# حوش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حوش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حوش

الحُوشُ: بلادُ الجنّ من وراءِ رَمْلِ يَبْرين لا يمرّ بها أَحد من الناس، وقيل: هم حيّ من الجن؛ وأَنشد لرؤبة:
إِليك سارَتْ من بِلادِ الحُوشِ
والحُوشُ والحُوشِيّةُ: إِبلُ الجنّ، وقيل: هي الإبلُ المُتَوحِّشةُ. أَبو الهيثم: الإِبلُ الحُوشِيّةُ هي الوَحْشِيّةُ؛ ويقال: إِن فحلاً من فحولِها ضرب في إِبل لمَهْرةَ بن حَيْدانَ فنُتِجَت النجائبُ المَهْريَّةُ من تلك الفحول الحُوشِيّةِ فهي لا تكاد يدركُها التعب. قال: وذكر أَبو عمرو الشيباني أَنه رأَى أَربع قِفَرٍ من مَهْرِيّةٍ عظْماً واحداً، وقيل: إِبل حُوشِيّةٌ محرَّماتٌ بِعِزَّةِ نفوسِها. ويقال: الإِبلُ الحُوشِيّةُ منسوبة إِلى الحُوشِ، وهي فُحولُ جنٍّ تزعم العرب أَنها ضربت في نَعَمِ بعضهم فنُسِبَتْ إِليها.
ورجل حُوشِيٌّ: لا يخالط الناس ولا يأْلفهم، وفيه حُوشِيّةٌ. والحُوشِيُّ: الوَحْشِيُّ. وحُوشِيُّ الكلامِ: وَحْشِيُّه وغريبه. ويقال: فلان يَتَتَبّعُ حُوشِيَّ الكلام ووحْشِيَّ الكلام وعُقْميَّ الكلام بمعنًى واحد. وفي حديث عمرو: لم يَتَتَبَّعْ حُوشيَّ الكلام أَي وحْشِيَّه وعَقِدَه والغريب المُشْكِلَ منه. وليل حُوشِيٌّ: مظلم هائلٌ.
ورجل حُوشُ الفؤاد: حديدُه؛ قال أَبو كبير الهذلي:
فأَتَتْ به حُوشَ الفُؤَادِ مُبَطِّناً
سُهُداً، إِذا ما نامَ لَيْلُ الهَوْجَل
وحُشْنا الصيدَ حَوْشاً وحِياشاً وأَحَشْناه وأَحْوَشْناه: أَخذناه من حَوالَيْه لنَصْرِفَه إِلى الحِبالةِ وضممناه. وحُشْتُ عليه الصيدَ والطيرَ حَوْشاً وحِياشاً وأَحَشْتُه عليه وأَحْوَشْتُه عليه وأَحْوَشْتُه إِياه؛ عن ثعلب: أَعَنْته على صيدهما. واحْتَوَشَ القومُ الصيدَ إِذا نَفَّرَه بعضهم على بعضِهم، وإِنما ظهرت فيه الواو كما ظهرت في اجْتَورُوا. وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه: أَنّ رجلين أَصابا صيداً قتلّه أَحدهما وأَحاشَهُ الآخرُ عليه يعني في الإِحرامِ. يقال: حُشْتُ عليه الصيدَ وأَحَشْتُهُ إِذا نَفَّرْتَه نحْوَه وسُقْته إِليه وجَمَعْته عليه وفي حديث سَمُرة: فإِذا عنده وِلْدانٌ وهو يَحُوشُهم
(* قوله «وهو يحوشهم» في النهاية
