# حوص (ح-و-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - و - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد و واي معهما

ح ص ى، ص ح و، ح و ص، ح ي ص، ص و ح، ص ي ح مستعملات
حصى:
الحَصَى: صغارُ الحجارة، وثلاث حَصَياتٍ، والواحدة: حَصاةٌ.
والحَصَى: العددُ الكثير شُبِه بحَصَى الحَجارة لِكَثْرتها. قال الأعشى:
فلَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصًى		وإنِّا العِزّةُ لـلـكـاثِـرِ
وحصاة الرّجلِ: رزانُته، وحصاةُ اللسان: ذرابته. قال:
وإنّ لسانَ المرءِ ما لم يكنْ له		حصاةٌ، على عَوْراتِه لَدلـيلُ
ويقال: حصاةُ العقلِ، لأن المرء يُحصي بها على نفسه، فيعلم ما يأتي وما يَذَر، وناسٌ يقولون: أصاة. وفي الحديث: وهل يُكَبُّ الناس على مناخرهم في جهنَّمَ إلاّ حصا ألسنتهم ويقال: حصائد. ويقال لكلّ قطعة من المسك: حصاة.
والحَصاةُ: داءٌ يقعُ في المثانة، يَخْثُرُ البَوْل فيشتَدُّ حتّى يصيرَ كالحصاة. حُصِيَ الرّجلُ فهو مَحْصِيٌّ.
والإِحصاء: إحاطة العلم باستقصاء العدد.
صحو:
الصَّحْوُ: ذَهاب الغَيْم، تقول: السّماء صحوٌ، واليوم يومٌ صحوٌ، وأَصْحَتِ السّماء فهي مُصْحيةٌ ويومٌ مُصْحٍ.
والصْحوُ: ذَهابُ السُّكْر وترك الصِبّاَ والباطل، صحا الرَّجُلُ، وصحا قلبُهُ يَصْحُو. قال:
صحا القلبُ عن سَلْمَى وأقصر باطله		وعُرِيَ أفراس الصّبا ورواحـلـه
والمِصْحاةُ: جامٌ يُشْرَب فيه بوزن مِفْعَلة. قال:
إذا صُبّ في المِصحاة خالط بقّما
حوص:
الحَوَص: ضيِقٌ في إحدى العينين دون الأخرى. ورجلٌ أحوصُ، وامرأة حَوْصاءُ.
حيص:
الحَيْصُ: الحَيْدُ عن الشّيء، والمَحِيص: المَحيِد. يقال: هو يَحيص عنّي، أي: يحيد وهو يُحايصني، ومالك من هذا الأمر مَحِيص، أي: مَحِيد. قال:
حاصوا بها عن قصدهم مَحاصا
أي: مَحادا.
وحَيْصَ بَيْصَ: يُنصبان، يُتكلَّم به عند اختلاط الأمر تقول: لا تزال تأتينا بَحْيصَ بَيْصَ.
قال الشاعر:
قد كنتُ قـبـلَ الـيومِ فـي راحةٍ		واليوم قد أصبحت في حَيْصَ بَيْصْ
أي: فيما لا أقدر على الخروج منه، أي: في ضيق، وأصل الحيص: الضيّق.
صوح:
التصوُّح: تَشَقُّقُ الشَّعر وتناثره، وربّما صَوَّحَهُ الجُفوف.
وصَوَّحتِ الرّيحُ البَقْل فتصوّح إذا أصابته عاهة فَيَبِس.
والصُّوّاحَة، على فُعّالة من تشقّق الصوف إذا تَصَوّح. وانصاح الثّوب: تَشَقَّق من قِبَلِ نَفْسِه.
صيح:
تَصَيَّح الخشب ونحوه إذا تصدّع، قال:
ويومٍ من الجَوْزاء مُوتَقِد الحَصَى		تكادُ صيَاصِي العِينِ منه تَصَيَّحُ
أي: تَشَقَّقُ.. والصيَّحْة: العذاب. وصَيْحةُ الغارة، صيحة الحيّ إذا فوجئوا بها.
والصائحة: صيحةُ المَناحَةِ، ويقال: ما ينتظرون إلاّ مثل صَيْحَةِ الحُبْلَى، أي: سُوءاً يعاجلهم. والصّياح، الصّوتُ الشّديد. صاح صَيْحةً وصياحاً.
والصَّيْحانيُّ: ضَرْبٌ من التَّمْرِ أَسْودُ، صُلْبُ المَمْضَغَة، شديدُ الحَلاوة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **واي** onlarla beraber

