن يحضره. والحاج: جمع حاجة؛ قال الشاعر:  وأُرْضِعُ حاجَةً بِلِبانِ أُخْرى،  كذاك الحاجُ تُرْضَعُ باللِّبانِ  وتَحَوَّجَ: طلب الحاجَةَ؛ وقال العجاج:  إِلاَّ احْتِضارَ الحاجِ من تَحَوَّجا  والتَحَوُّجُ: طلب الحاجة بعد الحاجة. والتَحَوُّج: طلبُ الحاجَةِ.  غيره: الحاجَةُ في كلام العرب، الأَصل فيها حائجَةٌ، حذفوا منها الياء، فلما  جمعوها ردوا إِليها ما حذفوا منها فقالوا: حاجةٌ وحوائجُ، فدل جمعهم  إِياها على حوائج أَن الياء محذوفة منها. وحاجةٌ حائجةٌ، على المبالغة.  الليث: الحَوْجُ، من الحاجَة. وفي التهذيب: الحِوَجُ الحاجاتُ. وقالوا: حاجةٌ  حَوْجاءُ.  ابن سيده: وحُجْتُ إِليك أَحُوجُ حَوْجاً وحِجْتُ، الأَخيرةُ عن  اللحياني؛ وأَنشد للكميت بن معروف الأَسدي:  غَنِيتُ، فَلَم أَرْدُدْكُمُ عِنْدَ بُغْيَةٍ،  وحُجْتُ، فَلَمْ أَكْدُدْكُمُ بِالأَصابِع  قال: ويروى وحِجْتُ؛ قال: وإِنما ذكرتها هنا لأَنها من الواو، قال:  وسنذكرها أَيضا في الياء لقولهم حِجْتُ حَيْجاً. واحْتَجْتُ وأَحْوَجْتُ  كَحُجْتُ. اللحياني: حاجَ الرجلُ يَحُوجُ ويَحِيجُ، وقد حُجْتُ وحِجْتُ أَي  احْتَجْتُ.  والحَوْجُ: الطَّلَبُ. والحُوجُ: الفَقْرُ؛ وأَحْوَجَه الله.  والمُحْوِجُ: المُعْدِمُ من قوم مَحاويجَ. قال ابن سيده: وعندي أَن  مَحاويجَ إِنما هو جمع مِحْواجٍ، إِن كان قيل، وإِلاَّ فلا وجه للواو.  وتَحَوَّجَ إِلى الشيء: احتاج إِليه وأَراده.  غيره: وجمع الحاجةِ حاجٌ وحاجاتٌ وحَوائِجُ على غير قياس، كأَنهم جمعوا  حائِجَةً، وكان الأَصمعي ينكره ويقول هو مولَّد؛ قال الجوهري: وإِنما  أَنكره لخروجه عن القياس، وإِلاَ فهو كثير في كلام العرب؛ وينشد:  نَهارُ المَرْءِ أَمْثَلُ، حِينَ تُقْضَى  حَوائِجُهُ، مِنَ اللَّيْلِ الطَّويلِ  قال ابن بري: إِنما أَنكره الأَصمعي لخروجه عن قياس جمع حاجة؛ قال:  والنحويون يزعمون أَنه جمع لواحد لم ينطق به، وهو حائجة. قال: وذكر بعضهم  أَنه سُمِعَ حائِجَةٌ لغة في الحاجةِ. قال: وأَما قوله إِنه مولد فإِنه خطأٌ  منه لأَنه قد جاء ذلك في حديث سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وفي  أَشعار العرب الفصحاء، فمما جاء في الحديث ما روي عن ابن عمر: أَن رسول  الله، صلى الله عليه وسلم، قال: إِن لله عباداً خلقهم لحوائج الناس،  يَفْزَعُ الناسُ إِليهم في حوائجهم، أُولئك الآمنون يوم القيامة. وفي الحديث  أَيضاً: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: اطْلُبُوا الحوائجَ  إِلى حِسانِ الوجوه. وقال صلى الله عليه وسلم: استعينواعلى نَجاحِ الحوائج  بالكِتْمانِ لها؛ ومما جاء في أَشعار الفصحاء قول أَبي سلمة المحاربي:  ثَمَمْتُ حَوائِجِي ووَذَأْتُ بِشْراً،  فبِئْسَ مُعَرِّسُ الرَّكْبِ السِّغابُ  قال ابن بري: ثممت أَصلحت؛ وفي هذا البيت شاهد على أَن حوائج جمع حاجة،  قال: ومنهم من يقول جمع حائجة لغة في الحاجةِ؛ وقال الشماخ:  تَقَطَّعُ بيننا الحاجاتُ إِلاَّ  حوائجَ يَعْتَسِفْنَ مَعَ الجَريء  وقال الأَعشى:  الناسُ حَولَ قِبابِهِ:  أَهلُ الحوائج والمَسائلْ  وقال الفرزدق:  ولي ببلادِ السِّنْدِ، عندَ أَميرِها،  حوائجُ جمَّاتٌ، وعِندي ثوابُها  وقال هِمْيانُ بنُ قحافة:  حتى إِذا ما قَضَتِ الحوائِجَا،  ومَلأَتْ حُلاَّبُها الخَلانِجَا  قال ابن بري: وكنت قد سئلت عن قول الشيخ الرئيس أَبي محمد القاسم بن علي  الحريري في كتابه دُرَّة الغَوَّاص: إِن لفظة حوائج مما توهَّم في  استعمالها الخواص؛ وقال الحريري: لم أَسمع شاهداً على تصحيح لفظة حوائج إِلا  بيتاً واحداً لبديع الزمان، وقد غلط فيه؛ وهو قوله:  فَسِيَّانِ بَيْتُ العَنْكَبُوتِ وجَوْسَقٌ  رَفِيعٌ، إِذا لم تُقْضَ فيه الحوائجُ  فأَكثرت الاستشهاد بشعر العرب والحديث؛ وقد أَنشد أَبو عمرو بن العلاء  أَيضاً:  صَرِيعَيْ مُدامٍ، ما يُفَرِّقُ بَيْنَنا  حوائجُ من إِلقاحِ مالٍ، ولا نَخْلِ  وأَنشد ابن الأَعرابي أَيضاً:  مَنْ عَفَّ خَفَّ، على الوُجُوهِ، لِقاؤُهُ،  وأَخُو الحَوائِجِ وجْهُه مَبْذُولُ  وأَنشد أَيضاً:  فإِنْ أُصْبِحْ تُخالِجُني هُمُومٌ،  ونَفْسٌ في حوائِجِها انْتِشارُ  وأَنشد ابن خالويه:  خَلِيلَيَّ إِنْ قامَ الهَوَى فاقْعُدا بِهِ،  لَعَنَّا نُقَضِّي من حَوائِجِنا رَمّا  وأَنشد أَبو زيد لبعض الرُّجّاز:  يا رَبَّ، رَبَّ القُلُصِ النَّواعِجِ،  مُسْتَعْجِلاتٍ بِذَوِي الحَوائِجِ  وقال آخر:  بَدَأْنَ بِنا لا راجِياتٍ لخُلْصَةٍ،  ولا يائِساتٍ من قَضاءِ الحَوائِجِ  قال: ومما يزيد ذلك إِيضاحاً ماقاله العلماء؛ قال الخليل في العين في  فصل «راح» يقال: يَوْمٌ راحٌ وكَبْشٌ ضافٌ، على التخفيف، مِن رائح وضائف،  بطرح الهمزة، كما قال أَبو ذؤيب الهذلي:  وسَوَّدَ ماءُ المَرْدِ فاها، فَلَوْنهُ  كَلَوْنِ النَّؤُورِ، وهْي أَدْماءُ سارُها  أَي سائرها. قال: وكما خففوا الحاجة من الحائجة، أَلا تراهم جمعوها على  حوائج؟ فأَثبت صحة حوائج، وأَنها من كلام العرب، وأَن حاجة محذوفة من  حائجة، وإِن كان لم ينطق بها عنده. قال: وكذلك ذكرها عثمان بن جني في كتابه  اللمع، وحكى المهلبي عن ابن دريد أَنه قال حاجة وحائجة، وكذلك حكى عن  أَبي عمرو بن العلاء أَنه يقال: في نفسي حاجَةٌ وحائجة وحَوْجاءُ، والجمع  حاجاتٌ وحوائجُ وحاجٌ وحِوَجٌ. وذكر ابن السكيت في كتابه الأَلفاظ ! باب  الحوائج: يقال في جمع حاجةٍ حاجاتٌ وحاجٌ وحِوَجٌ وحَوائجُ. وقال سيبويه في  كتابه، فيما جاء فيه تَفَعَّلَ واسْتَفْعَلَ، بمعنى، يقال: تَنَجَّزَ  فلانٌ حوائِجَهُ واسْتَنْجَزَ حوائجَهُ. وذهب قوم من أَهل اللغة إِلى أَن  حوائج يجوز أَن يكون جَمْعَ حوجاء، وقياسها حَواجٍ، مثل صَحارٍ، ثم قدّمت  الياء على الجيم فصار حَوائِجَ؛ والمقلوب في كلام العرب كثير. والعرب  تقول: بُداءَاتُ حَوائجك، في كثير من كلامهم. وكثيراً ما يقول ابن السكيت:  إِنهم كانوا يقضون حوائجهم في البساتين والراحات، وإِنما غلط الأَصمعي في  هذه اللفظة كما حكي عنه حتى جعلها مولّدة كونُها خارجةً عن القياس، لأَن  ما كان على مثل الحاجة مثل غارةٍ وحارَةٍ لا يجمع على غوائر وحوائر، فقطع  بذلك على أَنها مولدة غير فصيحة، على أَنه قد حكى الرقاشي والسجستاني عن  عبد الرحمن عن الأَصمعي أَنه رجع عن هذا القول، وإِنما هو شيء كان عرض  له من غير بحث ولا نظر، قال: وهذا الأَشبه به لأَن مثله لا يجهل ذلك إِذ  كان موجوداً في كلام النبي، صلى الله عليه وسلم، وكلام العرب الفصحاء؛  وكأَن الحريريّ لم يمرّ به إِلا القول الأَول عن الأَصمعي دون الثاني، والله  أَعلم.  والحَوْجاءُ: الحاجةُ. ويقال ما في صدري به حوجاء ولا لَوْجاءُ، ولا  شَكٌّ ولا مِرْيَةٌ، بمعنى واحد. ويقال: ليس في أَمرك حُوَيْجاءُ ولا  لُوَيْجاءُ ولا رُوَيْغَةٌ، وما في الأَمر حَوْجاء ولا لَوْجاء أَي شك؛ عن  ثعلب.وحاجَ يَحوجُ حَوْجاً أَي احتاج. وأَحْوَجَه إِلى غيره وأَحْوَجَ  أَيضاً: بمعنى احتاج. اللحياني: ما لي فيه حَوْجاءُ ولا لوجاء ولا حُوَيجاء ولا  لُوَيجاء؛ قال قيس بن رقاعة:  مَنْ كانَ، في نَفْسِه، حَوْجاءُ يَطْلُبُها  عِندي، فَإِني له رَهْنٌ بإِصْحارِ  أُقِيمُ نَخْوَتَه، إِنْ كان ذا عِوَجٍ،  كما يُقَوِّمُ، قِدْحَ النَّبْعَةِ، البارِي  قال ابن بري المشهور في الرواية:  أُقِيمُ عَوْجَتَه إِن كان ذا عوج  وهذا الشعر تمثل به عبد الملك بعد قتل مصعب بن الزبير وهو يخطب على  المنبر بالكوفة، فقال في آخر خطبته: وما أَظنكم تزدادون بعدَ المَوْعظةِ  إِلاَّ شرّاً، ولن نَزْدادَ بَعد الإِعْذار إِليكم إِلاّ عُقُوبةً وذُعْراً،  فمن شاء منكم أَن يعود إِليها فليعد، فإِنما مَثَلي ومَثَلكم كما قال قيس  بن رفاعة:  مَنْ يَصْلَ نارِي بِلا ذَنْبٍ ولا تِرَةٍ،  يَصْلي بنارِ كريمٍ، غَيْرِ غَدَّارِ  أَنا النَّذِيرُ لكم مني مُجاهَرَةً،  كَيْ لا أُلامَ على نَهْيي وإِنْذارِي  فإِنْ عَصِيْتُمْ مقالي، اليومَ، فاعْتَرِفُوا  أَنْ سَوْفَ تَلْقَوْنَ خِزْياً، ظاهِرَ العارِ  لَتَرْجِعُنَّ أَحادِيثاً مُلَعَّنَةً،  لَهْوَ المُقِيمِ، ولَهْوَ المُدْلِجِ السارِي  مَنْ كانَ، في نَفْسِه، حَوْجاءُ يَطْلُبُها  عِندي، فإِني له رَهْنٌ بإِصْحارِ  أُقِيمُ عَوْجَتَه، إِنْ كانَ ذا عِوَجٍ،  كما يُقَوِّمُ، قِدْحَ النَّبْعَةِ، البارِي  وصاحِبُ الوِتْرِ لَيْسَ، الدَّهْرَ، مُدْركَهُ  عِندي، وإني لَدَرَّاكٌ بِأَوْتارِي  وفي الحديث: أَنه كوى سَعْدَ بنَ زُرارَةَ وقال: لا أَدع في نفسي  حَوْجاءَ مِنْ سَعْدٍ؛ الحَوْجاءُ: الحاجة، أَي لا أَدع شيئاً أَرى فيه بُرْأَة  إِلاّ فعلته، وهي في الأَصل الرِّيبَةُ التي يحتاج إِلى إِزالتها؛ ومنه  حديث قتادة قال في سجدة حم: أَن تَسْجُدَ بالأَخيرة منهما، أَحْرى أَنْ  لا يكون في نفسك حَوْجاءُ أَي لا يكون في نفسك منه شيء، وذلك أَن موضع  السجود منها مختلف فيه، هل هو في آخر الآية الُولى أَو آخر الآية الثانية،  فاختار الثانية لأَنه أَحوط؛ وأَن يسجد في موضع المبتدإِ، وأَحرى خبره.  وكَلَّمه فما رَدَّ عليه حَوْجاء ولا لَوْجاء، ممدود، ومعناه: ما ردَّ  عليه كلمة قبيحةً ولا حَسَنَةً، وهذا كقولهم: فما رد عليَّ سوداء ولا بيضاء  أَي كلمة قبيحة ولا حسنة. وما بقي في صدره حوجاء ولا لوجاء إِلا قضاها.  والحاجة: خرزة  (* قوله «والحاجة خرزة» مقتضى ايراده هنا انه بالحاء  المهملة هنا، وهو بها في الشاهد أيضاً. وكتب السيد مرتضي بهامش الأَصل صوابه:  والجاجة، بجيمين، كما تقدم في موضعه مع ذكر الشاهد المذكور.) لا ثمن لها  لقلتها ونفاستها؛ قال الهذلي:  فَجاءَت كخاصِي العَيْرِ لم تَحْلَ عاجَةً،  ولا حاجَةٌ منها تَلُوحُ على وَشْمِ  وفي الحديث: قال له رجل: يا رسول ا ، ما تَرَكْتُ من حاجَةٍ ولا داجَةٍ  إِلا أَتَيْتُ؛ أَي ما تركت شيئاً من المعاصي دعتني نفسي إِليه إِلا وقد  ركبته؛ وداجَةٌ إِتباع لحاجة، والأَلف فيها منقلبة عن الواو.  ويقال للعاثر: حَوْجاً لك أَي سلامَةً  وحكى الفارسي عن أَبي زيد: حُجْ حُجَيَّاكَ، قال: كأَنه مقلوبٌ مَوْضِعُ  اللاَّم إِلى العين.