فهو.) أَي يجمعهم. وفي حديث ابن عمر: أَنه دخل أَرضاً له فرأَى كلباً فقال: أَحِيشُوه عليّ. وفي حديث معاوية: قَلَّ انْحِياشُه أَي حركتُه وتصَرُّفُه في الأُمور. وحُشْتُ الإِبلَ: جَمعْتُها وسُقْتُها. الأَزهري: حَوّشَ إِذا جَمَّع، وشَوّحَ إِذا أَنْكَرَ، وحاشَ الذئبُ الغنم كذلك؛ قال: يَحُوشُها الأَعْرَجُ حَوْشَ الجِلَّةِ،
من كُلِّ حَمْراءَ كلَوْنِ الكِلّةِ
قال: الأَعرج ههنا ذئب معروفٌ. والتَحْوِيشُ: التَّحْوِيلُ. وتحوَّشَ القومُ عنِّي: تَنَحَّوْا. وانْحاشَ عنه أَي نَفَرَ. والحُواشةُ: ما يُسْتَحْيا منه. واحْتَوَشَ القومُ فلاناً وتَحاوَشُوه بينهم: جعلوه وسَطَهُم. واحْتَوَشَ القومُ على فلان: جعلوه وسطهم. وفي حديث علقمةَ: فَعَرَفْتُ فيه تَحَوُّشَ القومِ وهيئَتهم أَي تأَهُّبَهُم وتَشَجُّعَهم. ابن الأَعرابي: والحُواشةُ الاستحياءُ، والحُواسةُ، بالسين، الأَكل الشديد. ويقال: الحُواشةُ من الأَمر ما فيه فَظِيعةٌ؛ يقال: لا تَغْش الحُواشةَ؛ قال الشاعر:
غَشِيتَ حُواشةً وجَهِلْتَ حَقّاً،
وآثَرْتَ الغِوايةَ غيَرَ راضِ
قال أَبو عمرو في نوادره: التَحَوّشُ الاستحياءُ. والحَوْشُ: أَن تأْكل من جوانب الطّعام.
والحائشُ: جماعةُ النخلِ والطرْفاءِ، وهو في النخلِ أَشهرُ، لا واحد له من لفظه؛ قال الأَخطل:
وكأَنّ ظُعْنَ الحَيّ حائِشُ قَرْيةٍ،
داني الجَنَاةِ، وطَيِّبُ الأَثْمارِ
شمر: الحائشُ جماعةُ كل شجر من الطرفاء والنخلِ وغيرهما؛ وأَنشد: فوُجِدَ الحائِشُ فيما أَحْدَقا
قَفْراً من الرامِينَ، إِذْ تَوَدّقَا
قال: وقال بعضهم إِنما جُعل حائشاً لأَنه لا منفذ له. الجوهري: الحائشُ جماعة النخل لا واحد لها كما يقال لجماعةِ البقرِ رَبْرَبٌ، وأَصل الحائشِ المجتمع من الشجر، نخلاً كان أَو غيرَه. يقال: حائِشٌ للطرفاء. وفي الحديث: أَنه دخل حائِشَ نخلٍ فقضى فيه حاجَتَه؛ هو النخلُ الملتفُّ المجتمِعُ كأَنه لالْتِفافِه يَحُوش بعْضَه إِلى بعض، قال: وأَصله الواو، وذكره ابنُ الأَثير في حيش واعْتَذَر أَنه ذكره هناك لأَجل لفظِه؛ ومنه الحديث: أَنه كان أَحبَّ ما استتَر به إِليه حائِشُ نخلٍ أَو حائط. وقال ابن جني: الحائشُ اسم لا صفةٌ ولا هو جارٍ على فِعْلٍ فأَعَلّوا عينه، وهي في الأَصل واو من الحوش، قال: فإِن قلت فلعله جارٍ على حاش جريانَ قائمِ على قام، قيل: لم نَرَهم أَجْرَوْه صفةً ولا أَعْملُوه عمل الفِعْلِ، وإِنما الحائِشُ البستانُ بمنزلة الصَّوْرِ، وهي الجماعة من النخلِ، وبمنزلة الحديقة، فإِن قلت: فإِنّ فيه معنى الفعْلِ لأَنه يَحُوشُ ما فيه من النخلِ وغيرِه وهذا يؤكد كونه في الأَصل صفةً وإِن كان قد استعمل استعمال الأَسماء كصاحبٍ ووارِدِ، قيل: ما فيه من معنى الفِعْلِيَّةِ لا يوجب كونَه صفةً، أَلا ترى إِلى قولهم الكاهل والغارب وهما وإِن كان فيهما معنة الاكتهالِ والغروبِ فإِنهما اسمان؟ وكذلك الحائِشُ لا يُسْتَنْكَرُ أَن يجيء مهموزاً وإِن لم يكن اسمَ فاعلٍ لا لشَيْءٍ غير مجيئه على ما يَلزم إِعْلالُ عينِه نحو قائِمِ وبائعٍ وصائمٍ. والحائِشُ: شقٌّ عند مُنْقَطَعِ صدر القدم مما يَلي الأَخْمَصَ.
ولي في بني فلان حُواشة أَي مَنْ ينصرني من قَرابةٍ أَو ذِي مودَّة؛ عن ابن الأَعرابي.
وما يَنْحاشُ لشيء أَي ما يكترث له. وفلان ما يَنْحاشُ من فلان أَي ما يكترث له.
ويقال: حاشَ للَّه، تنزيهاً له، ولا يقال حاشَ لَكَ قياساً عليه، وإِنما يقال حاشاك وحاشَى لك. وفي الحديث: من خرج على أُمَّتي فقتل بَرّها (*
قوله «فقتل برها» في النهاية: يقتل، وقوله «ولا ينحاش» فيها: ولا يتحاشى.) وفاجِرَها ولا يَنْحاشُ لمؤمنهم أَي لايفزع لذلك ولا يكترث له ول ينْفِرُ. وفي حديث عمرو: وإِذا ببَياض يَنْحاشُ مني وأَنْحاشُ منه أَي يَنْفرُ مني وأَنفر منه، وهو مطاوع الشوْشِ النّفارِ؛ قال ابن الأَثير: وذكره الهروي في الياء وإِنما هو من الواو. وزَجَرَ الذئبَ وغيرَه فما انْحاشَ لزَجْرِه؛ قال ذو الرمة يصف بيضة نعامة:
وبَيْضاء لا تَنْحاشُ منّا وأُمُّها،
إِذا ما رَأَتْنا، زِيلَ منها زَوِيلُها
قال ابن سيده: وحكمنا على انْحاشَ أشنها من الواو لما علم من أَنَّ العين واواً أَكثرُ منها ياءً، وسواء في ذلك الاسم والفعل. الأَزهري في حشَا: قال الليث المَحَاشُ كأَنه مَفْعَلٌ من الحَوْشِ وهم قوم لَفِيفُ أُشَابَةٌ؛ وأَنشد بيت النابغة:
جَمِّعْ مَحَاشَكَ يا يزيدُ، فَإِنَّني
أَعْدَدْتُ يَرْبُوعاَ لَكُمْ وتَمِيما
قال أَبو منصور: غلط الليث في المَحاشِ من وجهين: أَحدهما فتحُه الميمَ وجَعْلُه إِيّاه مَفْعَلاً من الحَوْشِ، والوجه الثاني ما قال في تفسيره، والصواب المِحَاشُ، بكسر الميم. وقال أَبو عُبَيْدةً فيما روى عنه أَبو عبيد وابن الأَعرابي: إِنما هو جَمِّعْ مِحَاشَك، بكسر الميم، جعلوه من مَحَشته أَي أَحْرَقته لا من الحَوْشِ، وقد فسر في الثلاثي الصحيح أَنهم يتحالفون عند النار؛ وأَما المَحَاشُ، بفتح الميم، فهو أَثاث البيت، وأَصله من الحَوْشِ وهو جمع الشيء وضمه. قال: ولا يقال لِلَفِيفِ الناس مَحَاشٌ، واللَّه أَعلم.

