# حوذ (ح-و-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Havz omuz başlarının ön tarafı demektir

- Harfler: ح - و - ذ
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اسْتَحْوَذَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8E.md) | اسْتَفْعَلَ | Ablukaya aldı | 1 | 1 | [58:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/ayet/58:19.md) |
| [نَسْتَحْوِذْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%92%D9%88%D9%90%D8%B0%D9%92.md) | نَسْتَفْعِلْ | Ablukaya alırız | 1 | 1 | [4:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/ayet/4:141.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (32 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ربص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
2. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Huzme” demet demektir
3. [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Menua’, çıkılması zor, ulaşılması zor yer demektir
4. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dikili taş demektir
5. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Feth, kapının açılması demektir
6. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çadırın kurulduğu yer demektir
7. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
8. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
10. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beraber
11. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
12. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
13. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
14. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
15. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
16. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
17. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
18. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
19. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
20. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
21. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حوذ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî, Kur'an'da istif'âl kalıbında i'lâlsiz/özgün haliyle korunmuştur) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md), [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md), [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hayvanı arkasından ve yanlarından sararak baskıyla hızla sürmek, çevreleyip denetim altına almak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın iradesini ve çevresini kuşatarak onu kendi güdümüne ve yönlendirmesine mahkûm etme |
| Çekirdek Özet 3 | Zihinsel ve sosyal ablukanın bireyde irade kaybına ve sürüleşmeye yol açması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir galibiyet veya üstünlük sanarak, arkasından gelen sürekli güdümleme ve kuşatma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حو | Çevirme, bükme, içine alma ve toplama hareketidir; nitekim [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) çepeçevre kuşatmayı, [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) derleyip kendi alanına katmayı, [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) dönmeyi ve durum değiştirmeyi, [حوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%8A.md) büzüp toplamayı ifade eder. | ذ | Yayılma ve bükülme hareketine sivrilik, baskı ve yönlendirici bir keskinlik katarak kuşatılan varlığı hızla belirli bir hedefe doğru zorla sevk etme anlamı kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Bir alanı dışarıdan sınırlandırma, etrafını çevirme ve koruma veya tecrit altına alma hareketi. |
| و | Çengel, çadır kazığı | İki unsuru birbirine raptetme, sürekli bağlama ve ayrılmayı engelleme hareketi. |
| ذ | Kapı (ikiz harf د imgesinden türetme; z keskinliğiyle) | Bir geçiş hattını kontrol altına alma, yönü belirleme ve zorlayıcı geçit baskısı uygulama. |
| حوذ | Çitle çevirip bağlayarak yönlendirme | Bir varlığın etrafını kuşatıp kaçış yollarını kesmek, onu kendine bağlayarak baskı altında hızlı bir sevk ve idareye tabi tutmak. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaban eşeğinin dişilerini yanlarından ve arkalarından sıkıştırıp çevreleyerek şiddetle ve hızla sürmesi; devenin uyluklarının arka kısmını (hâzeyn) kontrol ederek gütmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında yaban eşeğinin dişilerini yanlarından toplayıp yönlendirmesini şu mısra ile tasvir eder: إذا اجتمعت وأحوذ جانبيها / وأوردها على عوج طوال |
| Erken Arapça kullanım | Recez şairi el-Accâc sürüyü toparlayıp şiddetle sevk etmeyi şöyle dile getirmiştir: يحوذهن وله حوذي |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça حوذ kökü, merkezi Sami dillerinde kuşatma, toparlama ve hızlıca sevk etme alanında uzmanlaşmış fonetik bir varyant görünümü arz eder. Kökün ilk iki konsonantı olan حو çekirdeği, Batı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) ortak olan ve dönme, bükülme, çember içine alma bildiren *ḥ-w-y / *ḥ-w-r dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede *ḥ-w-z kökü kavramak ve mülk edinmek anlamında gelişirken, Arapçada son seste yer alan ذ peltek sesi, kuşatıcı hamleye bir dürtme ve zorla sürme (sevk) tonu eklemiştir. Çöl ve bedevi hayatında sürü hayvanlarının dağılmasını engellemek için iki yandan ve arkadan kıstırılarak hızla yürütülmesi eylemi, kökün Arapçadaki en belirgin semantik özelleşmesidir. Diğer dillerde bağımsız bir *ḥ-w-ḏ köküne rastlanmaması, bu formun Arapça içinde gerçekleşen fonetik bir ayrışma ve daralma olduğunu düşündürmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) ve [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) ile sesdeş kök akrabalığı | ط ve ز harflerinin ذ ile yer değiştirmesi sonucu kuşatma kavramı sevk ve zorlama ile birleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *ḥāzāh (yakalamak, kavramak) ve Batı Sami *ḥwy | Çevirme ve kontrol altına alma semantik tabakası ortaktır, fakat sevk unsuru Arapçaya özgüdür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan ve güvenilir bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حوذ | Anlamlı | Kuşatıp sürmek | Bir varlığı çevreleyerek zorla belirli bir yöne sevk etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [حذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D9%88.md) | Anlamlı | Karşı karşıya koymak, hizalamak | Bir şeyin dengini ve karşılığını yapmak; ayakkabı uydurmak. | Hedef kökle ortak yönlendirme ve biçimlendirme payı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| وحذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [وذح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%AD.md) | Anlamlı | Bulaşmak, yapışmak | Koyunların yününe veya kuyruğuna bulaşan kurumuş pislik. | Yapışıp bırakmama yönüyle zayıf bir anlamsal çağrışım taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [ذحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AD%D9%88.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [ذوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AD.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حوذ | Merkez | Kuşatarak sevk etme | Bir varlığı çevreleyip iradesini kırarak zorla gütmek. | Kuşatma ile yönlendirici baskıyı tek eylemde birleştirir. |
| [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) | Komşu | Çevreleme ve koruma | Nesnenin etrafına duvar veya sınır çekerek muhafaza altına almak. | Koruma ve emniyet yönü baskındır; zorla gütme unsuru içermez. |
| [حوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2.md) | Komşu | Toplayıp mülkiyetine alma | Dağınık unsurları kendi egemenlik alanına çekip sahiplenmek. | Mülkiyet ve tasarruf merkezlidir; doğrudan hızlı sevk etmeyi vurgulamaz. |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Dizginleme ve denetleme | Gem vurarak başıboşluğu önlemek ve düzen altına almak. | Akli ve yasal bağlayıcılık esastır; fiziksel veya psikolojik abluka şart değildir. |
| [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) | Zıt | Serbest bırakma | Bağı çözmek, salıvermek ve hareket serbestisi tanımak. | Kuşatmanın ve zorlayıcı yönlendirmenin tamamen ortadan kalkmasıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حوذ | Kuşatıp sevk etmek | Etrafını sararak denetim altına alma ve iradesini yönlendirme. | Kesin |
| Latince | Obsidere, circumvenire | Kuşatmak, ablukaya almak | Kuşatma ve hareket alanını daraltma yönünü karşılar; gütme ve sevk nüansı zayıftır. | Güçlü |
| İngilizce | Encompass, dominate, corral | Çevrelemek, tahakküm kurmak, sürmek | "Corral" hayvanı sürüp çite kapatmayı, "dominate" ise boyunduruk altına almayı karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Einkreisen, beherrschen | Çember içine almak, hâkimiyeti altına almak | Mekânsal ve zihinsel kuşatmayı verir; sürekli arkadan dürtme anlamını eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Encercler, subjuguer | Etrafını sarmak, boyun eğdirmek | İradeyi teslim alma ve kuşatma yönünü karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اسْتَحْوَذَ | Şeytanın zihinsel ve ruhsal tahakkümü | Şeytanın münafıkları ve zayıf karakterleri çepeçevre kuşatarak Allah'ı anmayı unutturması ve kendi güdümüne alması bağlamı (el-Mücâdele [58:19](https://lisan.digital/tr/ayet/58:19.md)). |
| نَسْتَحْوِذْ | Sosyal ve siyasal abluka kurma iddiası | Münafıkların kâfirlere hitaben, müminlere karşı onların etrafını sarıp korudukları veya üstünlük kurma imkânına sahip oldukları iddiası (en-Nisâ [4:141](https://lisan.digital/tr/ayet/4:141.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın insan iradesi üzerindeki etkisi | Şeytanın insanı zorunlu olarak mı (cebr) günaha sevk ettiği, yoksa kuşatıcı vesvese ile iradeyi mi felç ettiği tartışması. | İnsanın iradesini tamamen yok etmeyen, fakat kaçış yollarını daraltan psikolojik tahakküm. |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan bir fıkıh terimi olarak kullanımı bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | İ'lâl kuralının terki ve semantik vurgu | İstif'âl kalıbında "istahâze" yerine "istahwaze" şeklinde asıl harfin korunmasının, kuşatmanın şiddetine ve katılığa delalet etmesi. | Anlamdaki sertlik, kuşatıcılık ve baskının lafzın yapısına yansıması. |
| Hadis | Namazın muhafazası | Hadiste geçen "namazı kuşatıp korumak" (hâze aleyhâ) ifadesinin namaz şartlarını eksiksiz derlemek anlamı. | Bir ibadeti zayi etmeden bütün rükünleriyle denetim altında tutma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve zihin alanı | Zihinsel abluka | İlahi hatırlatıcıları unutturma | Şeytani telkinlerin bireyin bilinç alanını tümüyle kapatarak onu hakikatten koparması. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve paradigma | Dogmatik kuşatma | Eleştirel düşünceyi engelleme | Düşünceyi tek bir kabule mahkûm edip sorgulama ve çıkış yollarını tıkama. | Güçlü |
| Siyasi | Güç ve egemenlik | Çevreleme ve hegemonya | Rakibi iradesizleştirme | Düşmanın veya tebaanın etrafını sararak onu belirli bir yöne gitmeye mecbur bırakma. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa düzeni | Tekel ve pazar ablukası | Alternatifleri yok etme | Üretici veya tüketicinin hareket alanını daraltarak alternatifsiz bir sevk mekanizması kurma. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekim alanı veya potansiyel kuyusu (kuvvet ablukası) | Bir parçacığın hareket serbestisini kaybederek kendisini çevreleyen dış alanın zorlayıcı vektörlerine kapılması ve alanın merkezine sürüklenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik sürüleşme ve grup baskısı | Bireyin alternatif bilgi kanallarının kapatılması sonucu grubun yönlendirici baskısına kapılarak bağımsız karar alma yetisini yitirmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca "galip gelmek" veya "üstünlük sağlamak" diyerek tek boyutlu bir askeri/fiziksel zafer gibi anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın çevresini bütünüyle kapatıp alternatiflerini yok ederek onu belirli bir sapkınlığa doğru sürü halinde sevk etme eylemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın insan üzerindeki etkisini sadece anlık bir kandırma sanmak; şeytanın asıl stratejisinin zihinsel ve sosyal bir abluka kurarak insanı güdümlemek olduğunu fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisi ve sosyolojisindeki "irade felci" ve "sürüleşme" olgusunu nasıl dinamik ve somut bir kuşatma metaforuyla anlattığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların ikili tutumlarını ve kâfirlerle kurdukları stratejik ilişkileri anlatan ayetler ile şeytanın partisi (hizbü'ş-şeytan) haline gelme sürecini işleyen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın sadece bireysel bir tercih olduğu zannını tashih eder; sapmanın çoğu zaman bireyin kuşatılması, alternatiflerinin tüketilip güdülmesiyle gerçekleştiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yaban eşeğinin dişilerini veya çobanın sürüyü yanlardan ve arkadan çevreleyerek zorlayıcı bir süratle hedefe sürmesi.
- Soyut anlam: Bir bilincin kaçış yollarını ve alternatiflerini daraltarak onu kendi iradesi dışındaki bir rotada yürümeye mecbur bırakan kuşatıcı tahakküm.
- Sistematik karşılık: Bireysel iradenin dışsal bir güç tarafından çevrelenmesi (abluka) sonucu serbest hareket yeteneğinin yönlendirici bir vektöre dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$A(t) = \left\{ x \in S \mid \partial \Omega(t) \cap x = \emptyset \land \frac{dx}{dt} = \vec{F}_{ext} \right\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ bireyin karar ve eylem uzayını, $\partial \Omega$ bireyin etrafını saran dış kuşatma ve abluka sınırını temsil eder. Sınırın kaçış noktası bırakmaması durumunda bireyin hareket yönü ve değişimi ($\frac{dx}{dt}$), kendi iç iradesinden değil tamamen üzerine binen dış yönlendirici kuvvet vektöründen ($\vec{F}_{ext}$) kaynaklanmaktadır; bu da kökün ifade ettiği ablukaya alıp sevk etme dinamiğidir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%B0/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/ayet/4:141.md) — نَسْتَحْوِذْ

الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا

Meal (IK): Onlar, hep sizi gözetleyip durular. Allah’tan size bir zafer gelince; sizinle beraber değil miydik? derler. Kafirlere zaferden bir pay düştüğü zaman da onlara; size üstünlük sağlayarak mü’minlerden korumadık mı? derler. Kıyamet günü aranızda hüküm vercek Allah’tır. Allah, mü’minlerin aleyhinde asla fırsat vermeyecektir.

### [Mücadele 58:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/ayet/58:19.md) — اسْتَحْوَذَ

اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Şeytan onlara baskın gelip Allah’ı anmayı unutturmuştur. İşte onlar, şeytanın taraftarlarıdır. İyi bilin ki; şeytanın taraftarları muhakkak hüsrana uğrayanların kendileridir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Havz omuz başlarının ön tarafı demektir.
Hayz (ha, zal), “Hayt (tı)” çeper demektir. “Tı” “zal”a dönüşmüş çevirmek, sarmak, kaplamak anlamları kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والذال و واي معهما
ح ذ و، ح و ذ، ح ذ ي، و ذ ح مستعملات.
حذو:
حَذَوْتُ له نَعْلاً، إذا قَطَعْتها على مثال. واحتذأته واحتذيت على مثاله، أي: اقتديت به. وحاذَيْتُه: صِرْت بحِذائه.
حوذ:
حاذ يَحُوذ حَوْذاً، أي حاط يَحُوط حَوْطا. والحاذ: شجرٌ عظام، الواحدة: حاذة.
واسْتَحْوَذَ عليه الشيطان، واستحاذ- لغة، أي: غلب عليه.
ورجلٌ أَحْوَذِيٌّ، وأَحْوَزِيٌّ، أي: نسيج وَحْدِهِ. وأَحْوَذَ ثوبه إليه: أي: ضمّه.
قال لبيد:
إذا آجتمعَتْ وأَحْوَذَ جانبيها		وأَوْرَدَها على عُوجٍ طِوالِ
حذي:
الحُذَيَّا: هديّة البشارة. وأَحْذَيْتُه: أعطيته.
وحَذيَ هذا الشيءُ اللسانَ يَحْذِيه إذا كان من لبنٍ قارصٍ، أو نبيذٍ يَقرص اللسان.
وذح:
الوَذَحُ: ما يتعلّق بأَصوافِ الغَنَم من البَعْر.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الذال** ve **واي** onlarla beraber

**ح ذ و**، **ح و ذ**، **ح ذ ي**، **و ذ ح** kullanımdadır.

**حذو**:
**حَذَوْتُ** ona bir **نَعْل** (ayakkabı tabanı) (yaptım); onu bir örnek üzere kestiğim zaman. Ve onu **احتذأته** ve onun örneği üzere **احتذيت**; yani: ona uyup onu örnek aldım. Ve onu **حاذَيْتُه**: onun hizasına geldim.

**حوذ**:
**حاذ** **يَحُوذ** **حَوْذاً**; yani **حاط** **يَحُوط** **حَوْطا** (kuşattı/korudu). Ve **الحاذ**: iri (ağaç)tır; teki: **حاذة**.

Şeytan ona karşı **اسْتَحْوَذَ** etti; ve **استحاذ** — bir lehçe (olarak); yani: ona galip geldi.

Ve bir adam **أَحْوَذِيٌّ**, ve **أَحْوَزِيٌّ**; yani: yalnız başına dokunmuş (kimse). Ve elbisesini kendine doğru **أَحْوَذَ** etti; yani: onu kendine topladı.

Lebîd dedi:
إذا آجتمعَتْ وأَحْوَذَ جانبيها		وأَوْرَدَها على عُوجٍ طِوالِ

**حذي**:
**الحُذَيَّا**: müjde hediyesi. Ve onu **أَحْذَيْتُه**: ona verdim.

Bu şey dili **حَذيَ** eder, onu **يَحْذِيه**; ekşi süt(ten) olduğu zaman, yahut dili sızlatan bir nebiz olduğu zaman.

**وذح**:
**الوَذَحُ**: koyunun yünlerine bağlı kalan dışkıdan olan şey.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَوْذُ: السَوْقُ السريعُ. تقول: حُذْتُ الإِبِلَ أَحوذُها حَوْذاً؛ وأَحْوَذْتُها مثلُه. والأَحْوَذيُّ: الخفيفُ في الشيء لحِذْقِهِ، عن أبي عمرو. وقال الشاعر يصف جناحَي قطاة:
على أَحْوذِيَّيْنِ اسْتَقَلّتْ عليهما
وقال الأصمعي: الأَحْوَذيُّ: المُشَمِّرُ في الأمورِ القاهرُ لها، الذي لا يَشِذّ عليه منها شيءٌ قال لبيدٌ يصف حماراً وأتاناً:
إذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جَانِبَيْها		وأَوْرَدَها على عوجٍ طِوالِ
 قال: يعني ضمَّها ولم يفُتْه منها شيءٌ. وعني بالعوج القوائِمَ. وحاذُ مَتْنِهِ وحالُ مَتْنِهِ واحدٌ، وهو موضعُ اللِبْدِ من ظهر الفرس. وفي الحديث: "مؤمنٌ خفيف الحاذِ"، أي خفيف الظهرِ. والحاذانِ: ما وقع عليه الذَنَبُ من أدبارِ الفخذين. والحاذُ: نبتٌ، واحدته حاذَةٌ. والحَوذانُ: نبتٌ نَوْرُهُ أصفرُ. واسْتَحْوَذَ عليه الشيطانُ، أي غلب. وقوله تعالى: "أملم نَسْتَحْوِذْ عليكُمْ" أي ألم نغلب على أموركم ونستولِ على مودَّتِكم.

##### Türkçe

**الحَوْذُ**: hızlı sevk etmektir. Dersin ki: **حُذْتُ الإِبِلَ أَحوذُها حَوْذاً**; ve **أَحْوَذْتُها** da onun gibidir. Ve **الأَحْوَذيُّ**: bir şeyde, maharetinden dolayı, hafif (çevik) olandır; Ebû Amr’dan. Şair, bir **قطاة**’nın iki kanadını vasfederek dedi ki:
على **أَحْوذِيَّيْنِ** اسْتَقَلّتْ عليهما

Ve el-Asmaî dedi ki: **الأَحْوَذيُّ**: işlerde sıvanmış (eteklerini toplamış), onlara galip olan; onlardan hiçbir şeyin kendisine kaçıp ayrılmadığı kimsedir. Lebîd, bir erkek eşeği ve bir dişi eşeği vasfederek dedi ki:
إذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جَانِبَيْها		وأَوْرَدَها على عوجٍ طِوالِ

