# حوز (ح-و-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Birleşen

- Harfler: ح - و - ز
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُتَحَيِّزًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D8%B2%D9%8B%D8%A7.md) | مُتَفَعِّلًا | Birleşen | 1 | 1 | [8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/ayet/8:16.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
2. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
3. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Bve bye’den dönüşmüştür
4. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kızgınlık
5. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dönüşüm yeri
6. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Eveye kuş yuvası demektir
7. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
8. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bes besese dağınık taşlar demektir
9. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
10. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
11. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir
12. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
13. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حوز |
| Yapı | Üçlü (ecvef) |
| Özel Durum | Orta harfi illetli (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md), [حوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0.md), [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dağınık unsurları bir sınır veya merkez etrafında toplayıp koruma altına alma, kendine çekme ve kuşatma |
| Çekirdek Özet 2 | Dağılmayı önlemek amacıyla stratejik bir mevziye, korunaklı bir merkeze veya ana birliğe geri çekilip iltihak etme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın bağımsız dağılışını sınırlandırarak onu belirli bir güvenlik, aidiyet ve mülkiyet dairesine dahil eden alan oluşumu |
| Kritik Hata Riski | Kur'an'daki tekil kullanımın (Enfâl [8:16](https://lisan.digital/tr/ayet/8:16.md)) savaştan mutlak kaçış ile stratejik manevra arasındaki yapısal ayrımını gözden kaçırıp taktiksel geri çekilmeyi firar sayma yanılgısı |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حو | Bir şeyi çevreleme, bükme, içine alma ve kuşatarak bir arada tutma. Nitekim [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) (çevreleme, surla çevirme), [حوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0.md) (kuşatıp hakimiyeti altına alma), [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) (dönme, çevrilme) ve [حوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%8A.md) (toplayıp biriktirme) köklerinde bu kuşatma ve çevreleme hareketi açıkça görülür. | ز | Kuşatılan ve toplanan şeyin keskin bir sınırla diğerlerinden ayrıştırılarak doğrudan tek bir merkeze, mülkiyete veya ordu birliğine bağlanması ve orada tahkim edilmesi anlamı eklenmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Bir alanı dış dünyadan ayıran koruyucu sınır, çevrelenmiş güvenli bölge |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Unsurları birbirine bağlayan, iliştiren ve merkeze tutturan birleştirici güç |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Dağınık olanı sınır çizerek diğer unsurlardan net biçimde ayıran hareket |
| حوز | Çit ile korunan alana çengelle bağlanıp diğer taraftan keskin bir sınırla ayrılma | Dağınık unsurların kesilip dışarıdan ayrıştırılarak (ز) çitle çevrilmiş korunaklı bir sınıra (ح) sağlam bir bağla (و) dahil edilmesi ve orada toplanması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde dağınık otlayan veya suya giden develeri sağa sola kaçırmadan derleyip toplayarak yumuşak ya da kararlı bir sevk ile bir arada sürmek; bir arazinin etrafına set veya hendek çekerek sınırını belirlemek; yılanın tehlike karşısında kıvrılarak kendi içine toplanması (tahavvüz). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde sürünün dağılmasını engelleyip koruyan ve onları güvende tutan maharetli çoban veya savaşta birliği toparlayan kahraman için kullanılır. Nitekim er-Râciz el-Accâc tarafından köpekleri püskürten yaban boğası tasvir edilirken şöyle denmiştir: يَحُوزُهُنَّ، وله حُوزِيّ / كما يَحُوزُ الفِئَةَ الكَمِيّ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin kendi alanına, mülküne veya koruması altına aldığı bölgeye "havze" denilmiş, İslâm öncesinde ve erken dönemde kabilenin ya da toplumun savunduğu varlık alanı "havzetü'l-kavm" olarak anılmıştır. Ayrıca bir mecliste veya döşekte toparlanıp yer açmak için فما تحوّز عن فراشه denmiştir. |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حوز kökü, temel olarak bir sınır çizerek sahip olma, mülk edinme, kuşatma ve içine alma semantik ekseninde yer alır. İbranicede mülk edinmek, tutmak ve zilyet olmak anlamlarına gelen אָחַז (ʔ-ḥ-z) kökü ile semantik bir kesişim gösterir; nitekim Arapçadaki احتاز (kendine çekip mülk edindi) formu bu tasarruf ve tutma fikrinin doğrudan karşılığıdır. Süryanicede ḥwz kökü ve türevleri (ḥwzā), bir bölgeyi, çevrelenmiş mülkü, belirli bir sınırla kuşatılmış toprağı ve idari mıntıkayı ifade eder. Arapçada kök hem dağınık nesneleri toplayıp sevk etme yönündeki dinamik çöl hareketini (develeri bir araya toplamak) hem de geometrik bir sınırla bir yeri ayırıp sahiplenme (havze, hayyiz) olgusunu bünyesinde muhafaza etmiştir. Kökün uğradığı semantik kayma, göçebe hayatın "sürüyü dağılmadan bir arada tutma" eyleminden, yerleşik hukuki ve felsefi alanda "belirli bir mekânı veya hakkı zilyetliği altına alma" olgusuna doğrudur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ح-و-ز / ح-ي-ز | Dağınık olanı toparlayıp bir çatı veya sınır altına alma; fiilen mülk edinme (hiyâzet) ve bir mekana çekilme (tahayyüz). | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ḥwzā (çevrili alan, bölge), İbranice ʔ-ḥ-z (tutmak, mülk edinmek) | Kuşatma, sahiplenme ve sınırlandırılmış bir alana dahil olma anlam alanı Sami dillerinde ortaktır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Payne Smith Syriac Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حوز | Anlamlı | Toplamak, kuşatmak, sınır içine almak | Hedef kök; dağınık olanı korunaklı bir merkezde birleştirme | Kur'an'da geçer |
| [حزو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%88.md) | Anlamlı | Tahmin etmek, sezgiyle ölçmek, paylaştırmak | Hurma ağacındaki ürünü veya bir nesneyi göz kararıyla takdir etme | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zihinsel kuşatma bağı |
| وحز | Anlamlı | Dürtmek, hafifçe batırmak, acı vermek | Sivri bir şeyle bir noktaya hafifçe saplama hareketi | Kur'an'da geçmez |
| وزح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilişiyle müstakil bir kök kaydedilmemiştir | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| زحو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilişle kullanılan bağımsız bir morfem bulunmaz | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| [زوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AD.md) | Anlamlı | Uzaklaşmak, yerinden ayrılmak, zail olmak | Bir şeyin bulunduğu yerden kımıldayıp başka yere geçmesi | Kur'an'da geçmez; حوز kökünün zıddı yönde hareket (kalb/karşıtlık) |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حوز | Merkez | Toplanma, sınır içine çekilme | Dağınık unsurları korunaklı ve belirgin bir merkez etrafında toplayıp diğerlerinden ayırma | Hem fiziksel toplanmayı hem de stratejik bir mevziye veya korumaya dahil olmayı kapsar |
| [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) | Komşu | Kuşatma, çevreleme | Varlığın etrafına dışarıdan bir engel veya sur koyarak onu emniyete alma | [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) nesneyi dışarıdan çevrelemeye odaklanırken حوز nesneleri bir araya toplayıp içeri çekmeye odaklanır |
| [حوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0.md) | Komşu | Hakimiyet kurma, sarıp kuşatma | Bir şeyin çevresini sararak onun üzerinde tam bir denetim ve sevk kabiliyeti sağlama | Kur'an'da şeytanın kuşatması için kullanılır (Mücâdele [58:19](https://lisan.digital/tr/ayet/58:19.md)); denetim yönü toplanma yönünden baskındır |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Bir araya getirme | Dağınık şeyleri bir araya getirme genel eylemi | Sınır çekme ve özel bir koruma alanına dahil olma şartı aranmaksızın genel birleşmedir |
| [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) | Komşu | Sığınma, iltica etme | Tehlikeden kaçarak güvenli bir mekana veya şahsa dayanma | [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) kökünde yalnızca sığınma öne çıkarken, حوز kökünde sığınılan birliğin bir parçası olarak toparlanma vardır |
| [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) | Zıt | Ayrılma, dağılma, parçalanma | Bir bütünün parçalara ayrılması ve birbirinden uzaklaşması | Toplanıp sınır içine girmenin tam karşıtı olarak dağılma ve tek başına kalma hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حوز | Toplamak, sınırlamak, birliğe katılmak | Dağınık unsurları bir merkezde birleştirmek, stratejik olarak bir topluluğa çekilmek | Kesin |
| Latince | Receptus, aggregatio, occupatio | Geri çekilme, bir araya toplanma, zilyetlik kurma | Receptus taktiksel geri çekilmeyi; aggregatio birleşmeyi; occupatio ise hukuki zilyetliği karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Regrouping, fallback to a unit, possession | Yeniden toparlanma, bir gruba katılma, zilyetlik | Stratejik bir mevziye çekilip birleşmeyi (regroup) iyi verir; mülkiyet ve mekan boyutunu da kapsar | Güçlü |
| Almanca | Sammeln, Anschluss an eine Gruppe, Besitz | Toparlanma, bir gruba iltihak etme, tasarruf | Askeri anlamda yeniden düzen kurmak için geriye toplanmayı ve mekânsal aidiyeti karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Se rallier, regroupement, possession | Yeniden toplanıp birleşme, müfrezeden yana çekilme | Askeri birliğe iltihak etme ve kendi tarafına katılarak güç tazeleme nüansını yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Gesenius, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ | Askeri strateji gereği dağılmayıp kendi ordusuna, destek birliğine veya korunaklı mevzisine yeniden toparlanmak üzere katılma | Savaş alanında hezimet korkusuyla arkasını dönüp kaçmanın yasaklandığı, ancak taktiksel manevra veya birliğe iltihakın istisna kılındığı askeri hukuk bağlamı (Enfâl [8:16](https://lisan.digital/tr/ayet/8:16.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hayyiz ve cisim teorisi | Cismin boşlukta kapladığı alan (hayyiz). Allah Teâlâ'nın mekândan ve bir hayyiz işgal etmekten münezzeh oluşu (tenzih) meselesi. | Varlığın yer kaplaması, sınırla çevrili bir hacme yerleşmesi olarak felsefi ve kelami soyutlama. |
| Fıkıh | Hiyâzet ve cihat hukuku | 1. Bir malı fiilen elde tutup zilyetliğini kurma (hiyâzetü'l-mülk/mîrâs). 2. Savaştan kaçışın (firâr) haramlığı karşısında taktiksel çekilmenin (tahayyüz) caizliği. | Hukuki hak sahipliği (zilyetlik) ile askeri manevra meşruiyeti arasında iki ayrı teknik ıstılah. |
| Tefsir | Enfâl [8:16](https://lisan.digital/tr/ayet/8:16.md)'nın yorumu | Savaşta geri çekilmenin hangi hallerde "büyük günah" olan firar sayılacağı, hangi hallerde "tahayyüz" sayılarak meşru görüleceği. | Müminlerin yalnız kalmayıp cemaat ve ana ordu ile irtibatını koruma iradesi olarak yoğunlaşma. |
| Hadis | Savaş taktikleri ve İslam havzası | Hz. Peygamber'in Mûte savaşı sonrası geri çekilen orduya "Siz kaçak değilsiniz, bilakis siz bana dönenlersiniz (el-karrârûn, fe-ene fietüküm)" hitabı. | Müminlerin sığınacağı ana merkezin (el-fie) bizzat Resûlullah ve İslam toplumu olduğu vurgusu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ümmet vahdeti ve istikamet | Havzetü'l-İslam | Bireyin yalnızlaşıp savrulmasını engelleyerek cemaat güvenliğine bağlanmasını sağlama | Bireysel inanç kırılganlığına karşı koruyucu bir inanç havzası inşa eder. | Kesin |
| İlmi | Kavramsal çerçeve ve epistemoloji | Hayyiz / Alan tanımlaması | Bilgi nesnelerinin keyfi dağılmasını önleyip belirli bir metodolojik sınıra yerleştirilmesi | Düşüncenin sınırlarını ve kapsama alanını tayin eden kavramsal hacim oluşturur. | Güçlü |
| Siyasi | Savunma doktrini ve jeopolitik | Taktiksel toparlanma ve pakt kurma | Dağınık güçlerin ortak bir askeri-politik merkeze iltihak ederek gücünü konsolide etmesi | Geri çekilmeyi bir yenilgi değil, güç biriktirme ve yeniden mevzilenme aracına dönüştürür. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet teorisi ve zilyetlik | Hiyâzet (ihraz ve tasarruf) | Sahipsiz veya ortak kaynakların fiili tasarruf altına alınarak mülkiyete dönüştürülmesi | Ekonomik değerlerin dağılıp heba olmasını önleyen meşru kontrol mekanizmasıdır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Topolojide tıkız alt küme (compact set) veya çekim havzası (basin of attraction) | Dinamik bir sistemdeki dağılma eğilimindeki parçacıkların belirli bir sınır eğrisi içine çekilerek kararlı bir yörünge merkezinde toplanması, faz uzayında belirli bir hacme (hayyiz) hapsolması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Askeri sosyolojide stratejik yeniden mevzilenme (tactical regrouping) ve hukukta fiili zilyetlik | Bireyin veya grubun dağılma tehdidi karşısında koordineli biçimde ana gövdeye iltihak etmesi; hukuki düzlemde ise bir nesne üzerinde fiili hakimiyet sahası kurma süreci. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca "taraf tutmak, önyargılı olmak" (modern Arapçadaki 'tahayyüz' = yanlılık/bias) veya "fiziki bir köşeye sinip pasifleşmek" biçiminde dar ve olumsuz bir anlama hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, pasif bir kaçış veya kör bir taassup değil; ana orduyla (fie) organik irtibatı koparmayan, nihai zafer için gücü bir merkezde yeniden toparlamayı hedefleyen bilinçli ve dinamik bir manevradır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl [8:16](https://lisan.digital/tr/ayet/8:16.md) ayetinde savaştan her türlü geri çekilmeyi mutlak haram veya münafıklık alameti sayarak, taktiksel esnekliği, yeniden yapılanmayı ve kurumsal iltihakı imkansız kılan katı ve yıkıcı bir hamaset üretmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mücadele ve kriz anlarında bireysel dağılmayı mutlak surette yasaklarken, cemaatleşmeyi ve kurumsal merkezle irtibatı meşru bir stratejik zorunluluk olarak kodladığını tek bir kelimeyle (mütehayyizen) göstermesi bakımından hayati bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Savaş hukuku, askeri disiplin, toplumsal dayanışma, hezimet anında toparlanma ve cemaat bağımlılığını düzenleyen ayetlerde (özellikle Enfâl ve Âl-i İmrân surelerindeki cihat ahkamında) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın her durumda körü körüne öne atılması gerektiği yönündeki yüzeysel hamaseti düzeltir; güç dengelerini gözeterek ana gövdeye geri çekilip toparlanmanın bir korkaklık değil, meşru ve hikmetli bir harp prensibi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağınık deve sürüsünü etrafa kaçırmadan bir araya toplayıp çevirmek, bir arazinin etrafına sınır seti çekmek ve yılanın tehlike anında kendi merkezine kıvrılarak toparlanması.
- Soyut anlam: Dağılma, hezimet veya zafiyet anında bireysel çözülmeyi reddederek emniyetli bir sınıra, korunaklı bir merkeze veya ana birliğe stratejik olarak iltihak etme iradesi.
- Sistematik karşılık: Parçalanmayı önleyen, unsurları meşru bir aidiyet havzasına bağlayan ve fiili kontrol ile güvenliği tek bir merkezde kenetleyen zilyetlik ve iltihak mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \left\{ x \in \Omega \mid \lim_{t \to t_1} \|x - C_F\| < \epsilon \right\}, \quad \frac{d}{dt} D(x, C_F) < 0$$
- LaTeX açıklaması:

$\Omega$ mücadele veya varlık uzayını, $x$ hareket halindeki bireysel unsuru temsil eder. $C_F$ ana birliğin veya korunaklı merkezin (el-fie) konumudur. $D(x, C_F)$ fonksiyonu unsurun merkezden olan uzaklığını gösterir ve bu türevin sıfırdan küçük olması ($\frac{d}{dt} D < 0$), unsurun dağılmak yerine merkeze doğru yakınsadığını ifade eder. $S(t)$ ise belirli bir $t_1$ anında merkeze $\epsilon$ yarıçapı kadar yaklaşarak onunla bütünleşen, yani tahayyüz eden korunaklı alt kümeyi sembolize eder. Formülde hiçbir sözel ifade kullanılmamış, kökün ana merkeze yönelen toparlanma hareketi saf matematiksel topoloji diliyle modellenmiştir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/ayet/8:16.md) — مُتَحَيِّزًا

وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Tekrar savaşmak için bir tarafa çekilme veya bir başka topluluğa katılma dışından her kim, o gün arkasını dönerse; muhakkak ki o, Allah katından bir gazaba uğramıştır. Onun yurdu cehennenmdir ve o, ne kötü bir sonuçtur.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والزاي و وايء معهما
ح ز و، ح ز ي، ح ز أ، ح و ز، ح ي ز، ز ي ح، أ ز ح مستعملات
حزو:
حَزْوَى: مَوْضِعٌ بالباديةِ.
حزي:
الحازي: الكاهنُ: تقول: حزا يَحْزُو، وحَزَى يَحْزِي ويَتَحزَّى. وأنكر الضرير: تحزَّى تَحَزِيّا. قال:
ومن تَحَزَّى عاطساً أو طرقا
والحَزَى- مقصور- نباتٌ شِبْهُ الكَرفْسَ. من أحرار البقول، ولِريِحِهِ خَمْطَةٌ، تزعم العَرَبُ أنّ الجِنَّ لا تدخل بيتا فيه الحَزَى. والواحدة: حَزاةٌ.
حزأ:
حزأتُ الإِبِلَ أَحْزَؤهُا، أي: ضَمَمْتُها وسُقْتُها. واحْزَوْزأَتِ الإبِلُ: اجتمعت. واحْزَوْزَأ الطائر: ضمَّ جناحَيْه وتَجافَى عن بَيْضه. قال:
مُحْزَوْزِئين الزِّفَّ عن مَكَوَيْهِما
وقال رؤبةُ فَلمْ يَهْمِزْ:
والسَّيْرُ مُحْزَوْزٍ به احْزِيزاؤُهُ
حوز:
الحَوْزُ: السَّيْرُ اللّيّنُ، والحَوْزُ: موضع يَحْوزُه الرّجلُ يتّخِذُ حوالَيْهِ مسنّاة. وجمعُهُ: أحواز. وكلّ شيءٍ ضَمَمْتَ إليك فقد حُزْتَهُ وآحتزته.
وحَوْزُ الرَّجُلِ: طبيعتُه من خيرٍ أو شرّ.
وتحوَّز الرّجلُ إذا لم يستقرَّ على الأرض، والاسم: التَّحَوُّزُ، ومنه قوله تعالى: "أو متحّيزاً إلى فئة". أي: مُتّنحياً.
والَأْحَوِزّي: السائقُ الحَسَنُ السّياقِة، وفيه بعضُ النّفارِ. قال:
يَحُوزُهُنّ ولَهُ حُوزِيٌّ
والحَوْزُ: النّكاحُ. قال:
تقول لمّا حازّها حَوْزَ المَطِي
وفي الحديث: فما تحَوَزَّ َعن فِراشِه أي: ما تنحّى عنه. قال الشاعر:
تَحَوَّزُ عنّي خَشيةً أنْ أُضـيفَـهـا		كما آنحازَتِ الأَفْعَى مَخافةَ ضاربِ
حيز:
حَيِّزُ الدار: ما انضمّ إليها من المرافِق والمنافِع. وكلّ ناحيةٍ حَيِّزٌ على حِدَةٍ، بتَشديدِ الياءِ. وجمعُه: أَحْيازٌ، وكان قياسُه أن يكون أحوازاً، كميّتٍ وأموات، ولكنّهم فرّقوا بينهما كراهةَ الالتباس. والتّحيّز في الحَرْب: أن ينضمّ قومٌ إلى قومٍ.
وانحازوا: تركوا مَرْكَزَهُم ومعركَة قتالِهم، ومالوا إلى مَوضعٍ آخرَ.
زيح:
الزّيْحُ: ذهاب شيء، تقول: أَزَحْتُ علّتَهُ فزاحتْ تزيحُ زَيْحاً. قال الأعشى:
هَنَأْنا فلم نَمْنُنْ عليها فأصبحت		رَخيّةَ بالٍ قد أَزَحْنا هُزالهـا
أزح:
أَزَحَ يأْزِحُ أُزوحاً إذا تخلّف.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الزاي** ve onlarla birlikte **وايء** babı

**ح ز و**، **ح ز ي**، **ح ز أ**، **ح و ز**، **ح ي ز**، **ز ي ح**، **أ ز ح** kullanımdadır.

**حزو**:
**حَزْوَى**: çölde bir yerdir.

**حزي**:
**الحازي**: kâhindir: dersin ki: **حزا يَحْزُو**, ve **حَزَى يَحْزِي** ve **يَتَحزَّى**. Ve **الضرير** inkâr etti: **تحزَّى تَحَزِيّا**. Dedi ki:
ومن **تَحَزَّى** عاطساً أو طرقا
Ve **الحَزَى** -maksur- kerevize benzer bir bitkidir. Sebzelerin seçkinlerindendir; ve kokusunda bir keskinlik vardır; Arap, içinde **الحَزَى** bulunan bir eve cinlerin girmediğini iddia eder. Tekili: **حَزاةٌ**.

**حزأ**:
**حزأتُ الإِبِلَ أَحْزَؤهُا**; yani: onları bir araya topladım ve sürdüm. Ve **احْزَوْزأَتِ الإبِلُ**: toplandı. Ve **احْزَوْزَأ الطائر**: iki kanadını topladı ve yumurtasından uzak durdu. Dedi ki:
مُحْزَوْزِئين الزِّفَّ عن مَكَوَيْهِما
Ve **رؤبةُ** dedi, hemzelemeyerek:
والسَّيْرُ مُحْزَوْزٍ به احْزِيزاؤُهُ

**حوز**:
**الحَوْزُ**: yumuşak yürüyüştür; ve **الحَوْزُ**: erkeğin etrafında bir set edindiği, erkeğin kendisine kattığı yerdir. Çoğulu: **أحواز**. Ve her şey ki onu kendine kattın, muhakkak onu **حُزْتَهُ** ve **آحتزته**.
Ve **حَوْزُ الرَّجُلِ**: hayırdan veya şerden onun tabiatıdır.
Ve erkek **تحوَّز** eder; eğer yerde karar kılmazsa; isim: **التَّحَوُّزُ**; ve ondandır, yüce Allah’ın sözü: "أو متحّيزاً إلى فئة". Yani: uzaklaşan.
Ve **الَأْحَوِزّي**: sevki güzel olan sürücüdür; ve onda biraz ürkütme vardır. Dedi ki:
يَحُوزُهُنّ ولَهُ حُوزِيٌّ
Ve **الحَوْزُ**: nikâhtır. Dedi ki:
تقول لمّا حازّها حَوْزَ المَطِي
Ve hadiste: "فما تحَوَزَّ َعن فِراشِه" yani: ondan uzaklaşmadı. Şair dedi ki:
تَحَوَّزُ عنّي خَشيةً أنْ أُضـيفَـهـا		كما آنحازَتِ الأَفْعَى مَخافةَ ضاربِ

**حيز**:
**حَيِّزُ الدار**: ona bitişen, eklentilerden ve menfaatlerden olan şeydir. Ve her bir yön, **حَيِّزٌ**dur, ayrı ayrı; **الياءِ**’nin şeddelenmesiyle. Çoğulu: **أَحْيازٌ**; kıyası, **أحوازاً** olmasıydı; **ميّتٍ** ve **أموات** gibi; fakat onlar ikisi arasında, karışıklık korkusuyla ayırım yaptılar. Ve savaşta **التّحيّز**: bir kavmin bir kavme katılmasıdır.
Ve **انحازوا**: merkezlerini ve savaş çarpışmalarının meydanını terk ettiler ve başka bir yere meylettiler.

**زيح**:
**الزّيْحُ**: bir şeyin gitmesidir; dersin ki: **أَزَحْتُ علّتَهُ**; böylece o **زاحتْ تزيحُ زَيْحاً**. **الأعشى** dedi ki:
هَنَأْنا فلم نَمْنُنْ عليها فأصبحت		رَخيّةَ بالٍ قد أَزَحْنا هُزالهـا

**أزح**:
**أَزَحَ يأْزِحُ أُزوحاً**: geri kaldığı zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَوْزُ: الجمع. وكل من ضمَّ إلى نفسه شيئاً فقد حازَه حَوْزاً وحِيازَةً، واحْتازَهُ أيضاً. والحَوْزُ والحَيْزُ: السَوْقُ الليِّنُ. وقد حَاز الإبل يَحُوزُها ويَحيزُها. والأَحْوَزِيُّ مثل الأَحْوَذِيِّ، وهو السائقُ الخفيف، عن أبي عمرو. قال العجاج:
يَحوزُهُنَّ وله حوزيُّ
كما يَحوزُ الفِئَةَ الكَميُّ
وأبو عبيد يرويه بالذال، والمعنى واحد، يعني به الثَوْرَ أنّه يطرُد الكلاب وله طاردٌ كن نفسه يطرده، من نشاطه. وحَوَّزَ الإبل: ساقها إلى الماء. قال الأصمعي: إذا كانت بَعيدَةَ المرعى من الماء فأوًّلَ ليلة تُوَجِّهِها إلى الماء ليلة الحَوْزِ. وقد حَوَّزَها. وأنشد:
حَوَّزَها م نبُرَقِ الغَميمِ
أَهْدأُ يَمْشي مِشْيَةَ الظَليمِ
بالحَوْزِ والرفْقِ وبالطَميمِ
والمُحَاوَزَةُ: المخالطة. وتَحَوَّزَتِ الحَيَّةُ وتَحَيَّزَتْ، أي تَلَوَّتْ. يقال: ما لك تتحوَّزُ تَحَوُّزَ الحَيَّةِ، وتتحيَّزُ تحيُّزَ الحيَّة. قال القطامي:
تَحَيَّزُ مني خَشْـيَة أَنْ أَضـيفَـهـا		كما انحازَتِ الأَفعى مَخافَة ضارِبِ
يقول: تَتَنَحَّى عنّي هذه العجوز وتتأخّر خوفاً أن أنزل عليها ضيفاً. ويروى تَحَوَّزَ مني. قال أبو عمرو: وتَحَوَّزَ تَحَوُّزَ الحيَّةِ، وهو بُطء القيام إذا أراد أن يقوم. والحَيِّزُ: ما انضمَّ إلى الدار من مَرافقها. وكلُّ ناحيةٍ حَيِّزٌ، وأصلُهُ من الواو. والحَيْزُ: تخفيف الحَيِّزِ. والجمع أحيازٌ. والحَوْزَة: الناحيةُ. وحَوْزَةُ المُلْكِ: بَيْضَتُه. وانْحازَ عنه، أي عَدَلَ. وانْحازَ القومُ: تركوا مَرْكزهم إلى آخَر. يقال للأولياء: انْحازوا عن العدوّ وحاصوا، وللأعداء: انهزموا ووَلَّوا مُدْبِرينَ. وتَحاوَزَ الفريقان في الحرب، أي انْحازَ كلُّ فريق عن الآخر.

##### Türkçe

**الحَوْزُ**: toplama. Ve her kim kendine bir şeyi katarsa onu **حازَه** **حَوْزاً** ve **حِيازَةً** ile elde etmiş olur; onu ayrıca **احْتازَهُ** da (elde etti). Ve **الحَوْزُ** ile **الحَيْزُ**: yumuşak sevk (sürme). Ve develeri **حَاز** eder; onları **يَحُوزُها** ve **يَحيزُها** (sürer). Ve **الأَحْوَزِيُّ** **الأَحْوَذِيِّ** gibidir; o, hafif (çevik) sürücüdür; Ebû Amr’dan. el-Acçâc dedi ki:
**يَحوزُهُنَّ وله حوزيُّ**
**كما يَحوزُ الفِئَةَ الكَميُّ**

Ebû Ubeyd onu **بالذال** ile rivayet eder; anlam birdir; bununla öküzü kasteder: köpekleri kovar; ve onun kendisi gibi onu kovan bir kovucusu vardır; onun çevikliğinden. Ve **حَوَّزَ الإبل**: onları suya sürdü. el-Asmaî dedi ki: otlağı sudan uzak olduğunda, onu suya yönelttiğin ilk gece **ليلة الحَوْزِ** (hَوْz gecesi)dir. Ve onu **حَوَّزَها** (sürdü). Ve şu beyit okundu:
**حَوَّزَها م نبُرَقِ الغَميمِ**
**أَهْدأُ يَمْشي مِشْيَةَ الظَليمِ**
**بالحَوْزِ والرفْقِ وبالطَميمِ**

Ve **المُحَاوَزَةُ**: karışma (iç içe olma). Ve yılan **تَحَوَّزَتِ** ve **تَحَيَّزَتْ**, yani kıvrıldı. Denir ki: sana ne oluyor da yılanın **تَحَوُّزَ**u gibi **تتحوَّزُ**, ve yılanın **تحيُّزَ**i gibi **تتحيَّزُ**? el-Kutâmî dedi ki:
**تَحَيَّزُ مني خَشْـيَة أَنْ أَضـيفَـهـا		كما انحازَتِ الأَفعى مَخافَة ضارِبِ**