### Türkçe

**الحُوشُ**: **رَمْلِ يَبْرين**’in ötesinde cinlerin ülkesi; insanların hiçbirinden hiç kimse oradan geçmez. Ve denildi: onlar cinlerden bir kabiledir; ve Rü’be’ye ait olarak inşad edildi:

Sana **الحُوش** ülkesinden yürüdü.

Ve **الحُوشُ** ve **الحُوشِيّةُ**: cinlerin develeri; ve denildi: o, vahşîleşmiş develerdir.

Ebû’l-Heysem: **الحُوشِيّةُ** develer, **الوَحْشِيّةُ**dir; ve denilir: onun erkeklerinden bir erkek, **مَهْرةَ بن حَيْدانَ**’ın develerine aştı da, o **الحُوشِيّةُ** erkeklerden **المَهْريَّةُ** seçkin develer doğurtuldu; artık onlar, yorgunluğun kendilerine yetişmesine neredeyse imkân vermezler. Dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî zikretti ki o, **مَهْرِيّةٍ**den dört ıssızlık (dört çöl parçası) bir tek kemik gördü; ve denildi: **إِبل حُوشِيّةٌ**; nefislerinin izzeti sebebiyle haram kılınmışlardır. Ve denilir: **الحُوشِيّةُ** develer **الحُوش**’a nispetlidir; ve onlar, Arapların, bazılarının davarına aştığını iddia ettikleri cin erkekleridir; böylece ona nispet edildiler.

Ve **حُوشِيٌّ** bir adam: insanlarla karışmaz ve onlara ünsiyet etmez; ve onda **حُوشِيّةٌ** vardır.

Ve **الحُوشِيُّ**: **الوَحْشِيُّ**dir. Ve **حُوشِيُّ الكلامِ**: onun **وَحْشِيُّ**si ve garibidir. Ve denilir: falan kimse **حُوشِيَّ الكلام**’ı ve **وحْشِيَّ الكلام**’ı ve **عُقْميَّ الكلام**’ı bir tek mânâ ile takip eder. Ve Amr’ın hadisinde: **حُوشيَّ الكلام**’ı takip etmedi; yani onun **وحْشِيَّه**’ini ve düğümlüsünü ve ondan garip, müşkil olanı. Ve **حُوشِيٌّ** bir gece: karanlık, dehşetli.

Ve **حُوشُ الفؤاد** bir adam: onun keskinidir; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:

Böylece onu **حُوشَ الفُؤَادِ** olarak, içten içe
Uykusuzluğu taşıyarak getirdi; **لَيْلُ الهَوْجَل** uyuduğu vakit.

Ve avı **حَوْشاً** ve **حِياشاً** **حُشْنا**; ve onu **أَحَشْناه** ve onu **أَحْوَشْناه**: onu çevresinden aldık ki onu tuzağa çevirelim; ve onu topladık. Ve avı ve kuşu onun üzerine **حَوْشاً** ve **حِياشاً** **حُشْتُ**; ve onu onun üzerine **أَحَشْتُه** ve onu onun üzerine **أَحْوَشْتُه** ve onu ona **أَحْوَشْتُه إِياه**; Sa‘leb’den: ikisini avlamada ona yardım ettim. Ve kavim avı **احْتَوَشَ** ettiğinde: bazısı onu bazısının üzerine ürküttüğünde; ve onda vav ancak **اجْتَورُوا**’da göründüğü gibi göründü. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: iki adam bir av vurdu; ikisinden biri onu öldürdü, diğeri onu onun üzerine **أَحاشَهُ** etti; yani ihramda. Denilir: avı onun üzerine **حُشْتُ** ve onu **أَحَشْتُهُ**: onu ona doğru ürküttüğüm, onu ona sürdüğüm ve onu onun üzerine topladığım zaman. Ve Semure hadîsinde: derken onun yanında çocuklar vardı ve o onları **يَحُوشُهم**
(* «وهو يحوشهم» sözü Nihâye’de: «فهو». )
yani onları topluyor. Ve İbn Ömer hadîsinde: ona ait bir araziye girdi de bir köpek gördü; dedi ki: **أَحِيشُوه** benim üzerime. Ve Muâviye hadîsinde: onun **انْحِياشُه** azaldı; yani işlerdeki hareketi ve tasarrufu. Ve develeri **حُشْتُ**: onları topladım ve sürdüm. Ezherî: **حَوّشَ**: topladığı zaman; ve **شَوّحَ**: inkâr ettiği zaman; ve kurt koyunu **حاشَ** etti, aynı şekilde; dedi:

Topal, onu **حَوْشَ الجِلَّةِ** gibi **يَحُوشُ** eder,
Her kızıldan, örtünün rengi gibi.