Dedi ki: yani onları bir araya topladı ve onlardan hiçbir şey kendisinden kaçmadı. Ve **العوج** ile bacakları kastetti. Ve **حاذُ مَتْنِهِ** ile **حالُ مَتْنِهِ** birdir; ve o, atın sırtından **اللِبْدِ**’in bulunduğu yerdir. Ve hadiste: “**مؤمنٌ خفيف الحاذِ**”, yani sırtı hafif (olan). Ve **الحاذانِ**: kuyruğun, uylukların arka taraflarından üzerine düştüğü şeydir. Ve **الحاذُ**: bir bitkidir; onun teki **حاذَةٌ**’dir. Ve **الحَوذانُ**: çiçeği sarı olan bir bitkidir. Ve **اسْتَحْوَذَ عليه الشيطانُ**: yani galip geldi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أملم نَسْتَحْوِذْ عليكُمْ**” yani işleriniz üzerine galip gelmedik mi ve sevginize el koymadık mı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والواو وما معهما من الحروف في الثلاثي)
  (حوي) الحاء والواو وما بعده معتلٌّ أصل واحد، وهو الجمع يقال حوَيْتُ الشيءَ أحويه حَيَّاً([1])، إذا جمعتَه. والحَوِيَّة: الواحدةُ من الحوايا، وهي الأمعاء، وهي من الجمع. ويقولون للواحدة حاوياء. قال:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])  والحَوِيَّةُ: كساءٌ يحوَّى حولَ سَنام البعير ثم يُركَب. والحيُّ من أحياء العرب. والحِواء: البيت الواحد، وكلُّه من قياس الباب.
  (حوب) الحاء والواو والباء أصلٌ واحد يتشعّب إلى إثم، أو حاجة أو مَسكَنة، وكلها متقاربة. فالحُوبُ والحَوْب: الإثم. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2]، و﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. والحَوْبة: ما يَأثم الإنسانُ في عقوقه، كالأمِّ ونحوها. وفلان يتحوّب من كذا، أي يتأثم. وفي الحديث: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". ويقال التحوُّب التَّوجُّع. قال طُفيل:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])  ويقال: أَلْحَقَ [الله([5])] به الحَوْبة، وهي الحاجةُ والمَسْكنة.
  فإنْ قيل: فما قياس الحَوْباء، وهي النَّفس؟ قيل لـه: هي الأصلُ بعينه؛ لأنّ إشْفَاق([6]) الإنسان على نفسه أغلبُ وأكثر.
  فأما قولهم في زجر الإبل. حُوْبُِ، فقد قُلْنا إنّ هذه الأصوات والحكاياتِ ليست مأخوذةً من أصلٍ. وكلُّ ذي لسانٍ عربيٍّ فقد يمكنه اختراعُ مثل ذلك، ثم يكثُرُ على ألسنة الناس.
  فأمّا الحَوأب فهو مذكور في بابه([7]).
  (حوت) الحاء والواو والتاء أصلٌ صحيح منقاس، وهو من الاضطراب والرَّوَغان، فالحُوت العظيم من السّمَك، وهو مضطربٌ أبداً غير مستقرّ. والعرب تقول: حاوَتَنِي فلانٌ، إذا راوغَني. ويُنشَد هذا البيت:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])  (حوث) الحاء والواو والثاء قِيلٌ غيرُ مطَّردٍ ولا متفرّع. يقولون: إنّ الحَوْثَاءَ الكبدُ وما يليها. وينشدون:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  وجاريةٌ حَوْثاء: سمينة. قال:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  وتركهم حَوْثاً بَوْثاً. إذا فرَّقَهم. وكل هذا متقاربٌ في الضّعف والقِلّة، ويقولون اسْتَبَثْتُ الشيءَ واستَحثْتُه، إذا ضاع في ترابٍ فطلبتَه.
  (حوج) الحاء والواو والجيم أصلٌ واحد، وهو الاضطرار إلى الشيء، فالحاجة واحدة الحاجات. والحَوْجاء: الحاجة. ويقال أحْوَجَ الرّجُلُ: احتاجَ. ويقال أيضاً: حاجَ يَحُوج([10])، بمعنى احتاجَ. قال:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])  فأمَا الحاجُ فضربٌ من الشَّوك، وهو شاذٌّ عن الأصل.
   (حوذ) الحاء والواو والذال أصلٌ واحد، وهو من الخفّة والسُّرعة وانكماشٍ([12]) في الأمر. فالإحْواذ السَّير السريع. ويقال حاذَ الحمارُ أُتُنَه يحُوذها، إذا ساقَها بعُنْف. قال العجاج:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  والأحوذيُّ: الخفيف في الأمور، الذي حَذِقَ الأشياءَ وأتْقَنَها. وقالت عائشة في عمر: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". والأحوذِيّان: جناحا القطاة. قال:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  ومن الباب استحوَذَ عليه الشيطان، وذلك إذا غَلَبَه وساقَه إلى ما يريد من غَيِّه.
      ومن الشاذّ عن الباب أيضاً أنهم يقولون: هو خفيفُ الحاذِ. ويُنشِدون:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])  ومن الشاذّ عن الباب: الحاذُ، وهو شجرٌ.
  (حور) الحاء والواو والراء ثلاثة أصول: أحدها لون، والآخَر الرُّجوع، والثالث أن يدور الشيء دَوْراً.
  فأما الأول فالحَوَر: شدّةُ بياض العينِ في شدّةِ سوادِها. قال أبو عمرو: الحَوَر أن تسودَّ العين كُلُّها مثلََُ الظباء والبقر. وليس في بني آدمَ حَوَرٌ. قال وإنما قيل للنساء حُورُ العُيون، لأنهن شُبِّهن بالظِّباء والبقر قال الأصمعيّ: ما أدري ما الحَوَر في العين. ويقال حوّرت الثيابَ، أي بيّضْتُها، ويقال لأصحاب عيسى عليه السلامُ الحواريُّون؛ لأنهم كانوا يحوِّرون الثِّياب، أي يبيّضونها. هذا هو الأصل، ثم قيل لكلِّ ناصر حَوَاريٌّ. قال رسول الله صلى الله عليه وآله: "الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي". والحَوَاريّات: النِّساء البيض. قال:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])  والحُوَّارَى من الطَّعام: ما حُوِّر، أي بُيِّض. واحورَّ الشيءُ: ابيضّ، احوراراً. قال:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])  أي المبيَّضَة بالسَّنَام. وبعضُ العرب يسمِّي النَّجم الذي يقال لـه المشترِي "الأحورَ".
  ويمكن أن يحمل على هذا الأصل الحَوَرُ، وهو ما دُبِغ من الجلود بغير القَرَظ ويكون ليِّنا، ولعل ثَمَّ أيضاً لوناً. قال العجّاج:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])  يقول: هذا البازي يمزّق أوساطَ الطير، كأنه يَمْزِق بها حَوَراً، أي يُسرع في تمزيقها.
  وأمّا الرجوع، فيقال حارَ، إذا رجَع. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. والعرب تقول: "الباطلُ في حُورٍ" أيْ رَجْعٍ ونَقْصٍ، وكلُّ نقص ورجوع حُورٌ. قال:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  والحَوْر: مصدر حار حَوْراً رَجَع. ويقال: " [نعوذ بالله([20])] من الحَوْر بعد الكَوْر". وهو النُّقصان بعد الزيادة.
  ويقال: "حارَ بعد ما كارَ([21])". وتقول: كلَّمتُه فما رجَعَ إليّ حَوَاراً وحِوَاراً ومَحُورَةً وحَوِيراً.
  والأصل الثالث المِحْور: الخشبةُ التي تدور فيها المَحَالة. ويقال حَوّرْتُ الخُبْزَةَ تحويراً، إذا هيّأتها وأدَرْتَها لتضعَها في المَلَّة.
  ومما شذَّ عن الباب حُِوار الناقة، وهو ولدُها.
  (حوز) الحاء والواو والزاء أصلٌ واحد، وهو الجمع والتجمّع، يقال لكلِّ مَجْمَعٍ وناحيةٍ حَوْزٌ وحَوْزَة. وحَمَى فلانٌ الحَوْزَة، أي المَجْمع والناحية. وجعلته للمرأةُ مثلاً لما ينبغي أن تحمِيَه وتمنعَه، فقالت:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])  ويقال تَحوّزَت الحيةُ، إذا تلوّتْ. قال القُطامي:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])  وكلُّ مَن ضمَّ شيئاً إلى نفسه فقد حازَهُ حَوْزاً. ويقال لطبيعة الرجُل حَوْزٌ. والحُوزِيُّ من الناس: الذي يَنْحازُ عنهم ويعتزلهم. ويروى بيت العجّاج:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  وهو الحِمار يجمع أتُنَهُ ويسوقُها. والأحْوَزِيُّ من الرجال مثل الأحوذيّ والقياس واحد.
  (حوس) الحاء والواو والسين أصلٌ واحد: مخالطة الشيء ووطؤُه. يقال حُسْتُ الشيءَ حَوْساً. والتحوُّس، كالتردّد في الشيء، وهو أنْ يُقِيم مع إرادة السفَر، وذلك إذا عارضَه ما يشغلُه. قال:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  ويقال الأحْوسُ الدائم الركْض([26])، والجريءُ الذي* لا يهوله شيء. قال:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  وهو حوّاس بالليل.
  (حوش) الحاء والواو والشين كلمة واحدةٌ. الحُوش الوَحْش. يقال للوحشيِّ حُوشِيٌّ. وقال عمرُ في زهيرٍ: "كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه". قال القتبيّ: الإبل الحُوشيّة منسوبةٌ إلى الحُوش، وإنها فُحولُ نَعَم الجِنِّ، ضَرَبتْ في بعض الإبل فنُسِبتْ إليها. قال رؤبة:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  وأظنُّ أنَّ هذا من المقلوب، مثل جَذَبَ وجَبَذَ. وأصل الكلمة إن صَحّت فمن التجمُّع والجَمْع، يقال حُشْتُ الصّيدَ وأَحَشْتُه، إذا أخذْتَه من حَوَالِه([29]) وجمعتَه لتَصْرفه إلى الحِبالة. واحتَوَشَ القومُ فلاناً: جعَلُوه وَسْطهم. ويقال تَحَوَّشَ عنِّي القوم: تنحَّوا. وما ينحاش فلانٌ مِن شيءٍ، إذا لم يتجمَّعْ له؛ لقلّة اكتراثِه به. قال:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])  ويقال إنّ الحُوَاشَةَ الأمْرُ يكون فيه الإثمُ؛ وهو من الباب، لأن الإنسان يتجمَّع منه ويَنْحاش. وأنشد:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])  ويقال الحُواشَة الاستحياء؛ وهو من الأصل، لأن المستحيي يتجمَّع من الشيء. والحَوْشُ: أن يأكل الإنسانُ من جوانب الطعام حتى يَنْهَكه([32]). والحائِش: جماعة النَّخْل، ولا واحدَ له.
  (حوص) الحاء والواو والصاد كلمة واحدةٌ تدلُّ على ضِيق الشيء. فالحَوْص الخِياطة؛ حُصْت الثّوبَ حَوْصاً، وذَلك أن يُجمَع بين طرَفَيْ ما يُخاط. والحَوَصُ: ضِيقُ مُؤْخِر العينين في غَوْرها. ورجلٌ أحوص. ويقال بل الأحوص الضيِّق إحدى العَينَيْن.
  (حوض) الحاء والواو والضاد كلمةٌ واحدةٌ، وهو الهَزْم في الأرض. فالحَوْض حَوْض الماء. واستَحْوَضَ الماءَ: اتَّخَذ لنفسه حَوْضاً. والمُحَوَّض، كالحوض يُجعل للنخلة تشربُ منه. ويقال فلانٌ يُحوِّض حَوَاليْ فُلانة، إذا كان يهواها. ويقال للرّجل المهزوم الصَّدْرِ: حوض الحِمار؛ وهو سَبٌّ.
  (حوط) الحاء والواو والطاء كلمةٌ واحدة، وهو الشيء يُطِيفُ بالشيء. فالحَوْط مِن حاطَه حَوْطاً. والحِمار يَحُوط عانَتَه: يجمعُها. وحَوَّطت حائطاً. ويقال إنَّ الحُوَاطَةَ([33]) حَظِيرةٌ تتَّخذ للطعام. والحَوْطُ: شيءٌ مستدير تعلقهُ([34]) المرأةُ على جَبِينها، مِن فِضَّة.
   (حوق) الحاء والواو والقاف أصلٌ واحد يقْرُب من الذي قبلَه. فالحََُوق: ما استدارَ بالكَمَرة. والحَوْق: كَنْس البَيت. والمِحْوَقة: المِكْنَسة. والحُواقَة: الكُنَاسَة.
  (حوك) الحاء والواو والكاف، ضمُّ الشيء إلى الشيء. ومن ذلك حَوْك الثَّوْبِ والشّعر.
  (حول) الحاء والواو واللام أصلٌ واحد، وهو تحرُّكٌ في دَوْرٍ. فالحَوْل العام، وذلك أنه يَحُول، أي يدور. ويقال حالتِ الدّارُ وأحالَتْ وأحْوَلتْ: أتى عليها الحول. وأحْوَلْتُ أنا بالمكان وأحَلْتُ، أي أقمتُ به حَوْلاً. يقال حال الرجل في متنِ فرسه يَحُول حَوْلاً وحُؤُولاً، إذا وثَبَ عليه، وأحال أيضاً. وحال الشخصُ يَحُول، إذا تحرَّك، وكذلك كلُّ متحوِّلٍ عن حالة. ومنه قولهم استَحَلْتُ الشخصَ، أي نظرتُ هَلْ يتحرَّك. والحِيلَة والحَويلُ والمُحاوَلَة مِنْ طَريقٍ واحد، وهو القياسُ الذي ذكرناه؛ لأنه يدور حوالَيِ الشيء ليُدْرِكَه. قال الكميت:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])  ذات اسمَين: رَخمة؛ لأنها رخَمَةٌ وأَنُوق. تحمَّق وهي ذاتُ حِيلةٍ؛ لأنها تكون بأعالي الجبال، وتَقْطَع في أول القواطِع وترجعُ في أوَّلِ الرَّواجع وتحبُّ ولدها وتَحضُن بيضَها، ولا تمكِّن إلا زوجَها([36]). والحُوَلاء: ما يخرج من الولد؛ وهو مُطيفٌ.
  (حوم) الحاء والواو والميم* كلمةٌ واحدة تقرُب من الذي قبلها، وهو الدَّوْر بالشيء يقال حام الطائرُ حَوْلَ الشيءِ يحوم. والحَوْمَةُ: مُعظَم القتال، وذلك أنهم يُطِيف بَعضُهم بِبَعض. والحَوْم: القطيع الضَّخم من الإبل. والحَوْمانة: الأرض المستديرة، ويقال يُطيفُ بها رمل.
-------------------------------------------------ـ
([1]) يقال حواه حيا، وحواية كسحابة.
([2]) لجرير في ديوانه 83 واللسان (حوى). وانظر ما سيأتي في (فح).
([3]) قرأ الجمهور بضم الحاء، والحسن بفتحها.
([4]) ديوان طفيل 14 والمجمل واللسان (حوب).
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل: "اشتقاق" تحريف.
([7]) سيذكره في باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف.
([8]) أنشده في المجمل واللسان (حوت). والثوية، بفتح فكسر، ويقال أيضاً بالتصغير: موضع قريب من الكوفة.
([9]) قبله كما في اللسان (حوث): * إنا وجدنا لحمها طريا *
([10]) يقال حاج يحوج ويحيج.
([11]) للكميت بن معروف الأسدي، كما في اللسان. ويروى: "وحجت" بالكسر.
([12]) في الأصل: "والكماش".
([13]) ديوان العجاج 71. وأنشده في اللسان (حوذ) بدون نسبة.
([14]) البيت بتمامه كما في اللسان:
على أحوذيين استقلت عليهما *** فما هي إلا لمحة فتغيب([15]) هو كما قيل: "سيد القوم خادمهم". والبيت في اللسان (حوذ).
([16]) لأبي جلدة اليشكري، كما في اللسان والمؤتلف والمختلف للآمدي 79. وهو في الأخير برواية: "فقل لنساء المصر".
([17]) الرجز لأبي مهوش الأسدي، كما في اللسان. وترجمة أبي المهوش في الخزانة (3: 86). وورد: ترخيم وردة، وهي امرأته.
([18]) ديوان العجاج 17 واللسان (مزق، حور).
([19]) لسبيع بن الخطيم. وصدره كما في اللسان:
* واستعجلوا عن خفيف المضغ فازدردوا *
([20]) التكملة من المجمل واللسان.
([21]) في الأصل: "كان" تحريف، وإنما هي كار، بمعنى زاد.
([22]) البيت في اللسان (حوز، أيا).
([23]) يصف عجوزاً استضافها فجعلت تروغ عنه. ضفت الرجل: نزلت به ضيفا. والبيت في الديوان 52 واللسان (حوز، ضيف). ورواية الديوان:
فردت سلاماً كارها ثم أعرضت *** كما انحاشت الأفعى مخافة ضارب([24]) ديوان العجاج 71 واللسان (حوز). وقد سبق في مادة (حوذ).
([25]) صدر بيت للمتلمس (حوس). وعجزه: * فالدار قد كادت لعهدك تدرس *
([26]) في الأصل: "الدائم الركض والجري الركض". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([27]) البيت في المجمل واللسان (حوس).
([28]) ديوان رؤبة 78 والحيوان (1: 155/ 6: 218) واللسان (حوش).
([29]) يقال من حواله وحواليه، وحوله وحوليه.
([30]) لذي الرمة في ديوانه 454 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574).
([31]) روايته في اللسان (حوش):
غشيت حواشة وجهلت حقاً *** وآثرت الغواية غير راض([32]) في الأصل: "حتى ينكهه"، صوابه من المجمل.
([33]) في الأصل: "الحوصة"، صوابه من المجمل واللسان.
([34]) في الأصل: "تعلقها".
([35]) في الحيوان (7: 18) واللسان (حول): "كيسة الحويل".
([36]) انظر الحيوان (7: 19).
ـ

##### Türkçe

(حarf **الحاء** ve **الواو** ve onlarla birlikte olan harflerden üçlüde olanlar babı)
  (**حوي**) **الحاء** ve **الواو** ve ondan sonrası illetli; tek bir asıl(=kök)tır; o da toplamadır. Denir: **حوَيْتُ** şeyi **أحويه** **حَيَّاً**([1]), onu topladığın zaman. Ve **الحَوِيَّة**: **الحوايا**’dan bir tanedir; o da bağırsaklardır; ve o, toplamadan(=cem‘den)dir. Ve bir tanesine **حاوياء** derler. Dedi:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])  Ve **الحَوِيَّةُ**: devenin hörgücünün etrafına sarılıp sonra binilen bir örtüdür. Ve **الحيُّ** Arapların kabilelerinden bir kabiledir. Ve **الحِواء**: tek evdir; ve hepsi babın kıyasındandır.
  (**حوب**) **الحاء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; günaha yahut ihtiyaca yahut yoksulluğa dallanır; hepsi de birbirine yakındır. İşte **الحُوبُ** ve **الحَوْب**: günah. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2] ve ﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. Ve **الحَوْبة**: insanın ona karşı gelmesinde günaha girdiği şeydir; anne gibi ve benzeri. Ve falan kimse şundan **يتحوّب** eder; yani günaha girer. Hadiste: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". Ve denir: **التحوُّب** sızlanmadır. **طُفيل** dedi:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])  Ve denir: [**الله**([5])] ona **الحَوْبة**’yi ilhak etti; o da ihtiyaç ve yoksulluktur.
  Eğer denilirse: **الحَوْباء**’nın kıyası nedir; o da nefistir? Ona denir ki: o, aynen asıldır; çünkü insanın kendi nefsi üzerine **إشْفَاق**([6])ı daha galip ve daha çoktur.
  Develeri sürmede söyledikleri **حُوْبُِ** sözüne gelince: demiştik ki bu sesler ve taklitler bir asıldan alınmış değildir. Arap dili olan herkesin bunun benzerini icat etmesi mümkündür; sonra insanların dillerinde çoğalır.
  **الحَوأب**’e gelince, o kendi babında zikredilmiştir([7]).
  (**حوت**) **الحاء** ve **الواو** ve **التاء** sahih, kıyaslı bir asıldır; o da çalkantı ve kaçınmadandır. İşte **الحُوت** balıktan büyük olan(=büyük balık)tır; daima çalkantılıdır, yerleşik değildir. Ve Araplar der: falan kimse beni **حاوَتَنِي**, beni oyalayıp kaçındığı zaman. Ve şu beyit okunur:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])  (**حوث**) **الحاء** ve **الواو** ve **الثاء**: düzenli olmayan ve dallanmayan bir sözdür. Derler: **الحَوْثَاءَ** karaciğer ve ona bitişik olandır. Ve okurlar:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  Ve **جاريةٌ حَوْثاء**: şişmandır. Dedi:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  Ve onları **حَوْثاً بَوْثاً** bıraktı; onları dağıttığı zaman. Ve bütün bunlar zayıflık ve azlıkta birbirine yakındır. Ve derler: **اسْتَبَثْتُ** şeyi ve **استَحثْتُه**, bir toprakta kaybolduğu zaman onu aradım.
  (**حوج**) **الحاء** ve **الواو** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da şeye mecbur kalmadır. İşte **الحاجة** ihtiyaçların bir tanesidir. Ve **الحَوْجاء**: ihtiyaçtır. Ve denir: adam **أحْوَجَ**: ihtiyaç duydu. Ve ayrıca denir: **حاجَ يَحُوج**([10]), ihtiyaç duydu anlamında. Dedi:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])  **الحاجُ**’a gelince: o, diken türünden bir şeydir; asıldan şâzdır.
   (**حوذ**) **الحاء** ve **الواو** ve **الذال** tek bir asıldır; o da işte hafiflik, sürat ve işte **انكماشٍ**([12])tandır. İşte **الإحْواذ** hızlı yürüyüştür. Ve denir: eşek dişilerini **حاذَ**; onları **يحُوذها**, onları sertlikle sürdüğü zaman. **العجاج** dedi:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  Ve **الأحوذيُّ**: işlerde hafif olan; şeyleri becerip sağlam yapan kimsedir. Ve **عائشة** Ömer hakkında dedi: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". Ve **الأحوذِيّان**: katarın iki kanadıdır. Dedi:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  Ve babdan: şeytan ona **استحوَذَ** etti; bu, onu yendiği ve onu sapıklığından istediği şeye sevk ettiği zamandır.
      Ve babdan şâz olanlardan da: derler ki o **خفيفُ الحاذِ**’dır. Ve okurlar:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])  Ve babdan şâz olanlardan: **الحاذُ**; o bir ağaçtır.
  (**حور**) **الحاء** ve **الواو** ve **الراء** üç asıldır: birincisi renk, ikincisi dönüş, üçüncüsü de bir şeyin dönüp dolaşmasıdır.
  Birincisine gelince: **الحَوَر** gözün beyazlığının şiddeti içinde siyahlığının şiddetidir. **أبو عمرو** dedi: **الحَوَر** gözün tamamının ceylanlar ve sığırlar gibi simsiyah olmasıdır. Âdemoğullarında **حَوَرٌ** yoktur. Dedi: kadınlara **حُورُ العُيون** denmesi ancak onların ceylanlara ve sığırlara benzetilmesindendir. **الأصمعيّ** dedi: gözdeki **الحَوَر**’ın ne olduğunu bilmiyorum. Ve denir: elbiseleri **حوّرت**; yani onları beyazlattım. Ve İsa عليه السلام’un ashabına **الحواريُّون** denir; çünkü onlar elbiseleri **يحوِّرون** ederlerdi; yani onları beyazlatırlardı. Bu asıldır; sonra her yardımcıya **حَوَاريٌّ** denildi. Resûlullah صلى الله عليه وآله dedi: "الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي". Ve **الحَوَاريّات**: beyaz kadınlardır. Dedi:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])  Ve yemekten **الحُوَّارَى**: **حُوِّر** edilmiş olan; yani beyazlatılmış olandır. Ve şey **احورَّ** oldu: beyazladı; **احوراراً**. Dedi:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])  yani hörgüçle beyazlatılmış. Arapların bir kısmı, kendisine **المشترِي** denilen yıldıza "**الأحورَ**" adını verir.
  Bu asla **الحَوَرُ** da hamledilebilir; o, derilerden **القَرَظ** olmaksızın tabaklanmış ve yumuşak olan şeydir; belki orada da bir renk vardır. **العجّاج** dedi:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])  der ki: bu doğan kuşların orta yerlerini parçalar; sanki onunla **حَوَراً** parçalar; yani onları parçalamada sürat eder.
  Dönüşe gelince: **حارَ** denir; döndüğü zaman. Allah تعالى dedi: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. Ve Araplar der: "**الباطلُ في حُورٍ**" yani dönüş ve eksilmededir. Ve her eksilme ve dönüş **حُورٌ**dur. Dedi:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  Ve **الحَوْر**: **حار**’ın masdarıdır; **حَوْراً** döndü. Ve denir: " [**نعوذ بالله**([20])] **من الحَوْر بعد الكَوْر**". O, artıştan sonra eksilmedir.
  Ve denir: "**حارَ بعد ما كارَ**([21])". Ve dersin: onunla konuştum da bana **حَوَاراً** ve **حِوَاراً** ve **مَحُورَةً** ve **حَوِيراً** dönmedi.
  Üçüncü asıl: **المِحْور**; **المَحَالة**’nin içinde döndüğü ağaçtır. Ve denir: ekmeği **حَوّرْتُ**; **تحويراً**, onu hazırladığın ve onu döndürdüğün zaman; onu **المَلَّة** içine koyasın diye.
  Babdan şâz olanlardan: devenin **حُِوار**’ı; o da yavrusudur.
  (**حوز**) **الحاء** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da toplama ve toplanmadır. Her toplanma yerine ve her tarafa **حَوْزٌ** ve **حَوْزَة** denir. Ve falan kimse **الحَوْزَة**’yi korudu; yani toplanma yerini ve tarafı. Ve kadın onu, korunması ve engellenmesi gereken şeye misal yaptı; şöyle dedi:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])  Ve denir: yılan **تَحوّزَت**, kıvrıldığı zaman. **القُطامي** dedi:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])  Ve kim bir şeyi kendine kattıysa onu **حازَهُ**; **حَوْزاً**. Ve adamın tabiatına **حَوْزٌ** denir. İnsanlardan **الحُوزِيُّ**: onlardan ayrılıp kenara çekilen kimsedir. **العجّاج**’ın beyti rivayet edilir:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  O, dişilerini toplayıp süren eşektir. Erkeklerden **الأحْوَزِيُّ**, **الأحوذيّ** gibidir; kıyas birdir.
  (**حوس**) **الحاء** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıldır: bir şeye karışmak ve onu çiğnemek. Denir: şeyi **حُسْتُ**; **حَوْساً**. Ve **التحوُّس**, bir şeyde tereddüt etmek gibidir; o da yolculuk istemekle beraber ikamet etmesidir; bu, onu meşgul eden bir şey karşı çıktığı zamandır. Dedi:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  Ve denir: **الأحْوسُ** sürekli koşandır([26]); ve hiçbir şeyin onu korkutmadığı cesur kimsedir. Dedi:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  O, geceleyin **حوّاس**’tır.
  (**حوش**) **الحاء** ve **الواو** ve **الشين** tek bir kelimedir. **الحُوش**: vahşî(=yabanî)dir. Vahşî olana **حُوشِيٌّ** denir. Ve Ömer, Züheyr hakkında dedi: "كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه". **القتبيّ** dedi: **الإبل الحُوشيّة**, **الحُوش**’a nispetlidir; ve o, cinlerin davarlarının erkekleridir; bazı develere vurmuş(=çiftleşmiş) da onlara nispet edilmiştir. **رؤبة** dedi:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  Ve zannederim ki bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi, maklûbdandır. Kelimenin aslı—eğer sahihse—toplanma ve cem‘dendir. Denir: avı **حُشْتُ** ve onu **أَحَشْتُ**, onu çevresinden([29]) aldığın ve onu tuzağa sevk etmek için topladığın zaman. Ve kavim falanı **احتَوَشَ** etti: onu aralarına orta yaptı. Ve denir: kavim benden **تَحَوَّشَ** etti: uzaklaştılar. Ve falan kimse bir şeyden **ينحاش** etmez; ona toplanmazsa; ona az aldırdığı için. Dedi:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])  Ve denir: **الحُوَاشَةَ** içinde günah bulunan iştir; o babdandır; çünkü insan ondan toplanır ve **يَنْحاش** eder. Ve okudu:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])  Ve denir: **الحُواشَة** utanmadır; o da asıldandır; çünkü utanan kimse şeyden toplanır. Ve **الحَوْشُ**: insanın yemeğin kenarlarından yiyip onu tüketmesidir([32]). Ve **الحائِش**: hurma ağaçları topluluğudur; onun tekili yoktur.
  (**حوص**) **الحاء** ve **الواو** ve **الصاد** tek bir kelimedir; bir şeyin darlığına delalet eder. İşte **الحَوْص** dikiştir; elbiseyi **حُصْت**; **حَوْصاً**; bu, dikilen şeyin iki ucu arasında birleştirilmesidir. Ve **الحَوَصُ**: gözlerin çukurunda gözlerin arkasının darlığıdır. Ve adam **أحوص**tur. Ve denir: bilakis **الأحوص** iki gözden birinin dar olanıdır.
  (**حوض**) **الحاء** ve **الواو** ve **الضاد** tek bir kelimedir; o da yerde çukurluktur. İşte **الحَوْض** su havuzudur. Ve suyu **استَحْوَضَ** etti: kendisi için bir **حَوْضاً** edindi. Ve **المُحَوَّض**, hurma ağacı için ondan içsin diye yapılan havuz gibidir. Ve denir: falan kimse falancanın çevresinde **يُحوِّض** eder; ona meylettiği zaman. Ve göğsü çökmüş yenik adama **حوض الحِمار** denir; bu bir sövmedir.
  (**حوط**) **الحاء** ve **الواو** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o, bir şeyin bir şeyi kuşatmasıdır. İşte **الحَوْط** **حاطَه**’dan; **حَوْطاً**. Ve eşek dişilerini **يَحُوط** eder: onları toplar. Ve bir duvarı **حَوَّطت**. Ve denir: **الحُوَاطَةَ**([33]) yiyecek için yapılan bir ağıldır. Ve **الحَوْطُ**: kadının alnına astığı yuvarlak bir şeydir([34]); gümüştendir.
   (**حوق**) **الحاء** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıldır; bir öncekine yaklaşır. İşte **الحََُوق**: ay ile çevrelenip yuvarlak olan şeydir. Ve **الحَوْق**: evi süpürmektir. Ve **المِحْوَقة**: süpürgedir. Ve **الحُواقَة**: süprüntüdür.
  (**حوك**) **الحاء** ve **الواو** ve **الكاف**: bir şeyi bir şeye katmaktır. Bundan: elbisenin ve saçın **حَوْك**’u.
  (**حول**) **الحاء** ve **الواو** ve **اللام** tek bir asıldır; o, bir devir içinde harekettir. İşte **الحَوْل** yıl(=sene)dir; çünkü o **يَحُول** eder; yani döner. Ve denir: ev **حالتِ** ve **أحالَتْ** ve **أحْوَلتْ**: üzerinden yıl geçti. Ve ben mekânda **أحْوَلْتُ** ve **أحَلْتُ**: yani orada bir **حَوْلاً** ikamet ettim. Denir: adam atının sırtında **حال** eder; **يَحُول**; **حَوْلاً** ve **حُؤُولاً**, ona sıçradığı zaman; ve **أحال** da eder. Ve şahıs **حال** eder; **يَحُول**, hareket ettiği zaman; hâlinden değişen her şey de böyledir. Bundan: şahsı **استَحَلْتُ**; yani hareket eder mi diye baktım. Ve **الحِيلَة** ve **الحَويلُ** ve **المُحاوَلَة** tek bir yoldandır; o da zikrettiğimiz kıyastır; çünkü onu idrak etmek için şeyin çevresinde döner. **الكميت** dedi:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])  iki isimli: **رَخمة**’dir; çünkü o **رخَمَةٌ** ve **أَنُوق**tur. Aptallık eder, hâlbuki o **حِيلةٍ** sahibidir; çünkü o dağların yükseklerinde olur; ilk engellerde keser ve ilk dönüşlerde döner; yavrusunu sever ve yumurtasını kuluçkaya yatırır; ve ancak eşine imkân verir([36]). Ve **الحُوَلاء**: çocuktan çıkan şeydir; o da kuşatıcıdır.
  (**حوم**) **الحاء** ve **الواو** ve **الميم** tek bir kelimedir; bir öncekine yaklaşır; o da bir şeyin etrafında dönmektir. Denir: kuş şeyin etrafında **حام** etti; **حَوْلَ** şeyin; **يحوم**. Ve **الحَوْمَةُ**: savaşın en şiddetli yeridir; çünkü onların bazısı bazısına kuşatıcı olur. Ve **الحَوْم**: develerden büyük sürüdür. Ve **الحَوْمانة**: yuvarlak arazidir; ve denir: onun etrafını kum kuşatır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الحوذ: أن يتبع السائق حاذيي البعير، أي: أدبار فخذيه فيعنف في سوقه، يقال: حاذ الإبل يحوذها، أي: ساقها سوقا عنيفا، وقوله: ﴿استحوذ عليهم الشيطان﴾ [المجادلة/19]، استاقهم مستوليا عليهم، أو من قولهم: استحوذ العير على الأتان، أي: استولى على حاذيها، أي: جانبي ظهرها، ويقال استحاذ، وهو القياس، واستعارة ذلك كقولهم: اقتعده الشيطان وارتكبه، والأحوذي: الخفيف الحاذق بالشيء، من الحوذ أي: السوق.

