# حوس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حوس

حاسَه حَوْساً: كحَساه. والحَوْسُ: انتشار الغارةِ والقتلُ والتحرّك في ذلك، وقيل: هو الضربُ في الحرب، والمعاني مُقْتَرِبَةٌ. وحاسَ حَوْساً: طَلَبَ. وحاسَ القومَ حَوْساً: طلبهم وداسَهُم. وقرئ: فحاسُوا خلالَ الديار، وقد قدّمنا ذكر تفسيرها في جوس. ورجل حَوَّاسٌ غَوَّاسٌ: طَلاَّب بالليل. وحاسَ القومَ حَوْساً: خالطهم ووَطِئَهم وأَهانهم؛ قال: يَحُوسُ قبيلةً ويُبِيرُ أُخْرى
وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه، أَنه قال لأَبي العَدَبَّس: بل تَحُوسُك فِتنةٌ أَي تخالط قلبك وتَحُثُّك وتُحَرِّكك على ركوبها. وكل موضع خالطته ووطئته، فقد حُسْتَه وجُسْتَه. وفي الحديث: أَنه رأَى فلاناً وهو يخاطب امرأَة تَحُوس الرجالَ؛ أَي تخالطهم؛ والحديث الآخر: قال لحَفْصَةَ أَلم أَرَ جاريَةَ أَخيك تَحُوسُ الناسَ؟ وفي حديث آخر: فحاسُوا العَدُوَّ ضَرْباً حتى أَجْهَضُوهم عن أَثقالهم؛ أَي بالغوا في النكاية فيهم. وأَصل الحَوْس شدة الاختلاط ومداركة الضَّرْب.
ورجل أَحْوَسٌ: جريءلا يردّه شيء. الجوهري: الأَحْوَسُ الجريء الذي لا يهوله شيء؛ وأَنشد:
أَحْوسُ في الظَّلْماءِ بالرُّمْحِ الخَطِلْ
وتركت فلاناَ يَحُوسُ بني فلان ويَجُوسُهم أَي يتخللهم ويطلب فيهم ويدوسُهم. والذئب يَحُوسُ الغنم: يتخللها ويفرِّقها وحمل فلان على القوم فحاسَهم؛ قال الحطيئة يذم رجلاً:
رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخُطُوبِ أَذِلَّةٌ،
دُنُسُ الثيابِ قَناتُهم لم تُضْرَسِ
بالهَمْزِ من طُولِ الثِّقافِ، وجارُهم
يُعْطِي الظُّلامَةَ في الخُطُوبِ الحُوَّسِ
وهي الأُمور التي تنزل بالقوم وتغشاهم وتَخَلَّلُ ديارهم. والتَحَوُّس: التشجع. والتَحَوُّسُ: الإِقامة مع إِرادة السفر كأَنه يريد سفراً ولا يتهيأُ له لاشتغاله بشيء بعد شيء؛ وأَنْشَدَ المتلمس يخاطب أَخاه طَرَفة:سرْ، قد أَنَى لك أَيُّهما المُتَحَوِّسُ،
فالدار قد كادَت لعَهْدِكَ تَدْرُسُ
وإِنه لذو حَوْسٍ وحَويس أَي عَداوة؛ عن كراع. ويقال: حاسُوهم وجاسُوهم ودَرْبَخُوهم وفَنَّخُوهم أَي ذللوهم. الفراء: حاسُوهم وجاسُوهم إِذا ذهبوا وجاؤوا يقتلونهم. والأَحْوَسُ: الشديد الأَكل، وقيل: هو الذي لا يَشْبَعُ من الشيء ولا يَمَلُّه. والأَحْوِسُ والحَؤُوس، كلاهما: الشجاع الحَمِسُ عند القتال الكثيرُ القتل للرجال، وقيل: هو الذي إِذا لَقِيَ لم يَبْرَحْ، ولا يقال ذلك للمرأَة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
والبَطَلُ المُسْتَلْئِم الحَؤُوسُ
وقد حَوِسَ حَوَساً. والأَحْوَسُ أَيضاً: الذي لا يَبْرَحُ مكانه أَو يَنالَ حاجته، والفعل كالفعل والمصدر كالمصدر. ابن الأَعرابي: الحَوْسُ الأَكل الشديد، والحُوسُ: الشجعان.