Dedi: buradaki **الأَعرج** bilinen bir kurttur. Ve **التَحْوِيشُ**: **التَّحْوِيلُ**dür. Ve kavim benden **تَحوَّشَ** etti: uzaklaştılar. Ve ondan **انْحاشَ** etti; yani ürktü. Ve **الحُواشةُ**: kendisinden utanılan şey. Ve kavim falanı **احْتَوَشَ** etti ve onu aralarında **تَحاوَشُوه**: onu aralarına orta yaptılar. Ve kavim falanın üzerine **احْتَوَشَ** etti: onu aralarına orta yaptılar. Ve Alkame hadîsinde: onda kavmin **تَحَوُّشَ**unu ve heyetlerini tanıdım; yani onların hazırlanışını ve cesaretlenişini. İbnü’l-A‘râbî: ve **الحُواشةُ** hayâdır; ve **الحُواسةُ**, sin ile, şiddetli yemektir. Ve denilir: **الحُواشةُ** işten, içinde dehşet olan şeydir; denilir: **الحُواشةَ**ya yaklaşma; şair dedi:

Bir **حُواشة**ya girdin ve bir hakkı bilmezlik ettin,
Ve razı olmaksızın sapkınlığı tercih ettin.

Ebû Amr, Nevâdir’inde dedi: **التَحَوّشُ** hayâdır. Ve **الحَوْشُ**: yemeğin kenarlarından yemen.

Ve **الحائشُ**: hurma ve ılgın topluluğu; hurmada daha meşhurdur; lafzından tekili yoktur; Ahtal dedi:

Sanki mahallenin göçleri, bir köyün **حائِشُ**udur,
Meyvesi yakın, ve meyveleri hoş.

Şemmer: **الحائشُ**, ılgın ve hurma ve başkası gibi her ağacın topluluğudur; ve inşad etti:

Böylece **الحائِشُ**, kuşattıkları şeyin içinde bulundu,
Atanların ıssızlığı; ikisi de yağmur döktüğü vakit.

Dedi: ve bazısı dedi ki: ancak ona **حائش** kılındı; çünkü onun çıkışı yoktur. Cevherî: **الحائشُ**, hurma topluluğudur; tekili yoktur; nitekim sığır topluluğuna **رَبْرَبٌ** denildiği gibi. Ve **الحائش**’in aslı, ağaçtan toplanmış olandır; hurma olsun yahut başkası. Denilir: ılgın için **حائِشٌ**. Ve hadiste: o, bir **حائِشَ نخلٍ**e girdi de orada ihtiyacını giderdi; o, birbirine dolanmış, toplanmış hurmadır; sanki dolanıklığı sebebiyle bazısı bazısına **يَحُوش** eder. Dedi: ve aslı vavdır; ve İbnü’l-Esîr onu **حيش**’te zikretti ve özür beyan etti ki onu orada lafzı sebebiyle zikretti; ve ondan hadîs: ona, örtündüğü şeylerin en sevimlisi **حائِشُ نخلٍ** yahut duvar idi. Ve İbn Cinnî dedi: **الحائشُ** bir isimdir, sıfat değildir; ve bir fiil üzerine de cereyan eden değildir; böylece onun aynını i‘lâl ettiler; ve o aslında **الحوش**’tan bir vavdır. Dedi: eğer dersen: belki o, **حاش** üzerine, **قام** üzerine **قائم**’in cereyanı gibi cereyan ediyordur; denildi: biz onları onu sıfat olarak yürütürken görmedik ve onu fiilin ameliyle amel ettirmedik; ancak **الحائِشُ** bostandır; **الصَّوْرِ** menzilesinde; ve o, hurma topluluğudur; ve bahçe menzilesindedir. Eğer dersen: onda fiil mânâsı vardır; çünkü o, içindeki hurmayı ve başkasını **يَحُوشُ** eder; bu, onun aslında sıfat oluşunu teyit eder; her ne kadar **صاحبٍ** ve **وارِدِ** gibi isimlerin kullanımıyla kullanılmış olsa da; denildi: onda fiillik mânâsı bulunması, onun sıfat olmasını gerektirmez; görmez misin ki **الكاهل** ve **الغارب** hakkında; her ne kadar ikisinde **الاكتهالِ** ve **الغروبِ** mânâsı bulunsa da, ikisi isimdir? İşte böylece **الحائِشُ** de, hemzeli gelmesi yadırganmaz; her ne kadar ism-i fâil olmasa da; onun hemzeli gelişi dışında bir şey için değil; aynının i‘lâlini gerektiren şeye gelişinden dolayı; **قائِمِ** ve **بائعٍ** ve **صائمٍ** gibi. Ve **الحائِشُ**: ayağın göğsünün kesildiği yerde, **الأَخْمَصَ**a bitişik olan tarafta bir yarık.

