# حوج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حوج

الحوج: السلامة  ، ويقال للعاثر:  حوجا لك، أي سلامة  . الحوج: الطلب، و  الاحتياج وقد حاج واحتاج وأحوج  . وفي المحكم: حجت إليك أحوج حوجا، وحجت، الأخيرة عن اللحياني وأنشد للكميت بن معروف الأسدي:
  غنيت فلم أرددكم عند بغـية                      وحجت فلم أكددكم بالأصابع قال: ويروى وحجت؛ وإنما ذكرتها هنا لأنها من الواو، وستذكر أيضا في الياء. واحتجت وأحوجت، كحجت. وعن اللحياني: حاج الرجل يحوج ويحيج، وقد حجت وحجت، أي احتجت. الحوج  بالضم: الفقر  ، وقد حاج الرجل، واحتاج، إذا افتقر.  والحاجة  والحائجة: المأربة أي معروفة. وقوله تعالى  لتبلغوا عليها حاجة في صدوركم  قال ثعلب: يعنى الأسفار. وعن شيخنا: وقيل: إن الحاجة تطلق على نفس الافتقار، وعلى الشىء الذي يفتقر إليه. وقال الشيخ أبو هلال العسكرى في فروقه: الحاجة: القصور عن المبلغ المطلوب، يقال: الثوب يحتاج إلى خرقة، والفقر خلاف الغنى والفرق بين النقص والحاجة: أن النقص سببها، والمحتاج يحتاج إلى نقصه، والنقص أعم منها؛ لاستعماله في المحتاج وغيره. ثم قال: قلت: وغيره فرق بأن الحاجة أعم من الفقر، وبعض بالعموم والخصوص والوجهى، وبه تبين عطف الحاجة على الفقر، هل هو تفسيري? أو عطف الأعم? أو ألاخص? أو غير ذلك? فتأمل. انتهى.
 قلت: صريح كلام شيخنا أن الحاجة معطوف على الفقر، وليس كذلك، بل قوله:  والحاجة  كلام مستقل مبتدأ، وخبره قوله: معروف، كما هو ظاهر، فلا يحتاج إلى ما ذكر من الوجوه.  كالحوجاء  ، بالفتح والمد. قد تحوج  إذا  طلبها  أي الحاجة بعد الحاجة. وخرج يتحوج: يتطلب ما يحتاجه من معيشته. وفي اللسان: تحوج إلى الشىء: احتاج إليه وأراده.  ج: حاج  ، قال الشاعر:
  وأرضع حاجة بلبان أخرى                      كذاك الحاج ترضع باللبان وفي التهذيب: وأنشد شمر:
  والشحط قطاع رجاء من رجا
  إلا احتضار الحاج من تحوجا قال شمر: يقول: إذا بعد من تحب انقطع الرجاء إلا أن تكون حاضرا لحاجتك قريبا منها، قال: وقال  رجاء من رجا  ثم استثنى فقال: إلا احتضار الحاج أن يحضره تجمع الحاجة على  حاجات  جمع سلامة، وحوج  ، بكسر ففتح، قاله ثعلب، قال الشاعر:
  لقد طالما ثبطتني عن صحابتى                      وعن حوج قضاؤها من شفائيا  وحوائج غير قياسي  ، وهو رأى الأكثر  أو مولدة  ، وكان الأصمعي ينكره ويقول: هو مولد: قال الجوهري، وإنما أنكره بخروجه عن القياس، وإلا فهو في كثير من كلام العرب، وينشد:
  نهار المرء أمثل حين تقضى                      حوائجه من الليل الطـويل