Der ki: bu yaşlı kadın, ona misafir olarak inmemden korkarak benden uzaklaşır ve geri kalır. Ve **تَحَوَّزَ مني** diye de rivayet edilir. Ebû Amr dedi ki: ve yılanın **تَحَوُّزَ**u gibi **تَحَوَّزَ**; o, kalkmak istediğinde kalkışın yavaşlığıdır. Ve **الحَيِّزُ**: evin eklentilerinden ona katılan şeydir. Ve her bir taraf **حَيِّزٌ**dir; aslı **الواو**dandır. Ve **الحَيْزُ**: **الحَيِّزِ**in hafifletilmesidir. Çoğulu **أحيازٌ**dur. Ve **الحَوْزَة**: taraf (yön). Ve **حَوْزَةُ المُلْكِ**: onun yumurtasıdır (çekirdeği/merkezi). Ve ondan **انْحازَ** etti, yani saptı. Ve kavim **انْحازَ** etti: merkezlerini başka bir yere terk ettiler. Dostlara denir ki: düşmandan **انْحازوا** edin ve **حاصوا** edin; düşmanlara (ise): bozguna uğradılar ve arkalarını dönüp kaçtılar. Ve iki takım savaşta **تَحاوَزَ** etti, yani her takım ötekinden **انْحازَ** etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والواو وما معهما من الحروف في الثلاثي)
  (حوي) الحاء والواو وما بعده معتلٌّ أصل واحد، وهو الجمع يقال حوَيْتُ الشيءَ أحويه حَيَّاً([1])، إذا جمعتَه. والحَوِيَّة: الواحدةُ من الحوايا، وهي الأمعاء، وهي من الجمع. ويقولون للواحدة حاوياء. قال:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])  والحَوِيَّةُ: كساءٌ يحوَّى حولَ سَنام البعير ثم يُركَب. والحيُّ من أحياء العرب. والحِواء: البيت الواحد، وكلُّه من قياس الباب.
  (حوب) الحاء والواو والباء أصلٌ واحد يتشعّب إلى إثم، أو حاجة أو مَسكَنة، وكلها متقاربة. فالحُوبُ والحَوْب: الإثم. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2]، و﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. والحَوْبة: ما يَأثم الإنسانُ في عقوقه، كالأمِّ ونحوها. وفلان يتحوّب من كذا، أي يتأثم. وفي الحديث: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". ويقال التحوُّب التَّوجُّع. قال طُفيل:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])  ويقال: أَلْحَقَ [الله([5])] به الحَوْبة، وهي الحاجةُ والمَسْكنة.
  فإنْ قيل: فما قياس الحَوْباء، وهي النَّفس؟ قيل لـه: هي الأصلُ بعينه؛ لأنّ إشْفَاق([6]) الإنسان على نفسه أغلبُ وأكثر.
  فأما قولهم في زجر الإبل. حُوْبُِ، فقد قُلْنا إنّ هذه الأصوات والحكاياتِ ليست مأخوذةً من أصلٍ. وكلُّ ذي لسانٍ عربيٍّ فقد يمكنه اختراعُ مثل ذلك، ثم يكثُرُ على ألسنة الناس.
  فأمّا الحَوأب فهو مذكور في بابه([7]).
  (حوت) الحاء والواو والتاء أصلٌ صحيح منقاس، وهو من الاضطراب والرَّوَغان، فالحُوت العظيم من السّمَك، وهو مضطربٌ أبداً غير مستقرّ. والعرب تقول: حاوَتَنِي فلانٌ، إذا راوغَني. ويُنشَد هذا البيت:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])  (حوث) الحاء والواو والثاء قِيلٌ غيرُ مطَّردٍ ولا متفرّع. يقولون: إنّ الحَوْثَاءَ الكبدُ وما يليها. وينشدون:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  وجاريةٌ حَوْثاء: سمينة. قال:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  وتركهم حَوْثاً بَوْثاً. إذا فرَّقَهم. وكل هذا متقاربٌ في الضّعف والقِلّة، ويقولون اسْتَبَثْتُ الشيءَ واستَحثْتُه، إذا ضاع في ترابٍ فطلبتَه.
  (حوج) الحاء والواو والجيم أصلٌ واحد، وهو الاضطرار إلى الشيء، فالحاجة واحدة الحاجات. والحَوْجاء: الحاجة. ويقال أحْوَجَ الرّجُلُ: احتاجَ. ويقال أيضاً: حاجَ يَحُوج([10])، بمعنى احتاجَ. قال:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])  فأمَا الحاجُ فضربٌ من الشَّوك، وهو شاذٌّ عن الأصل.
   (حوذ) الحاء والواو والذال أصلٌ واحد، وهو من الخفّة والسُّرعة وانكماشٍ([12]) في الأمر. فالإحْواذ السَّير السريع. ويقال حاذَ الحمارُ أُتُنَه يحُوذها، إذا ساقَها بعُنْف. قال العجاج:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  والأحوذيُّ: الخفيف في الأمور، الذي حَذِقَ الأشياءَ وأتْقَنَها. وقالت عائشة في عمر: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". والأحوذِيّان: جناحا القطاة. قال:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  ومن الباب استحوَذَ عليه الشيطان، وذلك إذا غَلَبَه وساقَه إلى ما يريد من غَيِّه.
      ومن الشاذّ عن الباب أيضاً أنهم يقولون: هو خفيفُ الحاذِ. ويُنشِدون:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])  ومن الشاذّ عن الباب: الحاذُ، وهو شجرٌ.
  (حور) الحاء والواو والراء ثلاثة أصول: أحدها لون، والآخَر الرُّجوع، والثالث أن يدور الشيء دَوْراً.
  فأما الأول فالحَوَر: شدّةُ بياض العينِ في شدّةِ سوادِها. قال أبو عمرو: الحَوَر أن تسودَّ العين كُلُّها مثلََُ الظباء والبقر. وليس في بني آدمَ حَوَرٌ. قال وإنما قيل للنساء حُورُ العُيون، لأنهن شُبِّهن بالظِّباء والبقر قال الأصمعيّ: ما أدري ما الحَوَر في العين. ويقال حوّرت الثيابَ، أي بيّضْتُها، ويقال لأصحاب عيسى عليه السلامُ الحواريُّون؛ لأنهم كانوا يحوِّرون الثِّياب، أي يبيّضونها. هذا هو الأصل، ثم قيل لكلِّ ناصر حَوَاريٌّ. قال رسول الله صلى الله عليه وآله: "الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي". والحَوَاريّات: النِّساء البيض. قال:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])  والحُوَّارَى من الطَّعام: ما حُوِّر، أي بُيِّض. واحورَّ الشيءُ: ابيضّ، احوراراً. قال:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])  أي المبيَّضَة بالسَّنَام. وبعضُ العرب يسمِّي النَّجم الذي يقال لـه المشترِي "الأحورَ".
  ويمكن أن يحمل على هذا الأصل الحَوَرُ، وهو ما دُبِغ من الجلود بغير القَرَظ ويكون ليِّنا، ولعل ثَمَّ أيضاً لوناً. قال العجّاج:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])  يقول: هذا البازي يمزّق أوساطَ الطير، كأنه يَمْزِق بها حَوَراً، أي يُسرع في تمزيقها.
  وأمّا الرجوع، فيقال حارَ، إذا رجَع. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. والعرب تقول: "الباطلُ في حُورٍ" أيْ رَجْعٍ ونَقْصٍ، وكلُّ نقص ورجوع حُورٌ. قال:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  والحَوْر: مصدر حار حَوْراً رَجَع. ويقال: " [نعوذ بالله([20])] من الحَوْر بعد الكَوْر". وهو النُّقصان بعد الزيادة.
  ويقال: "حارَ بعد ما كارَ([21])". وتقول: كلَّمتُه فما رجَعَ إليّ حَوَاراً وحِوَاراً ومَحُورَةً وحَوِيراً.
  والأصل الثالث المِحْور: الخشبةُ التي تدور فيها المَحَالة. ويقال حَوّرْتُ الخُبْزَةَ تحويراً، إذا هيّأتها وأدَرْتَها لتضعَها في المَلَّة.
  ومما شذَّ عن الباب حُِوار الناقة، وهو ولدُها.
  (حوز) الحاء والواو والزاء أصلٌ واحد، وهو الجمع والتجمّع، يقال لكلِّ مَجْمَعٍ وناحيةٍ حَوْزٌ وحَوْزَة. وحَمَى فلانٌ الحَوْزَة، أي المَجْمع والناحية. وجعلته للمرأةُ مثلاً لما ينبغي أن تحمِيَه وتمنعَه، فقالت:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])  ويقال تَحوّزَت الحيةُ، إذا تلوّتْ. قال القُطامي:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])  وكلُّ مَن ضمَّ شيئاً إلى نفسه فقد حازَهُ حَوْزاً. ويقال لطبيعة الرجُل حَوْزٌ. والحُوزِيُّ من الناس: الذي يَنْحازُ عنهم ويعتزلهم. ويروى بيت العجّاج:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  وهو الحِمار يجمع أتُنَهُ ويسوقُها. والأحْوَزِيُّ من الرجال مثل الأحوذيّ والقياس واحد.
  (حوس) الحاء والواو والسين أصلٌ واحد: مخالطة الشيء ووطؤُه. يقال حُسْتُ الشيءَ حَوْساً. والتحوُّس، كالتردّد في الشيء، وهو أنْ يُقِيم مع إرادة السفَر، وذلك إذا عارضَه ما يشغلُه. قال:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  ويقال الأحْوسُ الدائم الركْض([26])، والجريءُ الذي* لا يهوله شيء. قال:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  وهو حوّاس بالليل.
  (حوش) الحاء والواو والشين كلمة واحدةٌ. الحُوش الوَحْش. يقال للوحشيِّ حُوشِيٌّ. وقال عمرُ في زهيرٍ: "كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه". قال القتبيّ: الإبل الحُوشيّة منسوبةٌ إلى الحُوش، وإنها فُحولُ نَعَم الجِنِّ، ضَرَبتْ في بعض الإبل فنُسِبتْ إليها. قال رؤبة:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  وأظنُّ أنَّ هذا من المقلوب، مثل جَذَبَ وجَبَذَ. وأصل الكلمة إن صَحّت فمن التجمُّع والجَمْع، يقال حُشْتُ الصّيدَ وأَحَشْتُه، إذا أخذْتَه من حَوَالِه([29]) وجمعتَه لتَصْرفه إلى الحِبالة. واحتَوَشَ القومُ فلاناً: جعَلُوه وَسْطهم. ويقال تَحَوَّشَ عنِّي القوم: تنحَّوا. وما ينحاش فلانٌ مِن شيءٍ، إذا لم يتجمَّعْ له؛ لقلّة اكتراثِه به. قال:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])  ويقال إنّ الحُوَاشَةَ الأمْرُ يكون فيه الإثمُ؛ وهو من الباب، لأن الإنسان يتجمَّع منه ويَنْحاش. وأنشد:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])  ويقال الحُواشَة الاستحياء؛ وهو من الأصل، لأن المستحيي يتجمَّع من الشيء. والحَوْشُ: أن يأكل الإنسانُ من جوانب الطعام حتى يَنْهَكه([32]). والحائِش: جماعة النَّخْل، ولا واحدَ له.
  (حوص) الحاء والواو والصاد كلمة واحدةٌ تدلُّ على ضِيق الشيء. فالحَوْص الخِياطة؛ حُصْت الثّوبَ حَوْصاً، وذَلك أن يُجمَع بين طرَفَيْ ما يُخاط. والحَوَصُ: ضِيقُ مُؤْخِر العينين في غَوْرها. ورجلٌ أحوص. ويقال بل الأحوص الضيِّق إحدى العَينَيْن.
  (حوض) الحاء والواو والضاد كلمةٌ واحدةٌ، وهو الهَزْم في الأرض. فالحَوْض حَوْض الماء. واستَحْوَضَ الماءَ: اتَّخَذ لنفسه حَوْضاً. والمُحَوَّض، كالحوض يُجعل للنخلة تشربُ منه. ويقال فلانٌ يُحوِّض حَوَاليْ فُلانة، إذا كان يهواها. ويقال للرّجل المهزوم الصَّدْرِ: حوض الحِمار؛ وهو سَبٌّ.
  (حوط) الحاء والواو والطاء كلمةٌ واحدة، وهو الشيء يُطِيفُ بالشيء. فالحَوْط مِن حاطَه حَوْطاً. والحِمار يَحُوط عانَتَه: يجمعُها. وحَوَّطت حائطاً. ويقال إنَّ الحُوَاطَةَ([33]) حَظِيرةٌ تتَّخذ للطعام. والحَوْطُ: شيءٌ مستدير تعلقهُ([34]) المرأةُ على جَبِينها، مِن فِضَّة.
   (حوق) الحاء والواو والقاف أصلٌ واحد يقْرُب من الذي قبلَه. فالحََُوق: ما استدارَ بالكَمَرة. والحَوْق: كَنْس البَيت. والمِحْوَقة: المِكْنَسة. والحُواقَة: الكُنَاسَة.
  (حوك) الحاء والواو والكاف، ضمُّ الشيء إلى الشيء. ومن ذلك حَوْك الثَّوْبِ والشّعر.
  (حول) الحاء والواو واللام أصلٌ واحد، وهو تحرُّكٌ في دَوْرٍ. فالحَوْل العام، وذلك أنه يَحُول، أي يدور. ويقال حالتِ الدّارُ وأحالَتْ وأحْوَلتْ: أتى عليها الحول. وأحْوَلْتُ أنا بالمكان وأحَلْتُ، أي أقمتُ به حَوْلاً. يقال حال الرجل في متنِ فرسه يَحُول حَوْلاً وحُؤُولاً، إذا وثَبَ عليه، وأحال أيضاً. وحال الشخصُ يَحُول، إذا تحرَّك، وكذلك كلُّ متحوِّلٍ عن حالة. ومنه قولهم استَحَلْتُ الشخصَ، أي نظرتُ هَلْ يتحرَّك. والحِيلَة والحَويلُ والمُحاوَلَة مِنْ طَريقٍ واحد، وهو القياسُ الذي ذكرناه؛ لأنه يدور حوالَيِ الشيء ليُدْرِكَه. قال الكميت:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])  ذات اسمَين: رَخمة؛ لأنها رخَمَةٌ وأَنُوق. تحمَّق وهي ذاتُ حِيلةٍ؛ لأنها تكون بأعالي الجبال، وتَقْطَع في أول القواطِع وترجعُ في أوَّلِ الرَّواجع وتحبُّ ولدها وتَحضُن بيضَها، ولا تمكِّن إلا زوجَها([36]). والحُوَلاء: ما يخرج من الولد؛ وهو مُطيفٌ.
  (حوم) الحاء والواو والميم* كلمةٌ واحدة تقرُب من الذي قبلها، وهو الدَّوْر بالشيء يقال حام الطائرُ حَوْلَ الشيءِ يحوم. والحَوْمَةُ: مُعظَم القتال، وذلك أنهم يُطِيف بَعضُهم بِبَعض. والحَوْم: القطيع الضَّخم من الإبل. والحَوْمانة: الأرض المستديرة، ويقال يُطيفُ بها رمل.
-------------------------------------------------ـ
([1]) يقال حواه حيا، وحواية كسحابة.
([2]) لجرير في ديوانه 83 واللسان (حوى). وانظر ما سيأتي في (فح).
([3]) قرأ الجمهور بضم الحاء، والحسن بفتحها.
([4]) ديوان طفيل 14 والمجمل واللسان (حوب).
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل: "اشتقاق" تحريف.
([7]) سيذكره في باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف.
([8]) أنشده في المجمل واللسان (حوت). والثوية، بفتح فكسر، ويقال أيضاً بالتصغير: موضع قريب من الكوفة.
([9]) قبله كما في اللسان (حوث): * إنا وجدنا لحمها طريا *
([10]) يقال حاج يحوج ويحيج.
([11]) للكميت بن معروف الأسدي، كما في اللسان. ويروى: "وحجت" بالكسر.
([12]) في الأصل: "والكماش".
([13]) ديوان العجاج 71. وأنشده في اللسان (حوذ) بدون نسبة.
([14]) البيت بتمامه كما في اللسان:
على أحوذيين استقلت عليهما *** فما هي إلا لمحة فتغيب([15]) هو كما قيل: "سيد القوم خادمهم". والبيت في اللسان (حوذ).
([16]) لأبي جلدة اليشكري، كما في اللسان والمؤتلف والمختلف للآمدي 79. وهو في الأخير برواية: "فقل لنساء المصر".
([17]) الرجز لأبي مهوش الأسدي، كما في اللسان. وترجمة أبي المهوش في الخزانة (3: 86). وورد: ترخيم وردة، وهي امرأته.
([18]) ديوان العجاج 17 واللسان (مزق، حور).
([19]) لسبيع بن الخطيم. وصدره كما في اللسان:
* واستعجلوا عن خفيف المضغ فازدردوا *
([20]) التكملة من المجمل واللسان.
([21]) في الأصل: "كان" تحريف، وإنما هي كار، بمعنى زاد.
([22]) البيت في اللسان (حوز، أيا).
([23]) يصف عجوزاً استضافها فجعلت تروغ عنه. ضفت الرجل: نزلت به ضيفا. والبيت في الديوان 52 واللسان (حوز، ضيف). ورواية الديوان:
فردت سلاماً كارها ثم أعرضت *** كما انحاشت الأفعى مخافة ضارب([24]) ديوان العجاج 71 واللسان (حوز). وقد سبق في مادة (حوذ).
([25]) صدر بيت للمتلمس (حوس). وعجزه: * فالدار قد كادت لعهدك تدرس *
([26]) في الأصل: "الدائم الركض والجري الركض". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([27]) البيت في المجمل واللسان (حوس).
([28]) ديوان رؤبة 78 والحيوان (1: 155/ 6: 218) واللسان (حوش).
([29]) يقال من حواله وحواليه، وحوله وحوليه.
([30]) لذي الرمة في ديوانه 454 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574).
([31]) روايته في اللسان (حوش):
غشيت حواشة وجهلت حقاً *** وآثرت الغواية غير راض([32]) في الأصل: "حتى ينكهه"، صوابه من المجمل.
([33]) في الأصل: "الحوصة"، صوابه من المجمل واللسان.
([34]) في الأصل: "تعلقها".
([35]) في الحيوان (7: 18) واللسان (حول): "كيسة الحويل".
([36]) انظر الحيوان (7: 19).
ـ

##### Türkçe

(حarf **الحاء** ve **الواو** ve onlarla birlikte olan harfler bâbı, üçlüde)

  (**حوي**) **الحاء** ve **الواو** ve ondan sonrası illetli; tek bir asıl: o da toplamadır. Denir: **حوَيْتُ** **الشيءَ** **أحويه** **حَيَّاً**([1])؛ onu topladığın zaman. Ve **الحَوِيَّة**: **الحوايا**’dan bir tek; o da bağırsaklardır; ve o, toplamadan(dır). Ve bir tekine **حاوياء** derler. Dedi:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])  Ve **الحَوِيَّةُ**: devenin hörgücünün etrafına sarılıp sonra üzerine binilen bir örtü. Ve **الحيُّ**: Arapların kabilelerinden bir kabile. Ve **الحِواء**: tek ev; ve hepsi bâbın kıyasındandır.

  (**حوب**) **الحاء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıl; günaha yahut ihtiyaca yahut yoksulluğa dallanır; hepsi de birbirine yakındır. İşte **الحُوبُ** ve **الحَوْب**: günah. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2]، ve ﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. Ve **الحَوْبة**: insanın ona karşı gelmesinde günaha girdiği şey; anne gibi ve benzeri. Ve falan, şundan **يتحوّب** eder; yani günaha girer. Ve hadiste: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". Ve denir: **التحوُّب** sızlanmadır. **طُفيل** dedi:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])  Ve denir: **أَلْحَقَ** [**الله**([5])] ona **الحَوْبة**’yi; o da ihtiyaç ve yoksulluktur.
  Eğer denilirse: Peki **الحَوْباء**’nın kıyası nedir; o da nefistir? Ona denir: O, aynen asıldır; çünkü insanın kendi nefsi üzerine **إشْفَاق**([6])’ı daha baskın ve daha çoktur.
  Develeri sürmede söyledikleri **حُوْبُِ** sözüne gelince: demiştik ki bu sesler ve taklitler bir asıldan alınmış değildir. Arap dili olan her bir kimseye bunun benzerini icat etmek mümkün olur; sonra insanların dillerinde çoğalır.
  **الحَوأب**’a gelince, o kendi bâbında zikredilmiştir([7]).

  (**حوت**) **الحاء** ve **الواو** ve **التاء** sahih, kıyaslı bir asıl; o da çalkantı ve kaypaklıktandır. İşte **الحُوت**: balıktan büyük olan; o da daima çalkantılıdır, yerleşik değildir. Ve Araplar der: **حاوَتَنِي** falan, beni oyalayıp kaçamak yaptıysa. Ve şu beyit okunur:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])

  (**حوث**) **الحاء** ve **الواو** ve **الثاء**: düzenli olmayan ve dallanmayan bir söz. Derler: **الحَوْثَاءَ** karaciğer ve ona bitişik olan şeydir. Ve okurlar:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  Ve **جاريةٌ حَوْثاء**: şişman. Dedi:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  Ve onları **حَوْثاً بَوْثاً** bıraktı; onları dağıttığı zaman. Ve bütün bu, zayıflık ve azlıkta birbirine yakındır. Ve derler: **اسْتَبَثْتُ** **الشيءَ** ve **استَحثْتُه**; o, bir toprakta kaybolup da onu aradığın zaman.

  (**حوج**) **الحاء** ve **الواو** ve **الجيم** tek bir asıl; o da şeye mecbur kalmadır. İşte **الحاجة**: **الحاجات**’ın bir teki. Ve **الحَوْجاء**: ihtiyaç. Ve denir: **أحْوَجَ** adam: ihtiyaç duydu. Ve ayrıca denir: **حاجَ يَحُوج**([10]) ihtiyacı oldu anlamında. Dedi:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])  Ama **الحاجُ**: diken türünden bir şeydir; asıldan şâzdır.

   (**حوذ**) **الحاء** ve **الواو** ve **الذال** tek bir asıl; o da hafiflik, sürat ve işte bir büzülmedendir([12]). İşte **الإحْواذ**: hızlı yürüyüştür. Ve denir: **حاذَ** eşek dişilerini **أُتُنَه** **يحُوذها**; onları sertlikle sürdüğü zaman. **العجاج** dedi:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  Ve **الأحوذيُّ**: işlerde hafif olan; şeyleri becerip onları sağlam yapan. Ve **عائشة** Ömer hakkında dedi: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". Ve **الأحوذِيّان**: katarın iki kanadı. Dedi:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  Ve bâbdan: şeytan ona **استحوَذَ** etti; bu, onu yendiği ve onu kendi sapıklığından istediği şeye sürdüğü zamandır.
      Ve bâbdan şâz olanlardan: onların “o, **خفيفُ الحاذِ**’dır” demeleridir. Ve okurlar:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])  Ve bâbdan şâz olanlardan: **الحاذُ**; o da bir ağaçtır.

  (**حور**) **الحاء** ve **الواو** ve **الراء** üç asıl: biri renk, diğeri dönüş, üçüncüsü de bir şeyin dönerek dönmesidir.
  Birincisine gelince: **الحَوَر** gözün beyazlığının şiddeti içinde siyahlığının şiddetidir. **أبو عمرو** dedi: **الحَوَر** gözün tamamının ceylanlar ve sığırlar gibi simsiyah olmasıdır. Ve insanoğlunda **حَوَر** yoktur. Dedi: Kadınlara **حُورُ العُيون** denmesi ancak, onların ceylanlara ve sığırlara benzetilmesindendir. **الأصمعيّ** dedi: Gözdeki **الحَوَر**’ın ne olduğunu bilmiyorum. Ve denir: **حوّرت** elbiseleri; yani onları beyazlattım. Ve İsa عليه السلام’un ashabına **الحواريُّون** denir; çünkü onlar elbiseleri **يحوِّرون** ederlerdi; yani onları beyazlatırlardı. Bu asıldır; sonra her yardımcıya **حَوَاريٌّ** denildi. Resûlullah صلى الله عليه وآله dedi: "الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي". Ve **الحَوَاريّات**: beyaz kadınlar. Dedi:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])  Ve yemekten **الحُوَّارَى**: **حُوِّر** edilmiş olan; yani beyazlatılmış olan. Ve **احورَّ** şey: beyazladı; **احوراراً**. Dedi:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])  yani hörgüçle beyazlatılmış olan. Ve Arapların bir kısmı, kendisine **المشترِي** denilen yıldızı "**الأحورَ**" diye adlandırır.
  Ve bu asla **الحَوَر**’u da hamletmek mümkündür; o da derilerden **القَرَظ** olmaksızın tabaklanmış ve yumuşak olan şeydir; belki orada da bir renk vardır. **العجّاج** dedi:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])  der ki: bu doğan kuşu, kuşların orta yerlerini parçalar; sanki onunla **حَوَراً** parçalar; yani onları parçalamada süratlenir.
  Dönüşe gelince: **حارَ** denir; döndüğü zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. Ve Araplar der: "**الباطلُ في حُورٍ**" yani dönüş ve eksilme içindedir. Ve her eksilme ve dönüş **حُورٌ**dur. Dedi:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  Ve **الحَوْر**: **حارَ**’ın masdarıdır; **حَوْراً** döndü. Ve denir: " [**نعوذ بالله**([20])] **من الحَوْر بعد الكَوْر**". O, artıştan sonra eksilmedir.
  Ve denir: "**حارَ بعد ما كارَ**([21])". Ve dersin: Onunla konuştum da bana **حَوَاراً** ve **حِوَاراً** ve **مَحُورَةً** ve **حَوِيراً** olarak dönmedi.
  Üçüncü asıl: **المِحْور**; o, **المَحَالة**’nin içinde döndüğü ağaçtır. Ve denir: **حَوّرْتُ** ekmeği **تحويراً**; onu hazırlayıp onu döndürdüğün zaman, onu **المَلَّة**’ye koymak için.
  Ve bâbdan şâz olanlardan: devenin **حُِوار**’ı; o da onun yavrusudur.

  (**حوز**) **الحاء** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir asıl; o da toplama ve toplanmadır. Her toplanma yerine ve her yana **حَوْزٌ** ve **حَوْزَة** denir. Ve falan **حَمَى** **الحَوْزَة**; yani toplanma yerini ve yanı. Ve kadın onu, koruması ve men etmesi gereken şeye bir misal yaptı; şöyle dedi:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])  Ve denir: yılan **تَحوّزَت**; kıvrıldığı zaman. **القُطامي** dedi:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])  Ve her kim bir şeyi kendine katarsa onu **حازَهُ** **حَوْزاً** etmiştir. Ve erkeğin tabiatına **حَوْزٌ** denir. Ve insanlardan **الحُوزِيُّ**: onlardan ayrılıp onlardan uzak duran ve onları terk eden. **العجّاج**’ın beyti rivayet edilir:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  O, eşektir; dişilerini toplar ve onları sürer. Ve erkeklerden **الأحْوَزِيُّ**, **الأحوذيّ** gibidir; kıyas birdir.

  (**حوس**) **الحاء** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıl: şeyle karışmak ve onu çiğnemek. Denir: **حُسْتُ** **الشيءَ** **حَوْساً**. Ve **التحوُّس**: şeyde tereddüt etmek gibidir; o da, yolculuk istemekle beraber ikamet etmesidir; bu, onu meşgul eden bir şey ona engel olduğu zaman. Dedi:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  Ve denir: **الأحْوسُ**: sürekli koşan([26]); ve hiçbir şeyin onu korkutmadığı cesur. Dedi:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  O, geceleyin **حوّاس**’tır.

  (**حوش**) **الحاء** ve **الواو** ve **الشين** tek bir kelime. **الحُوش**: vahşi. Vahşiye **حُوشِيٌّ** denir. Ve Ömer, Züheyr hakkında dedi: "كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه". **القتبيّ** dedi: **الإبل الحُوشيّة** **الحُوش**’a nispetlidir; ve o, cinlerin davarının erkekleridir; bazı develere karışıp çiftleşmiştir de ona nispet edilmiştir. **رؤبة** dedi:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  Ve zannederim ki bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi, kalb edilmiştir. Kelimenin aslı, sahihse, toplanma ve cem’dendir. Denir: **حُشْتُ** avı ve **أَحَشْتُه**; onu çevresinden([29]) aldığın ve onu toplayıp onu ağa sevk ettiğin zaman. Ve kavim falanı **احتَوَشَ** etti: onu aralarına orta yaptı. Ve denir: kavim benden **تَحَوَّشَ** etti: uzaklaştılar. Ve falan, bir şeyden **ينحاش** etmez; ona toplanmazsa; ona az aldırdığı için. Dedi:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])  Ve denir: **الحُوَاشَةَ** günahın bulunduğu iştir; o da bâbdandır; çünkü insan ondan toplanır ve **يَنْحاش** eder. Ve şu okunmuştur:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])  Ve denir: **الحُواشَة** hayâdır; o da asıldandır; çünkü hayâ eden, şeyden toplanır. Ve **الحَوْشُ**: insanın yemeğin kenarlarından yiyip onu tüketmesidir([32]). Ve **الحائِش**: hurma ağaçları topluluğu; onun bir teki yoktur.

  (**حوص**) **الحاء** ve **الواو** ve **الصاد** tek bir kelime; şeyin darlığına delalet eder. İşte **الحَوْص**: dikiştir; **حُصْت** elbiseyi **حَوْصاً**; bu, dikilen şeyin iki ucunun bir araya getirilmesidir. Ve **الحَوَصُ**: gözlerin çukurunda gözlerin arkasının darlığıdır. Ve adam **أحوص**. Ve denir: bilakis **الأحوص** iki gözden birinin dar olmasıdır.

  (**حوض**) **الحاء** ve **الواو** ve **الضاد** tek bir kelime; o da yerde çukur açmadır. İşte **الحَوْض**: su havuzu. Ve suyu **استَحْوَضَ** etti: kendisi için bir havuz edindi. Ve **المُحَوَّض**: havuz gibi; hurma ağacı için yapılır, ondan içer. Ve denir: falan, falancanın çevresinde **يُحوِّض** eder; ona meylettiği zaman. Ve göğsü çökmüş yenik adama: **حوض الحِمار** denir; bu bir sövmedir.

  (**حوط**) **الحاء** ve **الواو** ve **الطاء** tek bir kelime; o, şeyin şeyi kuşatmasıdır. İşte **الحَوْط**: **حاطَه**’dan **حَوْطاً**. Ve eşek, dişilerini **يَحُوط** eder: onları toplar. Ve bir duvarı **حَوَّطت**. Ve denir: **الحُوَاطَةَ**([33]) yiyecek için yapılan bir ağıldır. Ve **الحَوْطُ**: kadının alnına astığı([34]) yuvarlak bir şey; gümüşten.

   (**حوق**) **الحاء** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıl; bir öncekine yaklaşır. İşte **الحََُوق**: ayla çevrelenmiş olan şey. Ve **الحَوْق**: evi süpürmektir. Ve **المِحْوَقة**: süpürge. Ve **الحُواقَة**: süprüntü.

  (**حوك**) **الحاء** ve **الواو** ve **الكاف**: şeyi şeye katmaktır. Bundan: elbisenin ve saçın **حَوْك**’u.

  (**حول**) **الحاء** ve **الواو** ve **اللام** tek bir asıl; o da bir devir içinde hareket etmektir. İşte **الحَوْل**: yıl; çünkü o **يَحُول** eder; yani döner. Ve denir: ev **حالت** ve **أحالَتْ** ve **أحْوَلتْ**: üzerinden yıl geçti. Ve ben mekânda **أحْوَلْتُ** ve **أحَلْتُ** ettim; yani orada bir yıl **حَوْلاً** ikamet ettim. Denir: adam atının sırtında **حال** eder; **يَحُول** **حَوْلاً** ve **حُؤُولاً**; onun üzerine sıçradığı zaman; ve **أحال** da eder. Ve şahıs **حال** eder; **يَحُول**; hareket ettiği zaman; ve hâlden hâle geçen her şey böyledir. Bundan onların sözü: **استَحَلْتُ** şahsı; yani baktım: hareket ediyor mu. Ve **الحِيلَة** ve **الحَويلُ** ve **المُحاوَلَة** tek bir yoldandır; o da zikrettiğimiz kıyastır; çünkü onu yakalamak için şeyin çevresinde döner. **الكميت** dedi:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])  “İki isimli”: akbabamsı kuştur; çünkü o hem **رخَمَة** hem **أَنُوق**tur. Aptallık eder, hâlbuki o bir **حِيلة** sahibidir; çünkü o dağların yüksekliklerinde olur; ilk engellerde keser ve ilk dönüşlerde döner; yavrusunu sever ve yumurtasını kuluçkaya yatırır; ve ancak eşine imkân verir([36]). Ve **الحُوَلاء**: çocuktan çıkan şeydir; o da kuşatıcıdır.