##### Türkçe

- **الحوذ**: Sürücünün devenin **حاذيي**’sine, yani uyluklarının arkalarına tâbi olmasıdır; böylece onu sürmesinde sert davranır. Denir ki: **حاذ الإبل يحوذها**; yani: onu şiddetli bir sürüşle sürdü. Ve O’nun sözü: ﴿استحوذ عليهم الشيطان﴾ [المجادلة/19]; onları, üzerlerine musallat olup onlara galip gelerek sevk etti. Yahut onların sözünden: **استحوذ العير على الأتان**; yani: onun **حاذيها**’sına galip geldi; yani: sırtının iki yanına. Ve denir: **استحاذ**; ve o kıyastır. Ve bunun istiâresi, onların sözü gibi: **اقتعده الشيطان** ve **ارتكبه**. Ve **الأحوذي**: şeyde hafif, mahir olandır; **الحوذ**’dan, yani: sürüşten.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح و ذ
حاذ الإبل إلى الماء يحوذها‏:‏ ساقها وحاد أحوذي‏.‏
وبعير ضخم الحاذين وهما موقعا الذنب من الفخذين‏.‏
وزل عن حال الفرس وحاذه وهو موضع اللبد‏.‏
واستحوذ عليه‏:‏ غلبه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل خفيف الحاذ كما يقال‏:‏ خفيف الظهر استعير مـن حـاذ الفـرس‏.‏
وكذلـك خفيف الحال ستعار من حاله‏.‏
قال‏:‏ خفيـف الحاذ نسأل الفيافي وعبد للصحابة غير عبد ورجل أحوذي‏:‏ يسوق الأمور أحسن مساق لعلمه بها‏.‏

##### Türkçe

ح و ذ
**حاذ** develeri suya doğru **يحوذها**: onları sürdü; ve **حاد** **أحوذي**.
Ve iki **حاذ**ı iri olan bir deve; bunlar, kuyruğun uyluklardan olan iki yeridir.
Ve atın **حال**ından kaydı; ve onu **حاذ** etti; o, keçe (eyer altlığı) yeridir.
Ve **استحوذ عليه**: ona galip geldi.
Ve mecazdan: **حاذ**ı hafif bir adam; denildiği gibi: sırtı hafif; atın **حاذ**ından ödünç alınmıştır.
Ve aynı şekilde **حال**ı hafif; onun **حال**ından ödünç alınmıştır.
Dedi ki:
**خفيـف الحاذ** ıssız çölleri sorarız ve sahâbeye kul olan, kul olmayan; ve **رجل أحوذي**: işleri, onları bilmesi sebebiyle, en güzel sevk edişle sevk eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حاذَ يَحُوذَ حَوْذاً كحاط حَوْطاً، والحَوْذُ: الطَّلْقُ. والحَوْذُ والإِحْواذُ: السيرُ الشديد. وحاذ إِبله يحوذها حَوْذاً: ساقها سوقاً شديداً كحازها حوزاً؛ وروي هذا البيت:
يَحُوذُهُنَّ وَلَهُ حُوذيُّ
فسره ثعلب بأَن معنى قوله حوذي امتناع في نفسه؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف هذا إِلا ههنا، والمعروف:
يحوزهنّ وله حوزي
وفي حديث الصلاة: فمن فرّغ لها قلبه وحاذ عليها، فهو مؤمن أَي حافظ عليها، من حاذ الإِبل يحوذها إِذا حازها وجمعها ليسوقها. وطَرَدٌ أَحْوَذُ: سريع؛ قال بَخْدَجٌ:
لاقى النخيلاتُ حِناذاً مِحْنَذا
مني، وشلاًّ للأَعادي مِشْقَذا،
وطَرَداً طَرْدَ النعام أَحْوَذا
وأَحْوَذَ السيرَ: سار سيراً شديداً. والأَحْوَذِيُّ: السريع في كل ما أَخَذَ فيه، وأَصله في السفر. والحَوْذُ: السوق السريع، يقال: حُذْت الإِبل أَحُوذُها حَوْذاً وأَحْوَذْتها مثله. والأَحْوَذِيّ: الخفيف في الشيء بحذفه؛ عن أَبي عمرو، وقال يصف جناحي قطاة:
على أَحْوَذِيَّينِ اسْتَقَلّتْ عليهما،
فما هي إِلا لَمْحَة فَتَغيب
وقال آخر:
أَتَتْكَ عَبْسٌ تَحْمِل المَشِيَّا،
ماءٍ مِنَ الطّثرة أَحْوَذيَّا
يعني سريع الإِسهال. والأَحْوَذيّ: الذي يسير مسيرة عشر في ثلاث ليال؛ وأَنشد:
لَقَدْ أَكونُ على الحاجاتِ ذا لَبَثِ،
وأَحْوَذِيّاً إِذا انضمَّ الذّعالِيبُ
قال: انضمامها انطواء بدنها، وهي إِذا انضمت فهي أَسرع لها. قال: والذعاليب أَيضاً ذيول الثياب. ويقال: أَحْوَذَ ذاك إِذا جمعه وضمه؛ ومنه يقال: استحوذ على كذا إِذا حواه. وأَحْوَذ ثوبه: ضمه إِليه؛ قال لبيد يصف حماراً وأُتناً:
إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها
وأَوردَهَا على عُوجٍ طِوال
قال: يعني ضمها ولم يفته منها شيء، وعنى بالعُوج القوائم. وأَمر مَحُوذ: مضموم محكم كَمَحُوز، وجادَ ما أَحْوَذ قصيدتَه أَي أَحكمها. ويقال: أَحوذ الصانع القِدْح إِذا أَخفه؛ ومن هذا أُخِذَ الأَحْوذيّ المنكمش الحادّ الخفيف في أُموره؛ قال لبيد:
فهو كَقِدْحِ المَنِيح أَحْوَذَه الصَّا
نعُ، يَنْفِي عن مَتْنِه القُوَبَا
والأَحْوَذِيُّ: المشمر في الأُمور القاهر لها الذي لا يشذ عليه منها شيء.
والحَويذُ من الرجال: المشمر؛ قال عمران بن حَطَّان:
ثَقْفٌ حَويذٌ مُبِينُ الكَفِّ ناصِعُه،
لا طَائِشُ الكفّ وَقّاف ولا كَفِلُ
يريد بالكَفِلِ الكِفْلَ. والأَحْوَذِيّ: الذي يَغْلِب. واستَحْوَذ: غلب. وفي حديث عائشة تصف عمر، رضي الله عنهما: كان والله أَحْوَذيّاً نَسِيجَ وحْدِه. الأَحْوذِيّ: الحادّ المنكمش في أُموره الحسن لسياق الأُمور. وحاذه يَحُوذه حوذاً: غلبه. واستَحْوذ عليه الشيطان واستحاذ أَي غلب، جاء بالواو على أَصله، كما جاء اسْتَرْوحَ واستوصب، وهذا الباب كله يجوز أَن يُتَكَلَّم به على الأَصل. تقول العرب: اسْتَصاب واسْتَصْوَب واستَجاب واسْتَجْوب، وهو قياس مطرد عندهم. وقوله تعالى: أَلم نستحوذ عليكم؛ أَي أَلم نغلب على أُموركم ونستول على مودّتكم. وفي الحديث: ما من ثلاثة في قرية ولا بَدْوٍ لا تقام فيهم الصلاة إِلا وقد اسْتَحْوَذ عليهم الشيطان أَي استولى عليهم وحواهم إِليه؛ قال: وهذه اللفظة أَحد ما جاء على الأَصل من غير إِعلال خارِجَةً عن أَخواتها نحو استقال واستقام. قال ابن جني: امتنعوا من استعمال استحوذ معتلاًّ وإِن كان القياس داعياً إِلى ذلك مؤذناً به، لكن عارض فيه إِجماعهم على إِخراجه مصححاً ليكون ذلك على أُصول ما غُيّر من نحوه كاستقام واستعان. وقد فسر ثعلب قوله تعالى: استحوذ عليهم الشيطان، فقال: غلب على قلوبهم. وقال الله عز وجل، حكاية عن المنافقين يخاطبون به الكفار: أَلم نستَحْوذ عليكم ونَمْنَعْكم من المؤمنين؛ وقال أَبو إِسحق: معنى أَلم نستحوذ عليكم: أَلم نستول عليكم بالموالاة لكم. وحاذَ الحمارُ أُتُنَه إِذا استولى عليها وجمعها وكذلك حازها؛ وأَنشد: يَحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ
قال وقال النحويون: استحوذ خرج على أَصله، فمن قال حاذ يَحُوذ لم يقل إِلا استحاذ، ومن قال أَحْوذَ فأَخرجه على الأَصل قال استحوذ. والحاذُ: الحال؛ ومنه قوله في الحديث: أَغبط الناس المؤمنُ الخفيفُ الحاذِ أَي خفيف الظهر. والحاذانِ: ما وقع عليه الذنَب من أَدبار الفخذين، وقيل: خفيف الحال من المال؛ وأَصل الحاذِ طريقة المتن من الإِنسان؛ وفي الحديث: ليأْتين على الناس زمان يُغْبَط الرجل فيه لخفة الحاذِ كما يُغْبَطُ اليومَ أَبو العَشَرة؛ ضربه مثلاً لقلة المال والعيال. شمر: يقال كيف حالُك وحاذُك؟ ابن سيده: والحاذُ طريقة المتن، واللام أَعلى من الذال، يقال: حالَ مَتْنُه وحاذَ مَتْنُه، وهو موضع اللبد من ظهر الفرس. قال: والحاذان ما استقبلك من فخذي الدابة إِذا استدبرتها؛ قال: وتَلُفُّ حاذَيْها بذي خُصَل
رَيّانَ، مِثْلَ قَوادِمِ النَّسْر
قال: والحاذانِ لحمتانِ في ظاهر الفخذين تكونان في الإِنسان وغيره؛ قال: خَفِيفُ الحاذِ نَسّالُ الفَيافي،
وعَبْدٌ لِلصّحابَةِ غَيْرُ عَبْد
الرياشي قال: الحاذُ الذي يقع عليه الذنَب من الفخذين من ذا الجانب وذا الجانب؛ وأَنشد:
وتَلُفّ حاذَيْها بذي خُصَل
عَقِمَتْ، فَنِعْمَ بُنَيّةُ العُقْم
أَبو زيد: الحاذ ما وقع عليه الذنب من أَدبار الفخذين، وجمع الحاذ أَحْواذ. والحاذُ والحالُ معاً: ما وقع عليه اللبد من ظهر الفرس؛ وضرب النبي، صلى الله عليه وسلم، في قوله مؤمنٌ خَفِيفُ الحاذِ قلةَ اللحم، مثلاً لقلة ماله وقلة عياله كما يقال خفيف الظهر. ورجل خفيف الحاذ أَي قليل المال، ويكون أَيضاً القليل العيال. أَبو زيد: العرب تقول: أَنفع اللبن ما وَليَ حاذَيِ الناقة أَي ساعة تحلب من غير أَن يكون رضعها حُِوار قبل ذلك. والحاذُ: نبت، وقيل: شجر عظام يَنْبُت نِبْتَة الرِّمْثِ لها غِصَنَةٌ كثيرة الشوك. وقال أَبو حنيفة: الحاذ من شجر الحَمْض يعظم ومنابته السهل والرمل، وهو ناجع في الإِبل تُخصِب عليه رطباً ويابساً؛ قال الراعي ووصف إِبله:
إِذا أَخْلَفَتْ صَوْبَ الربيعِ وَصَالها
عَرادٌ وحاذٌ مُلْبِسٌ كُلَّ أَجْرَعا
(* قوله «وصالها» كذا بالأصل هنا وفي عرد. وقد وردت «أجرعا» في كلمة «عرد» بالحاء المهملة خطأ).
قال ابن سيده: وأَلف الحاذ واو، لأَن العين واواً أَكثر منها ياء. قال أَبو عبيد: الحاذ شجر، الواحدة حاذة من شجر الجنَبَة؛ وأَنشد: ذواتِ أَمْطِيٍّ وذاتِ الحاذِ
والأَمطيّ: شجرة لها صمغ يمضغه صبيان الأَعراب، وقيل: الحاذة شجرة يأْلفها بقَرُ الوحش؛ قال ابن مقبل:
وهُنَّ جُنُوحٌ لِذِي حاذَة،
ضَوارِبُ غِزْلانِها بالجُرن
وقال مزاحم:
دَعاهُنّ ذِكْرُ الحاذِ من رَمْل خَطْمةٍ
فَمارِدُ في جَرْدائِهِنَّ الأَبارِقُ
والحَوْذانُ: نبت يرتفع قدر الذراع له زهرة حمراء في أَصلها صفرة وورقته مدوّرة والحافر يسمن عليه، وهو من نبات السهل حلو طيب الطعم؛ ولذلك قال الشاعر:
آكُلُ من حَوْذانِه وأَنْسَلْ
والحوْذانُ: نبات مثل الهِنْدِبا ينبت مسطحاً في جَلَد الأَرض وليانها لازقاً بها، وقلما ينبت في السهل، ولها زهرة صفراء. وفي حديث قس عمير حَوْذان: الحوذان نبت له ورق وقصب ونَور أَصفر. وقال في ترجمة هوذ: والهاذة شجرة لها أَغصان سَبْطَةٌ لا ورق لها، وجمعها الهاذ؛ قال الأَزهري: روى هذا النضر والمحفوظ في باب الأَشجار الحاذ.
وحَوْذان وأَبو حَوْذان: أَسماء رجال؛ ومنه قول عبد الرحمن بن عبد الله بن الجراح:
أَتتك قَوافٍ من كريم هَجَوْتَهُ،
أَبا الحَوْذِ، فانظر كيف عنك تَذودُ
إِنما أَراد أَبا حوذان فحذف وغير بدخول الأَلف واللام؛ ومثل هذا التغيير كثير في أَشعار العرب كقول الحطيئة:
جَدْلاء مُحْكَمَة من صُنْع سَلاَّم
يريد سليمان فغير مع أَنه غلط فنسب الدروع إِلى سليمان وإِنما هي لداود؛ وكقول النابغة:
ونَسْج سُلَيْمٍ كُلَّ قَضَّاءَ ذائل
يعني سليمان أَيضاً، وقد غلط كما غلط الحطيئة؛ ومثله في أَشعار العرب الجفاة كثير، واحدتها حَوْذانة وبها سمي الرجل؛ أَنشد يعقوب لرجل من بني الهمّاز:
لو كان حَوْذانةُ بالبلادِ،
قام بها بالدّلْو والمِقَاطِ،
أَيّامَ أَدْعُو يا بني زياد
أَزْرَقَ بَوّالاً على البساط
مُنْجَحِراً مُنْجَحَرَ الصُّدَّادِ
الصُّدَّادُ: الوزَغُ؛ ورواه غيره: بأَبي زياد؛ وروي:
أَوْرَقَ بوّالاً على البساط
وهذا هو الأَكفأُ.