ويقال للرجل إِذا ما تَحَيَّس وأَبطأَ: ما زال يَتَحَوَّسُ. وفي حديث عمر بن عبد العزيز: دخل عليه قومٌ فجعل فَتًى منهم يَتَحَوَّسُ في كلامه، فقال: كَبِّروا
(* قوله «فقال كبروا» تمامه كما بهامش النهاية: فقال
الفتى: يا أَمير المؤمنين لو كان بالكبر لكان في المسلمين أسن منك حين ولوك الخلافة). كَبِّروا التَحَّوُّس: تَفَعُّلٌ من الأَحْوَس، وهو الشجاع، أَي يَتَشَجَّعُ في كلامه ويَتَجَرَّأُ ولا يبالي، وقيل: هو يتأَهب له؛ ومنه حديث عَلْقَمة: عَرَفْتُ فيه تَحَوُّسَ القوم وهَيْئَتَهم أَي تأَهُّبَهم وتَشَجُّعَهم، ويروى بالشين.
ابن الأَعرابي: الإِبل الكثيرة يقال لها حُوسى؛ وأَنشد:
تَبَدَّلَتْ بعد أَنِيسٍ رُعُب،
وبعد حُوسى جامِلٍ وسُرُب
وإِبل حُوسٌ: بطيئات التحرّك من مَرْعاهُنَّ؛ جملٌ أَحْوَسُ وناقة حَوْساء. والحَوْساء من الإِبل: الشديدة النَفَسِ. والحَوْساء من الإِبل: الشديدة النَّفْسِ. والحَوْساء: الناقة الكثيرة الأَكل؛ وقول الفرزدق يصف الإِبل:
حُواساتُ العِشاءِ خُبَعْثِناتٌ،
إِذا النَّكْباء راوَحَتِ الشَّمالا
قال ابن سيده: لا أَدري ما معنى حُواسات إِلا أَن كانت الملازمةَ للعَشاءِ أَو الشديدة الأَكل، وهذا البيت أَورده الأَزهري على الذي لا يبرح مكانه حتى ينال حاجته، وأَورده الجوهري في ترجمة حيس، وسيأْتي ذكره؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف أَيضاً معنى قوله:
أَنْعَثُ غَيثاً رائحاً عُلْوِيًّا،
صَعَّدَ في نَخْلَةَ أَحْوَسِيَّا
يَجُرُّ من عَفائِهِ حَيِيًّا،
جَرَّ الأَسِيفِ الرَّمَكَ المَرْعِيَّا
إِلا أَن يريد اللزوم والمواظبة، وأَورد الأَزهري هذا الرجز شاهداً على قوله غيث أَحوسي دائم لا يُقْلِعُ. وإِبل حُوسٌ: كثيرات الأَكل. وحاسَتِ المرأَة ذَيْلَها إِذا سحبته. وامرأَة حَوساء الذيل: طويلة الذيل؛ وأَنشد شمر قوله:
تَعِيبِينَ أَمراً ثم تأْتِينَ دونه،
لقد حاسَ هذا الأَمرَ عندكِ حائسُ
وذلك أَن امرأَة وجدت رجلاً على فُجور وعَيَّرَتْه فُجورَه فلم تلبث أَن وجدها الرجل على مثل ذلك. الفراء: قد حاسَ حَيْسُهم إِذا دنا هلاكهم. ومثل العرب: عاد الحَيْسُ يُحاسُ أَي عاد الفاسِدُ يُفْسَدُ؛ ومعناه أَن تقول لصاحبك إِن هذا الأَمر حَيْسٌ أَي ليس بمحكم ولا جَيِّد وهو رديء؛ ومنه البيت:
تعيبين أَمراً....
وامرأَة حَوْساء الذيل أَي طويلة الذيل؛ وقال:
قد عَلِمَتْ صَفْراءُ حَوْساءُ الذَّيْل
أَي طويلة الذيل. وقد حاسَتْ ذيلها تَحُوسُه إِذا وَطِئَتْهُ تَسْحَبه، كما يقال حاسَهم وداسَهم أَي وطئهم؛ وقول رؤبة:
وزَوَّلَ الدَّعْوى الخِلاط الحَوَّاسْ
قيل في تفسيره: الحَوَّاسُ الذي ينادي في الحرب يا فلان يا فلان؛ قال ابن سيده: وأَُراه من هذا كأَنه يلازم النداء ويواظبه.
وحَوْسٌ: اسم. وحَوْساء وأَحْوسُ: موضعان؛ قال مَعْنُ بن أَوْس: وقد عَلِمَتْ نَخْلِي بأَحْوَس أَنني
أَقَلُّ، وإِن كانت بلادِي، اطِّلاعَها .