  (**حوم**) **الحاء** ve **الواو** ve **الميم** tek bir kelime; bir öncekine yaklaşır; o da şeyin etrafında dönmektir. Denir: kuş, şeyin etrafında **حام** etti; **يحوم**. Ve **الحَوْمَةُ**: savaşın en şiddetli yeri; çünkü onların bir kısmı bir kısmını kuşatır. Ve **الحَوْم**: develerden büyük sürü. Ve **الحَوْمانة**: yuvarlak yer; ve denir: onun etrafını kum kuşatır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح و ز
حاز المال واحتازه لنفسـه وعليـك بحيـازة المـال‏.‏
وحـاز الأبـل‏:‏ ساقهـا إلـى المـاء وحوزهـا‏.‏
وهـذه ليلـة الحـوز‏.‏
وانحـاز عـن القـوم‏:‏ اعتزلهـم‏.‏
وانحاز إليهم وتحيز‏:‏ انضم ‏"‏ أو متحيزاً إلى فئة ‏"‏ وتحوزت الحية‏.‏
وتحوز الرجل للقيام‏.‏
ودخل عليه فما تحوز له عن فراشه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان يحمي حوزة الإسلام‏.‏
وأنا في حيز فلان وكنفه‏.‏
وقال لمن نكح المرأة‏:‏ قد حازها‏.‏
ورجل أحوزي‏:‏ يسوق ما وكل إليه أحسن مساق‏.‏

##### Türkçe

ح و ز
**حاز** malı ve onu kendisi için **احتازه**; ve senin üzerine malın **حيـازة**si vardır.
Ve **حـاز** develeri: onları suya sürdü ve onları **حوزهـا**.
Ve bu, **ليلة الحـوز**dur.
Ve kavimden **انحـاز** etti: onları **اعتزلهـم**.
Ve onlara **انحاز** etti ve **تحيز** etti: katıldı; “yahut bir fırkaya **متحيزاً** olarak”; ve yılan **تحوزت**.
Ve adam kalkmak için **تحوز** etti.
Ve onun yanına girdi; artık döşeğinden onun için **تحوز** etmez.
Ve mecazdan: falan, İslâmın **حوزة**sini korur.
Ve ben falanın **حيز**inde ve onun **كنفه**sindeyim.
Ve kadınla nikâhlanana dedi ki: onu **حازها** etti.
Ve **أحوزي** bir adam: kendisine havale edileni en güzel sevk ile sevk eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَوْزُ السير الشديد والرُّوَيْد، وقيل: الحَوْز والحَيْزُ السوق اللين. وحازَ الإِبلَ يَحُوزُها ويَحِيزها حَوْزاً وحَيْزاً وحَوَّزَها: ساقها سوقاً رُوَيْداً. وسَوْقٌ حَوْزٌ، وصف بالمصدر، قال الأَصمعي: وهو الحوز؛ وأَنشد:
وقد نَظَرْتُكُمُ إِينَاء صادِرَةٍ
للوِرْدِ، طال بها حَوْزِي وتَنْساسِي
ويقال: حُزْها أَي سُقْها سوقاً شديداً.
وليلة الحَوْز: أَول ليلة تُوَجَّه فيها الإِبل إِلى الماء إِذا كانت بعيدة منه، سميت بذلك لأَنه يُرْفَقُ بها تلك الليلة فَيُسار بها رُوَيْداً. وحَوَّزَ الإِبلَ: ساقها إِلى الماء؛ قال:
حَوَّزَها، من بُرَقِ الغَمِيمِ،
أَهْدَأُ يَمْشِي مِشْيَةَ الظَّلِيمِ
بالحَوْز والرِّفْق وبالطَّمِيمِ
وقول الشاعر:
ولم تُحَوَّز في رِكابي العيرُ
عَنى أَنه لم يشتدّ عليها في السَّوْق؛ وقال ثعلب: معناه لم يُحْمَل عليها.
والأَحْوَزِيّ والحُوزِي: الحَسَن السِّياقة وفيه مع ذلك بعض النِّفار؛ قال العجاج يصف ثوراً وكلاباً:
يَحُوزُهُنَّ، وله حُوزِيّ،
كما يَحُوزُ الفِئَةَ الكَمِيّ
والأَحْوَزِيُّ والحُوزِيّ: الجادْ في أَمره. وقالت عائشة في عمر، رضي الله عنهما: كان واللهِ أَحْوَزِيّاً نَسِيجَ وَحْدِه؛ قال ابن الأَثير: هو الحَسَن السِّياق للأُمور وفيه بعض النِّفار. وكان أَبو عمرو يقول: الأَحْوَزِيّ الخفيف، ورواه بعضهم: كان الله أَحْوَذِيّاً، بالذال، وهو قريب من الأَحْوَزِيّ، وهو السائق الخفيف. وكان أَبو عبيدة يروي رجز العجاج حُوذِيّ، بالذال، والمعنى واحد، يعني به الثورَ أَنه يَطْرد الكلابَ وله طارِدٌ من نفسه يَطْرده من نشاطه وحَدّه. وقول العجاج: وله حُوزِيّ أَي مَذْخُور سَيْرٍ لم يَبْتذله، أَي يغلبهن بالهُوَيْنا. والحُوزِيّ: المُتَنَزِّه في المَحِل الذي يحتمل ويَحُلُّ وحده ولا يخالط البيوت بنفسه ولا ماله.
وانْحازَ القومُ: تركوا مَرْكَزهم ومَعْركة قتالهم ومالوا إِلى موضع آخر. وتَحَوَّز عنه وتَحَيَّزَ إِذا تَنَحَّى، وهي تَفَيْعَل، أَصلها تَحَيْوَز فقلبت الواو ياء لمجاورة الياء وأُدغمت فيها. وتَحَوَّزَ له عن فراشه: تَنَحَّى. وفي الحديث: كما تَحَوَّز له عن فِراشه. قال أَبو عبيدة: التَّحَوُّز هو التنحي، وفيه لغتان: التَّحَوّز والتَّحَيّز. قال الله عز وجل: أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة؛ فالتَّحَوّز التَّفَعُّل، والتَّحَيُّز التَّفَيْعُل، وقال القطامي يصف عجوزاً استضافها فجعلت تَرُوغ عنه فقال: تَحَوَّزُ عَنِّي خِيفَةً أَن أَضِيفَها،
كما انْحازَت الأَفْعَى مَخافَة ضارِبِ
يقول: تَتَنَحَّى هذه العجوز وتتأَخر خوفاً أَن أَنزل عليها ضيفاً، ويروى: تَحَيَّزُ مني، وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة، نصب مُتَحَيِّزاً ومُتَحَرِّفاً على الحال أَي إِلا أَن يتحرف لأَن يقاتل أَو أَن يَنْحاز أَي ينفرد ليكون مع المُقاتِلة، قال: وأَصل مُتَحَيِّز مُتَحَيْوِز فأُدغمت الواو في الياء. وقال الليث: يقال ما لك تَتَحَوَّز إِذا لم يستقر على الأَرض، والاسم منه التَّحَوُّز. والحَوْزاءُ: الحَرب تَحُوز القوم، حكاها أَبو رياش في شرح أَشعار الحماسة في وقول جابر بن الثعلب:
فَهَلاَّ على أَخْلاق نَعْلَيْ مُعَصِّبٍ
شَغَبْتَ، وذُو الحَوْزاءِ يَحْفِزُه الوِتْر
الوِتْر ههنا: الغضب. والتَّحَوُّز: التَّلبُّث والتَّمَكُّث. والتَّحَيُّز والتَّحَوُّز: التَّلَوّي والتقلُّب، وخص بعضهم به الحية. يقال: تَحَوَّزَت الحية وتَحَيَّزت أَي تَلَوَّت. ومن كلامه: ما لك تَحَوَّزُ كما تَحَيَّزُ الحية؟ وتَحَوَّزُ تَحَيُّز الحية، وتَحَوُّزَ الحية، وهو بُطْءُ القيام إِذا أَراد أَن يقوم؛ قال غيره: والتَّحَوُّس مثله، وقال سيبويه: هو تَفَيْعل من حُزْت الشيء، والحَوْز من الأَرض أَن يتخذها رجلٌ ويبين حدودها فيستحقها فلا يكون لأَحد فيها حق معه، فذلك الحَوْز. تَحَوَّز الرجل وتَحَيَّز إِذا أَراد القيام فأَبطأَ ذلك عليه. والحَوْز: الجمع. وكل من ضَمَّ شيئاً إِلى نفسه من مال أَو غير ذلك، فقد حازَه حَوْزاً وحِيازَة وحازَه إِليه واحْتازَهُ إِليه؛ وقول الأَعشى يصف إِبلاً: حُوزِيَّة طُوِيَتْ على زَفَراتِها،
طَيَّ القَناطِرِ قد نَزَلْنَ نُزُولا
قال: الحُوزِيَّة النُّوق التي لها خَلِفة انقطعت عن الإِبل في خَلِفَتها وفَراهتها، كما تقول: مُنْقَطِعُ القَرِينِ، وقيل: ناقة حُوزِيَّة أَي مُنْحازة عن الإِبل لا تخالطها، وقيل: بل الحُوزِيَّة التي عندها سير مذخور من سيرها مَصُون لا يُدْرك، وكذلك الرجل الحُوزِيُّ الذي له إِبْداءٌ من رأْيه وعقله مذخور. وقال في قول العجاج: وله حُوزِيّ، أَي يغلبهن بالهُوَيْنا وعنده مذخور لم يَبْتَذِله. وقولهم حكاه ابن الأَعرابي: إِذا طَلَعَتِ الشِّعْرَيانِ يَحُوزُهما النهار فهناك لا يجد الحَرُّ مَزِيداً، وإِذا طلعتا يَحُوزُهما الليل فهناك لا يجد القُرّ مَزيداً، لم يفسره؛ قال ابن سيده: وهو يحتمل عندي أَن يكون يضمُّهما وأَن يكون يسوقهما. وفي الحديث: أَن رجلاً من المشركين جَميعَ اللأْمَةِ كان يحوز المسلمين أَي يجمعهم؛ حازَه يَجُوزه إِذا قبضه ومَلَكه واسْتَبَدَّ به. قال شمر: حُزْت الشيء جَمَعْتُه أَو نَحَّيته؛ قال: والحُوزِيّ المُتَوَحِّد في قول الطرماح:يَطُفْن بِحُوزيِّ المَراتِع، لم تَرُعْ
بوَادِيه من قَرْعِ القِسِيِّ، والكَنَائِن
قال: الحُوزِيُّ المتوحد وهو الفحل منا، وهو من حُزْتُ الشيء إِذا جمعته أَو نَحَّيته؛ ومنه حديث معاذ، رضي الله عنه: فَتَحَوَّز كلٌّ منهم فَصَلَّى صلاة خفيفة أَي تَنَحَّى وانفرد، ويروى بالجيم، من السرعة والتسهل؛ ومنه حديث يأْجوج: فَحَوِّزْ عبادي إِلى الطُّور أَي ضُمَّهم إِليه، والرواية فَحَرِّزْ، بالراء، وفي حديث عمر، رضي الله عنه، قال لعائشة، رضي الله عنها، يوم الخَنْدَقِ: ما يُؤَمِّنُك أَن يكون بَلاء أَو تَحَوُّزٌ؟ وهو من قوله تعالى: أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة، أَي مُنْضمّاً إِليها. والتَّحَوُّزُ والتَّحَيُّز والانْحِياز بمعنى. وفي حديث أَبي عبيدة: وقد انْحازَ على حَلْقَة نَشِبَت في جراحة النبي، صلى الله عليه وسلم، يوم أُحُدٍ أَي أَكَبَّ عليها وجمع نفسه وضَمَّ بعضها إِلى بعض. قال عبيد بن حرٍّ (* قوله « عبيد بن حر» كذا بالأصل): كنت مع أَبي نَضْرَة من الفُسْطاط إِلى الإِسْكنْدَرِيَّة في سفينة، فلما دَفَعْنا من مَرْسانا أَمر بِسُفْرته فَقُرِّبت ودعانا إِلى الغداء، وذلك في رمضان، فقلت: ما تَغَيَّبَتْ عنا منازلُنا؛ فقال: أَترغب عن سنة النبي، صلى الله عليه وسلم؟ فلم نزل مفطرين حتى بلغنا ماحُوزَنا؛ قال شمر في قوله ماحُوزَنا: هو موضعهم الذي أَرادوه، وأَهل الشام يسمون المكان الذي بينهم وبين العدوّ الذي فيه أَساميهِم ومَكاتِبُهُم الماحُوزَ، وقال بعضهم: هو من قولك حُزْتُ الشيء إِذا أَحْرَزْتَه، قال أَبو منصور: لو كان منه لقيل مَحازنا أَو مَحُوزنا. وحُزت الأَرض إِذا أَعلَمتها وأَحييت حدودها. وهو يُحاوِزُه أَي يخالطه ويجامعه؛ قال: وأَحسب قوله ماحُوزَنا بِلُغَةٍ غير عربية، وكذلك الماحُوز لغة غير عربية، وكأَنه فاعُول، والميم أَصلية، مثل الفاخُور لنبت، والرَّاجُول للرَّجل. ويقال للرجل إِذا تَحَبَّسَ في الأَمر: دعني من حَوْزك وطِلْقك. ويقال: طَوّل علينا فلانٌ بالحَوْزِ والطِّلْق، والطِّلق: أَن يخلي وجوه الإِبل إِلى الماء ويتركها في ذلك ترعى لَيْلَتَئِذٍ فهي ليلة الطِّلْق؛ وأَنشد ابن السكيت:
قد غَرّ زَيْداً حَوْزُه وطِلْقُه
وحَوْز الدار وحَيْزها: ما انضم إِليها من المَرافِقِ والمنافع. وكل ناحية على حِدَةٍ حَيِّز، بتشديد الياء، وأَصله من الواو. والحَيْز: تخفيف الحَيِّز مثل هَيْن وهَيِّن وليْن وليِّن، والجمع أَحْيازٌ نادر. فأَما على القياس فَحَيائِز، بالهمز، في قول سيبويه، وحَياوِزُ، بالواو، في قول أَبي الحسن. قال الأَزهري: وكان القياس أَن يكون أَحْواز بمنزلة الميت والأَموات ولكنهم فرقوا بينهما كراهة الالتباس.
وفي الحديث: فَحَمَى حَوْزَة الإِسلام أَي حدوده ونواحيه. وفلان مانع لحَوْزَته أَي لما في حَيّزه. والحَوْزة، فَعْلَةٌ، منه سميت بها الناحية. وفي الحديث: أَنه أَتى عبدَ الله بن رَواحَةَ يعوده فما تَحَوَّز له عن فراشه أَي ما تَنَحَّى؛ التَّحَوُّز: من الحَوزة، وهي الجانب كالتَّنَحِّي من الناحية. يقال: تَحَوَّز وتَحَيَّز إِلا أَن التَّحَوُّز تَفَعُّل والتَّحَيُّز تَفَيْعُل، وإِنما لم يَتَنَحَّ له عن صدر فراشه لأَن السنَّة في ترك ذلك. والحَوْز: موضع يَحُوزه الرجل يَتَّخِذُ حواليه مُسَنَّاةً، والجمع أَحْواز، وهو يَحْمِي حَوْزته أَي ما يليه ويَحُوزه. والحَوْزة: الناحية. والمُحاوَزَةُ: المخالطة. وحَوْزَةُ المُلْكِ: بَْيضَتُه. وانْحاز عنه: انعدل. وانحاز القومُ: تركوا مركزهم إِلى آخر. يقال للأَولياء: انحازوا عن العدوّ وحاصُوا، وللأَعداء: انهزموا ووَلَّوْا مُدْبِرين. وتَحاوَز الفريقان في الحَرْب أَي انْحاز كلُّ فريق منهم عن الآخر. وحاوَزَه: خالطه. والحَوْز: الملْك. وحَوْزة المرأَة: فَرْجها؛ وقالت امرأَة:فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهِه
عَني، وأَحْمِي حَوْزَةَ الغائب
قال الأَزهري: قال المنذري يقال حَمَى حَوْزاتِه؛ وأَنشد يقول: لها سَلَف يَعُودُ بِكُلِّ رَيْع،
حَمَى الحَوْزاتِ واشْتَهَر الإِفالا
قال: السلَفُ الفحل. حَمَى حوزاتِه أَي لا يَدْنو فحل سواه منها؛ وأَنشد الفراء:
حَمَى حَوْزاتِه فَتُركْنَ قَفْراً،
وأَحْمَى ما يَلِيه من الإِجامِ
أَراد بحَوْزاته نواحيه من المرعى.
قال محمد بن المكرم: إِن كان للأَزهري دليل غير شعر المرأَة في قولها وأَحْمِي حَوْزَتي للغائب على أَن حَوْزة المرأَة فَرْجها سُمِعَ، واستدلالُه بهذا البيت فيه نظر لأَنها لو قالت وأَحْمي حَوْزتي للغائب صح الاستدلال، لكنها قالت وأَحمي حوزة الغائب، وهذا القول منها لا يعطي حصر المعنى في أَن الحَوْزَة فرج المرأَة لأَن كل عِضْو للإِنسان قد جعله الله تعالى في حَوْزه، وجميع أَعضاء المرأة والرجل حَوْزُه، وفرج المرأَة أَيضاً في حَوْزها ما دامت أَيِّماً لا يَحُوزُه أَحد إِلا إِذا نُكِحَتْ برضاها، فإِذا نكحت صار فَرْجها في حَوْزة زوجها، فقولا وأَحْمي حَوْزَة الغائب معناه أَن فرجها مما حازه زوجُها فملكه بعُقْدَةِ نكاحها، واستحق التمتع به دون غيره فهو إِذاً حَوْزَته بهذه الطريق لا حَوْزَتُها بالعَلَمية، وما أَشبه هذا بِوَهْم الجوهري في استدلاله ببيت عبد الله بن عمر في محبته لابنه سالم بقوله:
وجِلْدَةُ بينِ العينِ والأَنْفِ سالِمُ
على أَن الجلدة التي بين العين والأَنْف يقال لها سالم، وإِنما قَصَد عبدُ الله قُرْبَه منه ومحله عنده، وكذلك هذه المرأَة جَعَلَت فرجها حَوْزَة زوجها فَحَمَتْه له من غيره، لا أَن اسمه حَوْزَة، فالفرج لا يختص بهذا الاسم دون أَعضائها، وهذا الغائب بعينه لا يختص بهذا الاسم دون غيره ممن يتزوجها، إِذ لو طَلَّقها هذا الغائبُ وتزوجها غيره بعده صار هذا الفرجُ بعينه حَوْزَةً للزوج الأَخير، وارتفع عنه هذا الاسم للزوج الأَول، والله أَعلم. ابن سيده: الحَوْز النكاح. وحازَ المرأَةَ حَوْزاً: نكحها؛ قال الشاعر:
يقولُ لَمَّا حازَها حَوْزَ المَطِي
أَي جامعها.
والحُوَّازُ: ما يَحُوزه الجُعَلُ من الدُّحْرُوج وهو الخُرْءُ الذي يُدَحْرِجُه؛ قال:
سَمِينُ المَطايا يَشْرَبُ الشِّرْبَ والحِسا،
قِمَطْرٌ كحُوَّاز الدَّحارِيجِ أَبْتَرُ
والحَوْزُ: الطبيعة من خير أَو شر. وحَوْز الرجل: طَبيعته من خير أَو شر. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: الإِثْمُ حَوَّازُ القلوب؛ هكذا رواه شمر، بتشديد الواو، من حازَ يَحُوز أَي يَجْمَعُ القلوبَ، والمشهور بتشديد الزاي، وقيل: حَوَّازُ القلوب أَي يَحُوز القلبَ ويغلب عليه حتى يَرْكَبَ ما لا يُحَب، قال الأَزهري: ولكن الرواية حَزَّاز القلوب أَي ما حَزَّ في القلب وحَكَّ فيه.
وأَمر مُحَوَّزٌ: محكم. والحائِزُ: الخشبةُ التي تنصب عليها الأَجْذاع. وبنو حُوَيْزَة: قبيلة؛ قال ابن سيده: أَظن ذلك ظنّاً. وأَحْوَزُ وحَوّازٌ: اسمان. وحَوْزَةُ: اسم موضع؛ قال صخر بن عمرو:
قَتَلْتُ الخالِدَيْن بها وعَمْراً
وبِشْراً، يومَ حَوْزَة، وابْنَ بِشْرِ

##### Türkçe

**الحَوْزُ**: şiddetli yürüyüş ve **الرُّوَيْد**; ve denildi: **الحَوْز** ve **الحَيْزُ** yumuşak sevk etmektir.

Ve **حازَ الإِبلَ** **يَحُوزُها** ve **يَحِيزها** **حَوْزاً** ve **حَيْزاً** ve **حَوَّزَها**: onları **رُوَيْداً** bir sevk ile sevk etti. Ve **سَوْقٌ حَوْزٌ**: mastarla vasıflandırıldı; **الأَصمعي** dedi: o, **الحوز**dur; ve inşad etti:

وقد نَظَرْتُكُمُ إِينَاء صادِرَةٍ
للوِرْدِ، طال بها حَوْزِي وتَنْساسِي

Ve denilir: **حُزْها** yani onu şiddetli bir sevk ile sevk et.

Ve **ليلة الحَوْز**: develer sudan uzak iken suya doğru yöneltildiği ilk gecedir; o gece onlara yumuşak davranıldığı için böyle adlandırıldı; böylece onlarla **رُوَيْداً** yürünür. Ve **حَوَّزَ الإِبلَ**: onları suya doğru sevk etti; dedi ki:

حَوَّزَها، من بُرَقِ الغَمِيمِ،
أَهْدَأُ يَمْشِي مِشْيَةَ الظَّلِيمِ
بالحَوْز والرِّفْق وبالطَّمِيمِ

Ve şairin sözü:

ولم تُحَوَّز في رِكابي العيرُ

Şunu kastetti: sevkte onun üzerine şiddetlenmedi; **ثعلب** dedi: manası, onun üzerine yüklenilmedi.

Ve **الأَحْوَزِيّ** ve **الحُوزِي**: güzel sevk ediş; bununla birlikte onda bir miktar ürkeklik de vardır; **العجاج** bir boğayı ve köpekleri vasfederek dedi:

يَحُوزُهُنَّ، وله حُوزِيّ،
كما يَحُوزُ الفِئَةَ الكَمِيّ

Ve **الأَحْوَزِيُّ** ve **الحُوزِيّ**: işinde ciddi olan. Ve **عائشة** **عمر** hakkında, Allah ikisinden de razı olsun, dedi: Vallahi **أَحْوَزِيّاً** idi, kendi başına dokunmuştu; **ابن الأَثير** dedi: o, işlerin güzel sevk edicisi olup onda bir miktar ürkeklik vardır. Ve **أَبو عمرو** derdi: **الأَحْوَزِيّ** hafif olandır; ve bazısı şöyle rivayet etti: Allah **أَحْوَذِيّاً** idi, **بالذال**; ve o, **الأَحْوَزِيّ**ye yakındır; ve o, hafif sevk edicidir. Ve **أَبو عبيدة** **العجاج**ın recezini **حُوذِيّ** diye rivayet ederdi, **بالذال**; mana birdir; bununla boğayı kasteder: köpekleri kovar ve onda, kendi nefsinden, onu etkinliği ve keskinliğiyle kovan bir kovucu vardır. Ve **العجاج**ın sözü: **وله حُوزِيّ** yani saklı bir yürüyüş (gücü) vardır, onu yıpratmamıştır; yani onları **بالهُوَيْنا** ile yener. Ve **الحُوزِيّ**: tek başına dayanıp konakladığı yerde tek başına konaklayan, evlere ne kendisiyle ne malıyla karışmayan.

Ve **انْحازَ القومُ**: merkezlerini ve savaş çarpışmalarının yerini terk ettiler ve başka bir yere meylettiler. Ve **تَحَوَّز عنه** ve **تَحَيَّزَ**: uzaklaştığı zaman; ve bu **تَفَيْعَل**dir; aslı **تَحَيْوَز** idi; **الياء**a komşuluğundan dolayı **الواو** **ياء**a çevrildi ve onda idgam edildi. Ve **تَحَوَّزَ له عن فراشه**: uzaklaştı. Ve hadiste: “... **كما تَحَوَّز له عن فِراشه**.” **أَبو عبيدة** dedi: **التَّحَوُّز** uzaklaşmadır; ve onda iki lugat vardır: **التَّحَوّز** ve **التَّحَيّز**. Aziz ve celil Allah dedi: **أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة**; böylece **التَّحَوّز** **التَّفَعُّل**dür, **التَّحَيُّز** **التَّفَيْعُل**dür. Ve **القطامي** kendisini misafir eden bir kocakarıyı vasfederek, o da ondan kaçınmaya başlayınca, dedi:

تَحَوَّزُ عَنِّي خِيفَةً أَن أَضِيفَها،
كما انْحازَت الأَفْعَى مَخافَة ضارِبِ

Der ki: bu kocakarı, ona misafir olarak inmeyeyim diye korkudan uzaklaşır ve geri kalır; ve “**تَحَيَّزُ مني**” diye de rivayet edilir. Ve **أَبو إِسحق** “**أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة**” ayetinde dedi: **مُتَحَيِّزاً** ve **مُتَحَرِّفاً**ı hâl üzere nasb etti; yani: ancak savaşmak için yön değiştirmesi yahut ayrılıp katılması; yani savaşanlarla beraber olmak için tek başına kalması. Dedi: **مُتَحَيِّز**in aslı **مُتَحَيْوِز**dir; böylece **الواو** **الياء**a idgam edildi. Ve **الليث** dedi: yere yerleşmediği zaman “sana ne oluyor da **تَتَحَوَّز** ediyorsun?” denilir; bunun ismi **التَّحَوُّز**dur.

Ve **الحَوْزاءُ**: kavmi sevk eden savaş; bunu **أَبو رياش** **الحماسة** şiirlerinin şerhinde hikâye etti; ve **جابر بن الثعلب**ın sözü:

فَهَلاَّ على أَخْلاق نَعْلَيْ مُعَصِّبٍ
شَغَبْتَ، وذُو الحَوْزاءِ يَحْفِزُه الوِتْر

**الوِتْر** burada: öfkedir. Ve **التَّحَوُّز**: oyalanma ve bekleme.

Ve **التَّحَيُّز** ve **التَّحَوُّز**: kıvrılma ve dönüp durma; bazısı bunu yılanla tahsis etti. Denilir: **تَحَوَّزَت الحية** ve **تَحَيَّزت** yani kıvrıldı. Onun sözünden: “Sana ne oluyor da yılanın **تَحَيَّزُ** ettiği gibi **تَحَوَّزُ** ediyorsun?” Ve yılanın **تَحَيُّز**ü gibi **تَحَوَّزُ**; ve yılanın **تَحَوُّز**ü: kalkmak istediğinde kalkışın yavaşlığıdır. Başkası dedi: **التَّحَوُّس** da onun gibidir. Ve **سيبويه** dedi: o, “**حُزْت** الشيء”den **تَفَيْعل**dir. Ve yerden **الحَوْز**: bir adamın onu edinmesi ve sınırlarını belirlemesi; böylece ona hak kazanması; böylece onda onunla birlikte kimse için hak olmaması; işte bu **الحَوْز**dur. Adam **تَحَوَّز** eder ve **تَحَيَّز** eder: kalkmak istediğinde, bu ona ağır gelip yavaşladığında. Ve **الحَوْز**: toplamadır. Ve her kim bir şeyi, maldan yahut başka şeyden, kendine katarsa, onu **حازَه** **حَوْزاً** ve **حِيازَة** ile; ve onu kendine **حازَه إِليه** ve onu kendine **احْتازَهُ إِليه**. Ve **الأَعشى**ın develeri vasfederek sözü:

حُوزِيَّة طُوِيَتْ على زَفَراتِها،
طَيَّ القَناطِرِ قد نَزَلْنَ نُزُولا

Dedi: **الحُوزِيَّة**; **خَلِفة**si olan, **خَلِفَتها**sı ve semizliği sebebiyle develerden ayrılmış dişi develerdir; senin “**مُنْقَطِعُ القَرِينِ**” demen gibi. Ve denildi: **ناقة حُوزِيَّة** yani develerden ayrılmış, onlarla karışmayan. Ve denildi: bilakis **الحُوزِيَّة**, yanında saklı bir yürüyüş (gücü) olan; yürüyüşünden korunmuş, erişilemeyen olandır. Aynı şekilde, görüşünden ve aklından saklı bir ortaya koyuşu olan **الرجل الحُوزِيُّ**. Ve **العجاج**ın “**وله حُوزِيّ**” sözünde dedi: yani onları **بالهُوَيْنا** ile yener; yanında yıpratmadığı saklı bir şey vardır. Ve onların sözü; **ابن الأَعرابي** hikâye etti: “**إِذا طَلَعَتِ الشِّعْرَيانِ يَحُوزُهما النهار فهناك لا يجد الحَرُّ مَزِيداً، وإِذا طلعتا يَحُوزُهما الليل فهناك لا يجد القُرّ مَزيداً**”; onu açıklamadı. **ابن سيده** dedi: bence, onları birleştirmesi ihtimalini de taşır, onları sevk etmesi ihtimalini de taşır. Ve hadiste: müşriklerden, zırhı tam bir adam, Müslümanları **يحوز** ederdi yani onları toplardı; onu **حازَه يَجُوزه**: onu kabzedip mülk edindiğinde ve onunla tek başına tasarruf ettiğinde. **شمر** dedi: **حُزْت** الشيء: onu topladım yahut onu uzaklaştırdım. Dedi: ve **الحُوزِيّ** tek başına olan; **الطرماح**ın sözünde:

يَطُفْن بِحُوزيِّ المَراتِع، لم تَرُعْ
بوَادِيه من قَرْعِ القِسِيِّ، والكَنَائِن

Dedi: **الحُوزِيُّ** tek başına olandır; ve o, bizden damızlık erkektir. Ve o, “**حُزْتُ** الشيء”dendir: onu topladığım yahut onu uzaklaştırdığım zaman. Ve ondan, **معاذ** hadisi, Allah ondan razı olsun: “Böylece onların her biri **فَتَحَوَّز** etti ve hafif bir namaz kıldı” yani uzaklaştı ve tek başına kaldı; ve **بالجيم** ile de rivayet edilir: sürat ve kolaylık manasından. Ve ondan, **يأْجوج** hadisi: “**فَحَوِّزْ** kullarımı **إِلى الطُّور**” yani onları ona kat; rivayet **فَحَرِّزْ**dır, **بالراء**. Ve **عمر** hadisi, Allah ondan razı olsun: **الخَنْدَقِ** günü **عائشة**ye, Allah ondan razı olsun, dedi: “Seni, bir bela yahut bir **تَحَوُّزٌ** olmasından ne emniyete alır?” Ve bu, Aziz ve celil Allah’ın sözü olan **أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة**dendir; yani ona katılmış. Ve **التَّحَوُّز** ve **التَّحَيُّز** ve **الانْحِياز** mana bakımından birdir. Ve **أَبي عبيدة** hadisi: Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **أُحُدٍ** günü yarasında takılı kalmış bir halkaya doğru **انْحازَ** etti; yani onun üzerine kapandı, kendini topladı ve bir kısmını bir kısmına kattı. **عبيد بن حرٍّ** dedi: (* “**عبيد بن حر**” sözü: asılda böyle *) **الفُسْطاط**tan **الإِسْكنْدَرِيَّة**ye bir gemide **أَبي نَضْرَة** ile beraberdim; demir yerimizden ayrılınca sofrasını emretti, yaklaştırıldı ve bizi öğle yemeğine çağırdı; bu Ramazan’da idi; dedim: menzillerimiz bizden uzaklaşmadı; dedi: Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sünnetinden yüz mü çeviriyorsun? Böylece **ماحُوزَنا**ya varıncaya kadar iftarlı olmaya devam ettik. **شمر** “**ماحُوزَنا**” sözünde dedi: o, onların istedikleri yerleridir. Ve Şam ehli, kendileriyle düşman arasındaki, içinde hayvanlarını otlattıkları ve mektuplarının bulunduğu yere **الماحُوزَ** derler. Ve bazısı dedi: bu, “**حُزْتُ** الشيء” sözündendir; onu koruma altına aldığım zaman. **أَبو منصور** dedi: ondan olsaydı **مَحازنا** yahut **مَحُوزنا** denirdi. Ve **حُزت الأَرض**: onu işaretlediğinde ve sınırlarını ihya ettiğinde. Ve o, onu **يُحاوِزُه**: yani onunla karışır ve onunla birlikte olur. Dedi: ve ben, “**ماحُوزَنا**” sözünün Arapça olmayan bir lugat olduğunu sanıyorum; aynı şekilde **الماحُوز** da Arapça olmayan bir lugattır; sanki **فاعُول**dur; ve **الميم** aslidir; bitki için **الفاخُور**, ve adam için **الرَّاجُول** gibi. Ve adama, işte hapsolduğu zaman, denilir: “Beni **حَوْزك** ve **طِلْقك**ten bırak.” Ve denilir: “Falan bize **بالحَوْزِ** ve **بالطِّلْق** ile uzattı.” Ve **الطِّلق**: develerin yüzlerini suya salıvermesi ve onları o vakitte otlamaya bırakmasıdır; böylece o gece **ليلة الطِّلْق**tır. Ve **ابن السكيت** inşad etti:

قد غَرّ زَيْداً حَوْزُه وطِلْقُه

Ve **حَوْز الدار** ve **حَيْزها**: ona bitişen, **المَرافِقِ** ve menfaatlerden ona katılan şeydir. Ve her bir taraf, tek başına, **حَيِّز**dir; **الياء** şeddeli; aslı **الواو**dandır. Ve **الحَيْز**: **الحَيِّز**in hafifletilmişidir; **هَيْن** ve **هَيِّن**, **ليْن** ve **ليِّن** gibi. Çoğulu **أَحْيازٌ**dur; nadirdir. Kıyasa göre ise **فَحَيائِز**dir, **بالهمز**, **سيبويه**nin sözüne göre; ve **حَياوِزُ**, **بالواو**, **أَبي الحسن**ın sözüne göre. **الأَزهري** dedi: kıyas, ölü ve ölüler gibi **أَحْواز** olması idi; fakat karışıklık korkusuyla ikisini ayırdılar.