مقاييس اللغة:
(حوج) الحاء والواو والجيم أصلٌ واحد، وهو الاضطرار إلى الشيء، فالحاجة واحدة الحاجات. والحَوْجاء: الحاجة. ويقال أحْوَجَ الرّجُلُ: احتاجَ. ويقال أيضاً: حاجَ يَحُوج([10])، بمعنى احتاجَ. قال:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])
فأمَا الحاجُ فضربٌ من الشَّوك، وهو شاذٌّ عن الأصل.
القاموس المحيط:
الحَوْجُ السَّلامَةُ. حَوْجاً لَكَ، أي سلامَةً، والاحْتِيَاجُ. وقد حاجَ واحْتَاجَ وأحْوَجَ، وأحْوَجْتُهُ،
وبالضم: الفَقْرُ. والحاجةُ: م، كالحَوْجاءِ. وتَحَوَّجَ: طَلَبَهَا، ج: حاجٌ وحاجاتٌ وحِوَجٌ، وحَوَائِجُ غيرُ قِياسِيٍّ، أو مُوَلَّدَةٌ، أو كأنهمْ جَمَعُوا حائِجَةً. والحاجُ: شَوْكٌ. وَحَوَّجَ به عن الطريقِ تَحْوِيجاً: عَوَّجَ. وما في صَدْرِي حَوْجاءُ ولا لَوْجَاءُ: لا مِرْيَةَ ولا شَكَّ، ومالي فيه حَوْجاءُ ولا لَوجاءُ، ولاحُوَيْجَاءُ ولا لُوَيْجَاءُ، أي: حاجةٌ. وكَلَّمْتُهُ فما رَدَّ حَوْجاءَ ولا لَوْجاءَ، أي: كَلِمَةً قبيحَةً ولا حَسَنَةً. وخُذْ حُوَيْجَاء من الْأَرْضِ أي: طَرِيقاً مُخالِفاً مُلْتَوِياً. وحَوَّجْتُ له: تَرَكْتُ طَرِيقي في هَوَاهُ. واحْتَاجَ إليه: انْعَاجَ. وذُو الحاجَتَيْنِ: محمدُ بنُ إِبراهيمَ بنِ مُنْقِذٍ، أَوَّلُ مَنْ بايَعَ السَّفَّاحَ.
حَاجَ يَحِيجُ كحاجَ يَحُوجُ. وأحْيَجَتِ الْأَرْضُ وأحاجَتْ أَنْبَتَتْ الحاجَ، أي الشَّوْكَ، وتَصْغِيرُهُ حُيَيْجٌ، فهو يائِيٌّ.
تاج العروس:
ح - و - ج
" الحَوْجُ : السَّلامَةُ " ويُقال للعاثِر : " حَوْجاً لكَ أَي سَلاَمَةً " . الحَوْجُ : الطَّلَب و " الاحْتِياج وقد حاجَ واحْتَاجَ وأَحْوَجَ " . وفي المحكم : حُجْتُ إِليك أَحُوج حَوْجاً وحِجْتُ الأَخيرةُ عن اللِّحيانيّ وأَنشد للكُمَيْتِ بنِ مَعْرُوفٍ الأَسَدِي :
غَنيِت فلم أَرْدُدْكُمُ عندَ بُغْيَةِ ... وحُجْتُ فلم أَكْدُدْكُمُ بالأَصابعِ قال : ويُرْوى وحِجْتُ ؛ وإِنما ذَكرتُها هنا لأَنها من الواو وستُذْكَر أَيضاً في الياءِ . واحْتَجْتُ وأَحْوَجْتُ كحُجْتُ . وعن اللِّحْيَانِيّ : حاجَ الرّجُلُ يَحُوج ويَحِيجُ وقد حُجْتُ وحِجْتُ أَي احْتَجْتُ . الحُوجُ " بالضَّمّ : الفَقْرُ " وقد حاجَ الرجلُ واحْتَاجَ إِذا افْتَقَرَ . " والحَاجَةُ " والحائِجَةُ : المَأْرَبَةُ أَي معروفة . وقوله تعالى " لتَبْلُغُوا علَيْهَا حَاجَةً في صُدُورِكُم " قال ثعلب : يَعنى الأَسفارَ . وعن شيخنا : وقيل : إِنّ الحاجَةَ تُطْلَقُ على نَفْسِ الافْتِقَار وعلى الشىْءِ الذي يُفْتَقَرُ إِليه . وقال الشيخ أَبو هلالٍ العَسكرىّ في فُروقه : الحاجَة : القُصُورُ عن المَبْلَغِ المطلوبِ يقال : الثَّوْبُ يَحْتَاجُ إِلى خِرْقَة والفَقْرُ خِلافٌ الغِنَى والفَرْقُ بين النّقْصِ والحاجَة : أَن النَّقصَ سَبَبُها والمُحْتَاجُ يَحْتَاجُ إِلى نقْصِه والنَّقْصُ أَعَمُّ منها ؛ لاستعماله في المحتاجِ وغيرِه . ثم قال : قُلت : وغيرُه فَرَّقَ بأَن الحاجَةَ أَعَمُّ من الفقرِ وبعضٌ بالعُمُوم والخُصُوصِ والوَجْهِىّ وبه تَبَيَّن عَطْف الحاجة على الفقر هل هو تفسيريّ ؟ أَو عَطْفُ الأَعمِّ ؟ أَو أَلاخصّ ؟ أَو غير ذلك ؟ فتأَمَّلْ . انتهى
قلت : صريحُ كلامِ شيخِنا أَنّ الحَاجَةَ مَعطوفٌ على الفَقْرِ وليس كذلك بل قولُه : " والحَاجَةُ " كلامٌ مُسْتَقلٌّ مبْتَدأٌ وخبرُه قولُه : مَعْرُوفٌ كما هو ظاهرٌ فلا يَحتاجُ إِلى ما ذَكرَ من الوجوه . " كالحَوْجَاءِ " بالفَتْح والمَدّ . قد تَحَوَّجَ " إِذا " طَلَبَهَا " أَي الحاجَةَ بَعْدَ الحَاجَةِ . وخَرَجَ يَتَحوَّجُ : يَتَطَلَّبُ مَا يَحْتَاجُه مِنْ معِيشَتِه . وفي الّلسان : تَحَوَّجَ إِلى الشَّىْءِ : احْتَاجَ إِليه وأَرَادَهُ . " ج : حَاجٌ " قال الشاعر :
وأُرْضِعُ حَاجَةً بِلِبانِ أُخْرَى ... كَذَاكَ الحَاجُ تُرْضَعُ باللِّبَانِ وفي التهذيب : وأَنشد شَمِرٌ :
" والشَّحْطُ قَطَّاعٌ رَجَاءَ مَنْ رَجَا
" إِلاَّ احْتِضَارَ الحَاجِ مَنْ تَحَوَّجَا قال شَمِرٌ : يقول : إِذا بَعُدَ مَنِ تُحبّ انقطعَ الرَّجَاءُ إِلاَّ أَنْ تكونَ حاضراً لحاجتِك قريباً منها قال : وقال " رجَاءَ مَنْ رَجَا " ثم استثنَى فقال : إِلاَّ احْتِضَارَ الحَاج أَنْ يَحْضُرَه تُجْمع الحاجَةُ على " حَاجَاتٍ " جمْعَ سَلاَمةٍ وحِوَجٍ " بكسر ففتح قاله ثعلب قال الشاعر :