   أو كأنهم جمعوا حائجة  ، ولم ينطق به قال ابن برى، كما زعمه النحويون، قال: وذكر بعضهم أنه سمع حائجة لغة في الحاجة، قال: وأما قوله: إنه مولد، فإنه خطأ منه، لأنه قد جاء ذلك في حديث سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وفي أشعار العرب الفصحاء. فمما جاء في الحديث، ما روى عن ابن عمر أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال  إن لله عبادا خلقهم لحوائج الناس، يفزع الناس إليهم في حوائجهم، أولئك الآمنون يوم القيامة  وفي الحديث أيضا أن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال:  اطلبوا الحوائج عند حسان الوجوه  وقال صلى الله عليه وسلم  استعينوا على نجاح الحوائج بالكتمان لها  . ومما جاء في أشعار الفصحاء قول أبي سلمة المحاربى:
  ثممت حوائجى ووذأت بشـرا                      فبئس معرس الركب السغاب وقال الشماخ:
  تقطع بيننا الحـاجـات إلا                      حوائج يعتسفن مع الجرئ وقال الأعشى:
  الـنـاس حـول قــبـــابـــه                      أهل الحوائج والمسائل وقال الفرزدق:
  ولى ببلاد السـنـد عـنـد أمـيرهـا                      حوائج جمات وعـنـدي ثـوابـهـا وقال هميان بن قحافة:
  حتى إذا ما قضت الحوائجا
  وملأت حلابها الخلانجا قال ابن برى: وكنت قد سئلت عن قول الشيخ الرئيس أبي محمد القاسم بن على الحريرى في كتابه درة الغواص: إن لفظة حوائج مما توهم في استعمالها الخواص، وقال الحريرى: لم أسمع شاهدا على تصحيح لفظة حوائج إلا بيتا واحدا لبديع الزمان، وقد غلط فيه، وهو قوله:
  فسيان بيت العنكبوت وجوسق                      رفيع إذا لم تقض فيه الحوائج فأكثرت الاستشهاد بشعر العرب والحديث، وقد أنشد أبو عمرو بن العلاء أيضا:
  صريعى مدام ما يفرق بيننـا                      حوائج من إلقاح مال ولا نخل وأنشد ابن الأعرابي أيضا:
  من عف خف على الوجوه لقاؤه                      وأخو الحوائج وجهه مـبـذول وأنشد ابن خالويه:
  خليلي إن قام الهوى فاقعدا بهلعنا نقضى من حوائجنا رما

  قال: ومما يزيد ذلك إيضاحا ما قاله العلماء، قال الخليل في العين في فصل راح: يقال: يوم راح  وكبش ضاف على التخفيف من رائح  وضائف  بطرح الهمزة وكما خففوا الحاجة من الحائجة، ألا تراهم جمعوها على حوائج، فأثبت صحة حوائج، وأنها من كلام العرب وأن حاجة محذوفة من حائجة، وإن كان لم ينطق بها عندهم، قال: وكذلك ذكرها عثمان بن جنى في كتابه اللمع، وحكى المهلبي عن ابن دريد أنه قال: حاجة وحائجة، وكذلك حكى عن أبي عمرو بن العلاء أنه يقال: في نفسى حاجة، وحائجة وحوجاء، والجمع حاجات وحوائج وحاج وحوج، وذكر ابن السكيت في كتابه الألفاظ: باب الحوائج، يقال في جمع حاجة حاجات وحاج وحوج وحوائج. وقال سيبويه في كتابه فيما جاء فيه تفعل واستفعل بمعنى: يقال: تنجز فلان حوائجه واستنجز حوائجه. وذهب قوم من أهل اللغة إلى أن حوائج يجوز أن يكون جمع حوجاء وقياسها حواج مثل صحار ثم قدمت الياء على الجيم فصار حوائج، والمقلوب في كلام العرب كثير والعرب تقول: بداءات حوائجك، في كثير من كلامهم، وكثيرا ما يقول ابن السكيت: إنهم كانوا يقضون حوائجهم في البساتين والراحات، وإنما غلط الأصمعي في هذه اللفظة كما حكى عنه، حتى جعلها مولدة، كونها خارجة عن القياس، لأن ما كان على مثل الحاجة مثل غارة وحارة، لا يجمع على غوائر وحوائر، فقطع بذلك على أنها مولدة غير فصيحة، على أنه قد حكى الرقاشى والسجستاني، عن عبد الرحمن عن الأصمعي أنه رجع عن هذا القول وإنما هو شىء كان عرض له من غير بحث ولا نظر، قال: وهذا الأشبه به، لأن مثله لا يجهل ذلك إذ كان موجودا في كلام النبي، صلى الله عليه وسلم، وكلام العرب الفصحاء، وكأن الحريرى لم يمر به إلا القول الأول عن الأصمعي دون الثاني، والله أعلم. انتهى من لسان العرب، وقد أخذه شيخنا بعينه في الشرح.  والحاج: شوك  ، أورده الجوهرى هنا، وتبعه المصنف، وأورده ابن منظور وغيره في ح ي ج، كما سيأتي بيانه هناك.  وحوج به عن الطريق تحويجا: عوج  ، كأن الحاء لغة في العين. يقال  ما في صدرى حوجاء ولا لوجاء  و  لا مرية ولا شك  ، بمعنى واحد، عن ثعلب، ويقال: ليس في أمرك حويجاء ولا لويجاء ولا رويغة. عن اللحياني:  مالي فيه حوجاء ولا لوجاء ولا حويجاء ولا لويجاء، أي حاجة  وما بقى في صدره حوجاء ولا لوجاء إلا قضاها، قال قيس بن رفاعة:
  من كان في نفسه حوجاء يطلبها                      عندي فإني له رهن بإصحـار يقال:  كلمته فما رد  على  حوجاء ولا لوجاء، أي  مارد على  كلمة قبيحة ولا حسنة  ، وهذا كقولهم: فما رد على سوداء ولا بيضاء. يقال:  خذ حويجاء من الأرض، أي طريقا مخالفا ملتويا  .  وحوجت له  تحويحا  : تركت طريقى في هواه  .  واحتاج إليه:  افتقر، و  : انعاج   وذو الحاجتين  لقب  محمد بن إبراهيم بن منقذ  ، وهو  أول من بايع  أبا العباس عبد الله العباسي  السفاح  ، وهو أول العباسيين.