##### Türkçe

**حاذَ** **يَحُوذَ** **حَوْذاً** “**حاط** **حَوْطاً**” gibi; ve **الحَوْذُ**: doğum sancısıdır.

Ve **الحَوْذُ** ile **الإِحْواذُ**: şiddetli yürüyüştür. Ve “**حاذ** develerini, onları **حَوْذاً** ile”: onları, “**حازها** **حوزاً** ile” gibi, şiddetli bir sevk ile sürdü; ve şu beyit rivayet edilmiştir:
يَحُوذُهُنَّ وَلَهُ حُوذيُّ
Bunu Sa‘leb, “**حُوذي**” sözünün manası kişinin kendi içinde çekinmesi/imtina etmesidir diye tefsir etti; İbn Sîde dedi ki: Bunu ancak burada biliyorum; bilinen ise:
يحوزهنّ وله حوزي

Namaz hadîsinde: “Kim onun için kalbini boşaltır ve onun üzerine **حاذ** ederse, o mümindir”; yani onu koruyandır; “**حاذ** develeri, onları **يَحُوذُها**” (yani) onları “**حازها**” ve topladı ki onları sürsün. Ve **طَرَدٌ أَحْوَذُ**: hızlıdır; Baḫdaǧ dedi:
لاقى النخيلاتُ حِناذاً مِحْنَذا
مني، وشلاًّ للأَعادي مِشْقَذا،
وطَرَداً طَرْدَ النعام أَحْوَذا

Ve “**أَحْوَذَ** yürüyüşü”: şiddetli bir yürüyüşle yürüdü. Ve **الأَحْوَذِيُّ**: giriştiği her şeyde hızlı olandır; aslı yolculuktadır. Ve **الحَوْذُ**: hızlı sevktir; denir ki: “Develeri **حُذْتُ**; onları **أَحُوذُها** **حَوْذاً** ile” ve “Onları **أَحْوَذْتُها**” da bunun gibidir. Ve **الأَحْوَذِيّ**: bir şeyi atıp (hızla) geçmesiyle o şeyde hafif olandır; Ebû ‘Amr’dan. Ve bir **قطاة**’nın iki kanadını vasfederek dedi:
على أَحْوَذِيَّينِ اسْتَقَلّتْ عليهما،
فما هي إِلا لَمْحَة فَتَغيب

Ve bir başkası dedi:
أَتَتْكَ عَبْسٌ تَحْمِل المَشِيَّا،
ماءٍ مِنَ الطّثرة أَحْوَذيَّا
Yani: ishali çabuk getirendir. Ve **الأَحْوَذيّ**: üç gecede on (günlük) yürüyüş yürüyen kimsedir; ve şu okunmuştur:
لَقَدْ أَكونُ على الحاجاتِ ذا لَبَثِ،
وأَحْوَذِيّاً إِذا انضمَّ الذّعالِيبُ
Dedi ki: onların “**انضمام**”ı, bedeninin dürülmesidir; ve o dürüldüğünde, bu onun için daha hızlıdır. Dedi ki: **الذعاليب** ayrıca elbiselerin etekleridir. Ve denir ki: “Şunu **أَحْوَذَ** etti” (yani) onu topladı ve bir araya kattı; bundan: “Şuna **استحوذ** etti” denir, onu içine aldıysa. Ve “Elbisesini **أَحْوَذ** etti”: onu kendine kattı; Lebîd, bir erkek eşek ve dişi eşekleri vasfederek dedi:
إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها
وأَوردَهَا على عُوجٍ طِوال
Dedi ki: yani onları kattı ve onlardan hiçbir şey kaçırmadı; ve **العُوج** ile bacakları kastetti. Ve **أَمر مَحُوذ**: **مَحُوز** gibi, bir araya getirilmiş, sağlamlaştırılmıştır; ve “Şiirini ne güzel **أَحْوَذ** etti” (yani) onu sağlamlaştırdı. Ve denir ki: “Usta, oku (**القِدْح**) **أَحوذ** etti” (yani) onu inceltti; bundan, işlerinde büzülmüş, keskin, hafif olan **الأَحْوذيّ** alınmıştır; Lebîd dedi:
فهو كَقِدْحِ المَنِيح أَحْوَذَه الصَّا
نعُ، يَنْفِي عن مَتْنِه القُوَبَا
Ve **الأَحْوَذِيُّ**: işlerde sıvanmış, onlara hâkim olan, onlardan hiçbir şeyin kendisine aykırı düşmediği kimsedir.

Ve erkeklerden **الحَويذُ**: işlere sıvanmış olandır; ‘İmrân b. Ḥaṭṭân dedi:
ثَقْفٌ حَويذٌ مُبِينُ الكَفِّ ناصِعُه،
لا طَائِشُ الكفّ وَقّاف ولا كَفِلُ
**الكَفِل** ile **الكِفْل**’i kasteder. Ve **الأَحْوَذِيّ**: galip gelen kimsedir. Ve **استَحْوَذ**: galip geldi. Ve Âişe’nin, Ömer’i (Allah ikisinden de razı olsun) vasfettiği hadîste: “Vallahi o **أَحْوَذيّاً** idi, tek başına dokunmuş (gibi) idi.” **الأَحْوذِيّ**: işlerinde keskin, büzülmüş, işleri sevk etmede güzel olandır. Ve “Onu **حاذه**; onu **يَحُوذه** **حوذاً** ile”: ona galip geldi. Ve “Şeytan ona karşı **استَحْوذ** etti” ve “**استحاذ**” (yani) galip geldi; aslındaki gibi **واو** ile geldi; “**اسْتَرْوحَ**” ve “**استوصب**” geldiği gibi; ve bu babın tamamı asıl üzere söylenebilir. Araplar der ki: “**اسْتَصاب**” ve “**اسْتَصْوَب**”, “**استَجاب**” ve “**اسْتَجْوب**”; bu, onlarda sürekli bir kıyastır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **أَلم نستحوذ عليكم**; yani: işleriniz üzerinde galip gelmedik mi ve sevginizi ele geçirmedik mi. Ve hadîste: “Bir köyde yahut bedevîde üç kişi yoktur ki içlerinde namaz kılınmasın da, şeytan onların üzerine **اسْتَحْوَذ** etmiş olmasın”; yani onlara hâkim oldu ve onları kendine kattı. Dedi ki: Bu lafız, **استقال** ve **استقام** gibi kardeşlerinden ayrılarak, i‘lâl olmaksızın asıl üzere gelenlerden biridir. İbn Cinnî dedi ki: Kıyas buna çağırıp işaret etse de, **استحوذ**’u mu‘tel (i‘lâlli) olarak kullanmaktan kaçındılar; fakat onu sahih çıkarma hususunda icmâları buna karşı geldi; bu, **استقام** ve **استعان** gibi benzerinden değiştirilenlerin usulleri üzere olsun diye. Sa‘leb, Yüce Allah’ın sözü “**استحوذ عليهم الشيطان**”ı tefsir etti ve dedi ki: Kalpleri üzerine galip geldi. Ve Aziz ve Celîl Allah, münafıklar hakkında, kâfirlere hitap ederek şöyle dedi: “Sizin üzerinize **نستَحْوذ** etmedik mi ve sizi müminlerden men etmedik mi?” Ebû İshâk dedi ki: “**أَلم نستحوذ عليكم**”un manası: size dostlukla size karşı hâkim olmadık mı? Ve “Eşek, dişilerini **حاذَ** etti” (yani) onların üzerine hâkim oldu ve onları topladı; aynı şekilde “**حازها**” da (böyledir); ve şu okunmuştur:
يَحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ
Dedi ki: Nahivciler dediler: **استحوذ** aslı üzere çıktı; kim “**حاذ** **يَحُوذ**” derse ancak “**استحاذ**” der; kim “**أَحْوذَ**” der de onu asıl üzere çıkarırsa “**استحوذ**” der.

Ve **الحاذُ**: hâl (durum)dur; bundan hadîsteki sözü: “İnsanların en gıpta edileni, hafif, **الحاذِ** olan mümindir”; yani sırtı hafif olandır. Ve **الحاذانِ**: kuyruğun, uylukların arka taraflarından üzerine düştüğü yerdir; ve denildi ki: mal bakımından hafif hâllidir; **الحاذِ**’ın aslı, insanda sırtın yolu/çizgisidir; ve hadîste: “İnsanların üzerine bir zaman gelecek; onda kişi, bugün **أَبو العَشَرة**’ye gıpta edildiği gibi, **الحاذِ**’ın hafifliği sebebiyle gıpta edilecektir”; onu, malın ve çoluk çocuğun azlığına misal yaptı. Şemmer: “Hâlin ve **حاذ**’ın nasıl?” denir. İbn Sîde: **الحاذُ** sırtın yolu/çizgisidir; ve **اللام** **الذال**’dan daha yukarıdadır; denir ki: “Sırtı **حالَ** oldu” ve “Sırtı **حاذَ** oldu”; o, atın sırtında eyer keçesinin (**اللبد**) yeridir. Dedi ki: **الحاذان** binek hayvanının iki uyluğundan, ona arkanı döndüğünde sana bakan kısımdır; dedi ki:
وتَلُفُّ حاذَيْها بذي خُصَل
رَيّانَ، مِثْلَ قَوادِمِ النَّسْر
Dedi ki: **الحاذانِ**, uylukların dış tarafında, insanda ve başkasında bulunan iki et parçasıdır; dedi ki:
خَفِيفُ الحاذِ نَسّالُ الفَيافي،
وعَبْدٌ لِلصّحابَةِ غَيْرُ عَبْد
Er-Riyâşî dedi ki: **الحاذُ**, kuyruğun uyluklardan şu tarafta ve bu tarafta üzerine düştüğü yerdir; ve şu okunmuştur:
وتَلُفّ حاذَيْها بذي خُصَل
عَقِمَتْ، فَنِعْمَ بُنَيّةُ العُقْم
Ebû Zeyd: **الحاذ**, kuyruğun uylukların arka taraflarından üzerine düştüğü yerdir; **الحاذ**’ın çoğulu **أَحْواذ**’dır. Ve **الحاذُ** ile **الحالُ** birlikte: atın sırtında **اللبد**’in üzerine düştüğü yerdir; ve Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun), “Mümin, **خَفِيفُ الحاذِ**’dır” sözünde, etin azlığını, malının ve çoluk çocuğunun azlığına misal yaptı; “hafif sırtlı” denildiği gibi. Ve “Adam **خَفِيفُ الحاذ**” (yani) malı azdır; ve ayrıca çoluk çocuğu az olan da olur. Ebû Zeyd: Araplar der ki: “Sütün en faydalısı, devenin iki **حاذ**’ına bitişik olanıdır”; yani, ondan sağılırken, bundan önce bir yavru deve onu emmiş olmaksızın (sağılmış olan).

Ve **الحاذُ**: bir bitkidir; ve denildi ki: **الرِّمْث** bitişi gibi biten, çok dikenli dalları olan iri bir ağaçtır. Ebû Hanîfe dedi ki: **الحاذ**, **الحَمْض** ağacındandır; büyür; bitiş yerleri ova ve kumdur; develerde faydalıdır; onun üzerinde yaş ve kuru olarak semirirler; er-Râ‘î dedi ve develerini vasfetti:
إِذا أَخْلَفَتْ صَوْبَ الربيعِ وَصَالها
عَرادٌ وحاذٌ مُلْبِسٌ كُلَّ أَجْرَعا
(* “**وصالها**” sözü, asılda burada ve “**عرد**”de böyle; “**أجرعا**” “**عرد**” kelimesinde **الحاء**’sız (mühmele) ile yanlış olarak gelmiştir.)
İbn Sîde dedi ki: **الحاذ**’ın elif’i **واو**’dur; çünkü **العين**’in **واو** olması, **ياء** olmasından daha çoktur. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **الحاذ** bir ağaçtır; tekili, **الجنَبَة** ağacından **حاذة**’dir; ve şu okunmuştur:
ذواتِ أَمْطِيٍّ وذاتِ الحاذِ
Ve **الأَمطيّ**: Arap bedevîlerinin çocuklarının çiğnediği sakızı olan bir ağaçtır; ve denildi ki: **الحاذة** vahşi sığırın alıştığı bir ağaçtır; İbn Mukbil dedi:
وهُنَّ جُنُوحٌ لِذِي حاذَة،
ضَوارِبُ غِزْلانِها بالجُرن
Ve Muzâhim dedi:
دَعاهُنّ ذِكْرُ الحاذِ من رَمْل خَطْمةٍ
فَمارِدُ في جَرْدائِهِنَّ الأَبارِقُ

Ve **الحَوْذانُ**: boyu bir arşın kadar yükselen bir bitkidir; kırmızı bir çiçeği vardır, dibinde sarılık vardır; yaprağı yuvarlaktır; toynaklı hayvan onun üzerinde semirir; o, ova bitkilerindendir; tatlı, hoş lezzetlidir; bundan dolayı şair dedi:
آكُلُ من حَوْذانِه وأَنْسَلْ

Ve **الحوْذانُ**: **الهِنْدِبا** gibi bir bitkidir; yerin sertinde ve yumuşağında düz olarak, ona yapışık biter; ovada nadiren biter; sarı bir çiçeği vardır. Ve Kuss b. ‘Umeyr hadîsinde **حَوْذان**: **الحوذان** yaprağı, kamışı ve sarı çiçeği olan bir bitkidir. Ve **هوذ** tercümesinde dedi ki: **الهاذة** yapraksız, düz dalları olan bir ağaçtır; çoğulu **الهاذ**’dır; Ezherî dedi ki: Bunu Nadr rivayet etti; ağaçlar babında korunmuş olan **الحاذ**’dır.

Ve **حَوْذان** ile **أَبو حَوْذان**: erkek adlarıdır; bundan, ‘Abdurrahmân b. ‘Abdullâh b. el-Cerrâḥ’ın sözü:
أَتتك قَوافٍ من كريم هَجَوْتَهُ،
أَبا الحَوْذِ، فانظر كيف عنك تَذودُ
Aslında **أَبا حوذان**’ı kastetti; **الألف واللام**’ın girişiyle hazfetti ve değiştirdi; bunun gibi değişiklik Arapların şiirlerinde çoktur; Hutay’e’nin sözü gibi:
جَدْلاء مُحْكَمَة من صُنْع سَلاَّم
**سليمان**’ı kasteder; değiştirdi; üstelik yanıldı da zırhları **سليمان**’a nispet etti; hâlbuki onlar **داود**’undur. Ve Nâbiga’nın sözü gibi:
ونَسْج سُلَيْمٍ كُلَّ قَضَّاءَ ذائل
Yani yine **سليمان**; Hutay’e’nin yanıldığı gibi o da yanıldı. Bunun benzeri, kaba Arapların şiirlerinde çoktur. Tekili **حَوْذانة**’dir; adam onunla adlandırılmıştır; Ya‘kūb, Benî el-Hemmâz’dan bir adam için şu şiiri okudu:
لو كان حَوْذانةُ بالبلادِ،
قام بها بالدّلْو والمِقَاطِ،
أَيّامَ أَدْعُو يا بني زياد
أَزْرَقَ بَوّالاً على البساط
مُنْجَحِراً مُنْجَحَرَ الصُّدَّادِ
**الصُّدَّادُ**: keler (وزغ)’dir; başkası onu “**بأَبي زياد**” diye rivayet etti; ve rivayet edildi:
أَوْرَقَ بوّالاً على البساط
Ve bu, daha uygun olandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح و ذ * في الحديث ﴿المؤمن خفيف * الحَاذِ *﴾ أي خفيف الظهر و * اسْتَحْوَذَ * عليه الشيطان أي غلب وقوله تعالى ﴿ألم نستحوذ عليكم﴾ أي ألم نغلب على أموركم ونستول على مودتكم

##### Türkçe

* ح و ذ * Hadiste: ﴿Mümin hafiftir, **الحَاذِ** *﴾ yani sırtı hafiftir. Ve: Şeytan ona **اسْتَحْوَذَ** etti; yani galip geldi. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ألم نستحوذ عليكم﴾ yani: Sizin işleriniz üzerine galip gelmedik mi ve sevginiz üzerine tasallut etmedik mi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحوذ: الحوط، حاذ يحوذ حوذا: حاط يحوط حوطا. الحوذ: السوق السريع. وفي المحكم: الشديد. وفي البصائر: العنيف، كالإحواذ، يقال: حذت الإبل أجوزها وفي الأساس جاز الإبل إلى الماء يحوزها حوذا: ساقها كحازها حوزا، وفي تسير البيضاوي في سور المجادلة: حذت الإبل، بضم الحاء وكسرها، إستوليت عليها. وفي العناية للشهاب أن الزجاج ذكر أن ثلاثية ورد من بابي ثال وخاف شيخنا، وقد ذكر الوجهين ابن القطاع وغيره، وأغفل المصنف ذلك. الحوذ والإحواذ: المحافظة على الشيء، من حاذ الإبل يحوذها، إذحازها وجمعها ليسوقها، ومنه: استحوذ على كذا، إذا حواه. وحاذ المتن: موضع اللبد منه، وفي الأساس: يقال زل عن حال الفرس وحاذه، وهو محل اللبد.
 يقال: بعير ضخم الحاذين، الحاذان: ما وقع عليه الذنب من أدبار الفخذين من ذا الجانب وذا الجانب، ويقولون: أنفع اللبن ما ولي حاذي الناقة، أي ساعة يحلب من غير أن يكون رضعها حوار قبل ذلك. وجمع الحاذ أحواذ.
 من المجاز: رجل خفيف الحاذ كما يقال: خفيف الظهر، وفي الحديث  المؤمن خفيف الحاذ  قال شمر الحال والحاز، معا: ما وقع عليه اللبد من ظهر الفرس. وضرب صلى الله عليه وسلم في قوله  المومن خفيف الحاذ  قلة اللحم مثلا لقلة ماله وعياله،، كما يقال: هو خفيف الظهر. لحاذ: شجر - الواحدة حاذة - من شجر الجنبة قال عمرو بن حميل.

  أعلوا به الأعرف ذا الألواذ                      ذوات أمطى وذات الحاذي

  والأمطي شجرة لها صمغ يمضغه صبيان الأعراب. في الحديث  أفضل الناس بعد المائتين رجل خفيف الحاذ  أي قليل المال والعيال، استعير من حاذ الفرس، وكذا خفيف الحال مستعار من حاله، وقيل خفيف الحاذ أي الحال من المال، وأصل الحاذ طريقة المتن. وفي الحديث  ليأتين على الناس زمان يغبط الرجل فيه بخفة الحاذ كما يغبط اليوم أبو العشرة  ، يقال: كيف حالك وحاذك.
 من المجاز قول عائشة تصف عمر رضي الله عنهما:  كان والله أحوذيا نسيج وحده  . الأحوذي  السريع في كل ما أخذ فيه، وأصله في السفر، وقيل: المنكمش الحاد الخفيف في أموره، الحسن السياق لها، الحاذق.ونقل الجوهري عن الأصمعي قال: الأحوذي: المششمر للأمور، وفي المحكم: في الأمور القاهر لها لا يشذ عليه شيء، كالحويذ، كأمير وهو المشمر من الرجال، قال عمران بن حطان:
  ثقف حويذ مبين الكف ناصعـه                      لا طائش الكف وقاف ولا كفل وفي الأساس: رجل أحوذي: يسوق الأمور أحسن مساق، لعلمه بها. وفي اللسان: والأحوذي: الذي يسير مسيرة عشر في ثلاث ليال. وفي الأساس وحاد أحوذي، أي سائق عاقل.
 والحوذان، بالفتح: نبت، واحدتها حوذانة، وقال الأزهري: الحوذانة: بقلة من بقول الرياض رأيتها في رياض الصمان وقيعانها، وله نور أصفر طيب الرائحة. وسبق الاستشهاد عليه في باب الجيم من قول ابن مقبل.

  كاد اللعاع من الحوذان يسحطها                      ورجرج بين لحييها خناطـيل والحوذي، بالضم: الطارد المستحث على السير، من الحوذ، وهو السير الشديد وأنشد:
  يحوذهـن ولـه حـوذي                      خوف الخلاط فهو أجنبي وهو للعجاج يصف ثورا وكلابا. وأحوذ ثوبه، أي جمعه وضمه إليه، ومنه استخوذ على كذا إذا حواه. أحوذ الصانع القدح، إذا أخفه، قل: ومنه أخذ الأحوذي، قال لبيد:
  فهو كقدح المنيح أحوذه الص                      ائغ ينفي عن متنه الـوبـا والحواذ، بالكسر: البعد، قال المرار الفقعسي:
  أزمان حلو العيش ذو لذاذ                      إذ النوى تدنو عن الحواذ يقال: استحوذ عليه الشيطان: غلب، كما في الصحاح. ولغة استحاذ. حاذ الحمار أتنه: استولى عليها وجمعها، وكذا حازها، وبه فسر قوله تعالى  ألم نستحوذ عليكم  أي ألم نستول عليكم بالموالاة لكم، وأورد القولين المصنف في البصائر فقال: قوله تعالى  استحوذ عليهم الشيطان  أي استاقتهم مستوليا عليهم، من حاذ الإبل يحوذها، إذا ساقها سوقا عنيفا، أو من قولهم: استحوذ العير الأتن إذا استولى على حاذيها، أي جانبي ظهرها. وفي المحكم. قال النحويون: استحوذ خرج على أصله، فمن قال: حاذ يحوذ، لم يقل إلا استحاذ، ومن قال: أحوذ، فأخرجه على الأصل، قال: استحوذ، قلت: وهو من الأفعال الواردة على الأصل شذوذا مع فصاحتها وورود القرآن بها، وقال أبو زيد: هذا الباب كله يجوز أن يتكلم به على الأصل. تقول العرب: استصاب واستصوب، واستجاب واستجوب، وهو قياس مطرد عندهم. يقال هما بحاذة واحدة أي بحالة واحدة، والحاذ والحاذة: الحال والحالة، واللام أعلى من الذال. ومما يستدرك عليه: الحواذ، ككتاب الفراق. والحاذة: شجرة تألفها بقر الوحش، قال ابن مقبل:

  وهن جنوح لـدى حـاذة                      ضوارب غزالنها بالجرن وسموا حوذان وحوذانة. وأبو حوذان، من كناهم، وكذا أبو حوذ.