Ve hadiste: “Böylece **حَوْزَة الإِسلام**ı korudu” yani sınırlarını ve taraflarını. Ve falan, **لحَوْزَته** için engelleyicidir; yani **حَيّزه**inde olan şey için. Ve **الحَوْزة**: **فَعْلَةٌ**; ondan dolayı taraf bu adla adlandırıldı. Ve hadiste: **عبدَ الله بن رَواحَةَ**’ye onu ziyaret ederek geldi; böylece onun yatağından ona doğru **ما تَحَوَّز** etti yani uzaklaşmadı; **التَّحَوُّز**: **الحَوزة**dendir; o da yan taraftır; tarafdan uzaklaşma gibi. Denilir: **تَحَوَّز** ve **تَحَيَّز**; ancak **التَّحَوُّز** **تَفَعُّل**dür, **التَّحَيُّز** **تَفَيْعُل**dür. Ve göğüs tarafındaki yatağının başından ona doğru uzaklaşmamasının sebebi: sünnetin bunu terk etmekte olmasıdır. Ve **الحَوْز**: adamın **يَحُوزه** ettiği yer; çevresine bir **مُسَنَّاةً** edindiği yer. Çoğulu **أَحْواز**dır. Ve o, **حَوْزته**ni korur; yani ona bitişik olanı ve onu **يَحُوزه** ettiği şeyi. Ve **الحَوْزة**: taraf. Ve **المُحاوَزَةُ**: karışma. Ve **حَوْزَةُ المُلْكِ**: onun yumurtası (çekirdeği).

Ve **انْحاز عنه**: saptı. Ve **انحاز القومُ**: merkezlerini başka birine terk ettiler. Dostlara denilir: düşmandan **انحازوا** ettiler ve **حاصُوا** ettiler; düşmanlara denilir: bozguna uğradılar ve arkalarını dönüp kaçtılar. Ve **تَحاوَز الفريقان في الحَرْب**: yani onların her bir takımı ötekinden ayrıldı. Ve **حاوَزَه**: onunla karıştı. Ve **الحَوْز**: mülktür. Ve **حَوْزة المرأَة**: onun ferci; ve bir kadın dedi:

فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهِه
عَني، وأَحْمِي حَوْزَةَ الغائب

**الأَزهري** dedi: **المنذري** dedi ki: “**حَمَى حَوْزاتِه**” denilir; ve inşad etti, der ki:

لها سَلَف يَعُودُ بِكُلِّ رَيْع،
حَمَى الحَوْزاتِ واشْتَهَر الإِفالا

Dedi: **السلَفُ** damızlık erkektir. **حَمَى حوزاتِه** yani onlara ondan başka bir damızlık yaklaşmaz; ve **الفراء** inşad etti:

حَمَى حَوْزاتِه فَتُركْنَ قَفْراً،
وأَحْمَى ما يَلِيه من الإِجامِ

**حَوْزاتِه** ile meranın taraflarını kastetti.

**محمد بن المكرم** dedi: eğer **الأَزهري**nin, kadının şiirinden başka, “**وأَحْمِي حَوْزَتي للغائب**” sözünde, **حَوْزة المرأَة**nin onun ferci olduğuna dair işitilmiş bir delili varsa; onun bu beyitle istidlali tartışmalıdır; çünkü o “**وأَحْمي حَوْزتي للغائب**” deseydi istidlal sahih olurdu; fakat o “**وأَحمي حوزة الغائب**” dedi. Onun bu sözü, manayı **الحَوْزَة**nin kadının ferci olmasıyla sınırlamayı vermez; çünkü insanın her uzvunu Allah Teâlâ onun **حَوْزه**inde kılmıştır; kadının ve erkeğin bütün uzuvları onun **حَوْزُه**dur. Kadının ferci de, dul olduğu müddetçe, onun **حَوْز**undadır; onu kimse **يَحُوزه** etmez; ancak rızasıyla nikâhlanınca. Nikâhlanınca ferci kocasının **حَوْزة**sinde olur. Böylece onun “**وأَحْمي حَوْزَة الغائب**” sözü, manası: ferci, kocasının onu nikâh akdiyle **حازه** ettiği şeylerdendir; böylece onu mülk edindi ve başkası değil yalnız o ondan faydalanmayı hak etti; o halde bu yolla onun **حَوْزَته**sidir; onun **حَوْزَتُها**sı değil, bilinirlik yoluyla. Bu, **الجوهري**nin, **عبد الله بن عمر**un oğlu **سالم**e sevgisinde, şu sözüyle istidlalindeki vehme ne kadar benzer:

وجِلْدَةُ بينِ العينِ والأَنْفِ سالِمُ

Şu ki: göz ile burun arasındaki deriye **سالم** denilir diye; hâlbuki **عبدُ الله** onun kendisine yakınlığını ve onun yanındaki yerini kastetmiştir. Aynı şekilde bu kadın, fercini kocasının **حَوْزَة**si kıldı; böylece onu başkasından ona korudu; yoksa onun adı **حَوْزَة** değildir. Böylece ferc, uzuvlarından başka bu isimle tahsis edilmez; ve bu “**الغائب**”in kendisi de, onunla evlenecek başkaları dışında, bu isimle tahsis edilmez. Çünkü bu “**الغائب**” onu boşasa ve ondan sonra başkasıyla evlense, bu fercin kendisi, son kocanın **حَوْزَة**si olur; ve bu isim, ilk kocadan kalkar. Allah daha iyi bilir. **ابن سيده**: **الحَوْز** nikâhtır. Ve **حازَ المرأَةَ حَوْزاً**: onunla nikâhlandı; şair dedi:

يقولُ لَمَّا حازَها حَوْزَ المَطِي
أَي جامعها.

Ve **الحُوَّازُ**: **الجُعَلُ**ın **الدُّحْرُوج**dan, yani yuvarladığı dışkıdan, **يَحُوزه** ettiği şeydir; dedi:

سَمِينُ المَطايا يَشْرَبُ الشِّرْبَ والحِسا،
قِمَطْرٌ كحُوَّاز الدَّحارِيجِ أَبْتَرُ

Ve **الحَوْزُ**: hayırdan yahut şerden tabiat. Ve **حَوْز الرجل**: hayırdan yahut şerden tabiatı. Ve **ابن مسعود** hadisi, Allah ondan razı olsun: “Günah, kalplerin **حَوَّازُ**udur”; **شمر** böyle rivayet etti; **الواو** şeddeli; “**حازَ يَحُوز**”dan; yani kalpleri toplar. Meşhur olan ise **الزاي** şeddeli olandır. Ve denildi: kalplerin **حَوَّازُ**u yani kalbi **يَحُوز** eder ve ona galip gelir; ta ki sevmediği şeyi işlesin. **الأَزهري** dedi: fakat rivayet “kalplerin **حَزَّاز**ı”dır; yani kalpte kesen ve onu kaşıyan şey.

Ve **أَمر مُحَوَّزٌ**: sağlamlaştırılmış. Ve **الحائِزُ**: üzerine kütüklerin dikildiği ağaç parçası. Ve **بنو حُوَيْزَة**: bir kabile; **ابن سيده** dedi: bunu bir zan olarak zannediyorum. Ve **أَحْوَزُ** ve **حَوّازٌ**: iki isimdir. Ve **حَوْزَةُ**: bir yer adıdır; **صخر بن عمرو** dedi:

قَتَلْتُ الخالِدَيْن بها وعَمْراً
وبِشْراً، يومَ حَوْزَة، وابْنَ بِشْرِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح و ز * * الحَوْزُ * الجمع وبابه قال وكتب وكل من ضم شيئا إلى نفسه فقد * حَازَهُ * و * احْتَازَهُ * أيضا و * الحَيِّزُ * بوزن الهين ما انضم إلى الدار من مرافقها وكل ناحية * حَيِّزٌ * و * الحَوْزَةُ * بوزن الجوزة الناحية و * انْحَازَ * عنه عدل وانحاز القوم تركوا مركزهم إلى آخر

##### Türkçe

* ح و ز * * **الحَوْزُ** * cem‘ ve onun bâbı **قال** ve **كتب**’dir; her kim bir şeyi kendisine katıp toplarsa onu * **حَازَهُ** * ve ayrıca * **احْتَازَهُ** * (da) yapmıştır. Ve * **الحَيِّزُ** * — **الهين** vezninde — evin eklentilerinden ona bitişen şeydir; her bir yön * **حَيِّزٌ** *’dir. Ve * **الحَوْزَةُ** * — **الجوزة** vezninde — yön/cihettir. Ve * **انْحَازَ** * ondan: saptı. Ve kavim * **انحازوا** *: merkezlerini başka birine terk ettiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحوز: الجمع وضم الشيء، وكل من ضم شيئا إلى نفسه من مال أو غير ذلك فقد حازه حوزا، كالحيازة، بالكسر، والاحتياز. ويقال: حاز المال، إذا احتازه لنفسه. وعليك بحيازة المال، وحازه إليه واحتازه. الحوز: السوق اللين، كالحيز، وقد حاز الإبل يحوزها ويحيزها وحوزها: ساقها سوقا رويدا؛ قيل: الحوز: السوق الشديد. يقال: حزها أي سقها سوقا شديدا، ضد. الحوز: الموضع يحوزه الرجل تتخذ حواليه مسناة، والجمع الأحواز. قال أبو عمرو: الحوز: الملك، يقال: حازه يحوزه، إذا ملكه وقبضه واستبد به. قال ابن سيده: الحوز: النكاح. حاز المرأة حوزا، إذا نكحها، قال الشاعر:
  يقول لما حازها حوز المطي أي جامعها، ونسبه الصاغاني إلى الليث. قلت وفي الأساس، من المجاز: ويقال لمن نكح امرأة قد حازها. الحوز: الإغراق في نزع القوس، نقله الصاغاني. الحوز: محلة بأعلى بعقوبا منها عبد الحق بن محمود بن الفراش، الفقيه الزاهد البعقوبي الحوزي، سمع أبا الفتح بن شاتيل. الحوز: ة، بواسط في شرقيها يقال لها حوز برقة، منها خميس بن علي الحوزي شيخ أبي طاهر السلفي الأصبهاني. ومنها أيضا أبو طاهر بركة بن حسان الحوزي، سمع الحسن بن أحمد الغندجاني، وكذا علي بن محمد بن علي الحوزي كاتب الوقف، حدث عنه أبو عبد الله محمد بن الجلابي. وأبو جعفر عبد الله بن بركة الحوزي، عن أحمد بن عبيد الله الآمدي، وعنه ابن الدبيثي. وعبد الواحد بن أحمد الحوزي الحمامي، حدث عن أبي السعادات المبارك بن نغوبا، وعنه محمد بن أحمد بن حسن الواسطي. الحوز: ة، بالكوفة، منها الحسن بن علي بن زيد بن الهيثم الحوزي، عن محمد بن الحسين النحاس؛ وابنه يحيى حدث أيضا. الحوزة، بهاء: الناحية، يقال: فلان مانع حوزته، لما في حيزه. والحوزة فعلة منه، سميت بها الناحية، وفي الحديث:  فحمى حوزة الإسلام  ، أي حدوده ونواحيه، وهو مجاز. الحوزة: بيضة الملك. الحوزة: عنب ليس بعظيم الحب، نقله الصاغاني. الحوزة: فرج المرأة، وقالت امرأة:
  فظلت أحثي الترب في وجهه                      عني وأحمي حوزة الغـائب قال الأزهري: قال المنذري: يقال: حمى حوزاته، وأنشد:
  لها سلف يعـوذ بـكـل ريع                      حمى الحوزات واشتهر الإفالا

  قال: السلف: الفحل، حمى حوزاته، أي لا يدنو فحل سواه منها، وأنشد الفراء:
  حمى حوزاته فتركن قفرا                      وأحمى ما يليه من الإجام أراد بحوزاته نواحيه من المرعى. قال صاحب اللسان: إن كان للأزهري دليل غير شعر المرأة في قولها: وأحمي حوزة الغائب، على أن حوزة المرأة فرجها سمع، واستدلاله بهذا البيت فيه نظر، لأنها لو قالت: وأحمي حوزتي للغائب، صح له الاستدلال، ولكنها قالت: وأحمي حوزة الغائب، وهذا القول منها لا يعطي حصر المعنى في أن الحوزة فرج المرأة. لأن كل عضو للإنسان قد جعله الله تعالى في حوزه، وجميع أعضاء المرأة والرجل حوزه، وفرج المرأة أيضا في حوزها ما دامت أيما لا يحوزه أحد إلا إذا نكحت برضاها، فإذا نكحت صار فرجها في حوزة زوجها، فقولها: وأحمي حوزة الغائب، معناه أن فرجها مما حازه زوجها فملكه بعقدة نكاحها، واستحق التمتع به دون غيره، فهو إذا حوزته بهذه الطريق لا حوزتها بالعلمية. وما أشبه هذا بوهم الجوهري في استدلاله ببيت عبد الله بن عمر في محبته لابنه سالم بقوله:
  وجلدة بين العين والأنف سالم على أن الجلدة التي بين العين والأنف يقال لها سالم، وإنما قصد عبد الله قربه منه ومحله عنده، وكذلك هذه المرأة جعلت فرجها حوزة زوجها فحمته له من غيره، لا أن اسمه حوزة، فالفرج لا يختص بهذا الاسم دون أعضائها، وهذا الغائب بعينه ممن يتزوجها، إذ لو طلقها هذا الغائب وتزوجها غيره بعده صار هذا الفرج بعينه حوزة للزوج الأخير، وارتفع عنه هذا الاسم للزوج الأول. والله أعلم. الحوز: الطبيعة من خير أو شر. حوزة: واد بالحجاز كانت عنده وقعة لعمرو بن معد يكرب مع بني سليم، قال صخر بن عمرو:
  قتلت الخالدين بها وعمـرا                      وبشرا يوم حوزة وابن بشر وأول ليلة توجه الإبل إلى الماء إذا كانت بعيدة تسمى ليلة الحوز، لأنه يرفق بها تلك الليلة فيسار بها رويدا. والطلق أن يخلي وجوه الإبل إلى الماء ويتركها في ذلك ترعى ليلتئذ فهي ليلة الطلق. وأنشد ابن السكيت:
  قد غر زيدا حوزه وطلقه قلت: وهو لبشير بن النكث الكلبي وآخره:
  من امرئ وفقه موفقه يقول: غره حوزه فلم يسق ولم يكن مثل امرئ وفقه موفقه فهيأ آلة الشرب. نقله الصاغاني. ويقال للرجل إذا تحبس في الأمر: دعني من حوزك وطلقك. ويقال: طول علينا فلان بالحوز والطلق، والطلق قبل القرب، وقد حوز الإبل تحويزا: ساقها إلى الماء، وقال:
  حوزها من برق الغمـيم                      أهدأ يمشي مشية الظلـيم
  بالحوز والرفق وبالطميم وكذلك حازها، كما في الأساس. والمحاوزة: المخالطة. المحاوزة: الوطء، نقله الصاغاني. والأحوزي: هو الأحوذي، بالذال المعجمة، وهو الجاد في أمره. وقالت عائشة في عمر رضي الله عنهما:  كان والله أحوزيا نسيج وحده  . وكان أبو عمرو يقول: الأحوزي: الخفيف، ورواه بعضهم بالذال، والمعنى واحد، وهو السابق الخفيف، كالحوز، وهو المنحاز في ناحية الجاد في أموره، قاله الصاغاني. الأحوزي: الأسود. الأحوزي: الحسن السياقة للأمور، وفيه بعض النفار، قاله ابن الأثير في تفسير قول عائشة رضي الله عنها، وقال الزمخشري: وهو مجاز، كالحوزي، بالضم، قال العجاج يصف ثورا وكلابا:
  يحوزهن وله حـوزي                      كما يحوز الفئة الكمي

  وكان أبو عبيدة يروي رجز العجاج: حوذي، بالذال، والمعنى واحد، يعني به الثور أنه يطرد الكلاب وله طارد من نفسه يطرده من نشاطه وحده. وقال غيره: الحوزي: الجاد في أمره، كالأحوزي، أو الحوزي: المتنزه في المحل الذي يحتمل وحده وينزل وحده ولا يخالط البيوت بنفسه ولا ماله، وفي قول الطرماح:
  يطفن بحوزي المراتع لم ترع                      بواديه من قرع القسي الكنائن الحوزي هو المتوحد وهو الفحل منها، وهو من حزت الشيء، إذا جمعته أو نحيته. الحوزي: رجل رأيه وعقله مدخر، وفي اللسان: مذخور. الحوزي: الأسود. انحاز القوم: تركوا مركزهم، ومعركة قتالهم ومالوا إلى موضع آخر. وتحاوز الفريقان في الحرب: أي انحاز كل واحد منهما عن الآخر. وحواز القلوب، كشداد، في حديث ابن مسعود رضي الله تعالى عنه، ونصه:  الإثم حواز القلوب  . هكذا رواه شمر وقال: هو ما يحوزها، أي القلوب، ويغلبها. ونص شمر، ويغلب عليها حتى تركب مالا يحب. ويروى: حواز، بتشديد الزاي، وهو الأكثر في الروايات، والمشهور عند المحدثين جمع حازة، وهي الأمور التي تحز في القلوب وتحك وتؤثر كما يؤثر الحز في الشيء ويتخالج فيها، ويخطر من أن تكون معاصي، لفقد الطمأنينة إليها، وقال الليث: يعني ما حز في القلب وحك، ويروى: الإثم حزاز القلوب. بزاءين، الأولى مشددة وهو فعال من الحز. وكان ينبغي من المصنف أن يذكر الرواية المشهورة هناك ويقول هنا: ويروى حواز القلوب، كشداد، كما فعله غيره من المصنفين في اللغة ما عدا الصاغاني، والمصنف قلده في ذلك على عادته. وتحوز: تلوى وتقلب، وخص بعضهم به الحية، كتحيز، يقال: تحوزت الحية وتحيزت، أي تلوت. ومن كلامهم: مالك تحوز كما تحيز الحية. تحوز عنه وتحيز: تنحى، وفي الحديث:  فما تحوز له عن فراشه  . قال أبو عبيد: التحوز هو التنحي، وفيه لغتان: التحوز والتحيز، قال الله تعالى:  أو متحيزا إلى فئة  . والتحوز التفعل، والتحيز التفيعل. وقال أبو إسحاق في معنى الآية: أي إلا أن ينحاز أي ينفرد ليكون مع المقاتلة. وأصله متحيوز، قلبت الواو ياء لمجاورة الياء ثم أدغمت فيها؛ وقال الليث: يقال: مالك تتحوز، إذا لم تستقر على الأرض، وقال القطامي يصف عجوزا أنه استضافها فجعلت تروغ عنه فقال:
  تحوز عني خـيفة أن أضـيفـهـا                      كما انحازت الأفعى مخافة ضارب والحوزية بالضم: الناقة المنحازة عن الإبل لا تخالطها، أو هي التي عندها سير مذخور من سيرها مصون لا يدرك، وبه فسر رجز العجاج السابق ذكره وله حوزي: أي يغلبهن بالهوينى وعنده مذخور سير لم يبتذله، أو هي التي لها خلفة انقطعت عن الإبل في خلفتها وفراهتها، هكذا بفتح الخاء المعجمة وكسر اللام، ووقع في نسخة التكملة بكسر الخاء وسكون اللام، والأولى الصواب، وهذا كما تقول: منقطع القرين وبكل من الأقوال الثلاثة فسر قول الأعشى يصف الإبل:
  حوزية طويت على زفراتها                      طي القناطر قد نزلن نزولا

  يقال: إن فيكم حويزاء عني، الحويزاء: الذخيرة تطويها عن صاحبك، نقله الصاغاني، كأنه يحوزها ويستبد بها دون صاحبه، والتصغير للتعظيم. وحوزان وحوزى كسكران وسكرى، قريتان، أما الأولى فمن قرى مرو الروذ، والرجالة الحوزانية منسوبون إليها. والحويزة: كدويرة: قصبة بخوزستان، بينها وبين واسط والبصرة، منها: أبو العباس أحمد بن محمد بن محمد بن سليمان العباسي الحويزي الفقيه الشاعر، تفقه ببغداد ومات سنة 550 وابنه حسن نشأ ببغداد وقرأ بها القرآن بالروايات على أبي الكرم الشهرزوري وسمع منه ومن أبي القاسم السمرقندي وكان يعرف الموسيقى، وهو شاعر محدث مقرئ، سكن واسط إلى أن مات بها سنة 573 وعبد الله بن الحسن الحويزي المحدثان. ومحمود بن إسماعيل الحويزاني الخطيب المحدث، من شيوخ بغداد، بعد الثمانين وستمائة قيل: منسوب إلى الحويزة هذه كأنه من تغيير النسب. وحويزة، كجهينة، ممن قاتل الحسين بن علي رضي الله عنهما، وعلى حويزة ما يستحق. وبدر بن حويزة محدث، روى عن الشعبي. قلت: وماوية بنت حويزة ويقال: حوزة، ذكرها الزبير بن بكار فقال: هي والدة عاتكة بنت مرة، وعاتكة أم عبد شمس بن عبد مناف وإخوته. نقله الحافظ. حواز، ككتان: رجل. الحواز، كرمان: الجعلان الكبار، نقله الصاغاني، وكأنه جمع حائز، والذي في اللسان وغيره: الحواز وهو ما يحوزه الجعل من الدحروج وهو الخرء الذي يدحرجه، قال:
  سمين المطايا يشرب الشرب والحسا                      قمطر كحواز الدحـاريج أبـتـر والحوزاء: الحرب التي تحوز القوم، أي تجمعهم وتضمهم، حكاها الرياشي في شرح أشعار الحماسة في قول جابر بن الثعلب:
  فهلا على أخلاق نعلي معصـب                      شغبت وذو الحوزاء يحفزه الوتر الوتر هنا: الغضب. وهلال بن أحوز قاتل جهم بن صفوان، الصحيح أن قاتل جهم بن صفوان هو سلم بن أحوز، وأما أخوه هلال فله ذكر في دولة بني أمية، هكذا حققه الحافظ. ومما يستدرك عليه: يقال: سوق حوز، وصف بالمصدر. وحوز العير تحويزا: حمل عليها، قاله ثعلب. والتحوز: التلبث والتمكث. والتحوز: بطء القيام، كالتحوس. والحوز من الأرض: أن يتخذها رجل ويبين حدودها فيستحقها فلا يكون لأحد فيها حق معه. وتحوز الرجل وتحيز: أراد القيام فأبطأ ذلك عليه. وحاز الشيء: نحاه، عن شمر. وحوزه تحويزا: ضمه. وانحاز على الشيء: ضم بعضه على بعض وأكب عليه. وحوز الدار وحيزها: ما انضم إليها من المرافق والمنافع، وكل ناحية على حدة حيز، وأصله حيوز، ويقال فيه: الحيز، بالتخفيف، كهين وهين، ولين ولين، والجمع أحياز، نادر، فأما على القياس فحيائز، بالهمز، في قول سيبويه، وحياوز، بالواو، في قول أبي الحسن، قال الأزهري: وكان القياس أن يكون أحوازا، بمنزلة الميت والأموات، ولكنهم فرقوا بينهما كراهة الالتباس. وحوزة الإسلام: حدوده، وهو مجاز. وحوزة الرجل: ما في حيزه. وأمر محوز، كمعظم: محكم، والحائز: الخشبة التي تنصب عليها الأجذاع، هكذا أورده صاحب اللسان. قلت: وهو بالجيم أشبه، وقد تقدم في موضعه. ويقال أنا في حيزه وكنفه، وهو مجاز. وبنو حويزة: قبيلة، قال ابن سيده: أظن ذلك ظنا. والمحاوزة: المطاردة. نقله الصاغاني. ويقال: ذهب لحوزيته، بالضم، أي لطيته، نقله الصاغاني. والماحوز: ذكره بعض الأئمة هنا، والصواب ذكره في م-ح-ز.

##### Türkçe

**الحوز**: toplama ve bir şeyi birleştirme; ve her kim bir şeyi, maldan veya bunun dışından, kendisine katarsa, onu **حاز** etmiş olur, **حوزا** (ile); **الحيازة** gibi, kesre ile, ve **الاحتياز**. Ve denilir: **حاز المال**; onu kendisi için **احتازه** ettiği zaman. Ve sana malın **حيازة**si gerekir; ve onu kendisine doğru **حازه** ve **احتازه**.

**الحوز**: yumuşak sevk; **الحيز** gibi. Ve **حاز الإبل**: onları **يحوزها** ve **يحيزها** ve **حوزها**: onları yavaşça bir sevk ile sevk etti; denildi: **الحوز**: şiddetli sevk. Denilir: **حزها** yani onları şiddetli bir sevk ile sevk etti; zıddı.

**الحوز**: erkeğin **يحوزه** ettiği yer; çevresinde bir **مسناة** edinilir; çoğulu **الأحواز**. Ebû Amr dedi: **الحوز**: mülk; denilir: **حازه يحوزه**; onu mülk edindiği, kabzedip ele geçirdiği ve onunla tek başına tasarruf ettiği zaman. İbn Sîde dedi: **الحوز**: nikâh. **حاز المرأة حوزا**; onu nikâhladığı zaman. Şair dedi:
  “**يقول لما حازها حوز المطي**” yani onu cima etti; Sâgânî bunu Leys’e nisbet etti. Dedim: **الأساس**’ta, mecazdan: bir kadını nikâhlayan kimse için: “onu **قد حازها**” denilir.

**الحوز**: yayı çekip germede aşırı gitme; Sâgânî onu nakletti.

**الحوز**: Ba‘kûbâ’nın yukarısında bir mahalle; ondan, fakih zâhid Ba‘kûbî **الحوزي**: Abdülhak b. Mahmûd b. el-Ferrâş; Ebü’l-Feth b. Şâtîl’i dinledi.

**الحوز**: ة; Vâsıt’ta, doğu tarafında, ona **حوز برقة** denilir; ondan, Ebû Tâhir es-Silefî el-İsfahânî’nin şeyhi **الحوزي**: Humeys b. Ali. Ve ondan ayrıca Ebû Tâhir **الحوزي**: Bereke b. Hassân; Hasan b. Ahmed el-Gandecânî’yi dinledi. Ve yine Ali b. Muhammed b. Ali **الحوزي** vakıf kâtibi; ondan Ebû Abdillah Muhammed b. el-Cüllâbî rivayet etti. Ve Ebû Ca‘fer Abdullah b. Bereke **الحوزي**; Ahmed b. Ubeydillah el-Âmidî’den; ondan da İbnü’d-Dübeysî. Ve Abdülvâhid b. Ahmed **الحوزي** el-Hammâmî; Ebü’s-Sa‘âdât el-Mübârek b. Nügûbâ’dan rivayet etti; ondan da Muhammed b. Ahmed b. Hasan el-Vâsıtî.

**الحوز**: ة; Kûfe’de; ondan Hasan b. Ali b. Zeyd b. el-Heysem **الحوزي**; Muhammed b. el-Hüseyn en-Nahhâs’tan; ve oğlu Yahyâ da rivayet etti.

**الحوزة**، **بهاء** ile: taraf/bölge; denilir: falan, **حوزته**’sini meneder/korur; yani onun **حيز**’inde olanı. Ve **الحوزة** onundan bir **فعلة**dir; taraf/bölge onunla adlandırıldı. Hadiste: “**فحمى حوزة الإسلام**”; yani onun sınırları ve tarafları; ve bu mecazdır.

**الحوزة**: mülkün yumurtası (çekirdeği/öz merkezi).

**الحوزة**: tanesi büyük olmayan üzüm; Sâgânî onu nakletti.

**الحوزة**: kadının ferci. Bir kadın dedi:
  “**فظلت أحثي الترب في وجهه                      عني وأحمي حوزة الغـائب**”
Ezherî dedi: Münzirî dedi: “**حمى حوزاته**” denilir; ve şu beyit okundu:
  “**لها سلف يعـوذ بـكـل ريع                      حمى الحوزات واشتهر الإفالا**”

Dedi: **السلف**: damızlık erkek (fahl); “**حمى حوزاته**” yani ondan başka bir fahl ona yaklaşmaz. Ferrâ’ okudu:
  “**حمى حوزاته فتركن قفرا                      وأحمى ما يليه من الإجام**”
**حوزاته** ile, otlağın taraflarını kastetti.

**صاحب اللسان** dedi: Ezherî’nin, kadının şiirindeki “**وأحمي حوزة الغائب**” sözünden başka, kadının **حوزة**sinin onun ferci olduğuna dair bir delili varsa (bu) işitilmiştir; ve onun bu beyitle istidlâli üzerinde bakış vardır. Çünkü o, “**وأحمي حوزتي للغائب**” deseydi, onun için istidlâl sahih olurdu; fakat o, “**وأحمي حوزة الغائب**” dedi; ve onun bu sözü, manayı **الحوزة**nin kadının ferci olmasıyla hasretmeyi vermez. Çünkü insanın her uzvunu Allah Teâlâ onun **حوزه**’sinde kılmıştır; kadının ve erkeğin bütün uzuvları onun **حوزه**’sidir; ve kadının ferci de, o, **أيما** olduğu müddetçe, onun **حوز**’undadır; onu hiç kimse **يحوزه** etmez, ancak rızasıyla nikâhlanırsa. Nikâhlanınca ferci kocasının **حوزة**sinde olur. O hâlde onun “**وأحمي حوزة الغائب**” sözü: ferci, kocasının **حازه** ettiği şeylerdendir; onu nikâh akdiyle mülk edinmiştir ve başkası değil, onunla faydalanmayı hak etmiştir; o, bu yolla onun **حوزة**si olmuştur; ilim (özel ad) yoluyla onun **حوزة**si değil.

Bu, Cevherî’nin, oğlu Sâlim’e sevgisinde Abdullah b. Ömer’in beytiyle istidlâlindeki vehme ne kadar benzer:
  “**وجلدة بين العين والأنف سالم**”
Göz ile burun arasındaki deriye **سالم** denildiği üzerine; hâlbuki Abdullah, onun kendisine yakınlığını ve yanındaki yerini kastetmiştir. Aynı şekilde bu kadın, fercini kocasının **حوزة**si kılmış, onu başkasından ona korumuştur; onun adı **حوزة** olduğu için değil. Çünkü ferc, uzuvları içinde bu adla diğerlerinden ayrılmaz. Ve bu **الغائب**in kendisi, onu nikâhlayan kimsedir; zira bu **الغائب** onu boşasa ve ondan sonra başkası onu nikâhlasa, bu fercin kendisi son kocanın **حوزة**si olur; bu ad da birinci kocadan kalkar. Allah daha iyi bilir.

**الحوز**: hayır veya şerden tabiat.

**حوزة**: Hicaz’da bir vadi; Amr b. Ma‘dîkerib’in Benî Süleym ile bir vak‘ası onun yanında idi. Sahr b. Amr dedi:
  “**قتلت الخالدين بها وعمـرا                      وبشرا يوم حوزة وابن بشر**”
Develer uzak iken suya yöneltildiği ilk geceye **ليلة الحوز** denir; çünkü o gece onlara yumuşak davranılır ve onlarla yavaşça yürünür. Ve **الطلق**: develerin yüzlerini suya salıvermek ve onları o günün gecesinde otlasınlar diye bırakmaktır; o, **ليلة الطلق**tur. İbnü’s-Sikkît okudu:
  “**قد غر زيدا حوزه وطلقه**”
Dedim: o, Beşîr b. en-Nekes el-Kelbî’nindir; ve sonu:
  “**من امرئ وفقه موفقه**”
Der ki: **حوزه** onu aldattı; böylece sulamadı; ve “bir kimse gibi değil: onu **موفقه**si muvaffak kılmıştır”; yani içme aletini hazırladı. Sâgânî onu nakletti.

Ve bir adam için, işte hapsolduğu zaman, denilir: “beni **حوزك**’undan ve **طلقك**’undan bırak.” Ve denilir: falan bize **بالحوز والطلق** ile uzun tuttu; ve **الطلق** yakınlıktan öncedir. Ve **حوز الإبل تحويزا**: onları suya doğru sevk etti. Ve dedi:
  “**حوزها من برق الغمـيم                      أهدأ يمشي مشية الظلـيم**
  **بالحوز والرفق وبالطميم**”
Ve aynı şekilde **حازها**; **الأساس**’ta olduğu gibi.