لَقَدْ طَالَمَا ثَبَّطْتَنِي عَنْ صَحَابَتِى ... وعَنْ حِوَجٍ قِضَّاؤُهَا مِنْ شِفَائِيَا " وَحَوائجُ غيرُ قِيَاسيٍّ " وهو رأْى الأَكثَرِ " أَو مُوَلَّدَةٌ " وكان الأَصمعيّ يُنكِره ويقول : هو مُوَلَّدٌ : قال الجَوهريّ وإِنما أَنكَره بخُروجه عن القياس وإِلاّ فهو في كَثيرٍ من كلامِ العرب وينشد :
نَهَارُ المَرْءِ أَمْثَلُ حِينَ تُقْضَى ... حَوَائجُهُ مِنَ اللَّيْلِ الطَّوِيلِ
" أَوْ كَأَنَّهمْ جَمَعُوا حَائِجَةً " ولم يُنْطَقْ به قال ابن بَرِّىّ كما زعمه النّحويُّونَ قال : وذَكر بعضُهم أَنه سُمعَ حائِجةٌ لُغَةً في الحاجَة قال : وأَمّا قولُه : إِنّه مُولَّد فإِنه خَطأٌ منه لأَنَّهُ قد جاءَ ذلك في حديثِ سيِّدِنا رسولِ الله صلَّى الله عليه وسلّم وفي أَشعارِ العربِ الفُصحاءِ . فممّا جاءَ في الحديث ما رُوِىَ عن ابنِ عُمَرَ أَنّ رسولَ الله صلَّى الله عليه وسلّم قال " إِن للهِ عِباداً خلَقَهم لحَوائِجِ النَّاسِ يَفْزَعُ الناسُ إِليهم في حوائِجهم أُولئكَ الآمِنُونَ يومِ القِيامةِ " وفي الحديث أَيضاً أَنّ رسولَ الله صلَّى الله عليه وسلّم قال : " اطْلُبُوا الحَوَائِجَ عِنْدَ حِسَان الوُجوهِ " وقال صلَّى الله عليه وسلّم " اسْتَعِينوا علَى نَجاحِ الحَوائجِ بالكِتْمَانِ لها " . ومما جاءَ في أَشعارِ الفُصحاءِ قول أَبي سَلَمَةَ المُحارِبِىّ :
ثَمَمْتُ حَوَائجِى وَوَذَأْتُ بِشْراً ... فَبِئْسَ مُعَرِّسُ الرَّكْبِ السِّغَابِ وقال الشّماخ :
تَقَطَّعُ بَيْنَنَا الحَاجَاتُ إِلاَّ ... حَوَائِجَ يَعْتَسفْنَ مَعَ الجَرِئِ وقال الأَعشى :
النَّاسُ حَوْلَ قِبَابِهِ ... أَهْلُ الحَوائجِ والمَسَائِلْ وقال الفَرزدق :
وَلِى بِبِلاد السِّنْدِ عِنْدَ أَمِيرِهَا ... حَوائجٌ جَمَّاتٌ وعِنْدِي ثَوَابُهَا وقال هِمْيَانُ بنُ قُحَافَةَ :
" حَتَّى إِذَا ما قَضَتِ الحَوَائِجَا
" وَملأَتْ حُلاَّبُها الخَلاَنِجَا قال ابنُ بَرِّىّ : وكنت قد سُئِلت عن قَوْلِ الشيخِ الرَّئيسِ أَبي محمد القَاسِمِ بن علىٍّ الحَرِيرِىّ في كتابِه دُرَّة الغَوّاص : إِن لَفظةَ حَوَائجَ ممّا توهّمَ في استعمالِها الخَوَاصّ وقال الحَريرىُّ : لم أَسمع شاهداً على تَصحيح لفظةِ حَوائجَ إِلاَّ بيتاً واحداً لبدِيع الزّمانِ وقد غَلِطَ فيه وهو قوله :
فَسِيَّانِ بَيْتُ العَنْكَبُوتِ وجَوْسَقٌ ... رَفِيعٌ إِذا لمْ تُقْضَ فِيه الحَوَائجُ فأَكثرْتُ الاستشهادَ بشعْرِ العَربِ والحَدِيث وقد أَنشدَ أَبو عمرِو بنُ العلاءِ أَيضاً :
صَرِيعَىْ مُدَامٍ مَا يُفَرِّقُ بَيْنَنَا ... حوَائجُ مِنْ إِلْقَاحِ مَالٍ ولا نَخْلِ وأَنشد ابن الأَعرابيّ أَيضاً :
مَنْ عَفَّ خَفَّ عَلَى الوُجوهِ لِقَاؤُه ... وأَخُو الحَوائجِ وَجْهُهُ مَبذُولُ وأَنشد ابنُ خَالَوَيه :
" خَلِيلِيَّ إِنْ قَامَ الهَوَى فَاقْعَدَا بِهِلَعَنَّا نُقَضِّى مِنْ حَوائِجِنا رَمَّا
قال : وممّا يَزِيد ذلك إِيضاحاً مَا قاله العُلماءُ قال الخليلُ في العين في فصل راح : يقال : يَوْمٌ رَاحٌ " وكَبْش ضافٌ عَلَى التخفيفِ مِن رائح " وضائفٍ " بِطرْح الهمزةِ وكما خَفَّفُوا الحَاجَةَ من الحائِجةِ أَلاَ تَرَاهم جَمعوهَا على حَوائِجَ فأَثبَت صِحَّةَ حَوَائج وأَنها من كلامِ العَربِ وأَن حَاجَةً مَحْذُوفَةٌ من حائجةٍ وإن كان لمْ يُنْطَق بها عِنْدَهم قال : وكذلك ذَكَرَها عُثْمَانُ بنُ جِنّى في كتابه اللّمع وحكى المُهَلَّبِيّ عن ابن دُرَيْد أَنه قال : حاجَةٌ وحائِجةٌ وكذلك حكى عن أَبي عَمْرِو بنِ العَلاءِ أَنه يُقَال : في نَفْسِى حَاجةٌ وحائِجةٌ وحَوْجَاءُ والجمع حَاجَاتٌ وحَوَائِجُ وحَاجٌ وحِوَجٌ وذَكَر ابنُ السّكّيت في كتابِه الأَلفاظ : باب الحَوائِج يقال في جمعِ حَاجَةٍ حَاجَات وحاجٌ وحِوَجٌ وحَوَائِجُ . وقال سيبويه في كتابه فيما جَاءَ فيه تَفَعَّلَ واستفعلَ بمعنى : يقال : تَنَجَّزَ فلانٌ حَوَائجهُ واستَنْجَزَ حَوائجَهُ . وذهب قومٌ مِن أَهلِ اللُّغَةِ إِلى أَن حَوائجَ يَجوزُ أَن يكونَ جَمْعَ حَوْجاءَ وقِيَاسُهَا حَوَاج مثلُ صَحارٍ ثم قُدِّمت الياءُ على الجيمِ فصارَ حَوائِجَ والمَقْلُوبُ في كلامِ العَرَبِ كثيرٌ والعربُ تقول : بُدَاءَاتُ حَوَائجِكَ في كَثِيرٍ مِن كلامِهم وكثيراً ما يقول ابنُ السِّكّيت : إِنهم كانوا يَقْضُون حَوائِجَهم في البَسَاتِينِ والرَّاحَاتِ وإِنما غَلَّطَ الأَصمعيَّ في هذه اللَّفْظَةِ كما حُكِىَ عنه حتّى جَعَلَهَا مُوَلَّدَة كَوْنُها خَارِجَةً عن القياسِ لأَنَّ ما كان عَلَى مِثْلِ الحَاجَةِ مِثْل غَارَةٍ وحَارَةٍ لا يُجمْعَ على غَوَائِرَ وحَوَائِرَ فقطع بِذلك على أَنّهَا مُوَلَّدةٌ غيرُ فَصِيحَة على أَنه قد حَكَى