**ح ص ى**، **ص ح و**، **ح و ص**، **ح ي ص**، **ص و ح**، **ص ي ح** kullanımdadırlar.
**حصى**:
**الحَصَى**: küçük taşlar; ve üç **حَصَياتٍ**; ve bir tanesi: **حَصاةٌ**.
Ve **الحَصَى**: çok sayı; çokluğundan dolayı taşların **حَصَى**’sına benzetilmiştir. **الأعشى** dedi:
فلَسْتَ بالأكْثَرِ منهم حَصًى		وإنِّا العِزّةُ لـلـكـاثِـرِ
Ve erkeğin **حصاة**’si: onun ağırbaşlılığı; ve dilin **حصاة**’si: onun keskinliği. Dedi:
وإنّ لسانَ المرءِ ما لم يكنْ له		حصاةٌ، على عَوْراتِه لَدلـيلُ
Ve denilir: **حصاةُ العقلِ**; çünkü kişi onunla kendisi üzerine sayıp döker; böylece neyi yapacağını ve neyi bırakacağını bilir. Ve bir topluluk der ki: **أصاة**. Ve hadiste: “İnsanları cehennemde burunları üzerine yüzüstü düşüren, ancak dillerinin **حصا**’sı değil midir?” denilir; **حصائد** denilir. Ve miskten her bir parçaya denilir: **حصاة**.
Ve **الحَصاةُ**: mesanede vuku bulan bir hastalık; idrar pıhtılaşır da şiddetlenir, nihayet **الحصاة** gibi olur. **حُصِيَ** adam; o hâlde o **مَحْصِيٌّ**’dir.
Ve **الإِحصاء**: sayıyı sonuna kadar araştırmakla ilmin kuşatmasıdır.

**صحو**:
**الصَّحْوُ**: bulutun gitmesi; dersin ki: gök **صحوٌ**’dur; ve gün, **صحوٌ** bir gündür. Ve gök **أَصْحَتِ**; o hâlde o **مُصْحيةٌ**’dir; ve **مُصْحٍ** bir gün.
Ve **الصْحوُ**: sarhoşluğun gitmesi ve çocukluğu ve bâtılı terk etmek; adam **صحا**; ve kalbi **صحا**; **يَصْحُو**. Dedi:
صحا القلبُ عن سَلْمَى وأقصر باطله		وعُرِيَ أفراس الصّبا ورواحـلـه
Ve **المِصْحاةُ**: içinde içilen bir kâse; **مِفْعَلة** vezninde. Dedi:
إذا صُبّ في المِصحاة خالط بقّما

**حوص**:
**الحَوَص**: iki gözden birinde diğerine nispetle darlıktır. Ve **أحوصُ** bir adam; ve **حَوْصاءُ** bir kadın.

**حيص**:
**الحَيْصُ**: şeyden sapmadır; ve **المَحِيص**: sapan. Denilir: o benden **يَحيص**; yani sapar; ve o bana **يُحايصني**. Ve bu işten senin için **مَحِيص** yoktur; yani sapacak yer yoktur. Dedi:
حاصوا بها عن قصدهم مَحاصا
yani: **مَحادا**.
Ve **حَيْصَ بَيْصَ**: ikisi nasb edilir; işin karışması sırasında onunla konuşulur; dersin ki: bize **بَحْيصَ بَيْصَ** getirmeyi sürdürüyorsun.
Şair dedi:
قد كنتُ قـبـلَ الـيومِ فـي راحةٍ		واليوم قد أصبحت في حَيْصَ بَيْصْ
yani: ondan çıkmaya güç yetiremediğim şeyin içinde; yani: darlık içinde. Ve **الحيص**’in aslı: darlıktır.