##### Türkçe

**الحوذ**: **الحوط**; **حاذ يحوذ حوذا**: **حاط يحوط حوطا**. **الحوذ**: hızlı sevk. Ve **المحكم**’de: şiddetli. Ve **البصائر**’de: sert, **الإحواذ** gibi; denilir: **حذت الإبل أجوزها** ve **الأساس**’ta: **جاز الإبل إلى الماء يحوزها حوذا**: onu sürdü, **حازها حوزا** gibi; ve **تيسير البيضاوي**’de **سور المجادلة**’de: **حذت الإبل**—**الحاء**’ın dammesi ve kesresiyle—onlara el koydum. Ve **العناية**’de **الشهاب** için: **الزجاج**’ın, üç harfli **ورد**’ün **ثال** ve **خاف** bablarından olduğunu şeyhimizin zikrettiğini andı; ve iki vechi İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları zikretmiştir; musannif bunu ihmal etti. **الحوذ** ve **الإحواذ**: şeye muhafaza; **حاذ الإبل يحوذها**’dan, onu topladı ve bir araya getirdi ki onu sürsün; ve ondan: **استحوذ على كذا**: onu içine aldıysa. Ve **حاذ المتن**: ondan **اللبد**’in yeri; ve **الأساس**’ta: denilir: attan **حال**’ından ve **حاذ**’ından kaydı; ve o, **اللبد**’in yeridir.

Denilir: **بعير ضخم الحاذين**; **الحاذان**: kuyruğun, uylukların arka taraflarından bu yandan ve şu yandan üzerine düştüğü şeydir; ve derler: sütün en faydalısı, devenin **حاذي**’sine bitişik olanıdır; yani, ondan önce bir **حوار** onu emmemişken sağılırkenki saat. Ve **الحاذ**’ın çoğulu **أحواذ**’dır.

Mecazdan: **رجل خفيف الحاذ**; denildiği gibi: **خفيف الظهر**. Ve hadiste: “**المؤمن خفيف الحاذ**”. Şemmer dedi: **الحال** ve **الحاز**, ikisi birlikte: atın sırtından **اللبد**’in üzerine düştüğü şeydir. Ve o sözüyle—“**المومن خفيف الحاذ**”—sırtın azlığını, malının ve iyalinin azlığına misal yaptı; denildiği gibi: o, **خفيف الظهر**’dır. **لحاذ**: ağaç—tekili **حاذة**—**شجر الجنبة**’den; Amr b. Humeyl dedi:

  أعلوا به الأعرف ذا الألواذ                      ذوات أمطى وذات الحاذي

Ve **الأمطي**: üzerinde sakız olan bir ağaçtır; bedevî çocukları onu çiğner. Hadiste: “**أفضل الناس بعد المائتين رجل خفيف الحاذ**” yani malı ve iyali az; atın **حاذ**’ından ödünç alınmıştır; ve yine **خفيف الحال**, onun **حال**’ından ödünç alınmıştır. Ve denildi: **خفيف الحاذ** yani maldan **الحال**. Ve **الحاذ**’ın aslı, **المتن**’in yoludur. Ve hadiste: “**ليأتين على الناس زمان يغبط الرجل فيه بخفة الحاذ كما يغبط اليوم أبو العشرة**”; denilir: **كيف حالك وحاذك**.

Mecazdan, Âişe’nin Ömer’i—Allah ikisinden razı olsun—vasfederken sözü: “**كان والله أحوذيا نسيج وحده**”. **الأحوذي**: içine girdiği her şeyde hızlı; aslı yolculuktadır. Ve denildi: işlerinde büzülmüş, keskin, hafif; onları sevk edişi güzel; mahir. Ve Cevherî, Asmaî’den nakletti; dedi: **الأحوذي**: işlere karşı kuşanmış olan. Ve **المحكم**’de: işlerde onlara kahredici; ona hiçbir şey sapmaz; **الحويذ** gibi; **أمير** vezninde; ve o, erkeklerden kuşanmış olandır. İmrân b. Hıttân dedi:
  ثقف حويذ مبين الكف ناصعـه                      لا طائش الكف وقاف ولا كفل
Ve **الأساس**’ta: **رجل أحوذي**: işleri en güzel sevk ile sevk eder; onları bilmesi sebebiyle. Ve **اللسان**’da: ve **الأحوذي**: üç gecede on (günlük) yürüyüş yürüyen kimsedir. Ve **الأساس**’ta: **وحاد أحوذي**; yani akıllı sürücü.

Ve **الحوذان**, fetih ile: bir bitkidir; tekili **حوذانة**. Ezherî dedi: **الحوذانة**: çayırların otlarından bir ottur; onu **الصمان**’ın çayırlarında ve onun çukurlarında gördüm; ve onun sarı bir çiçeği vardır, hoş kokuludur. Ve onunla istişhâd, İbn Mukbil’in sözünden **باب الجيم**’de geçti:

  كاد اللعاع من الحوذان يسحطها                      ورجرج بين لحييها خناطـيل
Ve **الحوذي**, damme ile: kovalayan, yürüyüşe teşvik eden; **الحوذ**’dan, ve o şiddetli yürüyüştür. Ve şu beyit okunmuştur:
  يحوذهـن ولـه حـوذي                      خوف الخلاط فهو أجنبي
Ve o, A‘câc’ındır; bir öküzü ve köpekleri vasfeder. Ve **أحوذ ثوبه**: onu topladı ve kendine doğru çekti; ve ondan: **استخوذ على كذا**: onu içine aldıysa. **أحوذ الصانع القدح**: onu incelttiyse. De ki: ve ondan **الأحوذي** alınmıştır. Lebîd dedi:
  فهو كقدح المنيح أحوذه الص                      ائغ ينفي عن متنه الـوبـا
Ve **الحواذ**, kesre ile: uzaklık. Merrâr el-Fuka‘sî dedi:
  أزمان حلو العيش ذو لذاذ                      إذ النوى تدنو عن الحواذ
Denilir: **استحوذ عليه الشيطان**: galip geldi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **استحاذ** lügatidir. **حاذ الحمار أتنه**: onlara el koydu ve onları topladı; ve yine **حازها**. Ve bununla, Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: “**ألم نستحوذ عليكم**” yani size velâyetle, üzerinize el koymadık mı? Ve musannif, **البصائر**’de iki kavli zikretti; dedi: Yüce Allah’ın sözü: “**استحوذ عليهم الشيطان**” yani onları, üzerlerine el koymuş olarak sevk etti; **حاذ الإبل يحوذها**’dan: onları sert bir sevk ile sürdüyse; yahut onların sözü: **استحوذ العير الأتن**: onların **حاذيها**’sına, yani sırtlarının iki yanına el koyduysa. Ve **المحكم**’de. Nahivciler dedi: **استحوذ**, aslı üzere çıktı; kim **حاذ يحوذ** derse, ancak **استحاذ** der; kim **أحوذ** derse, onu asıl üzere çıkardı; dedi: **استحوذ**. Dedim: ve o, fesahatine ve Kur’ân’ın onunla gelişine rağmen, şâz olarak asıl üzere vârid olan fiillerdendir. Ebû Zeyd dedi: bu babın hepsi, asıl üzere onunla konuşulması caizdir. Araplar der: **استصاب** ve **استصوب**, **استجاب** ve **استجوب**; ve o, onların yanında muttarid bir kıyastır. Denilir: **هما بحاذة واحدة** yani tek bir hâl üzere. Ve **الحاذ** ve **الحاذة**: hâl ve hâl; ve **اللام** **الذال**’dan daha yüksektir. Ve üzerinde istidrâk olunanlardandır: **الحواذ**, **كتاب الفراق** gibi. Ve **الحاذة**: vahşi sığırın ünsiyet ettiği bir ağaçtır. İbn Mukbil dedi:

  وهن جنوح لـدى حـاذة                      ضوارب غزالنها بالجرن
Ve **حوذان** ve **حوذانة** diye isimlendirdiler. Ve **أبو حوذان**, künyelerindendir; ve yine **أبو حوذ**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَاذَ الاـِبِلَ
1 حَاذَ الاـِبِلَ ذ , aor. يَحُوذُ, (S, A, L,) inf. n. حَوْذٌ, (S, L, K,) He drove the camels quickly; (S, L, K;) as also ↓ أَحْوَذَهَا, (S, L,) inf. n. اـِحْوَاذٌ: (K:) or violently; (M, L;) like حَازَهَا, inf. n. حَوْزٌ: (L:) or roughly: (B:) or he drove the camels to water; like حازها. (A. TA.) ― -b2- Also He collected the camels together to drive them. (L.) ― -b3- And حُذْتُ الاـِبِلَ and حِذْتُهَا, I mastered, or gained the mastery over, the camels: two forms of the verb mentioned by Zj and IKtt and others, as coordinate to قَالَ and خَافَ. (MF, TA.) And حاذ الحِمَارُ أُتُنَهُ The he-ass gained the mastery over his she-asses, and collected them together; like حازها: (L:) [and so جَانِبَيْهَا ↓ أَحْوَذَ:] Lebeed says,
)??(
)??(
[When they became collected together, and he gained the mastery over their flanks, or] drew them together so that not one of them escaped him, [and brought them to the watering-place, gal- (??) crooked legs; for] by عوج he (??) (S, L.) ― -b4- And [hence,] (??) n. as above; (L;) and ↓ اِسْتَحْوَذَ عَلَيْهِ, (S, A, L, K, *) and استحاذ; (S, L;) He overcame, mastered, or gained the mastery over, him, or it: (S, A, L, K:) [like حازهُ.] You say, عَلَى كَذَا ↓ استحوذ He mastered such a thing; gained the mastery over it; gained possession of it. (L.) عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ ↓ استحوذ [in the Kur [viii. 20] means The devil hath overcome them, or gained the mastery over them: (S, L:) or hath gained the mastery over their hearts: (Th, L:) or hath gained the mastery over them, and inclined them to that which he desired of them: (Msb:) or drove them, having gained the mastery over them. (B.) And عَلَيْكُمْ ↓ أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ [in the Kur iv. 140], Did we not acquire the mastery over your affairs, and gain possession of your affection? (S, L:) or did we not gain the mastery over you by befriending and aiding you? (Aboo-Ishلk, L:) or did we not overcome you, and have it in our power to slay you? (Bd.) AZ says that in all verbs coordinate to استحوذ, the original letters of the root may be preserved: that the Arabs say اِسْتَصَابَ and اِسْتَصْوَبَ, and اِسْتَجَابَ and اِسْتَجْوَبَ: and that their doing so is agreeable with a rule constantly obtaining with them. (S.) The grammarians say that he who says حَاذَ, aor. يَحُوذُ, says only استحاذ; and he who says أَحْوَذَ, says in like manner استحوذ. (L.) ― -b5- Also حاذ, aor. يَحُوذُ, (L,) inf. n. حَوْذٌ, (L, K,) He guarded, kept, kept safely, protected, took care of, or minded, [a person, or thing;] syn. حَاطَ, (L,) inf. n. حَوْطٌ. (L, K.) And حاذ عَلَيْهِ, (L,) inf. n. حَوْذٌ; (K;) and ↓ أَحْوَذَ, inf. n. اـِحْوَاذٌ; (TA:) (??) thighs: pl. آحَاذٌ. (Ham p. 443.) They say, أَنْقَعُ اللَّبَنِ مَاوَلِىَ حَاذَىِ النَّاقَةِ [The most thirstquenching of milk is that which is next to the hinder parts of the two thighs of the she-camel]: i. e., when it is fresh-drawn, without her having been previously sucked by a young one. (TA. [But the first word, there, is انفع, which I regard as a mistranscription.])

حَاذَةٌ
حَاذَةٌ ذ : see الحَاذُ, in two places.

حَوِيذٌ
حَوِيذٌ ذ : see أَحْوَذِىٌّ.

طَرَدٌ أَحْوَذُ
طَرَدٌ أَحْوَذُ ذ A quick hunting. (L.)

أَحْوَذِىٌّ
أَحْوَذِىٌّ ذ Quick in journeying, or in pace; one who goes a journey of ten nights in three. (L.) And hence, (tropical:) Quick in everything that he undertakes: quick, sharp, and active in affairs: (L:) active and skilful: (K:) active in a thing by reason of his skilfulness: (AA, S, L:) applied [as meaning active by reason of expertness] to the wing of a bird of the kind called قَطًا, by a poet. (S, L,) namely, Homeyd Ibn-Thowr: (S:) quick in his affairs, who prosecutes them, or carries them on, well: (L:) one who prosecutes, or carries on, affairs in the best manner, by reason of his knowledge thereof: (A:) one who manages things skilfully, well, or thoroughly: (Msb:) ready, or prompt, in affairs, who masters them, and to whom nothing is out of his way, or sphere, or compass; (As, S, L, K;) as also ↓ حَوِيذٌ: (L, * K:) one who overcomes, or masters. (L.) And أَحْوَزِىٌّ signifies the same. (S and K &c. in art. حوز.) ― -b2- It is applied by a poet to thick water (مَآءٌ مِنَ الطَّثْرَةِ) as meaning (assumed tropical:) Quick in moving the bowels. (S, L.)

##### Türkçe

حَاذَ الاـِبِلَ
1 **حَاذَ الاـِبِلَ** ذ, muzâri‘ **يَحُوذُ**, (S, A, L,) mastar **حَوْذٌ**, (S, L, K,) Develeri hızlıca sürdü; (S, L, K;) bunun gibi ↓ **أَحْوَذَهَا**, (S, L,) mastar **اـِحْوَاذٌ**: (K:) yahut şiddetle; (M, L;) **حَازَهَا**, mastar **حَوْزٌ** gibi: (L:) yahut kaba bir şekilde: (B:) yahut develeri suya sürdü; **حازها** gibi. (A. TA.) ― -b2- Ayrıca Develeri, onları sürmek için, bir araya topladı. (L.) ― -b3- Ve **حُذْتُ الاـِبِلَ** ve **حِذْتُهَا**, Develere hâkim oldum, yahut develer üzerinde hâkimiyeti elde ettim: Zj ve IKtt ve başkaları tarafından, **قَالَ** ve **خَافَ** ile aynı babda olmak üzere zikredilen fiilin iki şeklidir. (MF, TA.) Ve **حاذ الحِمَارُ أُتُنَهُ** Erkek eşek, dişi eşekleri üzerinde hâkimiyeti elde etti ve onları bir araya topladı; **حازها** gibi: (L:) [ve böylece **جَانِبَيْهَا** ↓ **أَحْوَذَ:**] Lebeed der ki,
)??(
)??(
[Onlar bir araya toplanınca, ve onların yanları üzerinde hâkimiyeti elde edince, yahut] onları bir araya çekti ki onlardan hiçbiri ondan kaçmadı, [ve onları sulama yerine getirdi, gal- (??) eğri bacaklar; zira] **عوج** ile o (??) (S, L.) ― -b4- Ve [bundan dolayı,] (??) isim, yukarıdaki gibi; (L;) ve ↓ **اِسْتَحْوَذَ عَلَيْهِ**, (S, A, L, K, *) ve **استحاذ**; (S, L;) Ona, yahut ona/ona karşı, galip geldi, hâkim oldu, yahut onun üzerinde hâkimiyeti elde etti: (S, A, L, K:) [**حازهُ** gibi.] Şöyle dersin, **عَلَى كَذَا** ↓ **استحوذ** Böyle bir şeye hâkim oldu; onun üzerinde hâkimiyeti elde etti; ona sahipliği elde etti. (L.) **عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ** ↓ **استحوذ** [Kur’ân’da [viii. 20] demektir ki: Şeytan onlara galip gelmiştir, yahut onların üzerinde hâkimiyeti elde etmiştir: (S, L:) yahut kalpleri üzerinde hâkimiyeti elde etmiştir: (Th, L:) yahut onların üzerinde hâkimiyeti elde etmiş ve onları kendilerinden istediği şeye meylettirmiştir: (Msb:) yahut onları, üzerlerinde hâkimiyeti elde etmiş olarak, sürmüştür. (B.) Ve **عَلَيْكُمْ** ↓ **أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ** [Kur’ân’da iv. 140], Sizin işleriniz üzerinde hâkimiyeti elde etmedik mi ve sevginize sahipliği kazanmadık mı? (S, L:) yahut size dostluk edip size yardım ederek sizin üzerinizde hâkimiyeti elde etmedik mi? (Aboo-Ishلk, L:) yahut size galip gelmedik mi ve sizi öldürme kudreti elimizde değil miydi? (Bd.) AZ der ki **استحوذ** ile aynı babda olan bütün fiillerde kökün aslî harfleri korunabilir: Arapların **اِسْتَصَابَ** ve **اِسْتَصْوَبَ**, ve **اِسْتَجَابَ** ve **اِسْتَجْوَبَ** dediklerini; ve bunu yapmalarının, onlarda sürekli geçerli olan bir kaideye uygun olduğunu. (S.) Nahivciler der ki **حَاذَ**, muzâri‘ **يَحُوذُ** diyen kimse yalnız **استحاذ** der; ve **أَحْوَذَ** diyen kimse de aynı şekilde **استحوذ** der. (L.) ― -b5- Ayrıca **حاذ**, muzâri‘ **يَحُوذُ**, (L,) mastar **حَوْذٌ**, (L, K,) [bir kimseyi yahut şeyi] gözetti, muhafaza etti, emniyette tuttu, korudu, bakımını üstlendi, yahut ilgilendi; eş anlamlısı **حَاطَ**, (L,) mastar **حَوْطٌ**. (L, K.) Ve **حاذ عَلَيْهِ**, (L,) mastar **حَوْذٌ**; (K;) ve ↓ **أَحْوَذَ**, mastar **اـِحْوَاذٌ**; (TA:) (??) uyluklar: çoğulu **آحَاذٌ**. (Ham p. 443.) Şöyle derler, **أَنْقَعُ اللَّبَنِ مَاوَلِىَ حَاذَىِ النَّاقَةِ** [Sütün susuzluğu en çok gidereni, dişi devenin iki uyluğunun arka kısımlarına bitişik olanıdır]: yani, taze sağılmış olduğunda, daha önce bir yavru tarafından emilmemişken. (TA. [Fakat oradaki ilk kelime **انفع**’dır; bunu bir yanlış yazım sayıyorum.])

حَاذَةٌ
**حَاذَةٌ** ذ : iki yerde **الحَاذُ**’a bak.

حَوِيذٌ
**حَوِيذٌ** ذ : **أَحْوَذِىٌّ**’ye bak.

طَرَدٌ أَحْوَذُ
**طَرَدٌ أَحْوَذُ** ذ Hızlı bir avlanma. (L.)

أَحْوَذِىٌّ
**أَحْوَذِىٌّ** ذ Yolculukta yahut yürüyüşte hızlı; on gecelik bir yolculuğu üç gecede yapan kimse. (L.) Ve bundan dolayı, (mecaz:) Üstlendiği her şeyde hızlı: işlerde hızlı, keskin ve faal: (L:) faal ve mahir: (K:) mahareti sebebiyle bir şeyde faal: (AA, S, L:) bir şair tarafından, **قَطًا** denilen kuş türünün kanadına [maharet sebebiyle faal mânasında] uygulanmıştır. (S, L,) yani, Homeyd Ibn-Thowr: (S:) işlerinde hızlı, onları iyi takip eden yahut yürüten: (L:) onları bilmesi sebebiyle işleri en iyi tarzda takip eden yahut yürüten: (A:) şeyleri mahirce, iyi, yahut tam olarak idare eden: (Msb:) işlerde hazır, yahut çabuk, onlara hâkim olan ve kendisine hiçbir şey yolunun dışında, yahut alanının dışında, yahut kapsamının dışında olmayan; (As, S, L, K;) bunun gibi ↓ **حَوِيذٌ**: (L, * K:) galip gelen, yahut hâkim olan. (L.) Ve **أَحْوَزِىٌّ** aynı mânaya gelir. (S ve K vb., **حوز** maddesinde.) ― -b2- Bir şair tarafından, kalın suya (**مَآءٌ مِنَ الطَّثْرَةِ**) (varsayılan mecaz:) Bağırsakları hareket ettirmede hızlı mânasında uygulanır. (S, L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَاذَ
حَاذَ ( w )  U ( n. ac. حَوْذ 1 ),
a.  Drove fast, hurried along ( animal ).

أَحْوَذَ
أَحْوَذَ IV ,
a.  see I .

اِسْتَحْوَذَ
اِسْتَحْوَذَ X
a.  [ 'Ala ], Overcame.

حَوْذ
حَوْذ 1 ,
a.  Kind of tree.

حَوْذَة
حَوْذَة 1t ,
a.  State, condition.

حَاذ
حَاذ [ 1A ] , ( pl. أَحْوَاْذ 38 ),
a.  Back.

b.  see 1 .

حَوْذَان
حَوْذَان [ 33 ],
a.  Nenuphar; waterlily.

##### Türkçe

**حَاذَ**
**حَاذَ** ( w )  U ( n. ac. **حَوْذ** 1 ),
a. Hayvanı hızlı sürdü, aceleyle yürüttü.

**أَحْوَذَ**
**أَحْوَذَ** IV ,
a. I’e bak.

**اِسْتَحْوَذَ**
**اِسْتَحْوَذَ** X
a. [ 'Ala ], Üstün geldi.

**حَوْذ**
**حَوْذ** 1 ,
a. Bir tür ağaç.

**حَوْذَة**
**حَوْذَة** 1t ,
a. Hâl, durum.

**حَاذ**
**حَاذ** [ 1A ] , ( pl. **أَحْوَاْذ** 38 ),
a. Arka.

b. 1’e bak.