الرَّقَاشِىُّ والسَّجِسْتَانيُّ عن عبد الرَّحمن عن الأَصمعيّ أَنه رَجَعَ عن هذا القَوْل وإِنما هو شَىءٌ كانَ عَرَضَ له من غير بَحْثٍ ولا نَظَرٍ قال : وهذا الأَشْبهُ بهِ لأَن مِثلَه لا يَجْهَلُ ذلك إِذْ كَانَ مَوْجُوداً في كلامِ النبيّ صلَّى الله عليه وسلّم وكلامِ العربِ الفُصْحَاءِ وكأَنّ الحَرِيرىّ لم يَمُرَّ به إِلاَّ القَولُ الأَوّلُ عن الأَصمعيّ دونَ الثاني واللهُ أَعلم . انتهى من لسان العرب وقد أَخذَه شيخُنَا بعينه في الشرح . " والحَاجُ : شَوْكٌ " أَورَدَهُ الجَوْهرىّ هنا وتَبعه المصنّف وأَورده ابنُ منظورٍ وغيرُه في ح ي ج كما سيأْتي بيانُه هناك . " وحَوَّجَ به عن الطَّرِيق تَحْوِيجاً : عَوَّجَ " كأَنّ الحاءَ لُغَةٌ في العين . يقال " ما فِي صَدْرِى حَوْجَاءُ ولا لوْجاءُ " و " لا مِرْيَةٌ ولا شَكٌّ " بمعنىً واحِدٍ عن ثعلب ويقال : ليس في أَمْرِك حُوَيْجَاءُ ولا لُوَيْجَاءُ ولا رُوَيْغَة . عن اللِّحْيانيّ : " مالِي فيه حَوْجَاءُ ولا لَوْجَاءُ ولا حُوَيْجَاءُ ولا لُوَيْجَاءُ أَي حاجَةٌ " وما بَقِىَ في صدرِه حَوْجَاءُ ولا لَوْجَاءُ إِلاَّ قَضَاهَا قال قَيْسُ بن رِفَاعَةَ :
مَنْ كَانَ فِي نَفْسِهِ حَوْجَاءُ يَطْلُبُها ... عِنْدِي فإِني لَهُ رَهْنٌ بِإِصْحارِ يقال : " كَلَّمْتُه فمَا رَدَّ " عَلَىَّ " حَوْجَاءَ ولا لَوْجَاءَ أَي " مارَدَّ عَلَىَّ " كَلِمةً قَبِيحةً ولا حَسَنَةً " وهذا كقولهم : فما رَدَّ علَىَّ سَوْدَاءَ ولا بَيْضَاءَ . يقال : " خُذْ حُوَيْجَاءَ من الأَرْضِ أَي طَرِيقاً مُخَالِفاً مُلْتَوِياً " . " وحَوَّجْتُ لَهُ " تَحوِيحاً " : تَرَكْتُ طَرِيقى فِي هَواهُ " . " واحْتَاجَ إِليه : " افْتَقَرَ و " : انْعَاجَ " " وذُو الحَاجَتَيْنِ " لَقَبُ " مُحَمَّد بن إِبراهِيَمِ بنِ مُنْقِذٍ " وهو " أَوَّلُ مَنْ بَايَعَ " أَبا العَبَّاسِ عبدَ الله العَبّاسيَّ " السَّفَّاحَ " وهو أَوَّلُ العَبَّاسِيَّينَ
ومما يستدرك عليه : حاجَةٌ حائِجَةٌ على المُبَالغةِ وقالوا : حَاجَةٌ حَوْجَاءُ . والمُحْوِجُ : المُعْدِمُ من قَوْمٍ مَحَاوِيجَ . قال ابنُ سِيدَه : وعندي أَن مَحَاوِيجَ إِنما هو جمعُ مِحْوَاجٍ إِن كان قِيلَ وإِلاّ فلا وَجْهَ للواو . وأَحْوَجَه إِلى غيره . وأَحْوَجَ - أَيضاً - : احتاجَ . وفي الحديث " قال له رجلٌ : يا رَسُولَ اللهِ ما تَرَكْتُ مِن حاجَةٍ ولا دَاجَةٍ إِلاّ أَتَيْتُ " أَي ما تَرَكْتُ شيئاً من المعاصي ودَعتْنِي إِليه نَفْسي إِلاّ وقد رَكِبْتُه . ودَاجَةٌ إِتباعٌ لحاجَة والأَلفُ فيها مُنْقَلِبَةٌ عن الواو . وحكَى الفارِسيُّ عن ابن دريد : حُجْ حُجَيَّاكَ . قال : كأَنَّه مقلوبُ موضعِ اللامِ إِلى العَيْنِ . قال شيخنا : وبَقىَ عليه وعلى الجَوْهرىّ التنّبيهُ عَلى أَنّ أَحْوَجَ وأَحْوَجْتُه على خِلاف القِيَاس في وروده غير معتلٍّ نَظير :
" صَدَدْتِ فَأَطْوَلْتِ الصُّدُودَ . البيت وكان القياس الإِعلال كأَطاعَ وأَقامَ ففيه أَنه وَردَ من باب فَعلَ وأَفعَل بمعنىً وأَنه استُعْمِلَ صحيحاً وقياسُه الإِعلال

##### Türkçe

**حوج**
**حَاجَ - يَحُوْجُ - حَاجَة**
**حَاجَ - يَحُوْجُ** + bir varlık + bir şeyi: ona ihtiyaç duyar: onu ister ve talep eder ve onu elde etmeyi ister: kendisinde, bir şeyi elde etmeye yönelik bir istek duyar; kendisinde eksik olan bir şey veya iş sebebiyle, bunu karşılamak için bir fiil yapmaya sevk eden (bir istek) hisseder.
**حَاجَة**: “فـَعـْلة” vezni üzere, **حَاجَ - يَحُوْجُ**’dan “bir defalık” için mef‘ûl mânasında fiil ismi: özel bir şey; kişi onun kendisinde eksik olduğunu hisseder ve onu elde etmeyi ister ve bunu karşılamak için onu çalışmaya sevk eder.
Bulur + göğsünde veya nefsinde + bir **حاجة** + bir işe veya şeye: nefsinde ve göğsünde, bir arzuyu yerine getirmeye veya eksik olanı elde etmeye yönelik bir sevk edici (dürtü) ve meyil hisseder.
﴿Yakub’un nefsinde bir **حاجة** dışında; onu yerine getirdi﴾
﴿Göğüslerinde, kendilerine verilen şeyden bir **حاجة** bulmazlar﴾
**قضى - يقضي** + bir varlık + bir **حاجة**: onun arzusunu yerine getirir ve muradına erişir.
**بلغ - يبلغ** + bir varlık + bir **حاجة** + bir şey veya bir varlık üzerinde: varlığın veya şeyin hesabına ve (onun) işi üzerinden elde eder ve arzusunu yerine getirir.