  ومما يستدرك عليه: حاجة حائجة، على المبالغة، وقالوا: حاجة حوجاء. والمحوج: المعدم، من قوم محاويج. قال ابن سيده: وعندي أن محاويج إنما هو جمع محواج إن كان قيل، وإلا فلا وجه للواو. وأحوجه إلى غيره. وأحوج -أيضا-: احتاج. وفي الحديث  قال له رجل: يا رسول الله، ما تركت من حاجة ولا داجة إلا أتيت  أي ما تركت شيئا من المعاصي ودعتني إليه نفسي إلا وقد ركبته. وداجة إتباع لحاجة، والألف فيها منقلبة عن الواو. وحكى الفارسي عن ابن دريد: حج حجياك. قال: كأنه مقلوب موضع اللام إلى العين. قال شيخنا: وبقى عليه وعلى الجوهرى التنبيه على أن أحوج وأحوجته على خلاف القياس في وروده غير معتل، نظير:
  صددت فأطولت الصدود. البيت، وكان القياس الإعلال، كأطاع وأقام، ففيه أنه ورد من باب فعل وأفعل بمعنى، وأنه استعمل صحيحا وقياسه الإعلال.

### Türkçe

**الحوج**: selâmet; ve tökezleyene denir: “**حوجا لك**”, yani selâmet.

**الحوج**: talep; ve **الاحتياج**. Ve **حاج** ve **احتاج** ve **أحوج**.

Ve **المحكم**’de: “**حجت إليك أحوج حوجا**” ve “**حجت**”; sonuncusu **اللحياني**’dendir. Ve **الكميت بن معروف الأسدي**’nin şu beyti okunmuştur:
  Zengin oldum da sizi bir istek anında geri çevirmedim
  Ve **حجت** ettim de sizi parmaklarla yormadım
Dedi ki: “**وحجت**” diye de rivayet olunur; onu burada ancak **الواو**’dan olduğu için zikrettim; **الياء**’da da zikredilecektir. Ve **احتجت** ve **أحوجت**, **حجت** gibi. Ve **اللحياني**’den: Adam **حاج** eder; **يحوج** ve **يحيج**; ve **حجت** ve **حجت** olmuştur; yani **احتجت**.

**الحوج** (ضم ile): fakirlik; ve adam **حاج** etti ve **احتاج** etti, fakirleştiği zaman.

Ve **الحاجة** ve **الحائجة**: **المأربة** yani bilinen (şey).

Ve O’nun sözü (yüce): “**لتبلغوا عليها حاجة في صدوركم**”; **ثعلب** dedi ki: yani seferler.

Ve şeyhimizden: Ve denildi ki: **الحاجة** hem bizzat yoksunluğun kendisine, hem de kendisine muhtaç olunan şeye ıtlak olunur.