**صوح**:
**التصوُّح**: saçın çatlaması ve dökülmesi; ve bazen kuruluk onu **صَوَّحَهُ**.
Ve rüzgâr yeşilliği **صَوَّحتِ**; böylece ona bir âfet isabet ettiğinde kurur da **فتصوّح**.
Ve **الصُّوّاحَة**: **فُعّالة** üzere; yünün çatlamasındandır, **تَصَوّح** ettiğinde. Ve elbise **انصاح** etti: kendi tarafından çatladı.

**صيح**:
**تَصَيَّح** odun ve benzeri, yarıldığında. Dedi:
ويومٍ من الجَوْزاء مُوتَقِد الحَصَى		تكادُ صيَاصِي العِينِ منه تَصَيَّحُ
yani: çatlar.. Ve **الصيَّحْة**: azaptır. Ve **صَيْحةُ الغارة**: baskının çığlığı; ve **صيحة الحيّ**: onunla ansızın karşılaştıklarında.
Ve **الصائحة**: ağıt çığlığıdır. Ve denilir: onlar ancak **صَيْحَةِ الحُبْلَى** gibisini bekliyorlar; yani: kendilerine aceleyle gelecek bir kötülüğü. Ve **الصّياح**: şiddetli sestir. **صاح** bir **صَيْحةً** ve **صياحاً**.
Ve **الصَّيْحانيُّ**: hurmadan bir türdür; siyah, çiğnemesi sert, tatlılığı şiddetli.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَوْصُ: الخياطةُ والتضييقُ بين الشيئين. وقد حُصْتُ عينَ البازي أَحوصُها حَوْصاً وحِياصَةً. وقولهم: لأَطْعَنَنَّ في حَوْصِهِمْ، لأخرقنّ ما خاطوا وأُفسِدَنَّ ما أصلحوا. والحائِصُ: الناقةُ التي لا يجوز فيها قضيبُ الفحل. قال الفراء: الحائِصُ مثل الرَتْقاء في النساء. والحَوَصُ بالتحريك: ضيقٌ في مُؤْخِر العين. والرجلُ أَحْوَصُ، وقد حَوِصَ. ويقال بل هو الضيف في إحدى العينَين. والمرأة حَوْصاءُ. ويقال: هو يثحاوِصُ فلاناً، أي ينظُر غليه بمُؤْخَرِ عينه ويُخفي ذلك.