Ve lafız, “bir ihtiyacı elde etmeye yönelik arzu ve meyil hissi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**حاجَ - يَحُوْجُ**، **سَغِبَ - يَسْغَبُ** (**سَغَبَ - يَسْغُبُ**)، **جاع َ - يَجوْع**، **ظمِئَ - يَظْمَأُ**، **وَطَرَ - يَطِرُ**، **أرِبَ - يَأرَبُ**

**حاجة**
﴿Ve babalarının kendilerine emrettiği yerden girdiklerinde, Allah’tan (gelecek) hiçbir şeyden onları kurtaracak değildi; ancak Yakub’un nefsinde bir **حاجة** vardı; onu yerine getirdi. Ve şüphesiz o, kendisine öğrettiğimizden dolayı ilim sahibidir; fakat insanların çoğu bilmezler (68)﴾ Yusuf ﴿Ve sizin için onda menfaatler vardır; ve onun üzerinde göğüslerinizdeki bir **حاجة**’ye ulaşasınız diye; ve onun üzerinde ve gemiler üzerinde taşınırsınız (80)﴾ Gafir ﴿Ve onlardan önce yurdu ve imanı yurt edinmiş olanlar, kendilerine hicret edenleri severler; ve kendilerine verilen şeyden göğüslerinde bir **حاجة** bulmazlar; ve kendilerinde bir yoksunluk olsa bile, nefislerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerdir (9)﴾ Haşr

**مختار الصحاح**
● [**حوج**] ح و ج: **الحاجَة**’nin çoğulu **حَاجٌ** ve **حَاجَاتٌ** ve “عنب” vezninde **حِوَجٌ**; ve kıyasa aykırı olarak **حَوَائجُ**; sanki **حائجة**’yi çoğul yapmışlar; bunu Asmaî inkâr etti ve “o, sonradan türemedir” dedi. Ve “العرجاء” vezninde **الحَوْجَاءُ**: **الحاجة**. Ve adam da **حَاجَ** etti; yani **احْتَاجَ** etti; ve onun bâbı “قال”dır. Ve başkası onu **أَحْوَجَهُ** etti; ve **أَحْوَجَ** da “ihtiyaç duydu” mânasındadır.

**الراغب**
**حاج**
Bir şeye **الحاجة**: ona karşı fakirlik (muhtaçlık) ile birlikte onu sevmek; onun çoğulu: **حاج** ve **حاجات** ve **حوائج**. Ve **حاج يحوج**: ihtiyaç duydu. Yüce Allah dedi ki: }Yakub’un nefsinde bir **حاجة** dışında; onu yerine getirdi﴿[Yusuf/68]. Ve dedi ki:﴾kendilerine verilen şeyden bir **حاجة**{ [Haşr/9]. Ve **الحوجاء**: **الحاجة**. (Zemahşerî dedi ki: “Denir: benim yanımda onun için ne **حوجاء** vardır ne **لوجاء**.”) Ve denildi: **الحاج** dikenin bir türüdür.

**ملخص اللسان**
1. **حاجَ** adam **يَحُوجُ** ve **يَحِيجُ**; ve **الحَوْجُ**: talep.
2. Ve **حاجَ يَحوجُ حَوْجاً**: yani ihtiyaç duydu.
3. Ve onu başkasına **أَحْوَجَه** etti ve **أَحْوَجَ**: ihtiyaç duydu mânasındadır.
4. **الحاجَةُ** ve **الحائِجَةُ**: **المَأْرَبَةُ**.
5. Ve **الحُوجُ**: fakirlik; ve Allah onu **أَحْوَجَه** etti.
6. **تَحَوَّجَ** bir şeye: ona ihtiyaç duydu ve onu istedi.
7. “Bir **حاجَة**’den de bir **داجَة**’den de hiçbir şey bırakmadım, ancak yaptım”; yani nefsimin beni ona çağırdığı günahlardan hiçbir şeyi bırakmadım, ancak onu işledim.
8. “Ve onun üzerinde göğüslerinizde bir **حاجة**’ye ulaşasınız”: yani yolculukları.
9. Ve **تَحَوَّجَ**: **الحاجَة**’yi talep etti.
10. **التَحَوُّجُ**: ihtiyaç üstüne ihtiyaç talep etmek.
11. **المُحْوِجُ**: yoksul olan; **مَحاويجَ** kavminden.
12. **الحَوْجاءُ**: **الحاجة**.
13. İşte ne **حَوْجاء** vardır ne **لَوْجاء**: yani şüphe.
14. “Nefsimde Sa‘d’dan bir **حَوْجاء** bırakmam”: yani onda bir beraat (kurtuluş) gördüğüm hiçbir şeyi bırakmam, ancak onu yaparım.
15. “Nefsinde bir **حَوْجاء** olmasın”: yani ondan dolayı nefsinde bir şey olmasın.
16. Onunla konuştu da ona ne bir **حَوْجاء** ne bir **لَوْجاء** geri çevirdi; mânası: ona ne çirkin bir söz ne de güzel (bir söz) geri çevirdi.
17. **الحاجة**: azlığı ve nefisliği sebebiyle fiyatı olmayan bir boncuk.
18. “Sana **حَوْجاً**”: yani selamet.

**لسان العرب**
● - **حوج**: **الحاجَةُ** ve **الحائِجَةُ**: **المَأْرَبَةُ**; bilinen (şey). Yüce Allah’ın sözü: “Ve onun üzerinde göğüslerinizde bir **حاجة**’ye ulaşasınız”; Sa‘leb dedi ki: yani yolculukları. Ve **الحاجة**’nin çoğulu **حاجٌ** ve **حِوَجٌ**’dür. Şair dedi ki:
“Uzun zamandır beni arkadaşlarımdan alıkoydun,
ve **حِوَج**’den; onun giderilmesi benim şifamdandır.”
Ve o, **الحَوْجاءُ**’dır; ve **الحائِجَة**’nin çoğulu **حوائجُ**’dir. Ezherî dedi ki: **الحاجُ**, **الحاجَة**’nin çoğuludur; ve yine **الحوائج** ve **الحاجات** (da böyledir). Şemmer şöyle inşad etti:
“Ve uzaklık, ümit edenin ümidini kesendir,
ancak **الحاج**’in hazır bulunması (müstesna); kim **تَحَوَّجا** ettiyse.”
Şemmer dedi ki: der ki, sevdiğin uzak olunca ümit kesilir; ancak ihtiyacın için hazır bulunman, ona yakın olman (müstesna). Dedi ki: “ümit edenin ümidi” dedi, sonra istisna etti; dedi ki: ancak **الحاج**’in hazır bulunması; onu hazır bulundurması. Ve **الحاج**: **حاجة**’nin çoğuludur. Şair dedi ki:
“Bir **حاجَة**’yi başka sütlerle emziririm;
işte böyle **الحاج** sütlerle emzirilir.”
Ve **تَحَوَّجَ**: **الحاجَة**’yi talep etti. Ve Accâc dedi ki:
“Ancak **الحاج**’in hazır bulunması; kim **تَحَوَّجا** ettiyse.”
Ve **التَحَوُّجُ**: ihtiyaç üstüne ihtiyaç talep etmektir. Ve **التَحَوُّج**: **الحاجَة**’yi talep etmektir. Başkası (dedi ki): Arapların كلامında **الحاجَة**’nin aslı **حائجَةٌ**’dir; ondan **الياء**’yı sildiler; onu çoğul yaptıklarında sildiklerini ona geri döndürdüler ve “**حاجةٌ** ve **حوائجُ**” dediler; onların onu **حوائج** üzere çoğul yapmaları, ondan **الياء**’nın silinmiş olduğuna delalet etti. Ve **حاجةٌ حائجةٌ**: mübalağa üzere. Leys: **الحَوْجُ**, **الحاجَة**’dendir. Ve **التهذيب**’de: **الحِوَجُ**: **الحاجات**. Ve “**حاجةٌ حَوْجاءُ**” dediler.
İbn Sîde: “Sana **حُجْتُ**; **أَحُوجُ** **حَوْجاً** ve **حِجْتُ**”; sonuncusu Lihyânî’den. Ve Kümeyt b. Ma‘rûf el-Esedî’ye ait olarak inşad etti:
“Zengin oldum; bir istek anında sizi geri çevirmedim,
ve **حُجْتُ**; parmaklarla sizi yormadım.”