**المحاوزة**: karışma/halleşme.

**المحاوزة**: cima; Sâgânî onu nakletti.

**الأحوزي**: o, **الأحوذي**’dir; **بالذال المعجمة** ile; ve o, işinde ciddi olandır. Âişe, Ömer hakkında—Allah ikisinden de razı olsun—dedi: “**كان والله أحوزيا نسيج وحده**”. Ebû Amr derdi: **الأحوزي**: hafif (çevik); bazıları onu **بالذال** ile rivayet etti; mana birdir: öne geçen hafif; **كالحوز**; ve o, bir tarafta çekilmiş, işlerinde ciddi olandır; Sâgânî bunu söyledi.

**الأحوزي**: siyah.

**الأحوزي**: işleri güzel sevk eden; ve onda biraz ürkütücülük vardır; İbnü’l-Esîr, Âişe’nin sözünü tefsirde bunu söyledi. Zemahşerî dedi: o mecazdır; **كالحوزي**; damme ile. Accâc, bir boğayı ve köpekleri vasfederken dedi:
  “**يحوزهن وله حـوزي                      كما يحوز الفئة الكمي**”

Ve Ebû Ubeyde, el-Acâc’ın recezini rivayet ederdi: **حوذي**; **بالذال**; mânâ birdir; bununla öküzü kasteder: köpekleri kovar; kendisinden bir kovucu vardır, onu kendi canlılığından, tek başına, kovar. Başkası dedi ki: **الحوزي**: işinde ciddi olan; **كالأحوزي**; yahut **الحوزي**: tek başına dayanabildiği yerde gezinen, tek başına konaklayan ve evlerle ne kendisi ne de malı ile karışmayan. Ve et-Tırmâh’ın sözü içinde:
  **يطفن بحوزي المراتع لم ترع                      بواديه من قرع القسي الكنائن**
**الحوزي** tek başına olandır; ve o, onlardan damızlık erkektir; ve o, “**حزت الشيء**”dendir; onu topladığın yahut onu uzaklaştırdığın zaman. **الحوزي**: görüşü ve aklı biriktirilmiş adam; ve Lisân’da: **مذخور**. **الحوزي**: siyah. **انحاز القوم**: merkezlerini ve savaş meydanlarını terk ettiler ve başka bir yere meylettiler. Ve iki takım savaşta **تحاوز** etti: yani her biri ötekinden ayrılıp çekildi. Ve **حواز القلوب**; **كشداد**; İbn Mes‘ûd hadîsinde (Allah Teâlâ ondan razı olsun); metni:  **الإثم حواز القلوب**  . Şemmer böyle rivayet etti ve dedi ki: o, onu (yani kalpleri) **يحوزها** olan şeydir ve ona galip gelir. Şemmer’in metni: ve onun üzerine galip gelir; ta ki sevmediği şeye bininceye kadar. Ve **حواز** diye rivayet olunur; **بتشديد الزاي**; ve o rivayetlerde daha çoktur; muhaddisler katında meşhur olan, **حازة**’nin cem‘idir; o da kalplerde “**تحز**” eden, “**تحك**” eden ve etkileyen şeylerdir; tıpkı bir şeydeki “**الحز**”in etkilediği gibi; ve onların içinde iç içe geçer; ve itaatten çıkmalar olmasından korku olarak hatıra gelir; ona karşı itmi’nânın kaybından dolayı. Leys dedi ki: kalpte “**حز**” eden ve “**حك**” eden şeyi kasteder. Ve “**الإثم حزاز القلوب**” diye rivayet olunur. İki **ز** ile; birincisi şeddelidir; ve o, **الحز**’den **فعال** veznidir. Musannifin, orada meşhur rivayeti zikretmesi ve burada “ve **حواز القلوب** diye rivayet olunur; **كشداد**” demesi gerekirdi; dildeki musanniflerden başkalarının yaptığı gibi; Sâğânî hariç; musannif de âdeti üzere bunda onu taklit etti. **تحوز**: bükülür ve döner; bazıları bunu yılanla tahsis etti; **كتحيز**; denir: **تحوزت الحية وتحيزت**; yani kıvrıldı. Onların sözünden: “Senin neyin var, yılanın **تحيز** ettiği gibi **تحوز** ediyorsun.” Ondan **تحوز** etti ve **تحيز**: kenara çekildi. Hadîste:  **فما تحوز له عن فراشه**  . Ebû Ubeyd dedi ki: **التحوز** kenara çekilmedir; onda iki lugat vardır: **التحوز** ve **التحيز**. Allah Teâlâ dedi ki:  **أو متحيزا إلى فئة**  . **التحوز** “**التفعل**”dir; **التحيز** “**التفيعل**”dir. Ebû İshâk âyetin mânâsında dedi ki: yani ancak ayrılıp çekilmesi; yani savaşanlarla beraber olmak için tek başına kalması. Aslı **متحيوز** idi; **الواو** komşu **الياء** sebebiyle **ياء**’a çevrildi, sonra onun içine idğam edildi. Leys dedi ki: “Senin neyin var, **تتحوز** ediyorsun?” denir; yere yerleşip durmadığın zaman. Ve el-Kutâmî, kendisini misafir eden bir kocakarıyı vasfeder; o da ondan sıvışıp durunca dedi ki:
  **تحوز عني خـيفة أن أضـيفـهـا                      كما انحازت الأفعى مخافة ضارب**
Ve **الحوزية** (ضم ile): develerden ayrılıp çekilen, onlara karışmayan dişi deve; yahut o, yürüyüşünden saklı bir yürüyüşe sahip olandır; yürüyüşünden korunmuş, erişilemeyen; bununla, daha önce zikredilen el-Acâc’ın recezi tefsir edildi; ve onda **حوزي** vardır: yani onları yavaşça yenip bastırır; ve onda, yıpratmadığı saklı bir yürüyüş vardır; yahut o, develerden “**خلفة**”sinde ve semizliğinde ayrılıp kopmuş bir dişi devedir; işte böyle, mu‘ceme **خ**’nın fethi ve **ل**’nin kesriyle. Tekmile nüshasında **خ**’nın kesri ve **ل**’nin sükûnu ile vâki olmuştur; birincisi doğrudur; bu, “**منقطع القرين**” dediğin gibidir. Ve üç sözün her biriyle, el-A‘şâ’nın develeri vasfederkenki sözü tefsir edildi:
  **حوزية طويت على زفراتها                      طي القناطر قد نزلن نزولا**

Denir: “Sizde, benden yana bir **حويزاء** vardır.” **الحويزاء**: azıktır; onu arkadaşından yana dürüp saklarsın. Sâğânî nakletti. Sanki onu toplar ve arkadaşından ayrı olarak ona tek başına sahip olur. Ve küçültme, büyütme içindir. Ve **حوزان** ve **حوزى**, **كسكران وسكرى**: iki köydür. Birincisi, Merv er-Rûz köylerindendir; ve **الرجالة الحوزانية** ona nisbetlidir. Ve **الحويزة**, **كدويرة**: Hûzistân’da bir kasabadır; Vâsıt ile Basra arasındadır. Ondan: fakih şair Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Muhammed b. Süleymân el-‘Abbâsî el-**حويزي**; Bağdat’ta fıkıh okudu ve 550 yılında öldü. Ve oğlu Hasan Bağdat’ta yetişti ve orada Kur’ân’ı rivayetlerle Ebû’l-Kerem eş-Şehrizûrî’ye okudu; ondan ve Ebû’l-Kâsım es-Semerkandî’den semâ‘ etti; mûsikîyi bilirdi; o, muhdes şair, mukrî’dir; Vâsıt’ta oturdu; ta ki orada 573 yılında öldü. Ve Abdullah b. el-Hasan el-**حويزي**: iki muhaddis. Ve Mahmûd b. İsmâ‘îl el-**حويزاني** hatîb muhaddis; Bağdat şeyhlerindendir; altı yüz seksenden sonra. Denildi ki: bu **الحويزة**’ye nisbetlidir; sanki nisbetin değiştirilmesindendir. Ve **حويزة**, **كجهينة**: Hüseyin b. Ali (Allah ikisinden de razı olsun) ile savaşanlardandır; ve **حويزة**’nin üzerinde hak ettiği vardır. Ve Bedr b. **حويزة** muhaddistir; eş-Şa‘bî’den rivayet etti. Dedim ki: ve Mâviye bt. **حويزة**; ve **حوزة** denilir; ez-Zübeyr b. Bekkâr onu zikretti ve dedi ki: o, Mürre kızı Âtike’nin annesidir; ve Âtike, Abd Şems b. Abd Menâf’ın ve kardeşlerinin annesidir. Hâfız nakletti. **حواز**, **ككتان**: bir adam. **الحواز**, **كرمان**: büyük bokböcekleri; Sâğânî nakletti; sanki **حائز**’in cem‘idir. Lisân’da ve başkasında olan: **الحواز**; o, bokböceğinin “**الدحروج**”dan, yani yuvarladığı dışkıdan, topladığı şeydir. Dedi ki:
  **سمين المطايا يشرب الشرب والحسا                      قمطر كحواز الدحـاريج أبـتـر**
Ve **الحوزاء**: kavmi “**تحوز**” eden savaş; yani onları toplar ve bir araya katar. er-Riyâşî, Hamâse şiirlerinin şerhinde, Câbir b. es-Sa‘leb’in sözünde bunu nakletti:
  **فهلا على أخلاق نعلي معصـب                      شغبت وذو الحوزاء يحفزه الوتر**
Burada **الوتر**: öfkedir. Ve Hilâl b. Ahvaz, Cehm b. Safvân’ın katilidir. Sahih olan: Cehm b. Safvân’ın katili Selm b. Ahvaz’dır. Hilâl’e gelince, onun Emevîler devletinde zikri vardır. Hâfız bunu böyle tahkik etti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: denir: **سوق حوز**; masdar ile vasfedilmiştir. Ve **حوز العير تحويزا**: ona yük bindirdi; Sa‘leb söyledi. Ve **التحوز**: oyalanma ve bekleme. Ve **التحوز**: kalkmanın yavaşlığı; **كالتحوس**. Ve yerden **الحوز**: bir adamın onu edinmesi ve sınırlarını belirlemesi; böylece ona hak kazanması; onunla birlikte onda kimse için hak olmaması. Ve adam **تحوز** etti ve **تحيز** etti: kalkmayı istedi; sonra bu ona ağır geldi de yavaşladı. Ve **حاز الشيء**: onu uzaklaştırdı; Şemmer’den. Ve onu **حوزه تحويزا**: onu bir araya kattı. Ve bir şeyin üzerine **انحاز** etti: onun bir kısmını bir kısmı üzerine topladı ve ona kapandı. Ve evin **حوز**’u ve **حيز**’i: ona bitişen yardımcı yerlerden ve menfaatlerden ona katılan şeydir. Ve her bir taraf tek başına **حيز**’dir. Aslı **حيوز**’dur. Ve onda “**الحيز**” denilir; hafifletme ile; **كهين وهين، ولين ولين**. Cem‘i **أحياز**; nadirdir. Kıyasa göre ise **حيائز**; hemze ile; Sîbeveyh’in sözüne göre. Ve **حياوز**; vâv ile; Ebû’l-Hasan’ın sözüne göre. el-Ezherî dedi ki: kıyas, “ölü ve ölüler” menzilesinde, **أحوازا** olması idi; fakat iltibastan hoşlanmama sebebiyle ikisini ayırdılar. **حوزة الإسلام**: sınırlarıdır; ve o mecazdır. **حوزة الرجل**: onun **حيز**’inde olan şeydir. Ve **أمر محوز**, **كمعظم**: sağlamlaştırılmış. Ve **الحائز**: üzerine kütüklerin dikildiği ağaç parçası; Lisân sahibi onu böyle zikretti. Dedim ki: o, **الجيم** ile daha uygundur; ve yerinde daha önce geçti. Ve denir: “Ben onun **حيز**’indeyim ve **كنف**’indeyim”; ve o mecazdır. Ve Benû **حويزة**: bir kabiledir. İbn Sîde dedi ki: bunu bir zann ile zannediyorum. Ve **المحاوزة**: kovalamadır. Sâğânî nakletti. Ve denir: “Onun **لحوزيته**’si için gitti”; **بالضم**; yani onun dürümü için. Sâğânî nakletti. Ve **الماحوز**: bazı imamlar onu burada zikretti; doğru olan, onu **م-ح-ز**’de zikretmektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَازَهُ
1 حَازَهُ حاز حازه حازة , (S, A, Msb,) aor. يَحُوزُهُ, (Msb,) inf. n. حَوْزٌ and حِيَازَةٌ; (S, A, Msb, K;) as also حَازَهُ, [aor. يَحِيزُهُ,] inf. n. حَيْزٌ; (Msb;) He drew, collected, or gathered, it together; (S, A, Msb, K;) and so ↓ احتازهُ, (TA,) inf. n. اِحْتِيَازٌ; (K;) and ↓ حوّزهُ, inf. n. تَحْوِيزٌ: (TA:) he drew, collected, or gathered, it together (namely, property or wealth &c., TA) to himself; (S, A, Msb;) as also ↓ احتازهُ, (S,) and لِنَفْسِهِ ↓ احتازهُ, (A, TA,) and حَازَهُ اـِلَيْهِ, and اليه ↓ احتازهُ. (TA.) You say, عَلَيْكَ بِحِيَازَةِ المَالِ Take thou to the collecting of wealth. (A, TA.) ― -b2- حَازَهُ, aor. يَحُوزُهُ, (TA,) inf. n. حَوْزٌ, (K, TA,) He had, held, or possessed, it; had it, or held it, in his possession; had, took, got, obtained, or acquired, possession, or occupation, of it; (AA, K, * TA; [المَلِكُ, given as an explanation of the inf. n. in the CK, is a mistake for المِلْكُ;]) he took, or received, it; he had it, or took it, to, or for, himself. (AA, TA.) [See حَوْزَةٌ, below. Hence, It comprehended, comprised, or embraced, it.] ― -b3- حَازَ الأَرْضَ, inf. n. حَوْزٌ, He took for himself the land, and marked out its boundaries, and had an exclusive right to it. (TA: but only the inf. n. is there mentioned.) ― -b4- حَازَ, aor. يَحُوزُ, also signifies [He or] it overcame, conquered, or mastered, [a thing,] as in an instance in art. حز, voce حَزَّازٌ: (Sh, K:) [as also حَاذَ.] ― -b5- Also, (A, TA,) inf. n. حَوْزٌ, (K,) (tropical:) He compressed a woman: (A, * K, * TA:) [as though he mastered her.] ― -b6- حَازَ الحِمَارُ أُتُنَهُ The he-ass gained the mastery over his she-asses, and collected them together; as also حَاذَهَا. (L in art. حوذ.) ― -b7- حَازَ الاـِبِلَ, aor. يَحُوزُهَا, (S, A, Msb,) inf. n. حَوْزٌ, (S, K,) He drove the camels gently; (S, Msb, K;) as also حَازَهَا, aor. يَحِيزُهَا, (S, Msb,) inf. n. حَيْزٌ; (S, TA;) and ↓ حوّزها. (TA.) Also He drove the camels vehemently; (K;) and so حازها, aor. يَحِيزُهَا, (TA in art. حيز,) inf. n. حَيْزٌ: (K in art. حيز:) thus bearing two contr. significations: (K:) [as also حَاذَهَا:] you say [also] ↓ أَحِزْهَا, [unless this be a mistranscription for حُزْهَا,] meaning, Drive thou them vehemently. (TA.) Also He drove the camels to water; (A;) and so ↓ حوّزها; (S, A;) [and حَاذَهَا:] or ↓ حوّزها, (As, S, K,) inf. n. تَحْوِيزٌ, (K,) signifies he drove them during the first night to water, (As, S, K,) it being distant from the pasture: (As, S:) because in that night they are driven gently. (TA.) [See also حَوْزٌ, below.] ― -b8- حَازَ الشَّىْءَ He removed the thing from its place; put it away; placed it at a distance. (Sh, TA.

حوّزهُ
2 حوّزهُ حوز حوزه حوزة : see 1, first sentence: ― -b2- and حوّز: الاـِبِلَ: see 1, in three places.

أَحِزِ الاـِبِلَ
4 أَحِزِ الاـِبِلَ ذ : see 1.

تحوّز
5 تحوّز حاز تحوز He, or it, writhed, or twisted, about, (K, TA,) and turned over and over; (TA;) as also ↓ تحيّز: (K:) or was restless, or unquiet, not remaining still, upon the ground. (Lth, TA.) You say, تحوّزت الحَيَّةُ, and ↓ تحيزّت, The serpent writhed, or twisted, about. (Both in the S; and the latter in the K in art. حيز.) And مَا لَكَ تَتَحَوَّزُ تَحَوُّزَ الحَيَّةِ, and تَحَيُّزَ الحَيَّةِ ↓ تَتَحَيَّزُ, Wherefore dost thou writhe about like the writhing about of the serpent? the latter verb, accord. to Sb, is of the measure تَفَيْعَلَ, from حُزْتُ الشَّىْءَ. (S.) ― -b2- He removed, withdrew, or retired to a distance, (A'Obeyd, S, K,) and drew back, (S,) عَنْهُ [or مِنْهُ] from him or it; (TA;) as also ↓ تحيّز; (A'Obeyd, S;) and ↓ انحاز. (A.) You say, دَخَلَ عَلَيْهِ فَمَا تَحَوَّزَ لَهُ عَنْ فِرَاشِهِ He went in to him and he did not move for him from his bed, or mattress. (TK.) And El-Katلmee says, (S, TA,) describing an old woman of whom he sought hospitality, and who eluded him, (TA,)
مِنِّى خَشْيَةً أَنْ أَضِيفَهَا ↓ تَحَيَّزُ
الأَفْعَى مَخَافَةَ ضَارِبِ ↓ كَمَا انْحَازَتِ
 She (this old woman) retires and draws back from me for fear of my alighting at her abode as a guest [like as the viper turns away in fear of a beater]: or, as some relate the verse, تَحَوَّزُ. (S.) ― -b3- He tarried, or loitered: he was slow in rising; as also تحوّس: he desired to rise, and it was tedious to him to do so; as also ↓ تحيّز. (TA.) AA says, تَحَوَّزَ تَحَوُّزَ الحَيَّةِ, [as though meaning, He was slow in rising like as the rising of the serpent is slow: for he adds,] and it is slow in rising when it desires to rise. (S.)

تحاوز الفَرِيقَانِ
6 تحاوز الفَرِيقَانِ تحاوز الفريقان The two parties, or divisions, turned away, each from the other, (S, K,) in war or battle. (S.)

7 اـِنْحَوَزَ انحاز القَوْمُ The company of men left their appointed station, (S, K, TA,) and place of fighting, (TA,) and turned away to another place. (S, * K, * TA.) You say also, انحاز عَنْهُ He turned away from him: (S, K:) and انحاز اـِلَيْهِ he turned to, or towards, him; and he joined himself to him. (Har pp. 122 and 326.) You say of friends, انحازو عَنِ العَدُوِّ, and حَاصُوا; [They turned away from the enemy;] and of enemies, اِنْهَزَمُوا, and وَلَّوْ مُدْبِرِينَ. (S, TA.) Or انحاز signifies He separated himself from others that he might be with those who were fighting. (Aboo-Is-hلk, TA.) And انحاز الرَّحُلُ اـِلَى القَوْمِ signifies the same as اـِلَيْهِمْ ↓ تحيّز [The man turned, removed, withdrew, or retired, or he joined himself, to the company of men]. (Msb.) See 5, in two places. ― -b2- انحاز عَلَى الشَّىْءِ [for عن, in the TA, I have substituted على, as the former is apparently a mistranscription] He drew himself together, and fell to the thing; expl. by ضَمَّ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ وَأَكَبَّ عَلَيْهِ. (TA.)

احتازهُ
8 احتازهُ احتازه احتازة أحتازه ٱحتاز ٱحتازه : see حَازَهُ, in four places, first sentence.

تَحَيَّزَ
Q. Q. 2 تَحَيَّزَ حاز تحيز , [originally تَحَيْوزَ,] of the measure تَفَيْعَلَ, (Sb, S, TA,) [from حَيِّزٌ, originally حَيْوِزٌ,] He turned aside to a حَيِّز [or place, &c.]. (Mgh.) You say also تحيّز المَالُ [The property, or the camels or the like,] became drawn, collected, or gathered, together; or drew, collected, or gathered, themselves together; to a حَيِّز. (Msb.) ― -b2- See also 5, throughout; and see 7.

حَوْزٌ
حَوْزٌ حوز inf. n. of 1 [q. v.]. ― -b2- فِى حَوْزِهِ: see حَوْزَةٌ. -A2- A place of which a man takes possession, (TA,) and around which a dam (مُسَنَّاةٌ) is made: (K, TA:) pl. أَحْوَازٌ. (TA.) ― -b2- حَوْزُ الدَّارِ: see حَيِّزٌ. -A3- لَيْلَةُ الحَوْزِ The first night during which camels repair towards the water (As, S, K) when it is distant from the pasture: (As, S:) because they are driven gently that night: but when their faces are turned towards the water and they are left to pasture that night, the night is called لَيْلَةُ الطَّلَقِ. (TA.) One says to a man, when he holds back respecting an affair, دَعْنِى مِنْ حَوْزِكَ وَطَلَقِكَ (assumed tropical:) [Let me alone and cease from this and that discursion of thine]. (TA.) And one says also, طَوَّلَ عَلَيْنَا فُلَانٌ بِالْحَوْزِ وَالطَّلَقِ قَبْلَ القَرَبِ (assumed tropical:) [Such a one was prolix, or tedious, to us with this and that discursion before coming to the point]. (TA.) ― -b2- حَوْزٌ is also used as an epithet; though properly an inf. n.: you say, سَوْقٌ حَوْزٌ [A gentle driving: or a vehement driving]. (TA.)

حَوْزَةٌ
حَوْزَةٌ حوز حوزه حوزة i. q. حَيِّزٌ, as pointed out in two places below. (S, Msb, &c.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) A thing that is in one's possession or occupation; a thing that is one's property: so in the saying of a certain woman, وَأَحْمِى حَوْزَةَ الغَائِبِ (assumed tropical:) And I guard from encroachment the property of the absent: meaning her فَرْج, which was the property of her husband by the marriage-contract: whence it appears that, if this saying be the only ground upon which Az has asserted that one of the significations of حَوْزَةٌ is the فَرْج of a woman, [as is also said in the K,] his assertion requires consideration; for a woman's فرج is her own when she has no husband; and when she is married, it is her husband's property. (L, TA.) You say also, صَارَفِى حَوْزَتِهِ, and ↓ فِى حَوْزِهِ, [and ↓ فى حَيِّزِهِ,] It became in his possession, or occupation. (L, TA.) And فُلَانٌ مَانِعٌ حَوْزَتَهُ (assumed tropical:) Such a one defends, or guards, from encroachment, or invasion, or attack, what is in his حَيِّز [or place; meaning, in his possession or occupation]. (TA.) In like manner, a poet says,
حَمَى حَوْزَاتِهِ فَتُرِكْنَ قَفْرًا
 He guarded from encroachment his tracts of pasture-land [so that they were left deserted]. (Fr, TA.) And it is said in a trad., فَحَمَى حَوْزَةً الاـِسْلَامِ (tropical:) And he defended, or protected, or guarded, from encroachment, or invasion, or attack, the limits, [meaning, what the limits comprised, i. e., the territory,] and the tracts, or regions, of El-Islلm [meaning, of the Muslims]. (TA.) حَوْزَةُ المُلْكِ signifies [in like manner] بَيْضَتُهُ [i. e. (assumed tropical:) The seat of regal power: or the heart, or principal part, of the kingdom]. (S, K.) ― -b3- (assumed tropical:) Nature; or natural disposition, temper, or other quality or property; (K, TA;) whether good or evil. (TA.)

حَيِّزٌ
حَيِّزٌ حيز , (S, Mgh, Msb,) of the measure فَيْعِلٌ, (Mgh, Msb,) from الحَوْزُ, (S, * Mgh,) as signifying “ the drawing, collecting, or gathering, together, ” (Mgh,) originally حَيْوِزٌ, (TA,) and also contracted into حَيْزٌ, (S, Msb, TA,) like هَيِّنٌ and هَيْنٌ, and لَيِّنٌ and لَيْنٌ; (S, TA;) [The continent, or container, or receptacle, of anything; like بَيْضَةٌ; as also ↓ حَوْزَةٌ, q. v.:] any place in which a thing is: (Mgh:) in scholastic theology, the imaginary portion of space occupied by a thing having extent, as a body; or by a thing not having extent, as an indivisible atom: in philosophy, the inner surface of a container, which is contiguous [in every part] to the outer surface of the thing contained: and [hence,] الحَيِّزُ الطَبِيعِىُّ [the proper natural place of a thing;] that in which the nature of a thing requires it to be. (KT.) ― -b2- A quarter, tract, region, or place, considered relatively, or as part of a whole; or a part, or portion, of a place; syn. نَاحِيَةٌ; (S, Mgh, Msb;) as also ↓ حَوْزَةٌ: (S, Msb, K:) so the authors on practical law mean by حَيِّزٌ; such, for instance, as a room, or an apartment, of a house: (Mgh:) pl. أَحْيَازٌ, (S, Msb, TA,) which is extr., (TA,) being from the contracted form [حَيْزٌ]: (Msb:) by rule it should be أَحْوَازٌ, (Az, Msb, TA,) like أَمْوَاتٌ, pl. of مَيِّتٌ [and مَيْتٌ]: (Az, TA:) or by rule [if from the uncontracted form حَيِّزٌ] it should be حَيَائِزُ, with hemz, accord. to Sb; or حَيَاوِزُ, with و, accord. to Abu-l-Hasan. (TA.) حَيِّزُ الدَّارِ, (S, Msb, TA,) as also الدّارِ ↓ حَوْزُ, (TA,) signifies What is annexed to the house, (S, TA,) or appertains thereto, (Msb,) of the مَرَافِق (S, Msb, TA) and مَنَافِع (TA) and نَوَاحٍ; (Msb;) [i. e., of the conveniences thereof, such as the privy and the kitchen and the like, and other parts or apartments;] such are termed collectively أَحْيَازُ الدَّارِ; (Msb;) and each part or apartment (نَاحِيَة), by itself, is termed حَيِّزٌ. (TA.) ― -b3- [Hence the saying,] أَنَا فِى حَيِّزِهِ وَكَنَفِهِ (tropical:) [I am in his quarter and protection]. (A, TA.) ― -b4- [And hence also the saying,] فِى حَيِّزِ التَّوَاتِرُ (tropical:) In the manner, and place, of [that kind of transmission which is termed] التواتر [which is “ transmission by such a number of persons as cannot be supposed to have agreed to a falsehood: ” as explained in the Mz, 3rd نوع]. (Mgh.) ― -b5- And صَارَ فِى حَيِّزِهِ: see حَوْزَةٌ. ― -b6- [And عَلَى حَيِّزِهِ By himself or itself.]

الاـِثْمُ حَوَّازُ القُلُوبِ
الاـِثْمُ حَوَّازُ القُلُوبِ الاثم حواز القلوب : see حَزَّازُ, in art. حز.

أَوْ مُتَحَيِّزًا اـِلَى فِئَةٍ
أَوْ مُتَحَيِّزًا اـِلَى فِئَةٍ ذ , in the Kur [viii. 16], signifies Or turning aside to a different company of the Muslims: (Mgh, Msb: *) or the meaning is, or separating themselves from others to betake themselves to [a different company of] those engaged in fighting. (Aboo-Is-hلk, TA.) The original form of مُتَحَيِّزٌ is مُتَحَيْوِزٌ. (TA.)

قِطْعَةٌ مِنَ الأَرْضِ مُسْتَحِيزَةٌ
قِطْعَةٌ مِنَ الأَرْضِ مُسْتَحِيزَةٌ ذ [A portion of the earth, or of land, comprehended within certain limits]. (M and K in art. بلد.)

##### Türkçe

**حَازَهُ**
1 **حَازَهُ** حاز حازه حازة, (S, A, Msb,) muzâri‘i **يَحُوزُهُ**, (Msb,) mastarı **حَوْزٌ** ve **حِيَازَةٌ**; (S, A, Msb, K;) yine **حَازَهُ** olarak da, [muzâri‘i **يَحِيزُهُ**,] mastarı **حَيْزٌ**; (Msb;) onu bir araya çekti, topladı yahut derledi; (S, A, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **احتازهُ**, (TA,) mastarı **اِحْتِيَازٌ**; (K;) ve ↓ **حوّزهُ**, mastarı **تَحْوِيزٌ**: (TA:) onu bir araya çekti, topladı yahut derledi (yani malı veya serveti vb., TA) kendisine; (S, A, Msb;) yine ↓ **احتازهُ** olarak da; (S,) ve لِنَفْسِهِ ↓ **احتازهُ**, (A, TA,) ve **حَازَهُ اـِلَيْهِ**, ve اليه ↓ **احتازهُ**. (TA.) Şöyle dersin: عَلَيْكَ بِحِيَازَةِ المَالِ “Malı toplamaya sarıl.” (A, TA.)

― -b2- **حَازَهُ**, muzâri‘i **يَحُوزُهُ**, (TA,) mastarı **حَوْزٌ**, (K, TA,) ona sahip oldu; onu elinde tuttu yahut mülk edindi; onu zilyetliğinde bulundurdu; onun üzerinde sahiplik yahut işgal elde etti; (AA, K, * TA; [CK’de mastarın açıklaması olarak verilen **المَلِكُ**, **المِلْكُ** yerine bir hatadır;]) onu aldı yahut teslim aldı; onu kendisine, yahut kendisi için, elinde tuttu yahut aldı. (AA, TA.) [Aşağıda **حَوْزَةٌ**’ye bak. Buradan: onu kuşattı, içine aldı yahut ihtiva etti.]

― -b3- **حَازَ الأَرْضَ**, mastarı **حَوْزٌ**, araziyi kendisi için aldı ve sınırlarını belirledi ve ona münhasır bir hak sahibi oldu. (TA: fakat orada yalnız mastar zikredilmiştir.)

― -b4- **حَازَ**, muzâri‘i **يَحُوزُ**, ayrıca şu mânaya gelir: [O yahut] o (şey) [bir şeyi] yendi, fethetti yahut alt etti; sanatta bir örnekte olduğu gibi. حز, madde **حَزَّازٌ**: (Sh, K:) [yine **حَاذَ** da böyledir.]

― -b5- Ayrıca, (A, TA,) mastarı **حَوْزٌ**, (K,) (mecaz:) bir kadını sıktı. (A, * K, * TA:) [sanki onu alt etmiş gibi.]

― -b6- **حَازَ الحِمَارُ أُتُنَهُ** Erkek eşek dişi eşeklerine galip geldi ve onları bir araya topladı; yine **حَاذَهَا** da böyledir. (L, madde حوذ.)

― -b7- **حَازَ الاـِبِلَ**, muzâri‘i **يَحُوزُهَا**, (S, A, Msb,) mastarı **حَوْزٌ**, (S, K,) develeri yumuşakça sürdü; (S, Msb, K;) yine **حَازَهَا**, muzâri‘i **يَحِيزُهَا**, (S, Msb,) mastarı **حَيْزٌ**; (S, TA;) ve ↓ **حوّزها**. (TA.) Ayrıca develeri şiddetle sürdü; (K;) ve bunun gibi **حازها**, muzâri‘i **يَحِيزُهَا**, (TA, madde حيز,) mastarı **حَيْزٌ**: (K, madde حيز:) böylece iki zıt mânayı taşır: (K:) [yine **حَاذَهَا** da böyledir:] şöyle dersin [ayrıca] ↓ **أَحِزْهَا**, [bu, **حُزْهَا** yerine bir tashif değilse,] mânası: “Onları şiddetle sür.” (TA.) Ayrıca develeri suya sürdü; (A;) ve bunun gibi ↓ **حوّزها**; (S, A;) [ve **حَاذَهَا**:] yahut ↓ **حوّزها**, (As, S, K,) mastarı **تَحْوِيزٌ**, (K,) şu mânaya gelir: onları ilk gece suya sürdü, (As, S, K,) su otlaktan uzak iken: (As, S:) çünkü o gecede yumuşakça sürülürler. (TA.) [Aşağıda **حَوْزٌ**’a da bak.]