**حَوْذَان**
**حَوْذَان** [ 33 ],
a. Nilüfer; su zambağı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حوذ
حَاذَ - يَحُوْذُ - اسْتَحْوَذَ - يَسْتَحْوِذُ
حَاذَ - يَحُوْذ ُ + كائن + على كائن أوشيء: حاطه ومنع الآخرين من الوصول إليه بأذى: جعل الشيء أو الكائن ضمن مكان آمن تابع له وتحت حمايته وسيطرته
اسْتَحْوَذَ - يَسْتَحْوِذُ + كائن + على كائن أو شيء: على وزن " استفعل  من " حَاذَ - يَحُوْذُ ُ ": سعى وطلب أن " يَحوْذَ ": طلب وسعى أن يستولي عليه ويضمه ويحرزه ويمنع الآخرين من الوصول إليه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللزوم لأجل الحفظ والرعاية والحماية "، وهي:
كَلَأَ - يَكْلَأُ، حَفِظَ َ- يَحْفَظُ، رَعَى - يَرْعَى، قَسَّ - يَقُسُّ، جَارَ - يَجِيْرُ، حَاذَ - يَحُوْذُ
يفرق لفظاً
حَاذَ - يَحُوْذ ُ + كائن + على كائن أوشيء: حاطه ومنع الآخرين من الوصول إليه بأذى: جعل الشيء أو الكائن ضمن مكان آمن تابع له وتحت حمايته وسيطرته
حَازَ - يَحُوْزُ (حَازَ - يَحِيْزُ)+ كائن + شيئاً + إلى نفسه: يضمه إليه: يعين حدوده ومواصفاته ويفصله عن غيره ثم يقربه إليه فيضعه تحت تصرفه وسلطانه

استحوذ
 	﴿الذين يتربصون بكم فإن كان لكم فتح من الله قالوا ألم نكن معكم وإن كان للكافرين نصيب قالوا ألم نستحوذ عليكم ونمنعكم من المؤمنين فالله يحكم بينكم يوم القيامة ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا(141)﴾ النساء ﴿استحوذ عليهم الشيطان فأنساهم ذكر الله أولئك حزب الشيطان ألا إن حزب الشيطان هم الخاسرون (19)﴾ المجادلة
مختار الصحاح
● [حوذ] ح و ذ: في الحديث ﴿المؤمن خفيف الحَاذِ﴾ أي خفيف الظهر و اسْتَحْوَذَ عليه الشيطان أي غلب وقوله تعالى ﴿ألم نستحوذ عليكم﴾ أي ألم نغلب على أموركم ونستول على مودتكم
الراغب
حوذ
- الحوذ:
أن يتبع السائق حاذيي البعير، أي: أدبار فخذيه فيعنف في سوقه، يقال: حاذ الإبل يحوذها، أي: ساقها سوقا عنيفا، وقوله: }استحوذ عليهم الشيطان{ [المجادلة/19]، استاقهم مستوليا عليهم، أو من قولهم: استحوذ العير على الأتان، أي: استولى على حاذيها، أي: جانبي ظهرها، ويقال استحاذ، وهو القياس، واستعارة ذلك كقولهم: اقتعده الشيطان وارتكبه، والأحوذي: الخفيف الحاذق بالشيء، من الحوذ أي: السوق.
ملخص اللسان
1.     حاذَ يَحُوذَ حَوْذاً  والحَوْذُ: الطَّلْقُ.
2.     والحَوْذُ والإِحْواذُ: السيرُ الشديد.
3.     وحاذ إِبله يحوذها حَوْذاً: ساقها سوقاً  شديداً كحازها حوزاً؛
4.     فمن فرّغ لها قلبه وحاذ عليها، فهو مؤمن أَي حافظ  عليها،
5.     وطَرَدٌ أَحْوَذُ:  سريع؛
6.     أَحْوَذا  وأَحْوَذَ السيرَ: سار سيراً شديداً.
7.     والأَحْوَذِيُّ: السريع في كل ما  أَخَذَ فيه، وأَصله في السفر.
8.      والحَوْذُ: السوق السريع،
9.     والأَحْوَذِيّ: الخفيف في الشيء  بحذفه؛
10.                        والأَحْوَذيّ: الذي يسير مسيرة عشر في ثلاث ليال
11.                        أَحْوَذَ ذاك إِذا جمعه وضمه؛
12.                        استحوذ على كذا إِذا حواه.
13.                         وأَحْوَذ ثوبه: ضمه إِليه؛
14.                        إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها  وأَوردَهَا على عُوجٍ طِوال: ضمها ولم يفته منها شيء، وعنى بالعُوج القوائم.
15.                        وأَمر مَحُوذ:  مضموم محكم كَمَحُوز،
16.                        وجادَ ما أَحْوَذ قصيدتَه أَي أَحكمها.
17.                        أَحوذ الصانع القِدْح إِذا أَخفه؛
18.                        الأَحْوذيّ المنكمش الحادّ  الخفيف في أُموره؛
19.                         والأَحْوَذِيُّ: المشمر في الأُمور القاهر لها الذي لا يشذ عليه منها  شيء.
20.                        والأَحْوَذِيّ: الذي يَغْلِب.
21.                        واستَحْوَذ:  غلب.
22.                        الأَحْوذِيّ: الحادّ المنكمش في أُموره الحسن لسياق الأُمور.
23.                        واستَحْوذ عليه الشيطان واستحاذ أَي غلب،
24.                        أَلم نستحوذ عليكم؛ أَي  أَلم نغلب على أُموركم ونستول على مودّتكم.
25.                        استحوذ عليهم  الشيطان: غلب على قلوبهم.
26.                         أَلم نستحوذ عليكم: أَلم نستول عليكم بالموالاة لكم.
27.                        وحاذَ  الحمارُ أُتُنَه إِذا استولى عليها ؛
28.                         استحوذ خرج على أَصله،
29.                        أَغبط الناس المؤمنُ الخفيفُ  الحاذِ أَي خفيف الظهر.
30.                        والحاذانِ: ما وقع عليه الذنَب من أَدبار الفخذين،
31.                         الحاذِ طريقة المتن من الإِنسان؛
32.                        وحاذَ مَتْنُه، وهو موضع اللبد من ظهر الفرس.
33.                        والحاذان ما استقبلك من فخذي الدابة إِذا استدبرتها
34.                        والحاذانِ لحمتانِ في ظاهر الفخذين تكونان في الإِنسان وغيره؛
35.                        الحاذُ الذي يقع عليه الذنَب من الفخذين من ذا الجانب وذا  الجانب؛
36.                        والحاذُ والحالُ معاً: ما وقع عليه اللبد من ظهر الفرس؛
37.                        الحاذِ قلةَ اللحم،
38.                         ورجل خفيف الحاذ أَي قليل المال،
39.                         ورجل خفيف الحاذ القليل العيال.
40.                        أَنفع اللبن ما  وَليَ حاذَيِ الناقة أَي ساعة تحلب من غير أَن يكون رضعها حُِوار قبل ذلك.
41.                        والحاذُ: نبت،
42.                         الحاذ من شجر الحَمْض يعظم ومنابته السهل  والرمل، وهو ناجع في الإِبل تُخصِب عليه رطباً ويابساً؛
43.                        الحاذ شجر،
44.                         والحَوْذانُ: نبت يرتفع قدر الذراع له زهرة حمراء في أَصلها صفرة وورقته  مدوّرة والحافر يسمن عليه،
45.                        والحوْذانُ: نبات مثل الهِنْدِبا ينبت مسطحاً في جَلَد الأَرض وليانها  لازقاً بها،
46.                         الحوذان نبت له ورق وقصب ونَور أَصفر.
لسان العرب
● - حوذ: حاذَ يَحُوذَ حَوْذاً كحاط حَوْطاً، والحَوْذُ: الطَّلْقُ.  والحَوْذُ والإِحْواذُ: السيرُ الشديد. وحاذ إِبله يحوذها حَوْذاً: ساقها سوقاً  شديداً كحازها حوزاً؛ وروي هذا البيت:  يَحُوذُهُنَّ وَلَهُ حُوذيُّ  فسره ثعلب بأَن معنى قوله حوذي امتناع في نفسه؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف  هذا إِلا ههنا، والمعروف:  يحوزهنّ وله حوزي  وفي حديث الصلاة: فمن فرّغ لها قلبه وحاذ عليها، فهو مؤمن أَي حافظ  عليها، من حاذ الإِبل يحوذها إِذا حازها وجمعها ليسوقها. وطَرَدٌ أَحْوَذُ:  سريع؛ قال بَخْدَجٌ:  لاقى النخيلاتُ حِناذاً مِحْنَذا  مني، وشلاًّ للأَعادي مِشْقَذا،  وطَرَداً طَرْدَ النعام أَحْوَذا  وأَحْوَذَ السيرَ: سار سيراً شديداً. والأَحْوَذِيُّ: السريع في كل ما  أَخَذَ فيه، وأَصله في السفر. والحَوْذُ: السوق السريع، يقال: حُذْت  الإِبل أَحُوذُها حَوْذاً وأَحْوَذْتها مثله. والأَحْوَذِيّ: الخفيف في الشيء  بحذفه؛ عن أَبي عمرو، وقال يصف جناحي قطاة:  على أَحْوَذِيَّينِ اسْتَقَلّتْ عليهما،  فما هي إِلا لَمْحَة فَتَغيب  وقال آخر:  أَتَتْكَ عَبْسٌ تَحْمِل المَشِيَّا،  ماءٍ مِنَ الطّثرة أَحْوَذيَّا  يعني سريع الإِسهال. والأَحْوَذيّ: الذي يسير مسيرة عشر في ثلاث ليال؛  وأَنشد:  لَقَدْ أَكونُ على الحاجاتِ ذا لَبَثِ،  وأَحْوَذِيّاً إِذا انضمَّ الذّعالِيبُ  قال: انضمامها انطواء بدنها، وهي إِذا انضمت فهي أَسرع لها. قال:  والذعاليب أَيضاً ذيول الثياب. ويقال: أَحْوَذَ ذاك إِذا جمعه وضمه؛ ومنه يقال:  استحوذ على كذا إِذا حواه. وأَحْوَذ ثوبه: ضمه إِليه؛ قال لبيد يصف  حماراً وأُتناً:  إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها  وأَوردَهَا على عُوجٍ طِوال  قال: يعني ضمها ولم يفته منها شيء، وعنى بالعُوج القوائم. وأَمر مَحُوذ:  مضموم محكم كَمَحُوز، وجادَ ما أَحْوَذ قصيدتَه أَي أَحكمها. ويقال:  أَحوذ الصانع القِدْح إِذا أَخفه؛ ومن هذا أُخِذَ الأَحْوذيّ المنكمش الحادّ  الخفيف في أُموره؛ قال لبيد:  فهو كَقِدْحِ المَنِيح أَحْوَذَه الصَّا  نعُ، يَنْفِي عن مَتْنِه القُوَبَا  والأَحْوَذِيُّ: المشمر في الأُمور القاهر لها الذي لا يشذ عليه منها  شيء.  والحَويذُ من الرجال: المشمر؛ قال عمران بن حَطَّان:  ثَقْفٌ حَويذٌ مُبِينُ الكَفِّ ناصِعُه،  لا طَائِشُ الكفّ وَقّاف ولا كَفِلُ  يريد بالكَفِلِ الكِفْلَ. والأَحْوَذِيّ: الذي يَغْلِب. واستَحْوَذ:  غلب. وفي حديث عائشة تصف عمر، رضي الله عنهما: كان والله أَحْوَذيّاً  نَسِيجَ وحْدِه. الأَحْوذِيّ: الحادّ المنكمش في أُموره الحسن لسياق الأُمور.  وحاذه يَحُوذه حوذاً: غلبه. واستَحْوذ عليه الشيطان واستحاذ أَي غلب، جاء  بالواو على أَصله، كما جاء اسْتَرْوحَ واستوصب، وهذا الباب كله يجوز أَن  يُتَكَلَّم به على الأَصل. تقول العرب: اسْتَصاب واسْتَصْوَب واستَجاب  واسْتَجْوب، وهو قياس مطرد عندهم. وقوله تعالى: أَلم نستحوذ عليكم؛ أَي  أَلم نغلب على أُموركم ونستول على مودّتكم. وفي الحديث: ما من ثلاثة في قرية  ولا بَدْوٍ لا تقام فيهم الصلاة إِلا وقد اسْتَحْوَذ عليهم الشيطان أَي  استولى عليهم وحواهم إِليه؛ قال: وهذه اللفظة أَحد ما جاء على الأَصل من  غير إِعلال خارِجَةً عن أَخواتها نحو استقال واستقام. قال ابن جني:  امتنعوا من استعمال استحوذ معتلاًّ وإِن كان القياس داعياً إِلى ذلك مؤذناً  به، لكن عارض فيه إِجماعهم على إِخراجه مصححاً ليكون ذلك على أُصول ما  غُيّر من نحوه كاستقام واستعان. وقد فسر ثعلب قوله تعالى: استحوذ عليهم  الشيطان، فقال: غلب على قلوبهم. وقال الله عز وجل، حكاية عن المنافقين يخاطبون  به الكفار: أَلم نستَحْوذ عليكم ونَمْنَعْكم من المؤمنين؛ وقال أَبو  إِسحق: معنى أَلم نستحوذ عليكم: أَلم نستول عليكم بالموالاة لكم. وحاذَ  الحمارُ أُتُنَه إِذا استولى عليها وجمعها وكذلك حازها؛ وأَنشد:  يَحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ  قال وقال النحويون: استحوذ خرج على أَصله، فمن قال حاذ يَحُوذ لم يقل  إِلا استحاذ، ومن قال أَحْوذَ فأَخرجه على الأَصل قال استحوذ.  والحاذُ: الحال؛ ومنه قوله في الحديث: أَغبط الناس المؤمنُ الخفيفُ  الحاذِ أَي خفيف الظهر. والحاذانِ: ما وقع عليه الذنَب من أَدبار الفخذين،  وقيل: خفيف الحال من المال؛ وأَصل الحاذِ طريقة المتن من الإِنسان؛ وفي  الحديث: ليأْتين على الناس زمان يُغْبَط الرجل فيه لخفة الحاذِ كما يُغْبَطُ  اليومَ أَبو العَشَرة؛ ضربه مثلاً لقلة المال والعيال. شمر: يقال كيف  حالُك وحاذُك؟ ابن سيده: والحاذُ طريقة المتن، واللام أَعلى من الذال،  يقال: حالَ مَتْنُه وحاذَ مَتْنُه، وهو موضع اللبد من ظهر الفرس. قال:  والحاذان ما استقبلك من فخذي الدابة إِذا استدبرتها؛ قال:  وتَلُفُّ حاذَيْها بذي خُصَل  رَيّانَ، مِثْلَ قَوادِمِ النَّسْر  قال: والحاذانِ لحمتانِ في ظاهر الفخذين تكونان في الإِنسان وغيره؛ قال:  خَفِيفُ الحاذِ نَسّالُ الفَيافي،  وعَبْدٌ لِلصّحابَةِ غَيْرُ عَبْد  الرياشي قال: الحاذُ الذي يقع عليه الذنَب من الفخذين من ذا الجانب وذا  الجانب؛ وأَنشد:  وتَلُفّ حاذَيْها بذي خُصَل  عَقِمَتْ، فَنِعْمَ بُنَيّةُ العُقْم  أَبو زيد: الحاذ ما وقع عليه الذنب من أَدبار الفخذين، وجمع الحاذ  أَحْواذ. والحاذُ والحالُ معاً: ما وقع عليه اللبد من ظهر الفرس؛ وضرب النبي،  صلى الله عليه وسلم، في قوله مؤمنٌ خَفِيفُ الحاذِ قلةَ اللحم، مثلاً  لقلة ماله وقلة عياله كما يقال خفيف الظهر. ورجل خفيف الحاذ أَي قليل المال،  ويكون أَيضاً القليل العيال. أَبو زيد: العرب تقول: أَنفع اللبن ما  وَليَ حاذَيِ الناقة أَي ساعة تحلب من غير أَن يكون رضعها حُِوار قبل ذلك.  والحاذُ: نبت، وقيل: شجر عظام يَنْبُت نِبْتَة الرِّمْثِ لها غِصَنَةٌ  كثيرة الشوك. وقال أَبو حنيفة: الحاذ من شجر الحَمْض يعظم ومنابته السهل  والرمل، وهو ناجع في الإِبل تُخصِب عليه رطباً ويابساً؛ قال الراعي ووصف  إِبله:  إِذا أَخْلَفَتْ صَوْبَ الربيعِ وَصَالها  عَرادٌ وحاذٌ مُلْبِسٌ كُلَّ أَجْرَعا  (* قوله «وصالها» كذا بالأصل هنا وفي عرد. وقد وردت «أجرعا» في كلمة  «عرد» بالحاء المهملة خطأ).  قال ابن سيده: وأَلف الحاذ واو، لأَن العين واواً أَكثر منها ياء. قال  أَبو عبيد: الحاذ شجر، الواحدة حاذة من شجر الجنَبَة؛ وأَنشد:  ذواتِ أَمْطِيٍّ وذاتِ الحاذِ  والأَمطيّ: شجرة لها صمغ يمضغه صبيان الأَعراب، وقيل: الحاذة شجرة  يأْلفها بقَرُ الوحش؛ قال ابن مقبل:  وهُنَّ جُنُوحٌ لِذِي حاذَة،  ضَوارِبُ غِزْلانِها بالجُرن  وقال مزاحم:  دَعاهُنّ ذِكْرُ الحاذِ من رَمْل خَطْمةٍ  فَمارِدُ في جَرْدائِهِنَّ الأَبارِقُ  والحَوْذانُ: نبت يرتفع قدر الذراع له زهرة حمراء في أَصلها صفرة وورقته  مدوّرة والحافر يسمن عليه، وهو من نبات السهل حلو طيب الطعم؛ ولذلك قال  الشاعر:  آكُلُ من حَوْذانِه وأَنْسَلْ  والحوْذانُ: نبات مثل الهِنْدِبا ينبت مسطحاً في جَلَد الأَرض وليانها  لازقاً بها، وقلما ينبت في السهل، ولها زهرة صفراء. وفي حديث قس عمير  حَوْذان: الحوذان نبت له ورق وقصب ونَور أَصفر. وقال في ترجمة هوذ: والهاذة  شجرة لها أَغصان سَبْطَةٌ لا ورق لها، وجمعها الهاذ؛ قال الأَزهري: روى  هذا النضر والمحفوظ في باب الأَشجار الحاذ.  وحَوْذان وأَبو حَوْذان: أَسماء رجال؛ ومنه قول عبد الرحمن بن عبد الله  بن الجراح:  أَتتك قَوافٍ من كريم هَجَوْتَهُ،  أَبا الحَوْذِ، فانظر كيف عنك تَذودُ  إِنما أَراد أَبا حوذان فحذف وغير بدخول الأَلف واللام؛ ومثل هذا  التغيير كثير في أَشعار العرب كقول الحطيئة:  جَدْلاء مُحْكَمَة من صُنْع سَلاَّم  يريد سليمان فغير مع أَنه غلط فنسب الدروع إِلى سليمان وإِنما هي لداود؛  وكقول النابغة:  ونَسْج سُلَيْمٍ كُلَّ قَضَّاءَ ذائل  يعني سليمان أَيضاً، وقد غلط كما غلط الحطيئة؛ ومثله في أَشعار العرب  الجفاة كثير، واحدتها حَوْذانة وبها سمي الرجل؛ أَنشد يعقوب لرجل من بني  الهمّاز:  لو كان حَوْذانةُ بالبلادِ،  قام بها بالدّلْو والمِقَاطِ،  أَيّامَ أَدْعُو يا بني زياد  أَزْرَقَ بَوّالاً على البساط  مُنْجَحِراً مُنْجَحَرَ الصُّدَّادِ  الصُّدَّادُ: الوزَغُ؛ ورواه غيره: بأَبي زياد؛ وروي:  أَوْرَقَ بوّالاً على البساط  وهذا هو الأَكفأُ.
مقاييس اللغة:
(حوذ) الحاء والواو والذال أصلٌ واحد، وهو من الخفّة والسُّرعة وانكماشٍ([12]) في الأمر. فالإحْواذ السَّير السريع. ويقال حاذَ الحمارُ أُتُنَه يحُوذها، إذا ساقَها بعُنْف. قال العجاج:
* يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
والأحوذيُّ: الخفيف في الأمور، الذي حَذِقَ الأشياءَ وأتْقَنَها. وقالت عائشة في عمر: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". والأحوذِيّان: جناحا القطاة. قال:
* على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
ومن الباب استحوَذَ عليه الشيطان، وذلك إذا غَلَبَه وساقَه إلى ما يريد من غَيِّه.
ومن الشاذّ عن الباب أيضاً أنهم يقولون: هو خفيفُ الحاذِ. ويُنشِدون:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])
ومن الشاذّ عن الباب: الحاذُ، وهو شجرٌ.
القاموس المحيط:
الحَوْذُ الحَوْطُ، والسَّوْقُ السَّريعُ، كالإِحواذِ، والمُحافَظَةُ على الشيءِ. وحاذُ المَتْنِ مَوْضِعُ اللِّبْدِ منه. والحاذانِ ما وقَعَ عليه الذَّنَبُ من أدْبارِ الفَخِذَيْنِ. والحاذُ الظهْرُ، وشَجرٌ. وخَفيفُ الحاذِ قليلُ المالِ والعيالِ. والأَحْوَذِيُّ الخَفيفُ الحاذِقُ، والمُشَمِّرُ للأُمورِ القاهِرُ لها، لا يَشِذُّ عليه شيءٌ، كالحَوِيذِ. والحَوْذانُ نَبْتٌ. والحُوذِيُّ، بالضم الطارِدُ المُسْتَحِثُّ على السَّيْرِ. وأحْوَذَ ثَوْبَهُ جَمَعَهُ، والصانِعُ القِدْحَ أخَفَّهُ. والحِواذُ، بالكسر البُعْدُ. واسْتَحْوَذَ غَلَبَ واسْتَوْلَى. وهُما بِحاذةٍ واحدةٍ بحالَةٍ.
تاج العروس:
ح و ذ
الحَوْذُ : الحَوْطُ حَاذَ يَحُوذُ حَوْذاً : حَاطَ يَحُوطُ حَوْطاً . الحَوْذُ : السَّوْقُ السَّرِيعُ . وفي المحكم : الشَّديدُ . وفي البصائر : العَنِيف كالإِحْوَاذِ يقال : حُذْت الإِبِلَ أجوزُها وفي الأساس جاز الإبل إلى الماء يحوزها حَوْذاً : سَاقَها كحَازَها حَوْزاً وفي تسير البيضاويّ في سُورَ المُجَادلة : حِذْتُ الإبلَ بضم الحاءِ وكسرِهَا إسْتَوْلَيْت عليها . وفي العنايَة للشهاب أن الزجّاجَ ذكرَ أن ثلاثية ورد من بابي ثال وخاف شيخُنَا وقد ذكر الوجهَين ابنُ القطَّاع وغيرُه وأغفْلَ المصنِّفُ ذلك . الحَوْذُ والإحواذ : المُحَافظةُ على الشْيءِ من حاذ الإبلَ يََحوذُهَا إذحازَهَا وجَمَعَها ليَسوقَها ومنه : اسْتَحْوَذَ على كذا إذا حَوَاه . وحَاذُ المَتْنِ : موضِعُ اللِّبْدِ منه وفي الأساس : يقال زَلَّ عن حَالِ الفَرَسِ وحَاذِه وهو محلُّ اللِّبْد
يقال : بعيرٌ ضَخْمُ الحاذَيْنِ الحاذَانِ : ما وَقَعَ عليه الذَّنَبُ مِن أَدْبَارِ الفَخِذَيْنِ من ذَا الجَانبِ وذا الجَانبِ ويقولون : أَنْفَعُ اللَّبَنِ مَا وَلِيَ حَاذَيِ النَّاقةِ أَي ساعَةَ يُحْلَب من غير أن يَكون رَضِعَها حُوَارٌ قبل ذلك . وجمْع الحاذِ أَحْواذٌ
من المَجاز : رجل خفيف الحَاذ كما يقال : خَفيف الظَّهْر وفي الحديث " المُؤْمِن خَفِيفُ الحَاذِ " قال شمر الحال والحاز معاً : ما وَقَعَ عليه اللِّبْدُ مِن ظَهْر الفَرِس . وضَرَب صلَّى اللهُ عَلَيْه وسلَّمَ في قوله " المُوْمِنُ خَفِيفَ الحاذِ " قلَّةَ اللحْمِ مَثَلاً لِقِلَّةِ مَالِهِ وعِيَالِه كما يُقال : هو خَفِيفُ الظَّهْرِ . لحَاذُ : شَجَرٌ - الوَاحِدَةُ حَاذَةٌ - مِن شَجَر الجَنْبَةِ قال عَمْرُو بنُ حُمَيْلٍ
أَعْلُوا بِه الأعْرَفَ ذَا الأَلْوَاذِ ... ذَوَاتِ أُمْطِىٍّ وذَاتَ الحَاذِي
والأمْطِيّ شَجَرَةٌ لها صَمْغٌ يَمْضَغُه صِبْيَانُ الأَعرَابِ . في الحديث " أَفْضَلُ الناسِ بعدَ المِائَتَيْنِ رَجُلٌ خَفِيفُ الحَاذِ " أَي قَليلُ المالِ والعِيَالِ اسْتُعِيرَ مِن حاذِ الفَرَسِ وكذا خَفِيفُ الحَالِ مُسْتَعَارٌ من حالِه وقيل خَفِيفُ الحاذِ أَي الحالِ مِن المالِ وأَصْلُ الحاذِ طَرِيقَةُ المَتْنِ . وفي الحديث " لَيَأْتِيَن َّعَلَى النّاسِ زَمَانٌ يُغْبَط الرَّجل فيهِ بِخِفَّةِ الحَاذِ كَمَا يُغْبَطُ اليَوْمَ أَبو العَشَرَةٍ " يقَالُ : كَيْفَ حَالُك وحَاذُك
من المَجاز قولُ عائشةَ تَصِف عُمَرَ رَضِيَ الله عنهما : " كانَ واللهِ أَحْوَذِيّاً نَسِيجَ وَحْدِهِ " . الأَحْوَذِيُّ " السَّرِيعُ في كُلَّ ما أَخَذَ فيه وأَصْلُه في السَّفَر وقيل : المُنْكَمِشُ الحادّ الخَفِيفُ في أُمُورِهِ الحَسَنُ السِّيَاقِ لَهَا الحاذِقُ . ونقلَ الجوهَرِيُّ عن الأصمعيِّ قال : الأَحْوَذِيُّ : المشُشَمِّرُ للأُمورِ وفي المحكم : في الأُمورِ القاهِرُ لَهَا لا يَشِذُّ عليهِ شْيءٌ كالحَوِيذِ كأمِيرٍ وهو المُشَمِّر مِن الرجال قال عِمْرَانُ بن حطَّانَ :
ثَقْفٌ حَويذٌ مُبِينُ الكَفِّ نَاصِعَهُ ... لاَ طَائِشُ الكَفِّ وَقَّافٌ ولا كَفِلُ وفي الأساس : رَجُلٌ أَحْوَذِيٌّ : يَسوقُ الأُمورَ أحْسَن مَسَاقٍ لِعِلْمِهِ بها . وفي اللسان : والأَحْوَذِيُّ : الّذي يسيرُ مَسِيرَةَ عَشْرٍ في ثَلاثِ لَيَالٍ . وفي الأساس وحَادٍ أَحْوَذِيٌّ أَي سَائِقٌ عاقِلٌ
والحَوْذَانُ بالفتح : نَبْتٌ وَاحِدَتُهَا حَوْذَانَةٌ وقال الأَزْهَرِيُّ : الحَوْذَانَةُ : بَقْلَةٌ مِن بُقولِ الرِّيَاضِ رَأيْتُهَا في ريَاضِ الصَّمَّانِ وقِيعَانِهَا وله نَوْرٌ أَصفرُ طيب الرائِحَةِ . وسبقَ الاستشهَادُ عليه في باب الجيم مِن قوْلِ ابنِ مُقْبِلٍ
كَادَ اللُّعَاعُ مِنَ الحَوْذَانِ يَسْحَطُهَا ... ورِجْرِجٌ بَيْنَ لَحْيَيْهَا خَنَاطِيلُ والحُوذِيُّ بالضَّمّ : الطارِدُ المُسْتَحِثُّ على السَّيْرِ من الحَوْذِ وهو السَّيْرُ الشَّدِيدُ وأَنشد :
يَحُوذُهُنَّ وَلَهُ حُوذِيُّ ... خَوْفَ الخِلاَطٍ فَهْوَ أَجْنَبِيُّ وهو للعَجَّاج يَصِف ثَوْراً وكِلاباً . وأَحْوَذَ ثَوْبَه أَي جَمَعَه وضَمَّه إليه ومنه اسْتَخْوَذَ على كذا إذَا حَوَاه . أَحْوَذَ الصانِعُ القِدْحَ إذا أَخَفَّه قل : وِمنْهُ أُخِذَ الأحْوَذِيُّ قال لَبِيدٌ :
فَهْوَ كَقدْح المنيحِ أَحْوَذَه الصَّ ... ائِغُ يَنْفِي عَنْ مَتْنِهِ الٌوَبَا والحِوَاذُ بالكَسْر : البُعْدُ قال المَرَّارُ الفَقْعَسِيُّ :
أَزْمَانَ حُلْوُ العَيْشِ ذُو لِذَاذِ ... إذ النَّوَى تَدْنُو عَنِ الحِوَاذِ يُقَال : اسْتَحْوَذَ عليه الشيطانُ : غَلَبَ كما في الصحاح . ولغَةٌ اسْتَحَاذَ . حاذَ الحمارُ أُتُنَه : اسْتَوْلَى عليها وجَمَعَهَا وكذا حَازَهَا وبه فُسِّر قولُه تَعَالَى " أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُم " أَي ألَم نَسْتَوْلِ عليكم بِالمُوَالاَةِ لَكُمْ وأَوْرَد القَوْلَينِ المُصَنِّفُ في البصائرِ فقال : قولُه تعالى " اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ " أَي اسْتَاقتهم مُسْتَوْلِيا عَليهم من حَاذَ الإِبلَ يَحُوذُها إِذا سَاقَهَا سَوْقاً عَنِيفاً أو من قولهم : اسْتَحْوَذَ العَيْرُ الأُتُنَ إذا استولَى على حَاذَيْهَا أَي جَانِبَيْ ظَهْرِهَا . وفي المحكم . قال النحويونَ : اسْتَحْوَذَ خَرَجَ على أَصْلِه فمَنْ قالَ : حَاذَ يَحُوذُ لم يَقُلْ إلاَّ اسْتَحَاذ ومن قال : أَحْوَذَ فَأَخرَجَه على الأَصْلِ قال : اسْتَحْوَذَ قلْت : وهو من الأفْعَالِ الواردةِ على الأَصْل شُذوذاً مع فصاحتِها ووُرُودِ القُرْآنِ بها وقال أَبو زيد : هذا الباب كلّه يجُوز أن يُتكلم به على الأَصْلِ . تقول العرب : اسْتصاب واْسَتْصَوب واسْتجاب واستجْوَب وهو قِياس مطَّرِد عندهم . يقال هما بِحاذةٍ واحِدةٍ أَي بِحالةٍ واحدةٍ والحاذُ والحاذةُ : الحالُ والحالَة واللام أعلى من الذال . ومما يستدرك عليه : الحِوَاذُ ككِتَابٍ الفِراق . والحَاذَة : شَجَرَةٌ تَأْلفهَا بقرُ الوَحْشِ قال ابنُ مُقْبِل :
وَهُنَّ جُنوحٌ لَدى حَاذَة ... ضَوَارِبَ غِزْالَنُهَا بِالجُرُنْ وسَمَّوْا حَوْذَانَ وحَوْذَانَةَ . وأبو حَوْذَانَ مِنْ كُنَاهم وكذا أبو حَوْذٍ