Dedi ki: “**حِجْتُ**” diye de rivayet edilir. Dedi ki: onu burada ancak, onun **الواو**’dan olmasından dolayı zikrettim; ve onu, “**حِجْتُ حَيْجاً**” demeleri sebebiyle **الياء**’da da zikredeceğiz. Ve **احْتَجْتُ** ve **أَحْوَجْتُ**: **كَحُجْتُ** gibidir. Lihyânî: **حاجَ** adam **يَحُوجُ** ve **يَحِيجُ**; ve ben **حُجْتُ** ve **حِجْتُ** ettim; yani **احْتَجْتُ** ettim.
Ve **الحَوْجُ**: talep. Ve **الحُوجُ**: fakirlik; ve Allah onu **أَحْوَجَه** etti. Ve **المُحْوِجُ**: yoksul olan; **مَحاويجَ** kavminden. İbn Sîde dedi ki: bence **مَحاويجَ** ancak **مِحْواجٍ**’ın çoğuludur; eğer söylenmişse; yoksa **الواو** için bir yön yoktur.
Ve **تَحَوَّجَ** bir şeye: ona ihtiyaç duydu ve onu istedi.
Başkası (dedi ki): **الحاجة**’nin çoğulu **حاجٌ** ve **حاجاتٌ** ve kıyasa aykırı olarak **حَوائِجُ**’dür; sanki **حائِجَةً**’yi çoğul yapmışlar. Asmaî onu inkâr ederdi ve “o, sonradan türemedir” derdi. Cevherî dedi ki: onu ancak kıyastan çıkışı sebebiyle inkâr etti; yoksa o, Arapların كلامında çoktur. Ve şu beyit okunur:
“İnsanın gündüzü daha uygundur; o vakit ki giderilir
onun **حَوائِجُ**’i, uzun geceden.”
…
Ve **الحَوْجاءُ**: **الحاجة**. Ve denir: göğsümde onunla ilgili ne **حوجاء** vardır ne **لَوْجاءُ**; ne şüphe ne tereddüt; tek mânada. Ve denir: senin işinde ne **حُوَيْجاءُ** vardır ne **لُوَيْجاءُ** ne **رُوَيْغَةٌ**; ve işte ne **حَوْجاء** vardır ne **لَوْجاء**: yani şüphe; Sa‘leb’den. Ve **حاجَ يَحوجُ حَوْجاً**: yani ihtiyaç duydu. Ve onu başkasına **أَحْوَجَه** etti ve **أَحْوَجَ** da: ihtiyaç duydu mânasındadır. Lihyânî: bende onunla ilgili ne **حَوْجاءُ** vardır ne **لوجاء** ne **حُوَيجاء** ne **لُوَيجاء**. Kays b. Rukâ‘a dedi ki:
“Kim nefsinde bir **حَوْجاء** bulundurur da onu isterse
benim yanımda; ben onun için **إِصْحار** ile rehinim.
Onun eğriliğini doğrulturum, eğer eğrilik sahibi ise,
tıpkı yontanın, **النَّبْعَة**’nin okunu doğrultması gibi.”
İbn Berrî: rivayette meşhur olan: “Onun eğriliğini doğrulturum…”dur.
…
Ve hadiste: Sa‘d b. Zurâre’yi dağladı ve dedi ki: “Nefsimde Sa‘d’dan bir **حَوْجاء** bırakmam.” **الحَوْجاءُ**: **الحاجة**; yani onda bir beraat gördüğüm hiçbir şeyi bırakmam, ancak onu yaparım. Ve o, aslında, giderilmesine ihtiyaç duyulan **الرِّيبَةُ**’dir. Bundan: Katâde’nin “حم” secdesi hakkında hadisi: “İkisinin sonuncusunda secde etmen, nefsinde bir **حَوْجاء** olmamasına daha layıktır”; yani ondan dolayı nefsinde bir şey olmasın. Bu, onun secde yerinin ihtilaflı olmasındandır: birinci ayetin sonunda mı yoksa ikinci ayetin sonunda mı? İkinciyi seçti; çünkü o daha ihtiyatlıdır.
Ve onunla konuştu da ona ne bir **حَوْجاء** ne bir **لَوْجاء** geri çevirdi; uzatılmıştır; mânası: ona ne çirkin bir söz ne de güzel (bir söz) geri çevirdi. Bu, onların “bana ne siyah ne beyaz geri çevirdi” sözleri gibidir; yani ne çirkin bir söz ne de güzel. Ve göğsünde ne bir **حوجاء** ne bir **لوجاء** kalmadı, ancak onu giderdi.
Ve **الحاجة**: azlığı ve nefisliği sebebiyle fiyatı olmayan bir boncuk. Hüzeylî dedi ki:
“Eşeğin hadımı gibi geldi; ne bir **عاجة** tatlandı,
ne de ondan bir **حاجَة** dövme üzerinde belirir.”
Ve hadiste: bir adam ona dedi ki: “Ey Allah’ın Resulü, bir **حاجَة**’den de bir **داجَة**’den de hiçbir şey bırakmadım, ancak yaptım”; yani nefsimin beni ona çağırdığı günahlardan hiçbir şeyi bırakmadım, ancak onu işledim. Ve **داجَةٌ**, **حاجة**’ye tâbidir; ve ondaki **الألف**, **الواو**’dan dönmüştür.
Ve tökezleyene denir: “**حَوْجاً لك**”: yani selamet.
Ve Fârisî, Ebû Zeyd’den nakletti: “**حُجْ حُجَيَّاكَ**”; dedi ki: sanki **اللاَّم**’ın yeri **العين**’e çevrilmiş (maklûb) gibidir.

**مقاييس اللغة:**
(**حوج**) **الحاء** ve **الواو** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da bir şeye mecbur kalmadır. O hâlde **الحاجة**: **الحاجات**’ın birisidir. Ve **الحَوْجاء**: **الحاجة**. Ve denir: adam **أحْوَجَ**: ihtiyaç duydu. Ve ayrıca denir: **حاجَ يَحُوج**([10]), ihtiyaç duydu mânasında. Dedi ki:
“Zengin oldum; bir istek anında sizi geri çevirmedim *** ve **حُجْتُ**; parmaklarla sizi yormadım”([11])
Ama **الحاجُ** ise, dikenin bir türüdür; ve o, asıldan şâzdır.

**القاموس المحيط:**
**الحَوْجُ**: selamet. “**حَوْجاً لَكَ**”: yani selamet; ve **الاحْتِيَاجُ**. Ve **حاجَ** ve **احْتَاجَ** ve **أحْوَجَ** (olur); ve “onu **أحْوَجْتُهُ**”.
Ve zamme ile: fakirlik. Ve **الحاجةُ**: müennes; **الحَوْجاءِ** gibi. Ve **تَحَوَّجَ**: onu talep etti. Çoğulu: **حاجٌ** ve **حاجاتٌ** ve “**حِوَجٌ**”; ve **حَوَائِجُ** kıyasî olmayan; yahut sonradan türeme; yahut sanki **حائِجَةً**’yi çoğul yapmışlar. Ve **الحاجُ**: diken. Ve onunla yoldan **حَوَّجَ** etti, **تَحْوِيجاً**: eğdi/büktü. Ve göğsümde ne **حَوْجاءُ** vardır ne **لَوْجَاءُ**: ne tereddüt ne şüphe. Ve bende onunla ilgili ne **حَوْجاءُ** vardır ne **لَوجاءُ**, ne **حُوَيْجَاءُ** ne **لُوَيْجَاءُ**: yani **حاجةٌ**. Ve onunla konuştum da ne bir **حَوْجاء** ne bir **لَوْجاء** geri çevirdi: yani ne çirkin bir kelime ne de güzel. Ve “yerden bir **حُوَيْجَاء** al”: yani muhalif, kıvrımlı bir yol. Ve “onun için **حَوَّجْتُ**”: onun hevasında yolumu terk ettim. Ve ona **احْتَاجَ** etti: eğrildi. Ve **ذُو الحاجَتَيْنِ**: Muhammed b. İbrahim b. Munkız’dır; **السَّفَّاح**’a ilk biat eden.