### Türkçe

**حاسَه حَوْساً**: **كحَساه**. Ve **الحَوْسُ**: baskının yayılması ve öldürme
ve bunda hareket etme; ve denildi ki: o, savaşta vuruştur; ve mânalar yakındır. Ve **حاسَ
حَوْساً**: aradı. Ve **حاسَ القومَ حَوْساً**: onları aradı ve onları çiğnedi. Ve okundu: **فحاسُوا خلالَ
الديار**; ve onun tefsirinin zikrini **جوس**’ta daha önce öne aldık. Ve bir adam **حَوَّاسٌ غَوَّاسٌ**:
geceleyin çok arayan. Ve **حاسَ القومَ حَوْساً**: onlarla karıştı ve onları çiğnedi ve onları aşağıladı; dedi:
يَحُوسُ قبيلةً ويُبِيرُ أُخْرى
Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Ebû **العَدَبَّس**’e dediği rivayet edilmiştir: bilakis seni **تَحُوسُك
فِتنةٌ**; yani kalbine karışır ve seni dürter ve seni ona binmeye sevk eder. Ve her yer ki onunla karıştın
ve onu çiğnedin, artık onu **حُسْتَه** ve **جُسْتَه**. Ve hadîste: falanı gördü, o bir kadınla konuşuyordu, **تَحُوس الرجالَ**;
yani onlarla karışır; ve diğer hadîs: Hafsa’ya dedi: kardeşinin câriyesini görmedim mi, **تَحُوسُ الناسَ**? Ve başka bir hadîste: **فحاسُوا العَدُوَّ
ضَرْباً حتى أَجْهَضُوهم عن أَثقالهم**; yani onlara zarar vermede aşırı gittiler. Ve **الحَوْس**’un aslı
karışmanın şiddeti ve vuruşu peş peşe yetiştirmektir.

Ve bir adam **أَحْوَسٌ**: cesur, onu hiçbir şey geri çevirmez. Cevherî: **الأَحْوَسُ** hiçbir şeyin onu korkutmadığı cesurdur; ve inşâd etti:
أَحْوسُ في الظَّلْماءِ بالرُّمْحِ الخَطِلْ
Ve falanı, falanoğullarını **يَحُوسُ** ve onları **يَجُوسُهم** hâlinde bıraktım; yani onların arasına girer ve onların içinde arar
ve onları çiğner. Ve kurt **يَحُوسُ الغنم**: onların arasına girer ve onları dağıtır. Ve falan kavmin üzerine hamle etti
de onları **فحاسَهم**; **الحطيئة** bir adamı yererek dedi:
رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخُطُوبِ أَذِلَّةٌ،
دُنُسُ الثيابِ قَناتُهم لم تُضْرَسِ
بالهَمْزِ من طُولِ الثِّقافِ، وجارُهم
يُعْطِي الظُّلامَةَ في الخُطُوبِ الحُوَّسِ
Ve o, kavme inen, onları bürüyen ve diyarlarının arasına giren işlerdir. Ve **التَحَوُّس**:
yiğitlenmedir. Ve **التَحَوُّسُ**: yolculuk iradesiyle ikamet etmektir; sanki bir yolculuk ister de
bir şeyden sonra bir şeyle meşgul oluşundan dolayı ona hazırlanamaz; ve **المتلمس** kardeşi
**طَرَفة**’ye hitap ederek inşâd etti:
سرْ، قد أَنَى لك أَيُّهما المُتَحَوِّسُ،
فالدار قد كادَت لعَهْدِكَ تَدْرُسُ
Ve o, **حَوْسٍ** ve **حَويس** sahibidir; yani düşmanlık; **كراع**’dan. Ve denilir: **حاسُوهم** ve **جاسُوهم**
ve **دَرْبَخُوهم** ve **فَنَّخُوهم**; yani onları zelil kıldılar. Ferrâ: **حاسُوهم** ve **جاسُوهم**,
gidip geldiklerinde onları öldürüyorlarsa. Ve **الأَحْوَسُ**: şiddetli yiyen; ve denildi ki: o, bir şeyden
doymayan ve ondan bıkmayan kimsedir. Ve **الأَحْوِسُ** ve **الحَؤُوس**; ikisi de: çarpışma anında
hamasî cesur, erkekleri çok öldüren; ve denildi ki: o, karşılaştığında
ayrılmaz; ve bu kadın için söylenmez; ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
والبَطَلُ المُسْتَلْئِم الحَؤُوسُ
Ve **حَوِسَ حَوَساً**. Ve **الأَحْوَسُ** ayrıca: yerinden ayrılmayan yahut
ihtiyacına erişinceye kadar (ayrılmayan) kimsedir; fiil fiil gibidir ve masdar masdar gibidir. İbnü’l-A‘râbî: **الحَوْسُ**
şiddetli yemektir; ve **الحُوسُ**: cesurlardır.