― -b8- **حَازَ الشَّىْءَ** Şeyi yerinden kaldırdı; onu uzaklaştırdı; onu bir mesafeye koydu. (Sh, TA.)

**حوّزهُ**
2 **حوّزهُ** حوز حوزه حوزة: 1’in ilk cümlesine bak: ― -b2- ve **حوّز**: **الاـِبِلَ**: 1’de üç yerde bak.

**أَحِزِ الاـِبِلَ**
4 **أَحِزِ الاـِبِلَ** ذ: 1’e bak.

**تحوّز**
5 **تحوّز** حاز تحوز O yahut o (şey) kıvrandı yahut büküldü, (K, TA,) ve dönüp durdu; (TA;) yine ↓ **تحيّز** de böyledir: (K:) yahut yerde durmayıp huzursuz oldu. (Lth, TA.) Şöyle dersin: **تحوّزت الحَيَّةُ**, ve ↓ **تحيزّت**, “Yılan kıvrandı yahut büküldü.” (İkisi de S’de; ikincisi K’de, madde حيز.) Ve **مَا لَكَ تَتَحَوَّزُ تَحَوُّزَ الحَيَّةِ**, ve ↓ **تَتَحَيَّزُ تَحَيُّزَ الحَيَّةِ**, “Sana ne oluyor da yılanın kıvranması gibi kıvranıyorsun?” ikinci fiil, Sb’ye göre, **تَفَيْعَلَ** veznindendir, **حُزْتُ الشَّىْءَ**’den. (S.)

― -b2- Uzaklaştı, çekildi yahut geri durdu, (A'Obeyd, S, K,) ve geri çekildi, (S,) عَنْهُ [yahut مِنْهُ] ondan yahut ondan (şeyden); (TA;) yine ↓ **تحيّز** de böyledir; (A'Obeyd, S;) ve ↓ **انحاز**. (A.) Şöyle dersin: **دَخَلَ عَلَيْهِ فَمَا تَحَوَّزَ لَهُ عَنْ فِرَاشِهِ** “Onun yanına girdi de o, onun için yatağından (döşeğinden) çekilmedi.” (TK.) Ve El-Katلmee der ki, (S, TA,) kendisinden misafirlik istediği ve onu atlatan yaşlı bir kadını tasvir ederek, (TA,)
**مِنِّى خَشْيَةً أَنْ أَضِيفَهَا ↓ تَحَيَّزُ**
**الأَفْعَى مَخَافَةَ ضَارِبِ ↓ كَمَا انْحَازَتِ**
“O (bu yaşlı kadın), beni misafir olarak evine indirmemden korktuğu için benden uzaklaşır ve geri çekilir; [tıpkı engereğin, vurucudan korkup dönüp uzaklaşması gibi]:” yahut bazıları beyti **تَحَوَّزُ** diye rivayet eder. (S.)

― -b3- Oyalandı yahut ağır davrandı: kalkmakta ağır davrandı; yine **تحوّس** da böyledir: kalkmayı istedi ve bunu yapmak ona ağır geldi; yine ↓ **تحيّز** de böyledir. (TA.) AA der ki: **تَحَوَّزَ تَحَوُّزَ الحَيَّةِ**, [sanki mânası: “Yılanın kalkmasının yavaşlığı gibi kalkmakta yavaş davrandı”: çünkü ekler:] ve o, kalkmayı istediğinde kalkması yavaştır. (S.)

**تحاوز الفَرِيقَانِ**
6 **تحاوز الفَرِيقَانِ** تحاوز الفريقان İki taraf yahut iki bölük, savaşta yahut muharebede, birbirinden yüz çevirdi. (S, K,) (S.)

7 **اـِنْحَوَزَ** **انحاز القَوْمُ** Topluluk, tayin edilmiş mevkiini, (S, K, TA,) ve savaş yerini, (TA,) terk etti ve başka bir yere yöneldi. (S, * K, * TA.) Şöyle de dersin: **انحاز عَنْهُ** “Ondan yüz çevirdi”: (S, K:) ve **انحاز اـِلَيْهِ** “Ona, yahut ona doğru, yöneldi”; ve kendisini ona kattı. (Har s. 122 ve 326.) Dostlar hakkında şöyle dersin: **انحازو عَنِ العَدُوِّ**, ve **حَاصُوا**; [düşmandan yüz çevirdiler;] düşmanlar hakkında ise: **اِنْهَزَمُوا**, ve **وَلَّوْ مُدْبِرِينَ**. (S, TA.) Yahut **انحاز** şu mânaya gelir: başkalarından ayrıldı ki savaşanlarla beraber olsun. (Aboo-Is-hلk, TA.) Ve **انحاز الرَّحُلُ اـِلَى القَوْمِ** şu mânaya gelir: **اـِلَيْهِمْ ↓ تحيّز** ile aynı [adam, erkekler topluluğuna yöneldi, uzaklaştı, çekildi yahut katıldı]. (Msb.) 5’e iki yerde bak.

― -b2- **انحاز عَلَى الشَّىْءِ** [TA’da **عن** yerine **على** koydum; zira birincisi zahiren bir tashiftir] Kendini topladı ve şeye yöneldi; **ضَمَّ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ وَأَكَبَّ عَلَيْهِ** diye açıklanır. (TA.)

**احتازهُ**
8 **احتازهُ** احتازه احتازة أحتازه ٱحتاز ٱحتازه: **حَازَهُ**’a bak; ilk cümlede dört yerde.

**تَحَيَّزَ**
Q. Q. 2 **تَحَيَّزَ** حاز تحيز, [aslında **تَحَيْوزَ**,] **تَفَيْعَلَ** vezninde, (Sb, S, TA,) [**حَيِّزٌ**’den, aslında **حَيْوِزٌ**,] bir **حَيِّز**’e [yahut yere vb.] yöneldi. (Mgh.) Şöyle de dersin: **تحيّز المَالُ** [mal, yahut develer veya benzeri,] bir araya çekilmiş, toplanmış yahut derlenmiş oldu; yahut kendilerini bir araya çekti, topladı yahut derledi; bir **حَيِّز**’e. (Msb.)

― -b2- 5’e baştan sona bak; ve 7’ye bak.

**حَوْزٌ**
**حَوْزٌ** حوز 1’in mastarıdır [ona bak]. ― -b2- **فِى حَوْزِهِ**: **حَوْزَةٌ**’ye bak. -A2- Bir kimsenin zapt ettiği yer, (TA,) ve etrafında bir set (**مُسَنَّاةٌ**) yapılan yer: (K, TA:) çoğulu **أَحْوَازٌ**. (TA.)

― -b2- **حَوْزُ الدَّارِ**: **حَيِّزٌ**’e bak. -A3- **لَيْلَةُ الحَوْزِ** Otlaktan uzak olduğunda develerin suya yöneldikleri ilk gece: (As, S, K) (As, S:) çünkü o gece yumuşakça sürülürler: fakat yüzleri suya çevrilip o gece otlamaya bırakıldıklarında, geceye **لَيْلَةُ الطَّلَقِ** denir. (TA.) Bir kimseye, bir iş hususunda ağırdan aldığında, şöyle denir: **دَعْنِى مِنْ حَوْزِكَ وَطَلَقِكَ** (mecaz kabul edilerek): “Beni kendi **حَوْز**’undan ve **طَلَق**’ından bırak.” (TA.) Ve yine şöyle denir: **طَوَّلَ عَلَيْنَا فُلَانٌ بِالْحَوْزِ وَالطَّلَقِ قَبْلَ القَرَبِ** (mecaz kabul edilerek): “Falanca, asıl noktaya gelmeden önce bize **الحَوْز** ve **الطَّلَق** ile uzattı.” (TA.)

― -b2- **حَوْزٌ** ayrıca sıfat olarak da kullanılır; gerçi aslında mastardır: şöyle dersin: **سَوْقٌ حَوْزٌ** [yumuşak bir sürüş: yahut şiddetli bir sürüş]. (TA.)

**حَوْزَةٌ**
**حَوْزَةٌ** حوز حوزه حوزة **حَيِّزٌ** ile aynı mânadadır; aşağıda iki yerde gösterildiği üzere. (S, Msb, &c.)

― -b2- [Buradan,] (mecaz kabul edilerek:) kişinin zilyetliğinde yahut işgalinde olan şey; kişinin malı olan şey: belirli bir kadının şu sözünde olduğu gibi: **وَأَحْمِى حَوْزَةَ الغَائِبِ** (mecaz kabul edilerek): “Ve gaibin malını tecavüzden korurum”: kastedilen onun **فَرْج**’idir; bu, nikâh akdiyle kocasının malı idi: buradan anlaşılır ki, eğer bu söz, Az’ın **حَوْزَةٌ**’nın mânalarından birinin kadının **فَرْج**’i olduğunu ileri sürmesinin tek dayanağı ise, [K’de de söylendiği gibi,] onun iddiası düşünmeyi gerektirir; zira kadının فرج’i, kocası yokken kendisinindir; evli olduğunda ise kocasının malıdır. (L, TA.) Şöyle de dersin: **صَارَفِى حَوْزَتِهِ**, ve ↓ **فِى حَوْزِهِ**, [ve ↓ **فى حَيِّزِهِ**,] “Onun zilyetliğinde yahut işgalinde oldu.” (L, TA.) Ve **فُلَانٌ مَانِعٌ حَوْزَتَهُ** (mecaz kabul edilerek): “Falanca, kendi **حَيِّز**’inde [yahut yerinde; yani zilyetliğinde yahut işgalinde] olan şeye tecavüzü yahut saldırıyı defeder.” (TA.) Aynı şekilde bir şair der ki,
**حَمَى حَوْزَاتِهِ فَتُرِكْنَ قَفْرًا**
“O, otlak arazilerini tecavüzden korudu da onlar ıssız bırakıldı.” (Fr, TA.) Ve bir rivayette şöyle denir: **فَحَمَى حَوْزَةً الاـِسْلَامِ** (mecaz): “Ve İslâm’ın sınırlarını [yani sınırların ihtiva ettiği şeyi, yani ülkeyi] ve bölgelerini tecavüzden yahut saldırıdan savundu/korudu.” (TA.) **حَوْزَةُ المُلْكِ** [aynı şekilde] **بَيْضَتُهُ** mânasına gelir [yani (mecaz kabul edilerek:) saltanatın merkezi; yahut memleketin kalbi yahut baş kısmı]. (S, K.)

― -b3- (mecaz kabul edilerek:) tabiat; yahut tabiî huy, mizaç, yahut başka bir vasıf yahut özellik; (K, TA;) iyi de olsa kötü de olsa. (TA.)

**حَيِّزٌ**
**حَيِّزٌ** حيز, (S, Mgh, Msb,) **فَيْعِلٌ** vezninde, (Mgh, Msb,) **الحَوْزُ**’dan, (S, * Mgh,) “bir araya çekme, toplama yahut derleme” mânasında, (Mgh,) aslında **حَيْوِزٌ**, (TA,) ve ayrıca **حَيْزٌ**’e de kısaltılmıştır, (S, Msb, TA,) **هَيِّنٌ** ve **هَيْنٌ**, ve **لَيِّنٌ** ve **لَيْنٌ** gibi; (S, TA;) [herhangi bir şeyin kuşatanı yahut kapsayanı yahut kabı; **بَيْضَةٌ** gibi; yine ↓ **حَوْزَةٌ** da böyledir; ona bak:] bir şeyin içinde bulunduğu her yer: (Mgh:) kelâm ilminde, cisim gibi uzamı olan bir şeyin; yahut bölünmez atom gibi uzamı olmayan bir şeyin işgal ettiği, hayalî mekân parçası: felsefede, kabın iç yüzeyi; ki bu, içerilen şeyin dış yüzeyine [her parçasında] bitişiktir: ve [buradan] **الحَيِّزُ الطَبِيعِىُّ** [bir şeyin kendine mahsus tabiî yeri;] bir şeyin tabiatının, onda bulunmasını gerektirdiği yer. (KT.)

― -b2- Nisbetle düşünülen, yahut bir bütünün parçası olarak, bir mahalle, saha, bölge yahut yer; yahut bir yerin bir parçası yahut kısmı; eş anlamlısı **نَاحِيَةٌ**; (S, Mgh, Msb;) yine ↓ **حَوْزَةٌ** da böyledir: (S, Msb, K:) fıkıh yazarlarının **حَيِّزٌ** ile kastettikleri budur; meselâ bir evin bir odası yahut bir dairesi gibi: (Mgh:) çoğulu **أَحْيَازٌ**, (S, Msb, TA,) ki bu, (TA,) kısaltılmış şekilden [**حَيْزٌ**] gelmesi sebebiyle şâzdır: (Msb:) kaideye göre **أَحْوَازٌ** olmalıydı, (Az, Msb, TA,) **مَيِّتٌ** [ve **مَيْتٌ**]’in çoğulu **أَمْوَاتٌ** gibi: (Az, TA:) yahut kaideye göre [kısaltılmamış şekil **حَيِّزٌ**’den ise] Sb’ye göre hemzeli **حَيَائِزُ** olmalıydı; yahut Ebu-l-Hasan’a göre **و** ile **حَيَاوِزُ**. (TA.) **حَيِّزُ الدَّارِ**, (S, Msb, TA,) ve yine الدّارِ ↓ **حَوْزُ**, (TA,) evin bitişiğinde olan, (S, TA,) yahut ona ait bulunan, (Msb,) **مَرَافِق**’ten (S, Msb, TA) ve **مَنَافِع**’ten (TA) ve **نَوَاحٍ**’dan; (Msb;) [yani helâ, mutfak ve benzeri gibi kolaylıkları ve diğer kısımları yahut odaları;] bunlara topluca **أَحْيَازُ الدَّارِ** denir; (Msb;) ve her bir kısım yahut oda (**نَاحِيَة**) tek başına **حَيِّزٌ** diye adlandırılır. (TA.)

― -b3- [Buradan şu söz:] **أَنَا فِى حَيِّزِهِ وَكَنَفِهِ** (mecaz): “Ben onun **حَيِّز**’inde ve himayesindeyim.” (A, TA.)

― -b4- [Ve buradan ayrıca şu söz:] **فِى حَيِّزِ التَّوَاتِرُ** (mecaz): [**التواتر** diye adlandırılan] tevatür nev‘inin tarzında ve yerinde. (Mgh.)

― -b5- Ve **صَارَ فِى حَيِّزِهِ**: **حَوْزَةٌ**’ye bak.

― -b6- [Ve **عَلَى حَيِّزِهِ**: kendi başına.]

**الاـِثْمُ حَوَّازُ القُلُوبِ**
**الاـِثْمُ حَوَّازُ القُلُوبِ** الاثم حواز القلوب: madde حز’de **حَزَّازُ**’a bak.

**أَوْ مُتَحَيِّزًا اـِلَى فِئَةٍ**
**أَوْ مُتَحَيِّزًا اـِلَى فِئَةٍ** ذ, Kur’ân’da [viii. 16] şu mânaya gelir: Müslümanlardan başka bir cemaate yönelen: (Mgh, Msb: *) yahut mânası: başkalarından ayrılıp savaşanlardan [başka bir cemaate] sığınan. (Aboo-Is-hلk, TA.) **مُتَحَيِّزٌ**’ün aslî şekli **مُتَحَيْوِزٌ**’dür. (TA.)

**قِطْعَةٌ مِنَ الأَرْضِ مُسْتَحِيزَةٌ**
**قِطْعَةٌ مِنَ الأَرْضِ مُسْتَحِيزَةٌ** ذ [belirli sınırlar içinde kuşatılmış yeryüzü yahut arazi parçası]. (M ve K, madde بلد.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَازَ
حَازَ ( w )  U ( n. ac. حَوْز 1 ,  حِيَازة [ 23tI ] ),
a.  Got, possessed.

b.  Drove ( camels ).

حَوَّزَ
حَوَّزَ II ,
a.  Took to water   ( camels ).

حَاْوَزَ
حَاْوَزَ III .
a.  Associated, had relations with.

تَحَوَّزَ
تَحَوَّزَ V ,
a.  Writhed, coiled up ( snake ).

b.  Turned back.

تَحَاْوَزَ
تَحَاْوَزَ VI ,
a.  Separated.

اِنْحَوَزَ
اِنْحَوَزَ VII
a.  [ 'An ], Withdrew, retired from; fled.

اِحْتَوَزَ
اِحْتَوَزَ VIII ,
a.  see I (a) .

حَوْز
حَوْز 1 ,
a.  Possession.

b.  Enclosure.

حَوْزَة
حَوْزَة 1t ,
a.  Tract, region, side.

b.  Possession.

أَحْوَزُ
أَحْوَزُ 14 ,
a.  Black.

b.  Sharp, agile.

##### Türkçe

**حَازَ**
**حَازَ** ( w )  U ( n. ac. **حَوْز** 1 ,  **حِيَازة** [ 23tI ] ),
a. Aldı, sahip oldu.

b. (Develeri) sürdü.

**حَوَّزَ**
**حَوَّزَ** II ,
a. (Develeri) suya götürdü.

**حَاْوَزَ**
**حَاْوَزَ** III .
a. Ünsiyet etti, ilişki kurdu.

**تَحَوَّزَ**
**تَحَوَّزَ** V ,
a. (Yılan) kıvrandı, büzülüp kıvrıldı.

b. Geri döndü.

**تَحَاْوَزَ**
**تَحَاْوَزَ** VI ,
a. Ayrıldı.

**اِنْحَوَزَ**
**اِنْحَوَزَ** VII
a. [ 'An ], -den çekildi, -den uzaklaştı; kaçtı.

**اِحْتَوَزَ**
**اِحْتَوَزَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

**حَوْز**
**حَوْز** 1 ,
a. Mülkiyet.

b. Çevreleme, muhafaza altına alınmış yer.

**حَوْزَة**
**حَوْزَة** 1t ,
a. Bölge, yöre, taraf.

b. Mülkiyet.