Ve şeyh **أبو هلال العسكرى** **فروقه**’unda dedi ki: **الحاجة**: istenen menzile ulaşmaktan âciz kalmadır; denir: elbise bir yamaya muhtaçtır; ve **الفقر** zenginliğin zıddıdır. Ve **النقص** ile **الحاجة** arasındaki fark: **النقص** onun sebebidir; ve muhtaç, noksanlığına muhtaç olur; ve **النقص** ondan daha geneldir; çünkü muhtaçta ve başkasında kullanılır. Sonra dedi: Dedim ki: ve başkası (ile) bir fark: **الحاجة** **الفقر**’dan daha geneldir; ve bazıları (bunu) umum–husus vechî (ilişkisi) ile (açıklar); bununla **الحاجة**’nin **الفقر** üzerine atfı açıklığa kavuşur: tefsirî midir? yoksa daha genel olanın atfı mı? yahut daha özel olanın mı? yahut başka bir şey mi? Öyleyse düşün. Bitti.

Dedim ki: şeyhimizin sözünün sarih olanı, **الحاجة**’nin **الفقر** üzerine ma‘tûf olduğudur; öyle değildir; bilakis “**والحاجة**” sözü müstakil bir kelâmdır, mübtedâdır; haberi de “**معروفة**” sözüdür, göründüğü üzere; o halde zikredilen vecihlere ihtiyaç yoktur.

**كالحوجاء**: فتح ve med ile. **تحوج** etti: onu talep ettiği zaman; yani ihtiyaç üstüne ihtiyaç.

Ve çıktı, **يتحوج**: geçiminden muhtaç olduğu şeyi talep eder.

Ve **اللسان**’da: “**تحوج إلى الشىء**”: ona **احتاج** etti ve onu istedi.

Çoğulu: **حاج**. Şair dedi ki:
  Bir **حاجة**’yi başka bir sütünle emzir
  İşte böyle, **الحاج** da sütlerle emzirir

Ve **التهذيب**’de: Ve **شمر** okudu:
  Ve uzak (olan) ümit keser, ümit edenin ümidini
  Ancak **الحاج**’ın hazır bulunması (müstesna), **تحوج** edenden
**شمر** dedi ki: der ki: sevdiğin uzaklaşınca ümit kesilir; ancak ihtiyacın için hazır bulunman, ona yakın olman (müstesna). Dedi ki: “**رجاء من رجا**” dedi, sonra istisna etti de dedi ki: “**إلا احتضار الحاج**” yani onu hazır bulundurması.

**الحاجة** “**حاجات**” üzerine cem‘ olunur; selâmet cemi‘idir. Ve **حوج** (kesre sonra fetha ile); bunu **ثعلب** söyledi. Şair dedi ki:
  Nice zamandır beni arkadaşlarımdan alıkoydun
  Ve şifamdan, yerine getirilmesi (gereken) **حوج**’lardan

Ve **حوائج** قياسî olmayan (bir çoğuldur); ve bu, çoğunluğun görüşüdür; yahut müvelleddir. **الأصمعي** onu inkâr ederdi ve derdi ki: o müvelleddir. **الجوهري** dedi ki: onu ancak قياس’tan çıkışı sebebiyle inkâr etti; yoksa o, Arapların sözünün çoğunda vardır. Ve şu okunur:
  Kişinin günü, **حوائجه** uzun geceden yerine getirildiği vakit daha düzgündür

Yahut sanki **حائجة**’yi cem‘ ettiler; onunla konuşulmamıştır, dedi **ابن برى**; nahivcilerin zannettiği gibi. Dedi ki: ve bazısı zikretti ki **حائجة**’yi, **الحاجة**’de bir lügat olarak işitmiştir. Dedi ki: “müvelleddir” sözüne gelince, bu ondan bir hatadır; çünkü bu, efendimiz Resûlullah’ın (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde ve fasih Arapların şiirlerinde gelmiştir.

Hadiste gelenlerden: **ابن عمر**’dan rivayet olunduğuna göre Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Allah’ın kulları vardır; onları insanların **حوائج**’i için yaratmıştır; insanlar **حوائجهم**’inde onlara sığınır; işte onlar kıyamet günü emniyette olanlardır.”

Ve hadiste de: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “**اطلبوا الحوائج عند حسان الوجوه**”. Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “**استعينوا على نجاح الحوائج بالكتمان لها**”.