Ve adama, **تَحَيَّس** edip ağır davrandığında denilir: hâlâ **يَتَحَوَّسُ**. Ömer b. Abdülazîz’in hadîsinde: bir kavim onun yanına girdi de
onlardan bir delikanlı sözünde **يَتَحَوَّسُ** etmeye başladı; dedi: **كَبِّروا**
(* “فقال كبروا” sözü: onun tamamı, Nihâye’nin kenarındaki gibi: delikanlı dedi ki:
ey müminlerin emîri, eğer (mesele) büyüklükle olsaydı, seni hilâfete getirdiklerinde Müslümanlarda senden daha yaşlı olan vardı). **كَبِّروا**:
**التَحَّوُّس**: **الأَحْوَس**’tan **تَفَعُّل**dür; o da cesurdur; yani sözünde yiğitlenir ve cüret eder ve aldırmaz; ve denildi ki:
ona hazırlanır; ve ondan, **عَلْقَمة** hadîsi: onda kavmin **تَحَوُّسَ**unu ve heyetlerini tanıdım; yani
hazırlıklarını ve yiğitlenmelerini; ve şîn ile de rivayet olunur.

İbnü’l-A‘râbî: çok develere **حُوسى** denilir; ve inşâd etti:
تَبَدَّلَتْ بعد أَنِيسٍ رُعُب،
وبعد حُوسى جامِلٍ وسُرُب
Ve **إِبل حُوسٌ**: otlaklarından yavaş hareket edenler; **جملٌ أَحْوَسُ** ve **ناقة
حَوْساء**. Ve develerden **الحَوْساء**: nefesi şiddetli olan. Ve develerden **الحَوْساء**:
nefesi şiddetli olan. Ve **الحَوْساء**: çok yiyen dişi deve; ve **الفرزدق**’un develeri vasfederek sözü:
حُواساتُ العِشاءِ خُبَعْثِناتٌ،
إِذا النَّكْباء راوَحَتِ الشَّمالا
İbn Sîde dedi: **حُواسات**’ın mânası nedir bilmiyorum; ancak akşam yemeğine yapışıp kalan yahut şiddetli yiyenler olması (mümkün); ve bu beyti
**الأَزهري**, ihtiyacına erişinceye kadar yerinden ayrılmayan hakkında şâhid olarak getirdi; ve **الجوهري** onu **حيس** maddesinde getirdi; ve onun zikri gelecektir; İbn Sîde dedi: ayrıca şu sözünün mânasını da bilmiyorum:
أَنْعَثُ غَيثاً رائحاً عُلْوِيًّا،
صَعَّدَ في نَخْلَةَ أَحْوَسِيَّا
يَجُرُّ من عَفائِهِ حَيِيًّا،
جَرَّ الأَسِيفِ الرَّمَكَ المَرْعِيَّا
Ancak, bağlanmayı ve devamlılığı kasteder. Ve **الأَزهري** bu recezi, “**غيث أَحوسي**: devamlı, kesilmeyen” sözüne şâhid olarak getirdi. Ve **إِبل حُوسٌ**:
çok yiyenlerdir.

Ve kadın, eteğini sürüklediğinde **حاسَتِ المرأَة ذَيْلَها**. Ve **امرأَة حَوساء الذيل**: eteği uzun (kadın); ve Şemmer’in sözünü inşâd etti:
تَعِيبِينَ أَمراً ثم تأْتِينَ دونه،
لقد حاسَ هذا الأَمرَ عندكِ حائسُ
Ve bu, bir kadının bir adamı fuhuş üzerinde bulması ve onu fuhşuyla ayıplaması; sonra çok geçmeden adamın onu bunun benzeri üzerinde bulmasıdır. Ferrâ: onların helâki yaklaştığında **قد حاسَ حَيْسُهم**. Ve Arapların meseli:
**عاد الحَيْسُ يُحاسُ**; yani bozuk olan yeniden bozuldu; ve mânası: arkadaşına “bu iş **حَيْسٌ**” demendir; yani sağlam ve iyi değildir, o kötüdür;
ve ondan beyit:
تعيبين أَمراً....
Ve **امرأَة حَوْساء الذيل**: yani eteği uzun; ve dedi:
قد عَلِمَتْ صَفْراءُ حَوْساءُ الذَّيْل
yani eteği uzun. Ve eteğini çiğneyip sürüklediğinde **قد حاسَتْ ذيلها تَحُوسُه**; tıpkı “onları **حاسَهم** ve **داسَهم**” denildiği gibi; yani onları çiğnedi; ve Ru’be’nin sözü:
وزَوَّلَ الدَّعْوى الخِلاط الحَوَّاسْ
Onun tefsirinde denildi: **الحَوَّاسُ** savaşta “ey falan, ey falan” diye çağıran kimsedir; İbn Sîde dedi: onu bundan (kökten) görüyorum; sanki
çağırmaya yapışır ve ona devam eder.

Ve **حَوْسٌ**: isimdir. Ve **حَوْساء** ve **أَحْوسُ**: iki yerdir; **مَعْنُ بن أَوْس** dedi:
وقد عَلِمَتْ نَخْلِي بأَحْوَس أَنني
أَقَلُّ، وإِن كانت بلادِي، اطِّلاعَها .