**حَاجَ يَحِيجُ**: **حاجَ يَحُوجُ** gibi. Ve yer **أحْيَجَتِ** ve **أحاجَتْ**: **الحاجَ**’ı, yani dikeni bitirdi. Ve onun küçültmesi **حُيَيْجٌ**’dir; o hâlde o, **يائِيٌّ**’dir.

**تاج العروس:**
ح - و - ج
“**الحَوْجُ**: selamet” ve tökezleyene denir: “**حَوْجاً لكَ** yani selamet.” **الحَوْجُ**: talep; ve “**الاحْتِياج**; ve **حاجَ** ve **احْتَاجَ** ve **أَحْوَجَ**.” Ve **المحكم**’de: “Sana **حُجْتُ**; **أَحُوج** **حَوْجاً** ve **حِجْتُ**”; sonuncusu Lihyânî’den. Ve Kümeyt b. Ma‘rûf el-Esedî’ye ait olarak inşad etti:
“Zengin oldum; bir istek anında sizi geri çevirmedim … ve **حُجْتُ**; parmaklarla sizi yormadım.”
Dedi ki: “**حِجْتُ**” diye de rivayet edilir. Dedi ki: onu burada ancak, onun **الواو**’dan olmasından dolayı zikrettim; ve onu **الياء**’da da zikredeceğiz. Ve **احْتَجْتُ** ve **أَحْوَجْتُ**: **كحُجْتُ** gibidir. Ve Lihyânî’den: **حاجَ** adam **يَحُوج** ve **يَحِيجُ**; ve ben **حُجْتُ** ve **حِجْتُ** ettim; yani **احْتَجْتُ** ettim.
**الحُوجُ** “zamme ile: fakirlik”tir; ve adam **حاجَ** etti ve **احْتَاجَ** ettiğinde fakirleşir. “Ve **الحَاجَةُ**” ve **الحائِجَةُ**: **المَأْرَبَةُ**; yani bilinen. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Onun üzerinde göğüslerinizde bir **حَاجَة**’ye ulaşasınız”; Sa‘leb dedi ki: yani yolculuklar. Ve şeyhimizden: denildi ki, **الحاجَة** hem bizzat muhtaçlık üzerine hem de muhtaç olunan şey üzerine إطلاق olunur.
…
“**كالحَوْجَاءِ**” fetha ve med ile. **تَحَوَّجَ**: onu talep etti; yani **الحاجَة**’yi, ihtiyaçtan sonra ihtiyaç olarak. Ve “çıktı, **يَتَحوَّجُ**”: geçiminden ihtiyaç duyduğu şeyi arar. Ve **اللسان**’da: **تَحَوَّجَ** bir şeye: ona ihtiyaç duydu ve onu istedi.
“Çoğulu: **حَاجٌ**.” Şair dedi ki:
“Bir **حَاجَة**’yi başka sütlerle emziririm … işte böyle **الحَاجُ** sütlerle emzirilir.”
Ve **التهذيب**’de: Şemmer inşad etti:
“Ve uzaklık, ümit edenin ümidini kesendir
ancak **الحَاجِ**’in hazır bulunması; kim **تَحَوَّجَا** ettiyse.”
…
Ve **الحاجَة** “**حَاجَاتٍ**” üzere selamet cem‘iyle; ve **حِوَجٍ** (kesr ile fetha) üzere çoğul yapılır; Sa‘leb söyledi. Şair dedi ki:
“Uzun zamandır beni arkadaşlarımdan alıkoydun … ve **حِوَجٍ**; onun giderilmesi benim şifamdandır.”
Ve “**حَوائجُ** kıyasî olmayan”dır; bu, çoğun görüşüdür. “Yahut sonradan türeme”dir; Asmaî onu inkâr ederdi ve “o, sonradan türemedir” derdi. Cevherî dedi ki: onu ancak kıyastan çıkışı sebebiyle inkâr etti; yoksa o, Arapların كلامında çoktur. Ve şu beyit okunur:
“İnsanın gündüzü daha uygundur; o vakit ki giderilir … onun **حَوَائجُ**’i, uzun geceden.”
“Yahut sanki **حَائِجَةً**’yi çoğul yapmışlar”; onunla konuşulmamıştır.
…
“Ve **الحَاجُ**: diken”dir.
Ve “onunla yoldan **حَوَّجَ** etti, **تَحْوِيجاً**: eğdi/büktü”; sanki **الحاء** **العين**’de bir lehçedir.
Ve denir: “Göğsümde ne **حَوْجَاءُ** vardır ne **لوْجاءُ**” ve “ne tereddüt ne şüphe”; tek mânada.
…
Ve denir: “Onunla konuştum da bana ne **حَوْجَاءَ** ne **لَوْجَاءَ** geri çevirdi”; yani “bana ne çirkin bir kelime ne de güzel (bir kelime) geri çevirdi.” Bu, onların “bana ne siyah ne beyaz geri çevirdi” sözleri gibidir.
Ve denir: “Yerden bir **حُوَيْجَاءَ** al”: yani muhalif, kıvrımlı bir yol.
Ve “onun için **حَوَّجْتُ**”: onun hevasında yolumu terk ettim.
Ve “ona **احْتَاجَ** etti”: fakirleşti; ve: eğrildi.
Ve “**ذُو الحَاجَتَيْنِ**”: “Muhammed b. İbrahim b. Munkız”ın lakabıdır; “**السَّفَّاح**” olan “Ebu’l-Abbas Abdullah el-Abbasî”ye ilk biat eden; o, Abbasîlerin ilki.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **حاجَةٌ حائِجَةٌ** mübalağa üzere. Ve “**حَاجَةٌ حَوْجَاءُ**” dediler. Ve **المُحْوِجُ**: yoksul olan; **مَحَاوِيجَ** kavminden. İbn Sîde dedi ki: bence **مَحَاوِيجَ** ancak **مِحْوَاجٍ**’ın çoğuludur; eğer söylenmişse; yoksa **الواو** için bir yön yoktur. Ve onu başkasına **أَحْوَجَه** etti. Ve **أَحْوَجَ** da: ihtiyaç duydu. Ve hadiste: “Bir adam ona dedi ki: ‘Ey Allah’ın Resulü, bir **حاجَة**’den de bir **دَاجَة**’den de hiçbir şey bırakmadım, ancak yaptım’”; yani nefsimin beni ona çağırdığı günahlardan hiçbir şeyi bırakmadım, ancak onu işledim. Ve **دَاجَةٌ**, **حاجَة**’ye tâbidir; ve ondaki **الألف**, **الواو**’dan dönmüştür. Ve Fârisî, İbn Düreyd’den nakletti: “**حُجْ حُجَيَّاكَ**”; dedi ki: sanki **اللام**’ın yeri **العين**’e çevrilmiş (maklûb) gibidir. Şeyhimiz dedi ki: ona ve Cevherî’ye, **أَحْوَجَ** ve “onu **أَحْوَجْتُه**”un kıyasa aykırı olarak, illetli olmaksızın gelmiş olduğuna dikkat çekmek kaldı; benzeri:
“**صَدَدْتِ فَأَطْوَلْتِ الصُّدُودَ** … beyit”
Kıyas, **أَطاعَ** ve **أَقامَ** gibi i‘lâl idi. Onda, onun **فَعلَ** ve **أَفعَل** bâbından aynı mânada geldiği ve sahih olarak استعمال edildiği; ve kıyasının i‘lâl olduğu (vardır).