Fasihlerin şiirlerinden gelenlerden: **أبي سلمة المحاربى**’nin sözü:
  **حوائجى**’mi tamamladım ve bir müjdeyi hızlandırdım
  Artık ne kötü konak, aç kafilenin konaklamasıdır

Ve **الشماخ** dedi ki:
  Aramızda **الحـاجـات** keser; ancak
  Cesurla birlikte zorla giden **حوائج** (müstesna)

Ve **الأعشى** dedi ki:
  İnsanlar onun kubbeleri çevresinde
  **أهل الحوائج** ve meseleler (sahipleri)dir

Ve **الفرزدق** dedi ki:
  Sind diyarında, emîrinin yanında benim
  Çokça **حوائج**’im var; ve sevapları bendedir

Ve **هميان بن قحافة** dedi ki:
  Nihayet **الحوائجا** yerine getirdiği vakit
  Ve sağım kaplarını **الخلانجا** ile doldurduğu vakit

**ابن برى** dedi ki: ve ben, şeyh reis **أبي محمد القاسم بن على الحريرى**’nin **درة الغواص** kitabında söylediği söz hakkında sorulmuştum: “**حوائج** lafzı, onu kullanmada havasın vehmettiği şeylerdendir.” Ve **الحريرى** dedi ki: “**حوائج** lafzının tashihine şahit olarak yalnız bir tek beyti işittim; o da **بديع الزمان**’ındır; onda da hata etmiştir.” O da onun sözü:
  Öyleyse örümcek evi ile yüksek köşk birdir
  İçinde **الحوائج** yerine getirilmezse

Böylece Arap şiiri ve hadis ile istişhadı çoğalttım. Ve **أبو عمرو بن العلاء** da okumuştur:
  Şarap düşkünü iki yaralıyız; aramızı ayırmaz
  Ne malın aşılanmasından, ne de hurmadan (doğan) **حوائج**

Ve **ابن الأعرابي** de okudu:
  İffetli olan, yüzlerde buluşması hafif olur
  **أخو الحوائج**’in yüzü ise saçılmıştır (herkese açıktır)

Ve **ابن خالويه** okudu:
  Ey iki dostum, heva kalkarsa onunla oturun
  Korkuyla, **حوائجنا**’dan bir atış (kadarını) yerine getiririz

Dedi: Ve bunu daha da açıklığa artıran şeylerden biri, âlimlerin söylediğidir; **الخليل** “**العين**”de **راح** faslında dedi: Denir: **يوم راح** ve **كبش ضاف**; hafifletme üzere **رائح**’ten ve **ضائف**’ten, hemzeyi atmakla. Ve nasıl ki **الحاجة**’yi **الحائجة**’den hafiflettiler; görmüyor musun, onu **حوائج** üzere cem ettiler; böylece **حوائج**’in sahihliğini, onun Arapların كلامı’ndan olduğunu ve **حاجة**’nin **حائجة**’den hazfedilmiş olduğunu ispat etti; her ne kadar onların yanında onunla telaffuz edilmemiş olsa da. Dedi: Ve yine onu **عثمان بن جنى** kitabı **اللمع**’da zikretti. Ve **المهلبي** **ابن دريد**’den hikâye etti ki o dedi: **حاجة** ve **حائجة**. Ve yine **أبي عمرو بن العلاء**’dan hikâye etti ki denir: “**في نفسى حاجة**”, ve **حائجة** ve **حوجاء**; cem‘i **حاجات** ve **حوائج** ve **حاج** ve **حوج**. Ve **ابن السكيت** kitabı **الألفاظ**’da zikretti: **باب الحوائج**: **حاجة**’nin cem‘inde denir: **حاجات** ve **حاج** ve **حوج** ve **حوائج**. Ve **سيبويه** kitabında, onda **تفعل** ve **استفعل** “mânâca” geldiği babda dedi: Denir: “**تنجز فلان حوائجه**” ve “**استنجز حوائجه**”. Ve ehl-i lugattan bir kavim, **حوائج**’in **حوجاء**’ın cem‘i olmasının câiz olduğuna gitti; onun kıyası **حواج**’dır, tıpkı **صحار** gibi; sonra **الياء** **الجيم** üzerine takdim edildi de **حوائج** oldu. Ve maklûb Arapların كلامı’nda çoktur. Ve Arap “**بداءات حوائجك**” der; onların كلامı’nda çokça. Ve **ابن السكيت** çoğu kez derdi: “Onlar **حوائج**’lerini bostanlarda ve rahatlıklarda giderirlerdi.” Ancak **الأصمعي** bu lafızda yanıldı—ondan hikâye edildiği üzere—ta onu مولَّد kıldı; kıyastan çıkmış olması sebebiyle. Çünkü **الحاجة** misali üzere olan şey—**غارة** ve **حارة** gibi—**غوائر** ve **حوائر** üzere cem‘ edilmez. Böylece onun مولَّد, fasih olmayan olduğuna hükmetti. Hâlbuki **الرقاشى** ve **السجستاني**, **عبد الرحمن**’dan, **الأصمعي**’den hikâye ettiler ki o bu sözden rücû etti; o ancak, araştırma ve nazar olmaksızın kendisine arız olan bir şeydi. Dedi: Ve bu ona daha çok benzer; çünkü onun gibisi bunu bilmezlik etmez; zira o, Nebî’nin—sallallahu aleyhi ve sellem—kelâmında ve fasih Arapların kelâmında mevcuttur. Sanki **الحريرى**’ye, **الأصمعي**’den ikinci değil de birinci sözden başkası uğramadı. Allah daha iyi bilir. **لسان العرب**’dan bitti; ve şeyhimiz onu şerhte aynen almıştır.