**أَحْوَزُ**
**أَحْوَزُ** 14 ,
a. Siyah.

b. Keskin, çevik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حوز
حَازَ - يَحُوْزُ (حَازَ - يَحِيْزُ) - تَحَيَّزَ - يَتَحَيَّزُ - مُتَحَيِّز
حَازَ - يَحُوْزُ (حَازَ - يَحِيْزُ) + كائن + شيئاً : التقدير: حَازَ - يَحُوْزُ + كائن + شيئاً + إلى نفسه: يضمه إليه: يعين حدوده ومواصفاته ويفصله عن غيره ثم يقربه إليه فيضعه تحت تصرفه وسلطانه
حَازَ - يَحُوْزُ + كائن + شيئاً + إلى كائن: يضمه إلى ملك وسلطان الكائن: يفصله عن غيره ثم يقربه إلى  المكان الذي يكون فيه تحت سلطان وأمر الكائن
انحازَ - يَنْحاز + كائن+ إلى كائن: على وزن " انفعل" من " حَازَ - يَحُوْزُ ": يحوز نفسه بنفسه إلى كائن: ينضم إليه ويضع نفسه تحت تصرفه وسلطانه
تَحَيَّزَ - يَتَحَيَّزُ + كائن + إلى كائن: على وزن " تَفَعَّل " من " حَازَ - يَحُوْزُ": جهد أن " يَحُوْزَ "  إلى كائن بشكل ذاتي: جهد أن " يَحُوْزُ " نفسه إلى كائن: طلب وجهد وأراد بشكل ذاتي أن ينضم ويجعل نفسه تحت تصرف وملك كائن آخر
مُتَحَيِّز: اسم فاعل من " تَحَيَّزَ - يَتَحَيَّزُ ":
﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة﴾: منضماً إلى فئة وجاعلاً نفسه تحت تصرفها وسلطانها
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستيلاء والتملك على ملك أو سلطة بالحق "، وهي:
رَبَّ - يَرُبُّ، مَلََكَ - يَمْلِكُ، وَلَى - يَوْلَى (وَلِيَ - يَوْلَى)، مَالَ - يَمُولُ (مَالَ - يَمَالُ)، حَازَ - يَحُوْزُ (حَازَ - يَحِيْزُ)، خَالَ - يَخُوْلُ
يفرق لفظاً:
حَاذَ - يَحُوْذ ُ + كائن + على كائن أوشيء: حاطه ومنع الآخرين من الوصول إليه بأذى: جعل الشيء أو الكائن ضمن مكان آمن تابع له وتحت حمايته وسيطرته
حَازَ - يَحُوْزُ (حَازَ - يَحِيْزُ)+ كائن + شيئاً + إلى نفسه: يضمه إليه: يعين حدوده ومواصفاته ويفصله عن غيره ثم يقربه إليه فيضعه تحت تصرفه وسلطانه
متحيز
 	﴿ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير(16)﴾ الأنفال
مختار الصحاح
● [حوز] ح و ز: الحَوْزُ الجمع وبابه قال وكتب وكل من ضم شيئا إلى نفسه فقد حَازَهُ و احْتَازَهُ أيضا و الحَيِّزُ بوزن الهين ما انضم إلى الدار من مرافقها وكل ناحية حَيِّزٌ و الحَوْزَةُ بوزن الجوزة الناحية و انْحَازَ عنه عدل وانحاز القوم تركوا مركزهم إلى آخر
معجم الفرائد القرآنية
ح  و  ز
" مُتَحَيِّزاً" في قوله تعالى :" وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئـِذٍ دُبُرَهُ إِلاّ مُتـَحَرِّفاً لِقِتَـالٍ أَوْ مُتَحَيِّـزاً إِلَى فِئَة" (16) الأنفال .
الحيز : الناحية، والتحيز الانضمام إلى ناحية أو جماعة أخرى .
الراغب
حيز
قال الله تعالى: }أو متحيزا إلى فئة{ [الأنفال/16]، أي: صائرا إلى حيز وأصله من الواو، وذلك كل جمع منضم بعضه إلى بعض، وحزت الشيء أحوزه حوزا، وحمى حوزته، أي: جمعه، وتحوزت الحية وتحيزت، أي: تلوث (انظر: المجمل 1/257)، والأحوزي: الذي جمع حوزه متشمرا، وعبر به عن الخفيف السريع.
ملخص اللسان
1.     حازَ الإِبلَ يَحُوزُها ويَحِيزها حَوْزاً وحَيْزاً وحَوَّزَها:  ساقها سوقاً رُوَيْداً.
2.     الحَوْزُ السير الشديد والرُّوَيْد،
3.     الحَوْز والحَيْزُ السوق  اللين.
4.     حُزْها أَي سُقْها سوقاً شديداً.
5.     وليلة الحَوْز: أَول ليلة تُوَجَّه فيها الإِبل إِلى الماء إِذا كانت  بعيدة منه،
6.     وحَوَّزَ الإِبلَ: ساقها إِلى الماء؛
7.     والأَحْوَزِيّ والحُوزِي: الحَسَن السِّياقة وفيه مع ذلك بعض النِّفار؛
8.     والأَحْوَزِيُّ والحُوزِيّ: الجادْ في أَمره.
9.     الأَحْوَزِيّ الخفيف،
10.                        وله حُوزِيّ أَي  مَذْخُور سَيْرٍ لم يَبْتذله، أَي يغلبهن بالهُوَيْنا.
11.                         والحُوزِيّ:  المُتَنَزِّه في المَحِل الذي يحتمل ويَحُلُّ وحده ولا يخالط البيوت بنفسه ولا  ماله.
12.                         وانْحازَ القومُ: تركوا مَرْكَزهم ومَعْركة قتالهم ومالوا إِلى موضع  آخر.
13.                        وتَحَوَّز عنه وتَحَيَّزَ إِذا تَنَحَّى،
14.                        وتَحَوَّزَ له عن  فراشه: تَنَحَّى.
15.                        أَو مُتَحَيِّزاً إِلى  فئة، أَي إِلا أَن يتحرف لأَن  يقاتل أَو أَن يَنْحاز أَي ينفرد ليكون مع المُقاتِلة،
16.                        ما لك  تَتَحَوَّز إِذا لم يستقر على الأَرض،
17.                        والحَوْزاءُ: الحَرب تَحُوز القوم،
18.                        وذُو الحَوْزاءِ يَحْفِزُه الوِتْر  الوِتْر: الغضب.
19.                        والتَّحَوُّز: التَّلبُّث والتَّمَكُّث.
20.                         والتَّحَيُّز والتَّحَوُّز: التَّلَوّي والتقلُّب،
21.                        تَحَوَّزَت الحية وتَحَيَّزت أَي تَلَوَّت.
22.                        وتَحَوُّزَ الحية، وهو  بُطْءُ القيام إِذا أَراد أَن يقوم؛
23.          والحَوْز من الأَرض أَن يتخذها رجلٌ ويبين  حدودها فيستحقها فلا يكون لأَحد فيها حق معه، - وحُزت الأَرض إِذا أَعلَمتها وأَحييت حدودها.
24.                        تَحَوَّز  الرجل وتَحَيَّز إِذا أَراد القيام فأَبطأَ ذلك عليه.
25.                        والحَوْز: الجمع.
26.                        الحُوزِيَّة النُّوق التي لها خَلِفة انقطعت عن الإِبل في  خَلِفَتها وفَراهتها،
27.                         ناقة حُوزِيَّة أَي  مُنْحازة عن الإِبل لا تخالطها،
28.                        إبل الحُوزِيَّة التي عندها سير  مذخور من سيرها مَصُون لا يُدْرك،
29.                        الرجل الحُوزِيُّ الذي له إِبْداءٌ  من رأْيه وعقله مذخور.
30.                        وله حُوزِيّ، أَي يغلبهن  بالهُوَيْنا وعنده مذخور لم يَبْتَذِله.
31.                         يحوز المسلمين أَي  يجمعهم؛
32.                        حازَه يَجُوزه إِذا قبضه ومَلَكه واسْتَبَدَّ به.
33.                        حُزْت  الشيء جَمَعْتُه أَو نَحَّيته؛
34.                         الحُوزِيُّ المتوحد وهو الفحل منا،
35.                        فَحَوِّزْ عبادي إِلى الطُّور أَي ضُمَّهم إِليه،
36.                        أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة، أَي مُنْضمّاً إِليها
37.                        وهو يُحاوِزُه أَي يخالطه  ويجامعه؛
38.                        وحَوْز الدار وحَيْزها: ما انضم إِليها من المَرافِقِ والمنافع.
39.                        فَحَمَى حَوْزَة الإِسلام أَي حدوده ونواحيه.
40.                        وفلان مانع  لحَوْزَته أَي لما في حَيّزه.
41.                        أَنه أَتى عبدَ الله بن رَواحَةَ يعوده فما تَحَوَّز له عن  فراشه أَي ما تَنَحَّى؛
42.                        والحَوْز: موضع يَحُوزه الرجل يَتَّخِذُ حواليه مُسَنَّاةً،
43.                        والحَوْزة:  الناحية.
44.                         والمُحاوَزَةُ: المخالطة.
45.                        وحَوْزَةُ المُلْكِ: بَْيضَتُه.
46.                         وانْحاز عنه: انعدل.
47.                         وانحاز القومُ: تركوا مركزهم إِلى آخر.
48.                        وتَحاوَز الفريقان في الحَرْب أَي انْحاز كلُّ فريق منهم عن الآخر.
49.                        والحَوْز: الملْك.
50.                        وحَوْزة المرأَة: فَرْجها؛
51.                        حَمَى حوزاتِه أَي لا يَدْنو فحل سواه منها؛ وأَن
52.                        حَوْزاته نواحيه من المرعى.
53.                        الحَوْزَة فرج المرأَة لأَن كل عِضْو للإِنسان قد جعله الله تعالى  في حَوْزه،
54.                        الحَوْز النكاح.
55.                        وحازَ المرأَةَ حَوْزاً: نكحها؛
56.                         لَمَّا حازَها حَوْزَ المَطِي  أَي جامعها.
57.                        والحُوَّازُ: ما يَحُوزه الجُعَلُ من الدُّحْرُوج وهو الخُرْءُ الذي  يُدَحْرِجُه؛
58.                        وحَوْز الرجل: طَبيعته من خير أَو  شر.
59.                        الإِثْمُ حَوَّازُ القلوب؛ أَي يَجْمَعُ القلوبَ،
60.                        : حَوَّازُ القلوب أَي يَحُوز القلبَ ويغلب عليه حتى  يَرْكَبَ ما لا يُحَب،
61.                        وأَمر مُحَوَّزٌ: محكم.
62.                        والحائِزُ: الخشبةُ التي تنصب عليها الأَجْذاع.
63.                       وبنو حُوَيْزَة: قبيلة؛
لسان العرب
● - حوز: الحَوْزُ السير الشديد والرُّوَيْد، وقيل: الحَوْز والحَيْزُ السوق  اللين. وحازَ الإِبلَ يَحُوزُها ويَحِيزها حَوْزاً وحَيْزاً وحَوَّزَها:  ساقها سوقاً رُوَيْداً. وسَوْقٌ حَوْزٌ، وصف بالمصدر، قال الأَصمعي: وهو  الحوز؛ وأَنشد:  وقد نَظَرْتُكُمُ إِينَاء صادِرَةٍ  للوِرْدِ، طال بها حَوْزِي وتَنْساسِي  ويقال: حُزْها أَي سُقْها سوقاً شديداً.  وليلة الحَوْز: أَول ليلة تُوَجَّه فيها الإِبل إِلى الماء إِذا كانت  بعيدة منه، سميت بذلك لأَنه يُرْفَقُ بها تلك الليلة فَيُسار بها  رُوَيْداً. وحَوَّزَ الإِبلَ: ساقها إِلى الماء؛ قال:  حَوَّزَها، من بُرَقِ الغَمِيمِ،  أَهْدَأُ يَمْشِي مِشْيَةَ الظَّلِيمِ  بالحَوْز والرِّفْق وبالطَّمِيمِ  وقول الشاعر:  ولم تُحَوَّز في رِكابي العيرُ  عَنى أَنه لم يشتدّ عليها في السَّوْق؛ وقال ثعلب: معناه لم يُحْمَل  عليها.  والأَحْوَزِيّ والحُوزِي: الحَسَن السِّياقة وفيه مع ذلك بعض النِّفار؛  قال العجاج يصف ثوراً وكلاباً:  يَحُوزُهُنَّ، وله حُوزِيّ،  كما يَحُوزُ الفِئَةَ الكَمِيّ  والأَحْوَزِيُّ والحُوزِيّ: الجادْ في أَمره. وقالت عائشة في عمر، رضي  الله عنهما: كان واللهِ أَحْوَزِيّاً نَسِيجَ وَحْدِه؛ قال ابن الأَثير:  هو الحَسَن السِّياق للأُمور وفيه بعض النِّفار. وكان أَبو عمرو يقول:  الأَحْوَزِيّ الخفيف، ورواه بعضهم: كان الله أَحْوَذِيّاً، بالذال، وهو قريب  من الأَحْوَزِيّ، وهو السائق الخفيف. وكان أَبو عبيدة يروي رجز العجاج  حُوذِيّ، بالذال، والمعنى واحد، يعني به الثورَ أَنه يَطْرد الكلابَ وله  طارِدٌ من نفسه يَطْرده من نشاطه وحَدّه. وقول العجاج: وله حُوزِيّ أَي  مَذْخُور سَيْرٍ لم يَبْتذله، أَي يغلبهن بالهُوَيْنا. والحُوزِيّ:  المُتَنَزِّه في المَحِل الذي يحتمل ويَحُلُّ وحده ولا يخالط البيوت بنفسه ولا  ماله.  وانْحازَ القومُ: تركوا مَرْكَزهم ومَعْركة قتالهم ومالوا إِلى موضع  آخر. وتَحَوَّز عنه وتَحَيَّزَ إِذا تَنَحَّى، وهي تَفَيْعَل، أَصلها  تَحَيْوَز فقلبت الواو ياء لمجاورة الياء وأُدغمت فيها. وتَحَوَّزَ له عن  فراشه: تَنَحَّى. وفي الحديث: كما تَحَوَّز له عن فِراشه. قال أَبو عبيدة:  التَّحَوُّز هو التنحي، وفيه لغتان: التَّحَوّز والتَّحَيّز. قال الله عز  وجل: أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة؛ فالتَّحَوّز التَّفَعُّل، والتَّحَيُّز  التَّفَيْعُل، وقال القطامي يصف عجوزاً استضافها فجعلت تَرُوغ عنه فقال:  تَحَوَّزُ عَنِّي خِيفَةً أَن أَضِيفَها،  كما انْحازَت الأَفْعَى مَخافَة ضارِبِ  يقول: تَتَنَحَّى هذه العجوز وتتأَخر خوفاً أَن أَنزل عليها ضيفاً،  ويروى: تَحَيَّزُ مني، وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: أَو مُتَحَيِّزاً إِلى  فئة، نصب مُتَحَيِّزاً ومُتَحَرِّفاً على الحال أَي إِلا أَن يتحرف لأَن  يقاتل أَو أَن يَنْحاز أَي ينفرد ليكون مع المُقاتِلة، قال: وأَصل  مُتَحَيِّز مُتَحَيْوِز فأُدغمت الواو في الياء. وقال الليث: يقال ما لك  تَتَحَوَّز إِذا لم يستقر على الأَرض، والاسم منه التَّحَوُّز.  والحَوْزاءُ: الحَرب تَحُوز القوم، حكاها أَبو رياش في شرح أَشعار  الحماسة في وقول جابر بن الثعلب:  فَهَلاَّ على أَخْلاق نَعْلَيْ مُعَصِّبٍ  شَغَبْتَ، وذُو الحَوْزاءِ يَحْفِزُه الوِتْر  الوِتْر ههنا: الغضب. والتَّحَوُّز: التَّلبُّث والتَّمَكُّث.  والتَّحَيُّز والتَّحَوُّز: التَّلَوّي والتقلُّب، وخص بعضهم به الحية. يقال:  تَحَوَّزَت الحية وتَحَيَّزت أَي تَلَوَّت. ومن كلامه: ما لك تَحَوَّزُ كما  تَحَيَّزُ الحية؟ وتَحَوَّزُ تَحَيُّز الحية، وتَحَوُّزَ الحية، وهو  بُطْءُ القيام إِذا أَراد أَن يقوم؛ قال غيره: والتَّحَوُّس مثله، وقال  سيبويه: هو تَفَيْعل من حُزْت الشيء، والحَوْز من الأَرض أَن يتخذها رجلٌ ويبين  حدودها فيستحقها فلا يكون لأَحد فيها حق معه، فذلك الحَوْز. تَحَوَّز  الرجل وتَحَيَّز إِذا أَراد القيام فأَبطأَ ذلك عليه. والحَوْز: الجمع.  وكل من ضَمَّ شيئاً إِلى نفسه من مال أَو غير ذلك، فقد حازَه حَوْزاً  وحِيازَة وحازَه إِليه واحْتازَهُ إِليه؛ وقول الأَعشى يصف إِبلاً:  حُوزِيَّة طُوِيَتْ على زَفَراتِها،  طَيَّ القَناطِرِ قد نَزَلْنَ نُزُولا  قال: الحُوزِيَّة النُّوق التي لها خَلِفة انقطعت عن الإِبل في  خَلِفَتها وفَراهتها، كما تقول: مُنْقَطِعُ القَرِينِ، وقيل: ناقة حُوزِيَّة أَي  مُنْحازة عن الإِبل لا تخالطها، وقيل: بل الحُوزِيَّة التي عندها سير  مذخور من سيرها مَصُون لا يُدْرك، وكذلك الرجل الحُوزِيُّ الذي له إِبْداءٌ  من رأْيه وعقله مذخور. وقال في قول العجاج: وله حُوزِيّ، أَي يغلبهن  بالهُوَيْنا وعنده مذخور لم يَبْتَذِله. وقولهم حكاه ابن الأَعرابي: إِذا  طَلَعَتِ الشِّعْرَيانِ يَحُوزُهما النهار فهناك لا يجد الحَرُّ مَزِيداً،  وإِذا طلعتا يَحُوزُهما الليل فهناك لا يجد القُرّ مَزيداً، لم يفسره؛ قال  ابن سيده: وهو يحتمل عندي أَن يكون يضمُّهما وأَن يكون يسوقهما. وفي  الحديث: أَن رجلاً من المشركين جَميعَ اللأْمَةِ كان يحوز المسلمين أَي  يجمعهم؛ حازَه يَجُوزه إِذا قبضه ومَلَكه واسْتَبَدَّ به. قال شمر: حُزْت  الشيء جَمَعْتُه أَو نَحَّيته؛ قال: والحُوزِيّ المُتَوَحِّد في قول  الطرماح:يَطُفْن بِحُوزيِّ المَراتِع، لم تَرُعْ  بوَادِيه من قَرْعِ القِسِيِّ، والكَنَائِن  قال: الحُوزِيُّ المتوحد وهو الفحل منا، وهو من حُزْتُ الشيء إِذا جمعته  أَو نَحَّيته؛ ومنه حديث معاذ، رضي الله عنه: فَتَحَوَّز كلٌّ منهم  فَصَلَّى صلاة خفيفة أَي تَنَحَّى وانفرد، ويروى بالجيم، من السرعة والتسهل؛  ومنه حديث يأْجوج: فَحَوِّزْ عبادي إِلى الطُّور أَي ضُمَّهم إِليه،  والرواية فَحَرِّزْ، بالراء، وفي حديث عمر، رضي الله عنه، قال لعائشة، رضي  الله عنها، يوم الخَنْدَقِ: ما يُؤَمِّنُك أَن يكون بَلاء أَو تَحَوُّزٌ؟  وهو من قوله تعالى: أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة، أَي مُنْضمّاً إِليها.  والتَّحَوُّزُ والتَّحَيُّز والانْحِياز بمعنى. وفي حديث أَبي عبيدة: وقد  انْحازَ على حَلْقَة نَشِبَت في جراحة النبي، صلى الله عليه وسلم، يوم  أُحُدٍ أَي أَكَبَّ عليها وجمع نفسه وضَمَّ بعضها إِلى بعض. قال عبيد بن حرٍّ  (* قوله « عبيد بن حر» كذا بالأصل): كنت مع أَبي نَضْرَة من الفُسْطاط  إِلى الإِسْكنْدَرِيَّة في سفينة، فلما دَفَعْنا من مَرْسانا أَمر  بِسُفْرته فَقُرِّبت ودعانا إِلى الغداء، وذلك في رمضان، فقلت: ما تَغَيَّبَتْ  عنا منازلُنا؛ فقال: أَترغب عن سنة النبي، صلى الله عليه وسلم؟ فلم نزل  مفطرين حتى بلغنا ماحُوزَنا؛ قال شمر في قوله ماحُوزَنا: هو موضعهم الذي  أَرادوه، وأَهل الشام يسمون المكان الذي بينهم وبين العدوّ الذي فيه  أَساميهِم ومَكاتِبُهُم الماحُوزَ، وقال بعضهم: هو من قولك حُزْتُ الشيء إِذا  أَحْرَزْتَه، قال أَبو منصور: لو كان منه لقيل مَحازنا أَو مَحُوزنا.  وحُزت الأَرض إِذا أَعلَمتها وأَحييت حدودها. وهو يُحاوِزُه أَي يخالطه  ويجامعه؛ قال: وأَحسب قوله ماحُوزَنا بِلُغَةٍ غير عربية، وكذلك الماحُوز لغة  غير عربية، وكأَنه فاعُول، والميم أَصلية، مثل الفاخُور لنبت،  والرَّاجُول للرَّجل. ويقال للرجل إِذا تَحَبَّسَ في الأَمر: دعني من حَوْزك  وطِلْقك. ويقال: طَوّل علينا فلانٌ بالحَوْزِ والطِّلْق، والطِّلق: أَن يخلي  وجوه الإِبل إِلى الماء ويتركها في ذلك ترعى لَيْلَتَئِذٍ فهي ليلة  الطِّلْق؛ وأَنشد ابن السكيت:  قد غَرّ زَيْداً حَوْزُه وطِلْقُه  وحَوْز الدار وحَيْزها: ما انضم إِليها من المَرافِقِ والمنافع. وكل  ناحية على حِدَةٍ حَيِّز، بتشديد الياء، وأَصله من الواو. والحَيْز: تخفيف  الحَيِّز مثل هَيْن وهَيِّن وليْن وليِّن، والجمع أَحْيازٌ نادر. فأَما  على القياس فَحَيائِز، بالهمز، في قول سيبويه، وحَياوِزُ، بالواو، في قول  أَبي الحسن. قال الأَزهري: وكان القياس أَن يكون أَحْواز بمنزلة الميت  والأَموات ولكنهم فرقوا بينهما كراهة الالتباس.  وفي الحديث: فَحَمَى حَوْزَة الإِسلام أَي حدوده ونواحيه. وفلان مانع  لحَوْزَته أَي لما في حَيّزه. والحَوْزة، فَعْلَةٌ، منه سميت بها الناحية.  وفي الحديث: أَنه أَتى عبدَ الله بن رَواحَةَ يعوده فما تَحَوَّز له عن  فراشه أَي ما تَنَحَّى؛ التَّحَوُّز: من الحَوزة، وهي الجانب كالتَّنَحِّي  من الناحية. يقال: تَحَوَّز وتَحَيَّز إِلا أَن التَّحَوُّز تَفَعُّل  والتَّحَيُّز تَفَيْعُل، وإِنما لم يَتَنَحَّ له عن صدر فراشه لأَن السنَّة  في ترك ذلك. والحَوْز: موضع يَحُوزه الرجل يَتَّخِذُ حواليه مُسَنَّاةً،  والجمع أَحْواز، وهو يَحْمِي حَوْزته أَي ما يليه ويَحُوزه. والحَوْزة:  الناحية. والمُحاوَزَةُ: المخالطة. وحَوْزَةُ المُلْكِ: بَْيضَتُه.  وانْحاز عنه: انعدل. وانحاز القومُ: تركوا مركزهم إِلى آخر. يقال  للأَولياء: انحازوا عن العدوّ وحاصُوا، وللأَعداء: انهزموا ووَلَّوْا  مُدْبِرين. وتَحاوَز الفريقان في الحَرْب أَي انْحاز كلُّ فريق منهم عن الآخر.  وحاوَزَه: خالطه. والحَوْز: الملْك. وحَوْزة المرأَة: فَرْجها؛ وقالت  امرأَة:فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهِه  عَني، وأَحْمِي حَوْزَةَ الغائب  قال الأَزهري: قال المنذري يقال حَمَى حَوْزاتِه؛ وأَنشد يقول:  لها سَلَف يَعُودُ بِكُلِّ رَيْع،  حَمَى الحَوْزاتِ واشْتَهَر الإِفالا  قال: السلَفُ الفحل. حَمَى حوزاتِه أَي لا يَدْنو فحل سواه منها؛ وأَنشد  الفراء:  حَمَى حَوْزاتِه فَتُركْنَ قَفْراً،  وأَحْمَى ما يَلِيه من الإِجامِ  أَراد بحَوْزاته نواحيه من المرعى.  قال محمد بن المكرم: إِن كان للأَزهري دليل غير شعر المرأَة في قولها  وأَحْمِي حَوْزَتي للغائب على أَن حَوْزة المرأَة فَرْجها سُمِعَ،  واستدلالُه بهذا البيت فيه نظر لأَنها لو قالت وأَحْمي حَوْزتي للغائب صح  الاستدلال، لكنها قالت وأَحمي حوزة الغائب، وهذا القول منها لا يعطي حصر المعنى  في أَن الحَوْزَة فرج المرأَة لأَن كل عِضْو للإِنسان قد جعله الله تعالى  في حَوْزه، وجميع أَعضاء المرأة والرجل حَوْزُه، وفرج المرأَة أَيضاً في  حَوْزها ما دامت أَيِّماً لا يَحُوزُه أَحد إِلا إِذا نُكِحَتْ برضاها،  فإِذا نكحت صار فَرْجها في حَوْزة زوجها، فقولا وأَحْمي حَوْزَة الغائب  معناه أَن فرجها مما حازه زوجُها فملكه بعُقْدَةِ نكاحها، واستحق التمتع  به دون غيره فهو إِذاً حَوْزَته بهذه الطريق لا حَوْزَتُها بالعَلَمية،  وما أَشبه هذا بِوَهْم الجوهري في استدلاله ببيت عبد الله بن عمر في محبته  لابنه سالم بقوله:  وجِلْدَةُ بينِ العينِ والأَنْفِ سالِمُ  على أَن الجلدة التي بين العين والأَنْف يقال لها سالم، وإِنما قَصَد  عبدُ الله قُرْبَه منه ومحله عنده، وكذلك هذه المرأَة جَعَلَت فرجها  حَوْزَة زوجها فَحَمَتْه له من غيره، لا أَن اسمه حَوْزَة، فالفرج لا يختص بهذا  الاسم دون أَعضائها، وهذا الغائب بعينه لا يختص بهذا الاسم دون غيره ممن  يتزوجها، إِذ لو طَلَّقها هذا الغائبُ وتزوجها غيره بعده صار هذا الفرجُ  بعينه حَوْزَةً للزوج الأَخير، وارتفع عنه هذا الاسم للزوج الأَول،  والله أَعلم. ابن سيده: الحَوْز النكاح. وحازَ المرأَةَ حَوْزاً: نكحها؛ قال  الشاعر:  يقولُ لَمَّا حازَها حَوْزَ المَطِي  أَي جامعها.  والحُوَّازُ: ما يَحُوزه الجُعَلُ من الدُّحْرُوج وهو الخُرْءُ الذي  يُدَحْرِجُه؛ قال:  سَمِينُ المَطايا يَشْرَبُ الشِّرْبَ والحِسا،  قِمَطْرٌ كحُوَّاز الدَّحارِيجِ أَبْتَرُ  والحَوْزُ: الطبيعة من خير أَو شر. وحَوْز الرجل: طَبيعته من خير أَو  شر. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: الإِثْمُ حَوَّازُ القلوب؛ هكذا  رواه شمر، بتشديد الواو، من حازَ يَحُوز أَي يَجْمَعُ القلوبَ، والمشهور  بتشديد الزاي، وقيل: حَوَّازُ القلوب أَي يَحُوز القلبَ ويغلب عليه حتى  يَرْكَبَ ما لا يُحَب، قال الأَزهري: ولكن الرواية حَزَّاز القلوب أَي ما  حَزَّ في القلب وحَكَّ فيه.  وأَمر مُحَوَّزٌ: محكم. والحائِزُ: الخشبةُ التي تنصب عليها الأَجْذاع.  وبنو حُوَيْزَة: قبيلة؛ قال ابن سيده: أَظن ذلك ظنّاً. وأَحْوَزُ  وحَوّازٌ: اسمان. وحَوْزَةُ: اسم موضع؛ قال صخر بن عمرو:  قَتَلْتُ الخالِدَيْن بها وعَمْراً  وبِشْراً، يومَ حَوْزَة، وابْنَ بِشْرِ
مقاييس اللغة:
(حوز) الحاء والواو والزاء أصلٌ واحد، وهو الجمع والتجمّع، يقال لكلِّ مَجْمَعٍ وناحيةٍ حَوْزٌ وحَوْزَة. وحَمَى فلانٌ الحَوْزَة، أي المَجْمع والناحية. وجعلته للمرأةُ مثلاً لما ينبغي أن تحمِيَه وتمنعَه، فقالت:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])
ويقال تَحوّزَت الحيةُ، إذا تلوّتْ. قال القُطامي:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])
وكلُّ مَن ضمَّ شيئاً إلى نفسه فقد حازَهُ حَوْزاً. ويقال لطبيعة الرجُل حَوْزٌ. والحُوزِيُّ من الناس: الذي يَنْحازُ عنهم ويعتزلهم. ويروى بيت العجّاج:
* يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
وهو الحِمار يجمع أتُنَهُ ويسوقُها. والأحْوَزِيُّ من الرجال مثل الأحوذيّ والقياس واحد.
القاموس المحيط:
الحَوْزُ الجمعُ، وضمُّ الشيء، كالحِيازَةِ والاحْتِيازِ، والسَّوْقُ اللَّيِّنُ، والشديدُ، ضِدٌّ، والسيْرُ اللَّيِّنُ، والمَوْضِعُ تُتَّخَذُ حَوالَيْهِ مُسَنَّاةٌ، والمِلْكُ، والنِّكاحُ، والإِغْراقُ في نَزْعِ القَوْسِ، ومَحَلَّةٌ بأَعْلى بَعْقُوبا، منها عبدُ الحَقِّ بنُ محمودٍ الفرَّاشُ الزاهِدُ، وة بواسِطَ، منها خَميسُ بنُ عليٍّ شيخُ السِّلَفِيِّ، وة بالكوفة، منها الحسنُ بنُ زيدِ بن الهَيْثَمِ، وبهاءٍ الناحيةُ، وبَيْضَةُ المُلْكِ، وعِنَبٌ، وفَرْجُ المرأةِ، والطبيعةُ، ووادٍ بالحِجازِ. وأولُ لَيْلَةِ تَوَجُّهِ الإِبِلِ إلى الماءِ لَيْلَةُ الحَوْزِ، وقد حَوَّزَ تَحْويزاً. والمُحاوَزَةُ المُخالَطَةُ، والوَطْءُ. والأَحْوَزِيُّ الأَحْوَذِيُّ، كالأَحْوَزِ، والأَسْوَدُ، والحَسَنُ السِّياقَةِ، كالحُوزِيِّ، أوالحُوزِيُّ الذي يَنْزِلُ وحْدَهُ ولا يُخالِطُ، ورجلٌ رَأْيُهُ وعَقْلُهُ مُدَّخَرٌ، والأَسْوَدُ. وانْحَازَ عنه عَدَلَ، القوْمُ تَرَكوا مَرْكَزَهم إلى آخَرَ. وتَحاوَزَ الفَرِيقانِ انْحَازَ كلُّ واحدٍ عن الآخَرِ. وحَوَّازُ القُلوبِ في حديثِ ابنِ مسعودٍ ما يَحُوزُها ويَغْلِبُها، حتى تَرْكَبَ ما لا يُحَبُّ. ويُرْوى حَوازُّ جمعُ حازَّةٍ، وهي الأُمورُ التي تَحُزُّ في القُلوبِ، وتَحُكُّ، وتُؤَثِّرُ، ويَتَخالَجُ فيها أن تكونَ مَعَاصِيَ، لفَقْدِ الطُّمَأنِينَة إليها. وتَحَوَّز تَلَوَّى، كتَحَيَّزَ، وتَنَحَّى. والحُوزِيَّةُ، بالضم الناقةُ المُنْحازَةُ عن الإِبِلِ، أو التي عندَها سَيْرٌ مَذْخُورٌ، أو التي لها خَلَقَةٌ انْقَطَعَتْ عن الإِبِلِ في خَلَقَتِها وفَراهَتِها، كما تقولُ مُنْقَطِعُ القَرينِ. والحُوَيْزاءُ الذَّخيرةُ تَطْويها عن صاحِبِكَ. وحَوْزانُ وحَوْزُ قَرْيتانِ. والحُوَيْزَةُ، كدُوَيْرة قَصَبَةٌ بِخُوزِسْتانَ، منها أحمدُ بنُ محمدِ بنِ محمدٍ الفَقيهُ الشاعرُ، وابنهُ حسنٌ شاعرٌ، وعبدُ اللهِ بنُ الحسنِ، وأحمَدُ بنُ عباس المُحَدِّثانِ، ومحمودُ بنُ إسماعيلَ الحُوَيْزانِيُّ الخَطيبُ المُحدِّثُ، كأنه من تَغْييرِ النَّسَبِ. وحُوَيْزَةُ، كجُهَيْنَةَ ممَّنْ قاتلَ الحُسَيْنَ. وبَدْرُ بنُ حُوَيْزَةَ محدِّثٌ. وككَتَّانٍ رجلٌ. وكرُمَّانٍ الجِعْلانُ الكِبارُ. والحَوْزاءُ الحَرْبُ التي تَحُوزُ القومَ. وهِلالُ بنُ أحْوَزَ قاتِلُ جَهْمِ بنِ صَفْوَانَ.
تاج العروس:
حوز
الحَوْز : الجَمعُ وضَمُّ الشيءِ وكلُّ مَن ضمَّ شيئاً إلى نَفْسِه من مالٍ أو غيرِ ذلك فقد حازَه حَوْزَاً كالحِيازَة بالكسر والاحْتِياز . ويقال : حازَ المالَ إذا احْتازَه لنَفسِه . وعليكَ بحِيازَةِ المالِ وحازَه إليه واحْتازَه . الحَوْز : السَّوْقُ اللَّيِّنُ كالحَيْز وقد حازَ الإبلَ يحُوزُها ويَحيزُها وحوَّزَها : ساقَها سَوْقَاً رُوَيْداً ؛ قيل : الحَوْز : السَّوْقُ الشديد . يقال : حُزْها أي سُقْها سَوْقَاً شديداً ضدٌّ . الحَوْز : المَوضِعُ يحُوزُه الرجلُ تُتَّخَذُ حوالَيْه مُسَنّاة والجمعُ الأَحْواز . قال أبو عَمْرُو : الحَوْز : المِلْك يقال : حازَه يَحُوزُه إذا مَلَكَه وقَبَضَه واستبَدَّ به . قال ابنُ سِيدَه : الحَوْز : النِّكاح . حازَ المرأةَ حَوْزَاً إذا نَكَحَها قال الشاعر :
" يقولُ لمَّا حازَها حَوْزَ المَطِيّ أي جامَعَها وَنَسَبه الصَّاغانِيّ إلى الليث . قلتُ وفي الأساس منَ المَجاز : ويقال لمن نَكَحَ امرأةً قد حازَها . الحَوْز : الإغراقُ في نَزْعِ القَوس نقله الصَّاغانِيّ . الحَوْز : محَلَّةٌ بأعلى بَعقُوبا منها عبدُ الحقّ بن محمود بن الفرّاش الفقيه الزاهد البَعْقُوبيّ الحَوْزيّ سَمِعَ أبا الفتح بن شاتيل . الحَوْز : ة بواسِط في شَرقيِّها يقال لها حَوْزُ بَرْقَة منها خَميسُ بن عليّ الحَوْزيّ شَيْخُ أبي طاهرٍ السِّلَفيّ الأَصْبهانيّ . ومنها أيضاً أبو طاهر بَرَكَةُ بن حسّان الحَوْزيُّ سَمِعَ الحسنَ بن أحمد الغُنْدُجانيّ وكذا عليّ بن مُحَمَّد بن عليّ الحَوْزيّ كاتبُ الوَقْف حدَّث عنه أبو عَبْد الله مُحَمَّد بن الجُلاّبيّ . وأبو جَعْفَر عَبْد الله بن بَرَكَة الحَوْزيّ عن أحمد بن عُبَيْد الله الآمِديّ وعنه ابن الدَّبيثيّ . وعبد الواحد بن أحمد الحَوْزيّ الحمّاميّ حدَّثَ عن أبي السَّعادات المُبارك بن نَغُوبا وعنه مُحَمَّد بن أحمد بن حَسَن الواسِطيّ . الحَوْز : ة بالكُوفة منها الحسنُ بن عليّ بن زيد بن الهَيثمِ الحَوْزيّ عن مُحَمَّد بن الحسين النَّحَّاس ؛ وابنُه يحيى حدَّثَ أيضاً . الحَوْزَة بهاءٍ : الناحِيَةُ يقال : فلانٌ مانِعٌ حَوْزَتَه لما في حيِّزه . والحَوْزَةُ فَعْلَةٌ منه سُمِّيت بها النّاحيَة وفي الحديث : " فَحَمَى حَوْزَةَ الإسلام " أي حُدودَه ونَواحيه وهو مَجاز . الحَوْزَة : بَيْضَةُ المُلْكِ . الحَوْزَة : عِنَبٌ ليس بعظيمِ الحَبِّ نقله الصَّاغانِيّ . الحَوْزَة : فَرْجُ المرأةِ وقالت امرأةٌ :
فَظَلْتُ أَحْثِي التُّرْبَ في وَجْهِهِ ... عنِّي وأَحْمِي حَوْزَةَ الغائبِ قال الأَزْهَرِيّ : قال المُنْذِريّ : يقال : حمى حَوْزَاتِه وأنشد :
لها سلَفٌ يَعُوذُ بكلِّ رِيعٍ ... حَمَى الحَوْزاتِ واشْتَهرَ الإفالا
قال : السَّلَف : الفَحْل حَمَى حَوْزَاته أي لا يَدْنُو فَحْلٌ سِواه منها وأنشد الفَرّاء :
حَمَى حَوْزَاتِه فَتُرِكْنَ قَفْرَاً ... وأَحْمَى ما يليهِ من الإجَامِ أراد بحَوْزَاتِه نَواحيه من المَرعى . قال صاحبُ اللِّسان : إن كان للأزهريّ دليلٌ غيرُ شِعر المرأةِ في قولِها : وأَحمي حَوْزَةَ الغائبِ على أنّ حَوْزَةَ المرأةِ فَرْجُها سُمع واستِدْلالُه بهذا البيت فيه نَظَرٌ لأنّها لو قالت : وأحمي حَوْزَتي للغائب صَحَّ له الاسْتِدلال ولكنها قالت : وأحمي حَوْزَةَ الغائب وهذا القولُ منها لا يُعطي حَصْرَ المعنى في أنّ الحَوْزَةَ فَرْجُ المرأةِ . لأنّ كلَّ عُضْوٍ للإنسانِ قد جعله اللهُ تعالى في حَوْزِه وجميعُ أعضاءِ المرأةِ والرجل حوْزُه وفَرْجُ المرأةِ أيضاً في حَوْزِها ما دامتْ أيِّماً لا يَحُوزُه أحدٌ إلاّ إذا نُكِحَتْ برِضاها فإذا نُكِحَتْ صارَ فَرْجُها في حَوْزَةِ زَوْجِها فقولُها : وأَحمي حَوْزَةَ الغائبِ معناه أن فَرْجَها ممّا حازَه زَوْجُها فَمَلَكه بعُقدَةِ نِكاحِها واستحَقَّ التَّمتُّع به دونَ غَيْرِه فهو إذاً حَوْزَتُه بهذه الطريق لا حَوْزَتُها بالعَلميّة . وما أشبهَ هذا بوَهمِ الجَوْهَرِيّ في استِدْلالِه ببَيتِ عَبْد الله بن عمر في مَحبَّته لابنه سالمٍ بقوله :
" وجِلْدَةُ بَيْنَ العَينِ والأَنفِ سالِمُ على أنَّ الجِلْدَةَ التي بين العينِ والأنفِ يقال لها سالِمٌ وإنّما قَصَدَ عَبْد الله قُربَهُ منه ومحَلَّه عنده وكذلك هذه المرأةُ جَعَلَتْ فَرْجَها حَوْزَةَ زَوْجِها فَحَمَتْه له من غَيْرِه لا أنّ اسمَه حَوْزَةٌ فالفرجُ لا يختصّ بهذا الاسمِ دون أعضائِها وهذا الغائبُ بعَينِه ممّن يَتَزَوَّجُها إذ لو طلَّقَها هذا الغائبُ وَتَزَوَّجها غَيْرُه بَعْدَه صار هذا الفرجُ بعَينِه حَوْزَةً للزَّوْجِ الأخير وارتفعَ عنه هذا الاسمُ للزَّوْجِ الأوّل . والله أعلم . الحَوْز : الطبيعةُ من خَيْر أو شرٍّ . حَوْزَة : وادٍ بالحِجاز كانت عنده وَقْعَةٌ لعَمْرو بن مَعْدِ يَكْرِبَ مع بني سُلَيْمٍ قال صَخْرُ بن عَمْروٍ :
قَتَلْتُ الخالِديْن بها وعَمْراً ... وبِشْراً يَوْمَ حَوْزَةَ وابنَ بِشْرِ وأوّلُ لَيْلَةِ توجُّهِ الإبلِ إلى الماءِ إذا كانت بعيدةً تُسمّى لَيْلَةَ الحَوْز لأنّه يُرفَقُ بها تلك الليلةَ فيُسارُ بها رُوَيْداً . والطَّلَقُ أن يُخلِيَ وُجوهَ الإبلِ إلى الماءِ ويَتْرُكها في ذلك تَرْعَى لَيْلَتَئِذٍ فهي لَيْلَة الطَّلَق . وأنشد ابن السِّكِّيت :
" قد غَرَّ زَيْدَاً حَوْزُه وَطَلَقُه قلتُ : وهو لبَشير بن النِّكْث الكلبيّ وآخره :
" من امْرئٍ وفَّقَه مُوَفِّقُهْ يقول : غرَّه حَوْزُه فلم يَسْقِ ولم يكن مثلَ امرئٍ وفَّقَه موَفِّقُه فهيَّأَ آلةَ الشُّرْب . نقله الصَّاغانِيّ . ويقال للرجل إذا تحَبَّسَ في الأمر : دَعْنِي من حَوْزِك وطَلَقِك . ويقال : طَوَّلَ علينا فلانٌ بالحَوْز والطَّلَق والطَّلَق قَبْلَ القَرَب وقد حَوَّزَ الإبلَ تَحْوِيزاً : ساقَها إلى الماءِ وقال :
حَوَّزَها من بُرْقِ الغَميمِ ... أَهْدَأُ يَمْشِي مِشيَةَ الظَّليمِ
" بالحَوْزِ والرِّفْقِ وبالطَّميمِ وكذلك حازَها كما في الأساس . والمُحاوَزَة : المُخالَطة . المُحاوَزَة : الوَطْءُ نقله الصَّاغانِيّ . والأَحْوَزِيّ : هو الأَحْوَذِيّ بالذال المُعجَمَة وهو الجادُّ في أَمْرِه . وقالت عائشةُ في عمر رضي الله عنهما : " كان واللهِ أَحْوَزِيَّاً نَسيجَ وَحْدِه " . وكان أبو عمروٍ يقول : الأَحْوَزِيّ : الخفيفُ ورواه بَعْضُهم بالذال والمعنى واحدٌ وهو السابق الخفيف كالَحْوَز وهو المُنْحاز في ناحيةٍ الجادُّ في أموره قاله الصَّاغانِيّ . الأحْوَزِيُّ : الأَسْوَد . الأَحْوَزِيّ : الحسَنُ السِّياقة للأمور وفيه بَعْضُ النِّفَار قاله ابنُ الأثير في تفسير قَوْلِ عائشةَ رضي الله عنها وقال الزَّمَخْشَرِيّ : وهو مَجاز كالحُوزِيّ بالضمّ قال العَجّاج يصف ثَوْرَاً وكِلاباً :
يَحُوزُهُنَّ وله حُوزِيُّ ... كما يَحُوزُ الفِئَةَ الكَمِيُّ
وكان أبو عُبَيْدة يروي رَجزَ العَجّاج : حُوذِيّ بالذال والمعنى واحدٌ يعني به الثَّوْرَ أنّه يَطْرُدُ الكِلابَ وله طاردٌ من نَفْسه يَطْرُدُه من نشاطِه وحَدِّه . وقال غَيْرُه : الحُوزيُّ : الجادُّ في أمره كالأَحْوَزيّ أو الحُوزيّ : المُتَنَزِّه في المَحل الذي يَحْتَمل وَحْدَه ويَنْزِلُ وَحْدَه ولا يُخالِطُ البيوتَ بنَفْسه ولا مالِه وفي قول الطِّرِمَّاح :
يَطُفْنَ بحُوزيِّ المَراتِعِ لم تَرُعْ ... بَواديهِ من قَرْعِ القِسِيِّ الكَنائِنِ الحُوزيُّ هو المُتَوَحِّدُ وهو الفَحلُ منها وهو من حُزْتُ الشيءَ إذا جَمَعْتَه أو نَحَّيْتَه . الحُوزيّ : رجلٌ رَأْيُه وعَقْلُه مُدَّخَر وفي اللِّسان : مَذْخُورٌ . الحُوزيُّ : الأَسْوَد . انْحازَ القومُ : تركوا مَرْكَزَهم ومعركة قِتالِهم ومالوا إلى مَوْضِعٍ آخَر . وتَحاوَزَ الفريقان في الحرب : أي انْحازَ كلُّ واحدٍ منهما عن الآخَر . وحَوَّاز القلوب كشَدَّاد في حديث ابن مَسْعود رضي الله تعالى عنه ونَصُّه : " الإثْمُ حَوَّازُ القلوب " . هكذا رواه شَمِرٌ وقال : هو ما يَحُوزُها أي القلوب ويَغْلِبُها . ونَصُّ شَمِرٍ ويَغْلِبُ عليها حتى تَرْكَبَ مالا يُحَبُّ . ويُروى : حَوَازُّ بتشديد الزاي وهو الأكثرُ في الرِّوايات والمَشهورُ عند المُحدِّثين جَمْعُ حازَّة وهي الأمور التي تَحُزُّ في القلوب وتَحُكُّ وتُؤَثِّر كما يُؤَثِّر الحَزُّ في الشيءِ ويَتَخالَجُ فيها ويَخْطِر من أن تكون مَعاصي لفَقْد الطُّمَأْنينة إليها وقال الليثُ : يعني ما حزَّ في القلبِ وحَكَّ ويُروى : الإثْمُ حَزَّازُ القلوب . بزاءَيْن الأُولى مُشدَّدة وهو فَعّال من الحَزِّ . وكان ينبغي من المُصَنِّف أن يَذْكُر الرِّوايةَ المشهورةَ هناكَ ويقول هنا : ويروى حَوَّازُ القلوب كشَدّاد كما فَعَلَه غيره من المصنِّفين في اللُّغَة ما عدا الصَّاغانِيّ والمُصَنِّف قلَّده في ذلك على عادَتِه . وَتَحَوَّزَ : تلَوَّى وَتَقَلَّبَ وخَصَّ بَعْضُهم به الحَيَّةَ كَتَحَيَّزَ يقال : تحَوَّزَت الحَيَّةُ وَتَحَيَّزَت أي تلَوَّت . ومن كلامهم : مالَكَ تحَوَّزُ كما تحَيَّزُ الحَيَّةُ . تحَوَّزَ عنه وَتَحَيَّزَ : تنَحَّى وفي الحديث : " فما تَحَوَّزَ له عن فِراشِه " . قال أبو عُبَيْد : التَّحَوُّزُ هو التَّنَحِّي وفيه لُغتَان : التَّحَوُّز والتَّحَيُّز قال اللهُ تعالى : " أو مُتَحَيِّزاً إلى فَئِةٍ " . والتَّحَوُّز التَّفَعُّل والتَّحَيُّز التَّفَيْعُل . وقال أبو إسحاقَ في معنى الآية : أي إلاّ أن يَنْحَازَ أي يَنْفَرِدَ ليكونَ مع المُقاتِلَة . وأصلُه مُتَحَيْوِزٌ قُلِبَت الواو ياءً لمجاورةِ الياءِ ثمّ أُدْغِمتْ فيها ؛ وقال الليث : يقال : مالَكَ تَتَحَوَّزُ إذا لم تَسْتَقِرّ على الأرض وقال القُطاميّ يصفُ عجوزاً أنّه اسْتَضافَها فَجَعَلتْ تَرُوغ عنه فقال :
تَحَوَّزُ عنِّي خِيفَةً أن أَضِيفَها ... كما انْحازَت الأَفعى مَخافَةَ ضارِبِ والحُوزِيَّةُ بالضمّ : الناقةُ المُنْحازَةُ عن الإبلِ لا تُخالِطُها أو هي التي عندها سَيْرٌ مَذْخُورٌ من سَيْرِها مَصونٌ لا يُدرَك وبه فسّر رَجز العَجّاج السابق ذِكرُه وله حُوزيُّ : أي يغلبهنَّ بالهُوَيْنى وعِندَه مَذْخُورُ سيرٍ لم يبْتَذِلْه أو هي التي لها خَلِفَةٌ انقطعتْ عن الإبل في خَلِفَتِها وفَراهَتِها هكذا بفتح الخاءِ المعجمةِ وكَسرِ اللام ووقع في نسخة التكملة بكسر الخاءِ وسكون اللام والأُولى الصواب وهذا كما تقول : منْقَطِعُ القَرين وبكلٍّ من الأقوالِ الثلاثة فُسِّرَ قَوْلُ الأعشى يصفُ الإبلَ :
حُوزِيَّةٌ طُوِيَتْ على زَفَرَاتها ... طَيَّ القَناطرِ قد نَزَلْنَ نُزولا
يقال : إنّ فيكم حُوَيْزاءَ عنِّي الحُوَيْزاء : الذَّخيرةُ تَطْوِيها عن صاحبك نقله الصَّاغانِيّ كأنّه يَحوزُها ويَستَبِدُّ بها دون صاحبه والتصغير للتَّعظيم . وحَوْزَانُ وحَوْزَى كَسَكْران وسَكْرَى قَرْيَتَان أما الأولى فمن قُرى مَرْوِ الرُّوذِ والرّجالةُ الحَوْزانيّة مَنْسُوبون إليها . والحُوَيْزَة : كدُوَيْرَة : قَصَبَةٌ بخُوزِسْتان بينها وبين واسِطَ والبَصرة منها : أبو العبّاس أحمد بن مُحَمَّد بن مُحَمَّد بن سُلَيْمان العبّاسيّ الحُوَيْزيّ الفقيه الشاعر تفَقَّه ببغداد ومات سنة 550 وابنُه حسنٌ نشأ ببغداد وقرأ بها القرآن بالرِّوايات على أبي الكَرَم الشَّهْرَزوريّ وسمع منه ومن أبي القاسم السَّمَرْقَنْديّ وكان يعرف الموسيقى وهو شاعرٌ مُحدِّث مُقرئ سَكَنَ واسِطَ إلى أن مات بها سنة 573 وعَبْد الله بن الحسن الحُوَيْزيّ المُحدِّثان . ومحمود بن إسماعيل الحُوَيْزانيّ الخطيبُ المُحدِّث من شيوخ بغداد بعد الثمانين وسِتِّمائة قيل : منسوبٌ إلى الحُوَيْزَة هذه كأنّه من تَغْيِير النَّسَب . وحُوَيْزة كجُهَيْنَة ممّن قاتَل الحسين بن عليّ رضي الله عنهما وعلى حُوَيْزةَ ما يستَحِقّ . وبَدرُ بن حُوَيْزةَ مُحدِّث روى عن الشَّعْبيّ . قلتُ : وماوِيَّة بنتُ حُوَيْزة ويقال : حَوْزَة ذكرها الزُّبَيْر بن بكّار فقال : هي والدةُ عاتِكَة بنت مُرَّة وعاتِكَةُ أمُّ عَبْدِ شَمْسِ بن عَبْدِ مَنافٍ وإخوتِه . نقله الحافظ . حَوَّاز ككَتَّان : رجلٌ . الحُوَّاز كرُمَّان : الجِعْلانُ الكِبار نقله الصَّاغانِيّ وكأنّه جَمْعُ حائِزٍ والذي في اللِّسان وغيرِه : الحُوَّاز وهو ما يَحوزُه الجُعَلُ من الدُّحْروج وهو الخُرْءُ الذي يُدَحْرِجُه قال :
سَمينُ المَطايا يشربُ الشِّرْبَ والحِسَا ... قِمَطْرٌ كحُوَّازِ الدَّحاريجِ أَبْتَرُ والحَوْزاء : الحربُ التي تَحُوزُ القومَ أي تَجْمَعُهم وتَضُمُّهم حكاها الرِّياشيّ في شَرْحِ أشعارِ الحماسةِ في قَوْلِ جابرِ بن الثَّعلب :
فَهَلاّ على أخْلاقِ نَعْلَيْ مُعَصِّبٍ ... شَغَبْتَ وذو الحَوْزاءِ يُحْفِزُه الوِتْرُ الوِتْرُ هنا : الغضب . وهِلالُ بن أَحْوَزَ قاتلُ جَهْمِ بن صَفْوَان الصحيحُ أنّ قاتلَ جَهْم بن صَفْوَان هو سَلْمُ بن أَحْوَزَ وأما أخوه هلالٌ فله ذِكرٌ في دَوْلَةِ بني أُميّة هكذا حقّقه الحافظ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : يقال : سَوْقٌ حَوْزٌ وَصفٌ بالمصدر . وحَوَّزَ العِيرَ تَحْوِيزاً : حَمَلَ عليها قَاَلَه ثَعْلَب . والتَّحَوُّز : التَّلَبُّثُ والتَّمَكُّث . والتَّحَوُّز : بُطءُ القِيامِ كالتَّحَوُّس . والحَوْزُ من الأرض : أن يتَّخِذَها رجلٌ ويُبَيِّنَ حدودَها فيَستَحِقَّها فلا يكونُ لأحدٍ فيها حقٌّ معه . وَتَحَوَّزَ الرجلُ وَتَحَيَّزَ : أراد القِيامَ فَأَبْطأَ ذلك عليه . وحازَ الشيءَ : نَحَّاه عن شَمِرٍ . وَحَوَّزَه تَحْوِيزاً : ضمَّه . وانْحازَ على الشيءِ : ضمَّ بَعْضَه على بعضٍ وأَكَبَّ عليه . وحَوْزُ الدارِ وحَيِّزُها : ما انضمَّ إليها من المَرافِقِ والمنافِع وكلُّ ناحيةٍ على حِدَةٍ حَيِّزٌ وأصلُه حَيْوِز ويقال فيه : الحَيْز بالتخفيف كهَيِّن وهَيْن ولَيِّن ولَيْن والجمع أَحْيَازٌ نادرٌ فأمّا على القياس فحَيائِز بالهمز في قول سيبويه وحَياوِز بالواو في قول أبي الحسن قال الأَزْهَرِيّ : وكان القياسُ أن يكون أَحْوَازاً بمنزلةِ المَيْت والأَمْوات ولكنّهم فرَّقوا بينهما كراهةَ الالْتِباس . وحَوْزَةُ الإسلام : حدوده وهو مَجاز . وحَوْزَةُ الرجل : ما في حَيِّزِه . وأمرٌ مُحَوَّزٌ كمُعَظَّم : مُحْكَمٌ والحائز : الخشبَةُ التي تُنصَبُ عليها الأجذاع هكذا أَوْرَده صاحبُ اللِّسان . قلتُ : وهو بالجيم أَشْبَه وقد تقدّم في مَوْضِعه . ويقال أنا في حَيِّزِه وكَنَفِه وهو مَجاز . وبَنو حُوَيْزةَ : قبيلةٌ قال ابنُ سِيدَه : أظنّ ذلك ظَنَّاً . والمُحاوَزَة : المطارَدَة . نقله الصَّاغانِيّ . ويقال : ذَهَبَ لحُوزِيَّتِه بالضمّ أي لطِيَّتِه نقله الصَّاغانِيّ . والماحُوز : ذَكَرَه بَعْضُ الأئمّة هنا والصوابُ ذِكرُه في محز