##### Türkçe

حوذ
**حَاذَ** - **يَحُوْذُ** - **اسْتَحْوَذَ** - **يَسْتَحْوِذُ**
**حَاذَ** - **يَحُوْذُ** + bir varlık + bir varlık veya bir şey üzerine: onu kuşattı ve başkalarını ona zarar vererek ulaşmaktan men etti: şeyi veya varlığı, kendisine tâbi güvenli bir yer içinde ve kendi himayesi ve hâkimiyeti altında kıldı.
**اسْتَحْوَذَ** - **يَسْتَحْوِذُ** + bir varlık + bir varlık veya bir şey üzerine: “**حَاذَ** - **يَحُوْذُ**”dan “**استفعل**” vezni üzerinedir: “**يَحوْذَ**” etmeye çalıştı ve talep etti: onu ele geçirmeyi, kendine katmayı, elde etmeyi ve başkalarını ona ulaşmaktan men etmeyi talep etti ve buna çalıştı.
Ve lafız, “koruma, gözetme ve himaye için lâzım olma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَلَأَ** - **يَكْلَأُ**، **حَفِظَ** - **يَحْفَظُ**، **رَعَى** - **يَرْعَى**، **قَسَّ** - **يَقُسُّ**، **جَارَ** - **يَجِيْرُ**، **حَاذَ** - **يَحُوْذُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**حَاذَ** - **يَحُوْذُ** + bir varlık + bir varlık veya bir şey üzerine: onu kuşattı ve başkalarını ona zarar vererek ulaşmaktan men etti: şeyi veya varlığı, kendisine tâbi güvenli bir yer içinde ve kendi himayesi ve hâkimiyeti altında kıldı.
**حَازَ** - **يَحُوْزُ** (**حَازَ** - **يَحِيْزُ**) + bir varlık + bir şeyi + kendine doğru: onu kendine katar: sınırlarını ve vasıflarını belirler ve onu başkasından ayırır, sonra onu kendine yaklaştırır; böylece onu tasarrufu ve otoritesi altına koyar.

استحوذ
﴿**الذين يتربصون بكم فإن كان لكم فتح من الله قالوا ألم نكن معكم وإن كان للكافرين نصيب قالوا ألم نستحوذ عليكم ونمنعكم من المؤمنين فالله يحكم بينكم يوم القيامة ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا(141)**﴾ النساء ﴿**استحوذ عليهم الشيطان فأنساهم ذكر الله أولئك حزب الشيطان ألا إن حزب الشيطان هم الخاسرون (19)**﴾ المجادلة

مختار الصحاح
● [حوذ] ح و ذ: hadiste ﴿**المؤمن خفيف الحَاذِ**﴾ yani sırtı hafif; ve **اسْتَحْوَذَ** عليه الشيطان yani galip geldi; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**ألم نستحوذ عليكم**﴾ yani işleriniz üzerinde galip gelmedik mi ve sevginizi ele geçirmedik mi.

الراغب
حوذ
- **الحوذ**:
Sürücünün devenin **حاذيي**’sine, yani iki uyluğunun arka taraflarına tâbi olması ve onu sürmesinde sert davranmasıdır; “**حاذ** الإبل **يحوذها**” denir; yani onu şiddetli bir sürüşle sürdü. Ve sözü: ﴿**استحوذ عليهم الشيطان**﴾ [المجادلة/19], onları, üzerlerine hâkim olarak sevk etti; yahut onların “**استحوذ** العير على الأتان” sözündendir; yani onun **حاذيها**’sına, yani sırtının iki yanına hâkim oldu. Ve “**استحاذ**” denir; o kıyastır. Ve bunun mecazı, onların “şeytan ona bindi ve onu sürdü” sözleri gibidir. Ve **الأحوذي**: şeyde hafif, mahir olan; **الحوذ**’dan, yani: sürüşten.

ملخص اللسان
1. **حاذَ يَحُوذَ حَوْذاً** ve **الحَوْذُ**: serbest bırakma.
2. Ve **الحَوْذُ** ile **الإِحْواذُ**: şiddetli yürüyüş.
3. Ve “**حاذ** develerini **يحوذها حَوْذاً**”: onu, **حازها حوزاً** gibi, şiddetli bir sürüşle sürdü;
4. “Kalbini onun için boşaltıp ona **حاذ** ederse, o mümindir”; yani onu koruyandır.
5. Ve **طَرَدٌ أَحْوَذُ**: hızlı.
6. **أَحْوَذا** ve **أَحْوَذَ** السيرَ: şiddetli bir yürüyüşle yürüdü.
7. Ve **الأَحْوَذِيُّ**: giriştiği her şeyde hızlı olan; aslı yolculuktadır.
8. Ve **الحَوْذُ**: hızlı sürüş.
9. Ve **الأَحْوَذِيّ**: onu atıp hafifletmesiyle şeyde hafif olan.
10. Ve **الأَحْوَذيّ**: üç gecede on (günlük) yürüyüş yürüyen.
11. “**أَحْوَذَ** ذلك” dediğinde: onu topladı ve kendine kattı.
12. “**استحوذ** على كذا” dediğinde: onu içine aldı.
13. Ve “**أَحْوَذ** ثوبه”: onu kendine kattı.
14. “Toplandığında ve iki yanını **أَحْوَذَ** ettiğinde ve onu uzun eğri (şeyler) üzerine getirdiğinde”: onu kattı ve ondan hiçbir şey kaçırmadı; **العُوج** ile bacakları kastetti.
15. Ve **أَمر مَحُوذ**: **كَمَحُوز** gibi, katılmış, sağlamlaştırılmış.
16. Ve “ne güzel **أَحْوَذ** etti kasidesini” yani onu sağlamlaştırdı.
17. “**أَحوذ** الصانع القِدْح” dediğinde: onu hafifletti.
18. **الأَحْوذيّ**: işlerinde büzülmüş, keskin, hafif olan.
19. Ve **الأَحْوَذِيُّ**: işlerde sıvanmış, onlara kahreden; onlardan hiçbir şey ona aykırı düşmeyen.
20. Ve **الأَحْوَذِيّ**: galip gelen.
21. Ve **استَحْوَذ**: galip geldi.
22. **الأَحْوذِيّ**: işlerinde keskin, büzülmüş; işleri sevk etmede güzel olan.
23. Ve “**استَحْوذ** عليه الشيطان” ve “**استحاذ**” yani galip geldi.
24. “**أَلم نستحوذ عليكم**”: yani işleriniz üzerinde galip gelmedik mi ve sevginizi ele geçirmedik mi.
25. “**استحوذ عليهم الشيطان**”: kalpleri üzerinde galip geldi.
26. “**أَلم نستحوذ عليكم**”: size velâyetle sizi ele geçirmedik mi.
27. Ve “eşek, dişisini **حاذَ** ettiğinde”: ona hâkim oldu.
28. **استحوذ** çıktı, aslı üzerine.
29. “İnsanların en gıpta edileni, sırtı hafif **الحاذِ** olan mümindir”; yani sırtı hafif.
30. Ve **الحاذانِ**: kuyruğun, uylukların arka taraflarından üzerine düştüğü yer.
31. **الحاذِ**: insanda sırtın yolu/çizgisi.
32. Ve “sırtı **حاذَ** etti”; o, atın sırtında eyer keçesinin yeri olan mevzidir.
33. Ve **الحاذان**: biniti arkadan gördüğünde, uyluklarından sana bakan kısım.
34. Ve **الحاذانِ**: uylukların dış tarafında, insanda ve başkasında bulunan iki et parçası.
35. **الحاذُ**: kuyruğun, uyluklardan bu yandan ve şu yandan üzerine düştüğü yer.
36. Ve **الحاذُ** ile **الحالُ** birlikte: eyer keçesinin atın sırtından üzerine düştüğü yer.
37. **الحاذِ**: etin azlığı.
38. Ve “adam **خفيف الحاذ**”: yani malı az.
39. Ve “adam **خفيف الحاذ**”: ailesi az.
40. “Sütün en faydalısı, devenin iki **حاذَيِ**’sine bitişik olanıdır”; yani, ondan önce yavru emmemişken sağılırken.
41. Ve **الحاذُ**: bir bitki.
42. **الحاذ**: **الحَمْض** ağacındandır; büyür; bitiş yerleri ova ve kumdur; develerde etlendiricidir; yaş ve kuru hâliyle onun üzerinde semirir.
43. **الحاذ**: bir ağaç.
44. Ve **الحَوْذانُ**: bir bitkidir; dirsek kadar yükselir; dibinde sarılık bulunan kırmızı bir çiçeği vardır; yaprağı yuvarlaktır; toynaklı onun üzerinde semirir.
45. Ve **الْحَوْذانُ**: **الهِنْدِبا** gibi bir bitkidir; yerin sertinde ve yumuşağında düz olarak, ona yapışık biter.
46. **الحوذان**: yaprağı, kamışı ve sarı çiçeği olan bir bitki.

لسان العرب

● - حوذ: **حاذَ يَحُوذَ حَوْذاً** tıpkı **حاط حَوْطاً** gibi; ve **الحَوْذُ**: doğum sancısıdır. Ve **الحَوْذُ** ile **الإِحْواذُ**: şiddetli yürüyüştür. Ve **حاذ إِبله يحوذها حَوْذاً**: onları, **حازها حوزاً** gibi, şiddetli bir sevk ile sürdü; ve şu beyit rivayet edilmiştir:
يَحُوذُهُنَّ وَلَهُ حُوذيُّ
Sa‘leb bunu, sözünün **حوذي** kısmının mânâsı “kendi içinde bir imtina”dır diye tefsir etti; İbn Sîde dedi ki: Bunu ancak burada biliyorum; bilinen ise:
يحوزهنّ وله حوزي
Ve namaz hadîsinde: “Kim onun için kalbini boşaltır ve onun üzerine **حاذ** ederse, o mümindir”; yani onu muhafaza edendir; **حاذ الإِبل يحوذها**’dan, onları **حازها** ve topladı ki onları sürsün diye. Ve **طَرَدٌ أَحْوَذُ**: hızlıdır; Baḫdaǧ dedi ki:
لاقى النخيلاتُ حِناذاً مِحْنَذا
مني، وشلاًّ للأَعادي مِشْقَذا،
وطَرَداً طَرْدَ النعام أَحْوَذا
Ve **أَحْوَذَ السيرَ**: şiddetli bir yürüyüşle yürüdü. Ve **الأَحْوَذِيُّ**: içine giriştiği her şeyde hızlı olandır; aslı yolculuktadır. Ve **الحَوْذُ**: hızlı sevktir; denir ki: **حُذْت الإِبل أَحُوذُها حَوْذاً** ve **أَحْوَذْتها** da onun gibidir. Ve **الأَحْوَذِيّ**: bir şeyi “hazf” ederek onda hafif olandır; Ebû ‘Amr’dan. Ve bir **قطاة**’nın iki kanadını vasfederek dedi ki:
على أَحْوَذِيَّينِ اسْتَقَلّتْ عليهما،
فما هي إِلا لَمْحَة فَتَغيب
Ve bir başkası dedi ki:
أَتَتْكَ عَبْسٌ تَحْمِل المَشِيَّا،
ماءٍ مِنَ الطّثرة أَحْوَذيَّا
Yani ishali çabuk olandır. Ve **الأَحْوَذيّ**: üç gecede on (günlük) yürüyüş yürüyen kimsedir; ve şu şiir okunmuştur:
لَقَدْ أَكونُ على الحاجاتِ ذا لَبَثِ،
وأَحْوَذِيّاً إِذا انضمَّ الذّعالِيبُ
Dedi ki: onların **انضمام**’ı, bedeninin dürülmesidir; ve o, toplandığında onun için daha hızlıdır. Dedi ki: ve **الذعاليب** ayrıca elbiselerin etekleridir. Ve denir ki: **أَحْوَذَ ذاك**: onu topladı ve bir araya getirdi; bundan dolayı denir ki: **استحوذ على كذا**: onu içine aldıysa. Ve **أَحْوَذ ثوبه**: onu kendine topladı; Lebîd, bir erkek eşek ve dişi eşekleri vasfederek dedi ki:
إِذا اجْتَمَعَتْ وأَحْوَذَ جانِبَيْها
وأَوردَهَا على عُوجٍ طِوال
Dedi ki: yani onları topladı, onlardan hiçbir şey kaçırmadı; ve **العُوج** ile bacakları kastetti. Ve **أَمر مَحُوذ**: **كَمَحُوز** gibi, bir araya getirilmiş sağlamlaştırılmıştır; ve “ne güzel, kasidesini **أَحْوَذ** etti” yani onu sağlamlaştırdı. Ve denir ki: **أَحوذ الصانع القِدْح**: onu incelttiğinde; ve bundan, işlerinde büzülmüş, keskin, hafif olan **الأَحْوذيّ** alınmıştır; Lebîd dedi ki:
فهو كَقِدْحِ المَنِيح أَحْوَذَه الصَّا
نعُ، يَنْفِي عن مَتْنِه القُوَبَا
Ve **الأَحْوَذِيُّ**: işlerde paçaları sıvamış, onlara galip olan, onlardan hiçbir şeyin kendisine aykırı düşmediği kimsedir. Ve erkeklerden **الحَويذُ**: paçaları sıvamış olandır; ‘İmrân b. Ḥaṭṭân dedi ki:
ثَقْفٌ حَويذٌ مُبِينُ الكَفِّ ناصِعُه،
لا طَائِشُ الكفّ وَقّاف ولا كَفِلُ
**الكَفِلِ** ile **الكِفْلَ**’i kasteder. Ve **الأَحْوَذِيّ**: galip gelen kimsedir. Ve **استَحْوَذ**: galip geldi. Ve ‘Âişe hadîsinde, Ömer’i (Allah ikisinden de razı olsun) vasfederken: “Vallahi o, **أَحْوَذيّاً** idi, **نَسِيجَ وحْدِه**” dedi. **الأَحْوذِيّ**: işlerinde keskin, büzülmüş, işleri sevk etmede güzel olandır. Ve **حاذه يَحُوذه حوذاً**: ona galip geldi. Ve “şeytan ona **استَحْوذ** etti” ve **استحاذ**: yani galip geldi; aslında olduğu üzere **الواو** ile geldi; tıpkı **اسْتَرْوحَ** ve **استوصب** geldiği gibi; ve bu babın tamamı, asıl üzere konuşulması caizdir. Araplar der: **اسْتَصاب** ve **اسْتَصْوَب** ve **استَجاب** ve **اسْتَجْوب**; bu, onların yanında süreklilik arz eden bir kıyastır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **أَلم نستحوذ عليكم**; yani “işleriniz üzerinde galip gelmedik mi ve sevginiz üzerinde hâkimiyet kurmadık mı?” Ve hadîste: “Bir köyde veya bedevîde üç kişi yoktur ki içlerinde namaz ikame edilmesin de şeytan onların üzerine **اسْتَحْوَذ** etmiş olmasın”; yani onların üzerine hâkim oldu ve onları kendine kattı; dedi ki: bu lafız, **استقال** ve **استقام** gibi kardeşlerinden ayrılarak, i‘lâl olmaksızın asıl üzere gelenlerden biridir. İbn Cinnî dedi ki: **استحوذ**’u mu‘tel olarak kullanmaktan kaçındılar; kıyas buna çağırıcı ve bunu bildirici olsa da; fakat bunun karşısına, onu sahih çıkarma hususunda icmâları çıktı; bu da, **استقام** ve **استعان** gibi benzerinden değiştirilen şeylerin usulleri üzere olsun diyedir. Sa‘leb, Yüce Allah’ın sözü **استحوذ عليهم الشيطان**’ı tefsir etti ve dedi ki: kalpleri üzerine galip geldi. Ve Allah عز وجل, münafıkların kâfirlere hitap ederek söylediklerini hikâye ederek: **أَلم نستَحْوذ عليكم ونَمْنَعْكم من المؤمنين** buyurdu; Ebû İshâk dedi ki: **أَلم نستحوذ عليكم**’un mânâsı: “Size dostlukla size hâkim olmadık mı?” Ve **حاذَ الحمارُ أُتُنَه**: onun üzerine hâkim olup onu topladığında; aynı şekilde **حازها** da (böyledir); ve şu şiir okunmuştur:
يَحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ
Dedi ki: nahivciler dediler: **استحوذ** aslı üzere çıktı; kim **حاذ يَحُوذ** derse ancak **استحاذ** der; kim **أَحْوذَ** der de onu asıl üzere çıkarırsa **استحوذ** der.