Ve **الحاج**: diken; **الجوهري** onu burada vârid kıldı, musannif de ona tâbi oldu; ve **ابن منظور** ve başkaları onu **ح ي ج**’de vârid kıldılar; orada beyanı geleceği üzere.

Ve “**حوج به عن الطريق تحويجا**”: eğrilik; sanki **الحاء** **العين**’de bir lugattır. Denir: “Göğsümde ne **حوجاء** vardır ne **لوجاء**” ve “ne şüphe ne şek”; tek mânâ ile, **ثعلب**’den. Ve denir: “Senin işinde ne **حويجاء** vardır ne **لويجاء** ne **رويغة**.” **اللحياني**’den: “Bende onda ne **حوجاء** vardır ne **لوجاء** ne **حويجاء** ne **لويجاء**”; yani **حاجة**. Ve onun göğsünde ne **حوجاء** kaldı ne **لوجاء**, ancak onu giderdi. **قيس بن رفاعة** dedi:

  “Kim ki nefsinde onu isteyen bir **حوجاء** varsa,
  bende, onun için ben **بإصحـار** ile rehinim.”

Denir: “Onunla konuştum da ne **حوجاء** üzerine ne **لوجاء** üzerine cevap verdi”; yani ne çirkin bir kelimeye ne güzel bir kelimeye cevap verici. Bu, onların “ne siyaha ne beyaza cevap verdi” sözleri gibidir. Denir: “Yerden bir **حويجاء** al”; yani muhalif, kıvrımlı bir yol.

Ve “**وحوجت له تحويحا**”: onun hevasında yolumu terk ettim.

Ve “**واحتاج إليه**”: fakir düştü; ve: **انعاج**. Ve **ذو الحاجتين**, **محمد بن إبراهيم بن منقذ**’in lakabıdır; o, **أبا العباس عبد الله العباسي السفاح**’a biat eden ilk kimsedir; o da Abbasîlerin ilkidir.

Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir: **حاجة حائجة**, mübalağa üzere. Ve dediler: **حاجة حوجاء**. Ve **المحوج**: yoksul; **محاويج** kavminden. **ابن سيده** dedi: Bana göre **محاويج** ancak—eğer denilmişse—**محواج**’ın cem‘idir; yoksa **الواو** için bir vech yoktur. Ve onu başkasına muhtaç kıldı: “**أحوجه إلى غيره**”. Ve **أحوج**—yine—: **احتاج** etti. Ve hadiste: Bir adam ona dedi: “Ya Resûlallah, ne bir **حاجة** bıraktım ne bir **داجة**; ancak geldim”; yani nefsimin beni kendisine çağırdığı masiyetlerden bir şeyi bırakmadım, ancak onu işledim. Ve **داجة**, **حاجة**’ye itbâdır; ondaki **الألف**, **الواو**’dan münkalibdir. Ve **الفارسي**, **ابن دريد**’den hikâye etti: “**حج حجياك**.” Dedi: Sanki **اللام**’ın mevkii **العين**’e maklûb edilmiştir. Şeyhimiz dedi: Ona ve **الجوهري**’ye, **أحوج** ve **أحوجته**’nin, gayr-i mu‘tel olarak vürûdunda kıyasa muhalif olduğuna tenbih kalmıştır; nazîri:

  “**صددت فأطولت الصدود**.” beyit.

Kıyas i‘lâl idi; **أطاع** ve **أقام** gibi. Onda şu vardır: O, **فعل** ve **أفعل** babından “mânâca” vârid olmuştur; ve sahih olarak استعمال edilmiştir, kıyası ise i‘lâldir.