Ve falan oğullarında benim için **حُواشة** vardır; yani akrabalıktan yahut sevgi sahibinden bana yardım edecek kimse; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve o, bir şey için **يَنْحاشُ** etmez; yani ona aldırış etmez. Ve falan, falandan **يَنْحاشُ** etmez; yani ona aldırış etmez.

Ve denilir: **حاشَ للَّه**; O’nu tenzih için; ve buna kıyasla **حاشَ لَكَ** denilmez; ancak **حاشاك** ve **حاشَى لك** denilir. Ve hadiste: kim ümmetimin üzerine çıkar da onun iyisini öldürür
(* «فقتل برها» sözü Nihâye’de: «يقتل»، ve «ولا ينحاش» sözü onda: «ولا يتحاشى». )
ve kötüsünü; ve onların mü’minine **يَنْحاشُ** etmez; yani bundan ürkmez ve ona aldırış etmez ve kaçınmaz. Ve Amr hadîsinde: derken bir beyazlık benden **يَنْحاشُ** ediyor ve ben ondan **أَنْحاشُ** ediyorum; yani benden ürküyor ve ben ondan ürküyorum; ve o, **الشوْشِ** olan ürküşün mutâviidir. İbnü’l-Esîr dedi: Herevî onu yâ’da zikretti; hâlbuki o vavdandır. Ve kurdu ve başkasını azarladı da, onun azarlamasına **انْحاشَ** etmedi; Zü’r-Rumme, devekuşu yumurtasını vasfederek dedi:

Bembeyazdır; bizden **تَنْحاشُ** etmez; ve anası,
Bizi gördüğü vakit, ondan onun ürküşü giderilir.

İbn Sîde dedi: **انْحاشَ**’ın vavdan olduğuna hükmettik; çünkü bilindi ki aynın vav olması, yâ’dan daha çoktur; isimde ve fiilde bu hususta eşittir. Ezherî, **حشَا** maddesinde: Leys dedi: **المَحَاشُ** sanki **الحَوْشِ**’tan bir **مَفْعَلٌ**dir; ve onlar, karışık, karmakarışık bir topluluktur; ve Nâbiga’nın beytini inşad etti:

Ey Yezîd, **مَحَاشَكَ**’ı topla; çünkü ben
Size Yerbû‘u ve Temîm’i hazırladım.

Ebû Mansûr dedi: Leys, **المَحاشِ** hakkında iki yönden hata etti: birincisi, mîm’i fetha etmesi ve onu **الحَوْشِ**’tan bir **مَفْعَلٌ** kılması; ikinci yön, onun tefsirinde söylediğidir. Ve doğru olan **المِحَاشُ**tur; mîm’in kesriyle. Ve Ebû Ubeyde, kendisinden Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği şeyde dedi: ancak o, mîm’in kesriyle **جَمِّعْ مِحَاشَك**tır; onu **مَحَشته**’dan kıldılar; yani onu yaktım; **الحَوْشِ**’tan değil. Ve üçlü sahihte tefsir edilmiştir ki onlar ateş yanında yeminleşirler. Ama mîm’in fethasıyla **المَحَاشُ**, ev eşyasıdır; ve aslı **الحَوْشِ**’tandır; o da şeyi toplamak ve onu bir araya katmaktır. Dedi: insan kalabalığına **مَحَاشٌ** denilmez; Allah daha iyi bilir.