**الحاذُ**: hâl (durum)dur; bundan, hadîsteki sözü: “İnsanların en çok gıpta edileni, sırtı hafif olan mümin **الحاذِ**’dır”; yani sırtı hafif. Ve **الحاذانِ**: kuyruğun, uylukların arka taraflarından üzerine düştüğü yerdir; ve “maldan hâli hafif” denilmiştir; **الحاذِ**’ın aslı, insanda sırtın yolu (sırt hattı)dır; ve hadîste: “İnsanların üzerine öyle bir zaman gelecek ki, bugün **أَبو العَشَرة**’ye gıpta edildiği gibi, **الحاذِ**’ın hafifliğinden dolayı adama gıpta edilecek”; onu, malın ve çoluk çocuğun azlığına misal yaptı. Şemmer: denir ki: “Senin **حالُك** ve **حاذُك** nasıl?” İbn Sîde: ve **الحاذُ** sırtın yoludur; ve **اللام** **الذال**’dan daha yukarıdadır; denir ki: **حالَ مَتْنُه** ve **حاذَ مَتْنُه**; ve o, atın sırtında eyer keçesinin yeridir. Dedi ki: ve **الحاذان** binek hayvanının iki uyluğundan, ona arkanı döndüğünde sana bakan kısımdır; dedi ki:
وتَلُفُّ حاذَيْها بذي خُصَل
رَيّانَ، مِثْلَ قَوادِمِ النَّسْر
Dedi ki: ve **الحاذانِ** insan ve başkasında, uylukların dış tarafında bulunan iki ettir; dedi ki:
خَفِيفُ الحاذِ نَسّالُ الفَيافي،
وعَبْدٌ لِلصّحابَةِ غَيْرُ عَبْد
Er-Riyâşî dedi ki: **الحاذُ** uylukların şu tarafı ve bu tarafında kuyruğun üzerine düştüğü yerdir; ve şu şiir okunmuştur:
وتَلُفّ حاذَيْها بذي خُصَل
عَقِمَتْ، فَنِعْمَ بُنَيّةُ العُقْم
Ebû Zeyd: **الحاذ** uylukların arka taraflarından kuyruğun üzerine düştüğü yerdir; **الحاذ**’ın çoğulu **أَحْواذ**’dır. Ve **الحاذُ** ile **الحالُ** birlikte: atın sırtından eyer keçesinin üzerine düştüğü yerdir; ve Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), “mümin **خَفِيفُ الحاذِ**” sözünde, etin azlığını, malının ve çoluk çocuğunun azlığına misal olarak vurdu; tıpkı “sırtı hafif” denildiği gibi. Ve “**رجل خفيف الحاذ**”: yani malı azdır; ve ayrıca çoluk çocuğu az olan da olur. Ebû Zeyd: Araplar der ki: “Sütün en faydalısı, devenin iki **حاذ**’ına bitişik olan (kısımdır)”; yani, ondan önce bir **حُِوار** onu emmiş olmaksızın, sağılırkenki saat.

Ve **الحاذُ**: bir bitkidir; ve “dikenleri çok olan bir dalı bulunan, **الرِّمْثِ** bitişi gibi biten iri bir ağaçtır” denilmiştir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الحاذ** **الحَمْض** ağacındandır; büyür; bitiş yerleri ova ve kumdur; develerde faydalıdır; onun üzerinde yaş ve kuru olarak semirirler; er-Râ‘î, develerini vasfederek dedi ki:
إِذا أَخْلَفَتْ صَوْبَ الربيعِ وَصَالها
عَرادٌ وحاذٌ مُلْبِسٌ كُلَّ أَجْرَعا
(* “**وصالها**” sözü, asılda burada ve **عرد**’de böyle (yazılı)dır. “**أجرعا**” kelimesi, “**عرد**” maddesinde **الحاء**’sız (mühmele) ile hatalı olarak gelmiştir.)
İbn Sîde dedi ki: **الحاذ**’ın elif’i **واو**’dur; çünkü **العين**’in **واو** olması, **ياء** olmasından daha çoktur. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **الحاذ** bir ağaçtır; tekili, **الجنَبَة** ağacından **حاذة**’dir; ve şu şiir okunmuştur:
ذواتِ أَمْطِيٍّ وذاتِ الحاذِ
Ve **الأَمطيّ**: Arap bedevîlerinin çocuklarının çiğnedikleri bir sakızı olan bir ağaçtır; ve “**الحاذة** vahşi sığırın ünsiyet ettiği bir ağaçtır” denilmiştir; İbn Mukbil dedi ki:
وهُنَّ جُنُوحٌ لِذِي حاذَة،

**ضَوارِبُ غِزْلانِها بالجُرن**
Ve مزاحم dedi:
**دَعاهُنّ ذِكْرُ الحاذِ من رَمْل خَطْمةٍ  فَمارِدُ في جَرْدائِهِنَّ الأَبارِقُ**

**الحَوْذانُ**: bir bitkidir; kol (zira‘) miktarı yükselir; onun bir çiçeği vardır, kırmızıdır; aslında bir sarılık vardır; yaprağı yuvarlaktır; **الحافر** onun üzerinde semirir; o, ova bitkisindendir; tatlıdır, tadı hoş ve güzeldir; bundan dolayı şair dedi:
**آكُلُ من حَوْذانِه وأَنْسَلْ**

**الحَوْذانُ**: **الهِنْدِبا** gibi bir bitkidir; yerin sertliğinde ve yumuşaklığında düz olarak biter, ona yapışık (olarak); ovada pek az biter; onun sarı bir çiçeği vardır. **قس عمير** hadîsinde: **حَوْذان**: **الحوذان** yaprağı, kamışı ve sarı çiçeği olan bir bitkidir.

Ve **هوذ** maddesinin tercümesinde dedi: **والهاذة** yaprağı olmayan, düz (pürüzsüz) dalları bulunan bir ağaçtır; onun çoğulu **الهاذ**’dır; **الأَزهري** dedi: bunu **النضر** rivayet etti; korunmuş olan ise ağaçlar babında **الحاذ**’dır.

Ve **حَوْذان** ile **أَبو حَوْذان**: erkek adlarıdır; ondan, **عبد الرحمن بن عبد الله بن الجراح**’ın sözü:
**أَتتك قَوافٍ من كريم هَجَوْتَهُ،  أَبا الحَوْذِ، فانظر كيف عنك تَذودُ**
Ancak o, **أَبا حوذان**’ı kastetti; sonra hazfetti ve **الأَلف واللام**’ın girişiyle değiştirdi; bunun benzeri değişiklik Arapların şiirlerinde çoktur; **الحطيئة**’nin sözü gibi:
**جَدْلاء مُحْكَمَة من صُنْع سَلاَّم**
**سليمان**’ı kasteder; fakat değiştirdi; bununla beraber yanıldı da; zırhları **سليمان**’a nisbet etti; hâlbuki onlar **داود**’undur. Ve **النابغة**’nin sözü gibi:
**ونَسْج سُلَيْمٍ كُلَّ قَضَّاءَ ذائل**
Yani yine **سليمان**; ve **الحطيئة**’nin yanıldığı gibi o da yanıldı. Bunun benzeri, kaba Arapların şiirlerinde çoktur.

Onun bir teki **حَوْذانة**’dır; onunla adam adlandırıldı. **يعقوب**’un, **بني الهمّاز**’dan bir adam için inşadı:
**لو كان حَوْذانةُ بالبلادِ،  قام بها بالدّلْو والمِقَاطِ،  أَيّامَ أَدْعُو يا بني زياد  أَزْرَقَ بَوّالاً على البساط  مُنْجَحِراً مُنْجَحَرَ الصُّدَّادِ**
**الصُّدَّادُ**: **الوزَغُ**’dur; başkası onu şöyle rivayet etti: **بأَبي زياد**; ve şöyle rivayet edildi:
**أَوْرَقَ بوّالاً على البساط**
Ve bu, daha isabetli olandır.

مقاييس اللغة:
(**حوذ**) **الحاء** ve **الواو** ve **الذال** tek bir asıldır; o da işte hafiflikten, süratten ve işte bir büzülmeden([12])dir. Şu halde **الإحْواذ** hızlı yürüyüştür. Ve denilir: **حاذَ** eşek dişilerini **أُتُنَه** **يحُوذها**, eğer onları şiddetle sevk ettiyse. **العجاج** dedi:
* onları **يحُوذُهُنَّ**; ve onun bir **حُوذِيُّ**([13])si vardır *
Ve **الأحوذيُّ**: işlerde hafif olan; şeyleri beceren ve onları sağlam yapan kimsedir. Ve **عائشة** **عمر** hakkında dedi: “Vallahi o, **أحوَذِيَّاً** idi; kendi başına dokunmuş (gibi)”. Ve **الأحوذِيّان**: **القطاة**’nin iki kanadıdır. Dedi:
* iki **أحوذِيَّينِ** üzerinde (iken) yükseldi([14]) *
Ve babdan: **استحوَذَ** şeytan ona; bu, onu yendiği ve onu, kendi sapıklığından istediği şeye sevk ettiği zamandır.
Ve babdan şâz olanlardan da: onların “o, **خفيفُ الحاذِ**’dır” demeleridir. Ve şöyle inşad ederler:
**خفيف الحاذِ نَسّال القيافي** *** **وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ**([15])
Ve babdan şâz olanlardan: **الحاذُ**; o bir ağaçtır.

القاموس المحيط:
**الحَوْذُ** **الحَوْطُ**’tur; ve **السَّوْقُ السَّريعُ**’dir; **الإِحواذِ** gibi; ve bir şey üzerine **المُحافَظَةُ**’dır. Ve **حاذُ المَتْنِ**: ondan **اللِّبْدِ**’in yeri. Ve **الحاذانِ**: kuyruğun, iki uyluğun arka taraflarından üzerine düştüğü şeydir. Ve **الحاذُ** sırttır; ve (bir) ağaçtır. Ve **خَفيفُ الحاذِ**: malı ve çoluk çocuğu az olandır. Ve **الأَحْوَذِيُّ**: hafif, becerikli; ve işlere sıvanan, onları kahreden; ona hiçbir şey aykırı düşmez; **الحَوِيذِ** gibi. Ve **الحَوْذانُ** bir bitkidir. Ve **الحُوذِيُّ**, (ح harfinin) dammesiyle: yürüyüşe sevk eden, koşturan (kimsedir). Ve **أحْوَذَ ثَوْبَهُ**: onu topladı; ve **القِدْحَ** yapan (usta) onu hafifletti. Ve **الحِواذُ**, kesre ile: uzaklıktır. Ve **اسْتَحْوَذَ**: galip geldi ve ele geçirdi. Ve “ikisi **بِحاذةٍ واحدةٍ**” (demek): tek bir hâl üzere (demektir).

تاج العروس:
ح و ذ
**الحَوْذُ**: **الحَوْطُ**. **حَاذَ يَحُوذُ حَوْذاً**: **حَاطَ يَحُوطُ حَوْطاً** (demektir). **الحَوْذُ**: **السَّوْقُ السَّرِيعُ**’dir. Ve **المحكم**’de: **الشَّديدُ**. Ve **البصائر**’de: **العَنِيف**; **الإِحْوَاذِ** gibi. Denilir: **حُذْت الإِبِلَ** **أجوزُها**. Ve **الأساس**’ta: develeri suya geçirdi, onları **يحوزها حَوْذاً**: onları sevk etti; **حَازَها حَوْزاً** gibi. Ve **تسير البيضاويّ**’de, **سُورَ المُجَادلة** hakkında: **حِذْتُ الإبلَ** ( **الحاءِ**’ın dammesiyle ve kesresiyle) “onlara hâkim oldum” (demektir). Ve **العنايَة**’de **الشهاب** için: **الزجّاج**’ın, üç harfli (fiilin) **ثال** ve **خاف** bablarından geldiğini zikrettiğini; şeyhimizin de iki vechi zikrettiğini; **ابنُ القطَّاع** ve başkasının da (bunu) zikrettiğini; musannifin ise bunu ihmal ettiğini (söyler).
**الحَوْذُ** ve **الإحواذ**: bir şeyi korumaktır; develeri **حاذ** etti: onları **يََحوذُهَا**, yani onları **إذحازَهَا** ve topladı ki onları sevk etsin. Ondandır: **اسْتَحْوَذَ** şu şeye, eğer onu içine aldıysa. Ve **حَاذُ المَتْنِ**: ondan **اللِّبْدِ**’in yeridir. Ve **الأساس**’ta: denilir: attan **حَالِ**’inden ve **حَاذِه**’inden kaydı; o, **اللِّبْدِ**’in yeridir.
Denilir: **بعيرٌ ضَخْمُ الحاذَيْنِ**. **الحاذَانِ**: kuyruğun, iki uyluğun arka taraflarından, bu taraftan ve şu taraftan üzerine düştüğü şeydir. Ve derler: sütün en faydalısı, devenin **حَاذَيِ**’ine bitişik olan (yerdedir); yani, daha önce onu bir **حُوَارٌ** emmemişken, sağılır sağılmaz (olan). Ve **الحاذِ**’ın çoğulu **أَحْواذٌ**’dır.
Mecazdan: “**رجل خفيف الحَاذ**”, “**خَفيف الظَّهْر**” denildiği gibi. Ve hadiste: “**المُؤْمِن خَفِيفُ الحَاذِ**”. **شمر** dedi: **الحال** ve **الحاز** birlikte: atın sırtından **اللِّبْدُ**’in üzerine düştüğü şeydir. Ve (Peygamber) sallallahu aleyhi ve sellem, “**المُوْمِنُ خَفِيفَ الحاذِ**” sözünde, etin azlığını, malının ve çoluk çocuğunun azlığına misal olarak vurdu; “o, **خَفِيفُ الظَّهْرِ**’dir” denildiği gibi.
**لحَاذُ**: bir ağaçtır — tekili **حَاذَةٌ** — **الجَنْبَةِ** ağacındandır. **عَمْرُو بنُ حُمَيْلٍ** dedi:
**أَعْلُوا بِه الأعْرَفَ ذَا الأَلْوَاذِ** ... **ذَوَاتِ أُمْطِىٍّ وذَاتَ الحَاذِي**
Ve **الأمْطِيّ**: sakızı olan bir ağaçtır; bedevî çocukları onu çiğner. Hadiste: “iki yüz(den) sonra insanların en faziletlisi, **خَفِيفُ الحَاذِ** bir adamdır”; yani malı ve çoluk çocuğu azdır; atın **حاذِ**’ından ödünç alınmıştır. Ve yine **خَفِيفُ الحَالِ** onun **حال**’inden ödünç alınmıştır. Ve denildi: **خَفِيفُ الحاذِ**, yani maldan **الحالِ**. Ve **الحاذِ**’ın aslı, **المَتْنِ**’in yoludur. Ve hadiste: “İnsanların üzerine öyle bir zaman gelecektir ki, onda adam **بِخِفَّةِ الحَاذِ** ile gıpta edilecektir; bugün **أَبو العَشَرَةٍ**’e gıpta edildiği gibi.” Denilir: “**كَيْفَ حَالُك وحَاذُك**?”
Mecazdan, **عائشة**’nin, **عُمَرَ**’i (Allah onlardan razı olsun) vasfederken sözü: “Vallahi o, **أَحْوَذِيّاً نَسِيجَ وَحْدِهِ** idi.” **الأَحْوَذِيُّ**: “aldığı her şeyde hızlı olan”; aslı yolculuktadır. Ve denildi: işlerinde büzülen, keskin, hafif; onları sevk edişi güzel; becerikli. Ve **الجوهَرِيُّ**, **الأصمعيِّ**’den nakletti: **الأَحْوَذِيُّ**: işlere sıvanandır. Ve **المحكم**’de: işlerde onları kahreden; ona hiçbir şey aykırı düşmez; **الحَوِيذِ** gibi; **أمِيرٍ** vezninde; o, erkeklerden işlere sıvanandır. **عِمْرَانُ بن حطَّانَ** dedi:
**ثَقْفٌ حَويذٌ مُبِينُ الكَفِّ نَاصِعَهُ** ... **لاَ طَائِشُ الكَفِّ وَقَّافٌ ولا كَفِلُ**
Ve **الأساس**’ta: **رَجُلٌ أَحْوَذِيٌّ**: onları bildiği için işleri en güzel sevk edişle sevk eder. Ve **اللسان**’da: **الأَحْوَذِيُّ**: üç gecede on (günlük) mesafe yürüyen kimsedir. Ve **الأساس**’ta: **وحَادٍ أَحْوَذِيٌّ**: yani akıllı bir sürücü.
Ve **الحَوْذَانُ** (fetha ile): bir bitkidir; tekili **حَوْذَانَةٌ**’dır. Ve **الأَزْهَرِيُّ** dedi: **الحَوْذَانَةُ**: çayır otlarından bir ottur; onu **الصَّمَّان**’ın çayırlarında ve düzlüklerinde gördüm; onun sarı bir çiçeği vardır, kokusu hoştur. Ve onunla istişhad, **الجيم** babında, **ابنِ مُقْبِلٍ**’in sözünden geçti:
**كَادَ اللُّعَاعُ مِنَ الحَوْذَانِ يَسْحَطُهَا** ... **ورِجْرِجٌ بَيْنَ لَحْيَيْهَا خَنَاطِيلُ**
Ve **الحُوذِيُّ** (damme ile): yürüyüşe sevk eden, koşturan; **الحَوْذِ**’dan, o da şiddetli yürüyüştür. Ve inşad etti:
**يَحُوذُهُنَّ وَلَهُ حُوذِيُّ** ... **خَوْفَ الخِلاَطٍ فَهْوَ أَجْنَبِيُّ**
Bu, **العَجَّاج**’ındır; bir boğayı ve köpekleri vasfeder. Ve **أَحْوَذَ ثَوْبَه**: yani onu topladı ve kendine kattı; ondandır: **اسْتَخْوَذَ** şu şeye, eğer onu içine aldıysa. **أَحْوَذَ الصانِعُ القِدْحَ**: eğer onu hafifletti ise. Dedim: ve ondan **الأحْوَذِيُّ** alınmıştır. **لَبِيدٌ** dedi:
**فَهْوَ كَقدْح المنيحِ أَحْوَذَه الصَّ** ... **ائِغُ يَنْفِي عَنْ مَتْنِهِ الٌوَبَا**
Ve **الحِوَاذُ** (kesre ile): uzaklıktır. **المَرَّارُ الفَقْعَسِيُّ** dedi:
**أَزْمَانَ حُلْوُ العَيْشِ ذُو لِذَاذِ** ... **إذ النَّوَى تَدْنُو عَنِ الحِوَاذِ**
Denilir: **اسْتَحْوَذَ عليه الشيطانُ**: galip geldi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve bir lugat: **اسْتَحَاذَ**. **حاذَ الحمارُ أُتُنَه**: onlara hâkim oldu ve onları topladı; ve yine **حَازَهَا**; ve bununla, Yüce’nin sözü tefsir edildi: “**أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُم**”; yani “size dostlukla, üzerinize hâkim olmadık mı?” Ve musannif, **البصائر**’de iki sözü de getirdi; şöyle dedi: Yüce’nin sözü: “**اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ**”: yani onları sevk etti; üzerlerine hâkim olarak; develeri **حاذَ** etmesinden: onları **يَحُوذُها**, eğer onları şiddetli bir sevk ile sevk ettiyse; yahut onların sözü: **اسْتَحْوَذَ العَيْرُ الأُتُنَ**: eğer onun iki **حَاذَيْهَا**’sına, yani sırtının iki yanına hâkim olduysa. Ve **المحكم**’de: nahivciler dedi: **اسْتَحْوَذَ** aslının dışına çıktı; şu halde kim **حَاذَ يَحُوذُ** derse, ancak **اسْتَحَاذ** der; kim de **أَحْوَذَ** derse, onu asla çıkararak **اسْتَحْوَذَ** der. Dedim: o, fiillerden, asl üzere gelenlerdendir; fasihlikleriyle ve Kur’an’ın onlarla gelişiyle birlikte şâz olarak. Ve **أَبو زيد** dedi: bu babın tamamı, asl üzere konuşulabilir. Araplar der: **اسْتصاب** ve **اْسَتْصَوب** ve **اسْتجاب** ve **استجْوَب**; bu, onların yanında yürürlükte olan bir kıyastır. Denilir: “ikisi **بِحاذةٍ واحِدةٍ**”: yani tek bir hâl üzere. Ve **الحاذُ** ve **الحاذةُ**: **الحالُ** ve **الحالَة**’dir; ve **اللام** **الذال**’dan daha yüksektir. Ve ona zeyl olarak: **الحِوَاذُ** ( **ككِتَابٍ** gibi): ayrılık. Ve **الحَاذَة**: vahşi sığırın ülfet ettiği bir ağaçtır. **ابنُ مُقْبِلٍ** dedi:
**وَهُنَّ جُنوحٌ لَدى حَاذَة** ... **ضَوَارِبَ غِزْالَنُهَا بِالجُرُنْ**
Ve **حَوْذَانَ** ve **حَوْذَانَةَ** diye adlandırdılar. Ve **أبو حَوْذَانَ** künyelerindendir; yine **أبو حَوْذٍ** (da böyledir).