##### Türkçe

حوز
**حَازَ - يَحُوْزُ** (**حَازَ - يَحِيْزُ**) - **تَحَيَّزَ - يَتَحَيَّزُ** - **مُتَحَيِّز**

**حَازَ - يَحُوْزُ** (**حَازَ - يَحِيْزُ**) + varlık + bir şeyi: takdir: **حَازَ - يَحُوْزُ** + varlık + bir şeyi + kendi nefsine: onu kendine katar: sınırlarını ve vasıflarını belirler ve onu başkasından ayırır; sonra onu kendine yaklaştırır; böylece onu tasarrufu ve hâkimiyeti altına koyar.

**حَازَ - يَحُوْزُ** + varlık + bir şeyi + bir varlığa: onu varlığın mülküne ve hâkimiyetine katar: onu başkasından ayırır; sonra onu, varlığın sultası ve emri altında bulunduğu yere yaklaştırır.

**انحازَ - يَنْحاز** + varlık + bir varlığa: “**انفعل**” vezninde, “**حَازَ - يَحُوْزُ**”dan: kendisini kendisiyle bir varlığa doğru hiyâze eder: ona katılır ve kendisini onun tasarrufu ve hâkimiyeti altına koyar.

**تَحَيَّزَ - يَتَحَيَّزُ** + varlık + bir varlığa: “**تَفَعَّل**” vezninde, “**حَازَ - يَحُوْزُ**”dan: “**يَحُوْزَ**”u bir varlığa özsel bir biçimde gerçekleştirmeye çabaladı: kendisini bir varlığa “**يَحُوْزُ**” etmeye çabaladı: özsel bir biçimde, başka bir varlığın tasarrufu ve mülkü altına girmeyi isteme ve çabalama ve irade etme.

**مُتَحَيِّز**: “**تَحَيَّزَ - يَتَحَيَّزُ**”dan ism-i fâil:
﴿**ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة**﴾: bir fırkaya katılmış ve kendisini onun tasarrufu ve hâkimiyeti altına koymuş.

Ve lafız, “**الاستيلاء والتملك على ملك أو سلطة بالحق**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**رَبَّ - يَرُبُّ**، **مَلََكَ - يَمْلِكُ**، **وَلَى - يَوْلَى** (**وَلِيَ - يَوْلَى**)، **مَالَ - يَمُولُ** (**مَالَ - يَمَالُ**)، **حَازَ - يَحُوْزُ** (**حَازَ - يَحِيْزُ**)، **خَالَ - يَخُوْلُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**حَاذَ - يَحُوْذ ُ** + varlık + bir varlığa veya bir şeye: onu kuşattı ve başkalarını ona zarar vererek ulaşmaktan men etti: şeyi veya varlığı, kendisine tâbi ve himayesi ve kontrolü altında güvenli bir yer içinde kıldı.

**حَازَ - يَحُوْزُ** (**حَازَ - يَحِيْزُ**) + varlık + bir şeyi + kendi nefsine: onu kendine katar: sınırlarını ve vasıflarını belirler ve onu başkasından ayırır; sonra onu kendine yaklaştırır; böylece onu tasarrufu ve hâkimiyeti altına koyar.

mütehayyiz
﴿**ومن يولهم يومئذ دبره إلا متحرفا لقتال أو متحيزا إلى فئة فقد باء بغضب من الله ومأواه جهنم وبئس المصير(16)**﴾ el-Enfâl

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**حوز**] ح و ز: **الحَوْزُ** toplamadır; babı **قال** ve **كتب**’dir. Her kim bir şeyi kendi nefsine katarsa onu **حَازَهُ** etmiş olur; ayrıca **احْتَازَهُ** da. Ve **الحَيِّزُ** “**الهين**” vezninde: evin müştemilatından ona katılan şeydir. Ve her bir yön **حَيِّزٌ**dir. Ve **الحَوْزَةُ** “**الجوزة**” vezninde: yöndür. Ve **انْحَازَ** ondan: saptı; ve kavim **انحاز** etti: merkezlerini bir başkasına terk ettiler.

Muʿcemü’l-Ferâʾid el-Kurʾâniyye
ح  و  ز
“**مُتَحَيِّزاً**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئـِذٍ دُبُرَهُ إِلاّ مُتـَحَرِّفاً لِقِتَـالٍ أَوْ مُتَحَيِّـزاً إِلَى فِئَة**” (16) el-Enfâl.
**الحيز**: yön; ve **التحيز**: bir yöne veya başka bir topluluğa katılmadır.

er-Râgıb
**حيز**
Yüce Allah dedi: }**أو متحيزا إلى فئة**{ [el-Enfâl/16], yani: bir **حيز**e dönüşen; aslı **الواو**dandır. Bu ise, her biri diğerine bitişik olan her toplama (cem)dir. Ve “**حزت الشيء أحوزه حوزا**”: şeyi hiyâze ettim. Ve “**حمى حوزته**”: yani onu topladı. Ve “**تحوزت الحية وتحيزت**”: yani kıvrıldı (bkz.: **المجمل** 1/257). Ve **الأحوزي**: **حوزه**sini toplayıp sıvanmış olan; bununla hafif ve hızlı olana mecaz yapıldı.

Lisân özeti
1. **حازَ الإِبلَ يَحُوزُها ويَحِيزها حَوْزاً وحَيْزاً وحَوَّزَها**: onları yavaşça sevk ederek sürdü.
2. **الحَوْزُ**: şiddetli yürüyüş ve yavaşlık,
3. **الحَوْز** ve **الحَيْزُ**: yumuşak sevk.
4. **حُزْها**: yani onları şiddetli bir sevkle sür.
5. **وليلة الحَوْز**: develer sudan uzak ise, suya yöneltildikleri ilk gece,
6. ve **حَوَّزَ الإِبلَ**: onları suya sürdü;
7. ve **الأَحْوَزِيّ** ve **الحُوزِي**: iyi sevk edici; bununla beraber onda biraz ürkeklik vardır;
8. ve **الأَحْوَزِيُّ** ve **الحُوزِيّ**: işinde ciddi olan.
9. **الأَحْوَزِيّ**: hafif,
10. ve onun **حُوزِيّ**si vardır: yani saklı bir yürüyüş (gücü), onu yıpratmamıştır; yani onları yavaşlıkla yener.
11. ve **الحُوزِيّ**: tek başına konaklayan, tek başına inip kalkan; evlere ne kendisiyle ne de malıyla karışmayan.
12. ve **انْحازَ القومُ**: merkezlerini ve savaş meydanlarını terk ettiler ve başka bir yere meylettiler.
13. ve **تَحَوَّز** ondan ve **تَحَيَّزَ**: uzaklaştığı zaman,
14. ve **تَحَوَّزَ** onun için yatağından: uzaklaştı.
15. **أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة**: yani, ancak savaşmak için yanaşması yahut **يَنْحاز** etmesi; yani savaşanlarla birlikte olmak için ayrılıp tek kalması.
16. Senin neyin var, **تَتَحَوَّز** ediyorsun; yer üzerinde karar kılmadığı zaman,
17. ve **الحَوْزاءُ**: savaş; kavmi **تَحُوز** eder,
18. ve **ذُو الحَوْزاءِ** onu **الوِتْر** tahrik eder; **الوِتْر**: öfke.
19. ve **التَّحَوُّز**: oyalanma ve bekleme.
20. ve **التَّحَيُّز** ve **التَّحَوُّز**: kıvrılma ve dönüp durma,
21. **تَحَوَّزَت الحية وتَحَيَّزت**: yani kıvrıldı.
22. ve yılanın **تَحَوُّز**u: kalkmak istediğinde kalkışın yavaşlığıdır;
23. ve yerden **الحَوْز**: bir adamın onu edinmesi ve sınırlarını belirlemesi; böylece ona hak kazanması; onunla birlikte onda kimseye hak olmaması; ve “**حُزت الأَرض**”: onu işaretlediğim ve sınırlarını ihya ettiğim zaman.
24. **تَحَوَّز** adam ve **تَحَيَّز**: kalkmak istediğinde, bu ona ağır gelip yavaşladığı zaman.
25. **الحَوْز**: toplama.
26. **الحُوزِيَّة**: gebe (arkasında yavru taşıyan) develer; gebelikleri ve semizlikleri sebebiyle develerden ayrılmış olanlar,
27. **ناقة حُوزِيَّة**: yani develerden ayrılmış, onlarla karışmayan,
28. **إبل الحُوزِيَّة**: yanında saklı bir yürüyüş (gücü) bulunan; yürüyüşünden korunmuş, erişilemeyen,
29. **الرجل الحُوزِيُّ**: görüşünden ve aklından saklı bir birikimi olan adam.
30. ve onun **حُوزِيّ**si vardır: yani onları yavaşlıkla yener; yanında yıpratmadığı saklı bir şey vardır.
31. **يحوز المسلمين**: yani onları toplar;
32. **حازَه يَجُوزه**: onu kabzedip mülk edindiği ve onunla tek başına tasarruf ettiği zaman.
33. **حُزْت الشيء**: onu topladım yahut onu uzaklaştırdım;
34. **الحُوزِيُّ**: tek başına olan; ve o, bizden damızlık erkektir,
35. “**فَحَوِّزْ عبادي إِلى الطُّور**”: yani onları ona kat,
36. “**أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة**”: yani ona katılmış,
37. ve o, onunla **يُحاوِزُه**: yani onunla karışır ve onunla birleşir;
38. ve evin **حَوْز**u ve **حَيْز**i: ona katılan müştemilat ve menfaatlerdir.
39. “**فَحَمَى حَوْزَة الإِسلام**”: yani onun sınırlarını ve yönlerini.
40. ve falan, **لحَوْزَته** için engelleyicidir: yani **حَيّزه**sinde olana.
41. Abdullah b. Revâha’ya onu ziyaret etmek için geldi; fakat onun için yatağından **تَحَوَّز** etmedi: yani uzaklaşmadı;
42. ve **الحَوْز**: adamın hiyâze ettiği yer; çevresinde bir set (**مُسَنَّاة**) edinir,
43. ve **الحَوْزة**: yön.
44. ve **المُحاوَزَةُ**: karışma.
45. ve **حَوْزَةُ المُلْكِ**: onun yumurtası (çekirdeği).
46. ve **انْحاز** ondan: saptı.
47. ve kavim **انحاز** etti: merkezlerini bir başkasına terk ettiler.
48. ve iki takım savaşta **تَحاوَز** etti: yani onlardan her takım ötekinden ayrılıp yana çekildi.
49. ve **الحَوْز**: mülk.
50. ve **حَوْزة المرأَة**: kadının ferci;
51. **حَمَى حوزاتِه**: yani onlara ondan başka bir damızlık yaklaşmaz; ve
52. **حَوْزاته**: otlaktaki yönleridir.
53. **الحَوْزَة** kadının ferci: çünkü insanın her uzvunu Yüce Allah onun **حَوْز**u içinde kılmıştır,
54. **الحَوْز**: nikâh.
55. **حازَ المرأَةَ حَوْزاً**: onunla nikâhladı;
56. “**لَمَّا حازَها حَوْزَ المَطِي**”: yani onunla cima etti.
57. **الحُوَّازُ**: bokböceğinin yuvarladığı dışkıdan hiyâze ettiği şey;
58. **حَوْز الرجل**: onun tabiatı; hayırdan veya şerden.
59. “**الإِثْمُ حَوَّازُ القلوب**”: yani kalpleri toplar,
60. : **حَوَّازُ القلوب**: yani kalbi hiyâze eder ve ona galip gelir; ta ki sevilmeyeni işleyene kadar,
61. **أَمر مُحَوَّزٌ**: sağlamlaştırılmış.
62. **الحائِزُ**: kütüklerin üzerine dikildiği tahta.
63. **وبنو حُوَيْزَة**: bir kabile;

Lisânü’l-ʿArab
● - **حوز**: **الحَوْزُ** şiddetli yürüyüş ve yavaşlıktır; ve denildi: **الحَوْز** ve **الحَيْزُ** yumuşak sevktir. Ve **حازَ الإِبلَ يَحُوزُها ويَحِيزها حَوْزاً وحَيْزاً وحَوَّزَها**: onları yavaşça sevk ederek sürdü. Ve “**سَوْقٌ حَوْزٌ**”: masdar ile vasıflandırılmıştır. el-Asmaʿî dedi: o, **الحوز**dur; ve şu beyti okudu:
وقد نَظَرْتُكُمُ إِينَاء صادِرَةٍ
للوِرْدِ، طال بها حَوْزِي وتَنْساسِي
Ve denilir: **حُزْها**: yani onları şiddetli bir sevkle sür.
**وليلة الحَوْز**: develer sudan uzak ise, suya yöneltildikleri ilk gece; bu adla adlandırıldı; çünkü o gece onlara yumuşak davranılır; böylece onlarla yavaşça yürünür. Ve **حَوَّزَ الإِبلَ**: onları suya sürdü; dedi ki:
حَوَّزَها، من بُرَقِ الغَمِيمِ،
أَهْدَأُ يَمْشِي مِشْيَةَ الظَّلِيمِ
بالحَوْز والرِّفْق وبالطَّمِيمِ
Ve şairin sözü:
ولم تُحَوَّز في رِكابي العيرُ
onlara sevkte şiddet edilmedi, demektir; Saʿleb dedi: manası, onlara yük yüklenmedi.
Ve **الأَحْوَزِيّ** ve **الحُوزِي**: iyi sevk edici; bununla beraber onda biraz ürkeklik vardır; el-ʿAccâc bir öküzü ve köpekleri vasfederek dedi:
يَحُوزُهُنَّ، وله حُوزِيّ،
كما يَحُوزُ الفِئَةَ الكَمِيّ
Ve **الأَحْوَزِيُّ** ve **الحُوزِيّ**: işinde ciddi olan. Âişe, Ömer hakkında (Allah onlardan razı olsun) dedi: “كان واللهِ أَحْوَزِيّاً نَسِيجَ وَحْدِه”; İbnü’l-Esîr dedi: o, işlerin sevkinde iyi olan; bununla beraber onda biraz ürkeklik vardır. Ebû ʿAmr şöyle derdi: **الأَحْوَزِيّ** hafiftir; bazıları onu **أَحْوَذِيّاً** diye rivayet etti, **الذال** ile; o, **الأَحْوَزِيّ**e yakındır; o, hafif sevk edicidir. Ebû ʿUbeyde, el-ʿAccâc’ın recezini **حُوذِيّ** diye, **الذال** ile rivayet ederdi; mana birdir: öküzü kasteder; yani o, köpekleri kovar; onda, kendi nefsinden bir kovucu vardır; onu, canlılığı ve keskinliği sebebiyle kovar. Ve el-ʿAccâc’ın sözü: “وله حُوزِيّ”: yani saklı bir yürüyüş (gücü), onu yıpratmamıştır; yani onları yavaşlıkla yener. Ve **الحُوزِيّ**: tek başına konaklayan, tek başına inip kalkan; evlere ne kendisiyle ne de malıyla karışmayan.
Ve **انْحازَ القومُ**: merkezlerini ve savaş meydanlarını terk ettiler ve başka bir yere meylettiler. Ve **تَحَوَّز** ondan ve **تَحَيَّزَ**: uzaklaştığı zaman; bu, **تَفَيْعَل**dir; aslı **تَحَيْوَز** idi; **الياء**a komşuluğu sebebiyle **الواو** **ياء**a çevrildi ve ona idğam edildi. Ve **تَحَوَّزَ** onun için yatağından: uzaklaştı. Hadiste: “كما تَحَوَّز له عن فِراشه”. Ebû ʿUbeyde dedi: **التَّحَوُّز** uzaklaşmadır; onda iki lugat vardır: **التَّحَوُّز** ve **التَّحَيُّز**. Yüce Allah dedi: “**أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة**”; böylece **التَّحَوّز** **التَّفَعُّل**dür; **التَّحَيُّز** ise **التَّفَيْعُل**dür. Ve el-Kutâmî, bir kocakarıyı vasfederek—onu misafir etmişti de o ondan kaçınmaya başlamıştı—dedi:
تَحَوَّزُ عَنِّي خِيفَةً أَن أَضِيفَها،
كما انْحازَت الأَفْعَى مَخافَة ضارِبِ
yani: bu kocakarı, ona misafir indirmemden korkarak benden uzaklaşır ve geri kalır; “تَحَيَّزُ مني” diye de rivayet edilir. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü “**أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة**” hakkında dedi: **مُتَحَيِّزاً** ve **مُتَحَرِّفاً** hâl olarak mansuptur; yani: ancak savaşmak için yanaşması yahut **يَنْحاز** etmesi; yani savaşanlarla birlikte olmak için ayrılıp tek kalması. Dedi ki: **مُتَحَيِّز**in aslı **مُتَحَيْوِز**dir; böylece **الواو** **الياء**a idğam edildi. Ve el-Leys dedi: “malın ne, **تَتَحَوَّز** ediyorsun” denilir; yer üzerinde karar kılmadığı zaman; bunun ismi **التَّحَوُّز**dür.
Ve **الحَوْزاءُ**: savaş; kavmi **تَحُوز** eder; Ebû Riyâş bunu, **شرح أَشعار الحماسة**’de hikâye etti; ve Câbir b. es̱-S̱aʿleb’in sözü:
فَهَلاَّ على أَخْلاق نَعْلَيْ مُعَصِّبٍ
شَغَبْتَ، وذُو الحَوْزاءِ يَحْفِزُه الوِتْر
**الوِتْر** burada: öfke. Ve **التَّحَوُّز**: oyalanma ve bekleme.
Ve **التَّحَيُّز** ve **التَّحَوُّز**: kıvrılma ve dönüp durma; bazıları bunu yılanla tahsis etti. Denilir: **تَحَوَّزَت الحية وتَحَيَّزت**: yani kıvrıldı. Onun sözünden: “malın ne, yılanın **تَحَيَّز** ettiği gibi **تَحَوَّز** ediyorsun?” Ve “**تَحَوَّزُ تَحَيُّز الحية**”. Ve yılanın **تَحَوُّز**u: kalkmak istediğinde kalkışın yavaşlığıdır; başkası dedi: **التَّحَوُّس** da bunun gibidir. Sîbeveyh dedi: o, “**حُزْت الشيء**”den **تَفَيْعل**dir. Ve yerden **الحَوْز**: bir adamın onu edinmesi ve sınırlarını belirlemesi; böylece ona hak kazanması; böylece onunla birlikte onda kimseye hak olmaması; işte bu **الحَوْز**dur. **تَحَوَّز** adam ve **تَحَيَّز**: kalkmak istediğinde, bu ona ağır gelip yavaşladığı zaman. Ve **الحَوْز**: toplama.
Ve her kim maldan veya başka şeyden bir şeyi kendi nefsine katarsa, onu **حازَه** etmiş olur: **حَوْزاً** ve **حِيازَة** ve onu kendine **حازَه** ve onu kendine **احْتازَهُ**. Ve el-Aʿşâ, develeri vasfederek dedi:
حُوزِيَّة طُوِيَتْ على زَفَراتِها،
طَيَّ القَناطِرِ قد نَزَلْنَ نُزُولا
Dedi ki: **الحُوزِيَّة**: gebe develer; gebelikleri ve semizlikleri sebebiyle develerden ayrılmış olanlar; “**مُنْقَطِعُ القَرِينِ**” dediğin gibi. Ve denildi: **ناقة حُوزِيَّة**: yani develerden ayrılmış, onlarla karışmayan. Ve denildi: bilakis **الحُوزِيَّة**, yanında saklı bir yürüyüş (gücü) bulunan; yürüyüşünden korunmuş, erişilemeyen olandır. Ve aynı şekilde **الرجل الحُوزِيُّ**: görüşünden ve aklından saklı bir birikimi olan adamdır. Ve el-ʿAccâc’ın sözü hakkında dedi: “وله حُوزِيّ”: yani onları yavaşlıkla yener; yanında yıpratmadığı saklı bir şey vardır.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî’nin hikâye ettiği sözleri: “إِذا طَلَعَتِ الشِّعْرَيانِ يَحُوزُهما النهار ...” onu açıklamadı; İbn Sîde dedi: bana göre, onu katması da, onu sürmesi de muhtemeldir.
Ve hadiste: müşriklerden, tam teçhizatlı bir adam vardı; **يحوز المسلمين**: yani Müslümanları topluyordu. **حازَه يَجُوزه**: onu kabzedip mülk edindiği ve onunla tek başına tasarruf ettiği zaman. Şemr dedi: **حُزْت الشيء**: onu topladım yahut onu uzaklaştırdım. Dedi: ve **الحُوزِيّ** tek başına olan; et-Tırimmâh’ın şu sözünde:
يَطُفْن بِحُوزيِّ المَراتِع، لم تَرُعْ
بوَادِيه من قَرْعِ القِسِيِّ، والكَنَائِن
Dedi: **الحُوزِيُّ** tek başına olan; ve o, bizden damızlık erkektir; ve o, “**حُزْتُ الشيء**”den: onu topladığım yahut onu uzaklaştırdığım zaman. Ve bundan, Muʿâz hadisi: “فَتَحَوَّز كلٌّ منهم فَصَلَّى صلاة خفيفة”: yani uzaklaştı ve tek kaldı; **بالجيم** ile de rivayet edilir: sürat ve kolaylık sebebiyle. Ve bundan, Yeʾcûc hadisi: “**فَحَوِّزْ عبادي إِلى الطُّور**”: yani onları ona kat; rivayet “**فَحَرِّزْ**”dir, **الراء** ile. Ve Ömer hadisi: Hendek günü Âişe’ye dedi: “ما يُؤَمِّنُك أَن يكون بَلاء أَو تَحَوُّزٌ؟”; bu, Yüce Allah’ın sözü “**أَو مُتَحَيِّزاً إِلى فئة**”dendir: yani ona katılmış. Ve **التَّحَوُّز** ve **التَّحَيُّز** ve **الانْحِياز** mana bakımından birdir.
Ve Ebû ʿUbeyde hadisi: “وقد انْحازَ على حَلْقَة نَشِبَت في جراحة النبي ...”: yani onun üzerine eğildi; kendisini topladı ve bir kısmını bir kısmına kattı.
... (metin burada devam eder)