##### Türkçe

**الحَوْصُ**: iki şey arasındaki dikme ve daraltmadır. Ve gerçekten ben doğanın gözünü **حُصْتُ**; onu **أَحوصُها** **حَوْصاً** ve **حِياصَةً** (ile). Ve onların sözü: “Mutlaka onların **حَوْصِهِمْ**’ine mızraklayacağım”; (yani) diktiklerini mutlaka deleceğim ve ıslah ettiklerini mutlaka bozacağım. Ve **الحائِصُ**: erkeğin kamışı kendisinde geçerli olmayan dişi devedir. el-Ferrâ dedi: **الحائِصُ**, kadınlarda **الرَتْقاء** gibidir. Ve harekeli olarak **الحَوَصُ**: gözün arkasında bir darlıktır. Ve adam **أَحْوَصُ**tur; ve gerçekten **حَوِصَ**. Ve denilir ki: bilakis o, iki gözden birinde şaşılıktır. Ve kadın **حَوْصاءُ**dur. Ve denilir: o, falancaya **يثحاوِصُ**; yani gözünün arkas(ın)dan ona bakar ve bunu gizler.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والواو وما معهما من الحروف في الثلاثي)
  (حوي) الحاء والواو وما بعده معتلٌّ أصل واحد، وهو الجمع يقال حوَيْتُ الشيءَ أحويه حَيَّاً([1])، إذا جمعتَه. والحَوِيَّة: الواحدةُ من الحوايا، وهي الأمعاء، وهي من الجمع. ويقولون للواحدة حاوياء. قال:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])  والحَوِيَّةُ: كساءٌ يحوَّى حولَ سَنام البعير ثم يُركَب. والحيُّ من أحياء العرب. والحِواء: البيت الواحد، وكلُّه من قياس الباب.
  (حوب) الحاء والواو والباء أصلٌ واحد يتشعّب إلى إثم، أو حاجة أو مَسكَنة، وكلها متقاربة. فالحُوبُ والحَوْب: الإثم. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2]، و﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. والحَوْبة: ما يَأثم الإنسانُ في عقوقه، كالأمِّ ونحوها. وفلان يتحوّب من كذا، أي يتأثم. وفي الحديث: "ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي". ويقال التحوُّب التَّوجُّع. قال طُفيل:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])  ويقال: أَلْحَقَ [الله([5])] به الحَوْبة، وهي الحاجةُ والمَسْكنة.
  فإنْ قيل: فما قياس الحَوْباء، وهي النَّفس؟ قيل لـه: هي الأصلُ بعينه؛ لأنّ إشْفَاق([6]) الإنسان على نفسه أغلبُ وأكثر.
  فأما قولهم في زجر الإبل. حُوْبُِ، فقد قُلْنا إنّ هذه الأصوات والحكاياتِ ليست مأخوذةً من أصلٍ. وكلُّ ذي لسانٍ عربيٍّ فقد يمكنه اختراعُ مثل ذلك، ثم يكثُرُ على ألسنة الناس.
  فأمّا الحَوأب فهو مذكور في بابه([7]).
  (حوت) الحاء والواو والتاء أصلٌ صحيح منقاس، وهو من الاضطراب والرَّوَغان، فالحُوت العظيم من السّمَك، وهو مضطربٌ أبداً غير مستقرّ. والعرب تقول: حاوَتَنِي فلانٌ، إذا راوغَني. ويُنشَد هذا البيت:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])  (حوث) الحاء والواو والثاء قِيلٌ غيرُ مطَّردٍ ولا متفرّع. يقولون: إنّ الحَوْثَاءَ الكبدُ وما يليها. وينشدون:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  وجاريةٌ حَوْثاء: سمينة. قال:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  وتركهم حَوْثاً بَوْثاً. إذا فرَّقَهم. وكل هذا متقاربٌ في الضّعف والقِلّة، ويقولون اسْتَبَثْتُ الشيءَ واستَحثْتُه، إذا ضاع في ترابٍ فطلبتَه.
  (حوج) الحاء والواو والجيم أصلٌ واحد، وهو الاضطرار إلى الشيء، فالحاجة واحدة الحاجات. والحَوْجاء: الحاجة. ويقال أحْوَجَ الرّجُلُ: احتاجَ. ويقال أيضاً: حاجَ يَحُوج([10])، بمعنى احتاجَ. قال:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])  فأمَا الحاجُ فضربٌ من الشَّوك، وهو شاذٌّ عن الأصل.
   (حوذ) الحاء والواو والذال أصلٌ واحد، وهو من الخفّة والسُّرعة وانكماشٍ([12]) في الأمر. فالإحْواذ السَّير السريع. ويقال حاذَ الحمارُ أُتُنَه يحُوذها، إذا ساقَها بعُنْف. قال العجاج:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  والأحوذيُّ: الخفيف في الأمور، الذي حَذِقَ الأشياءَ وأتْقَنَها. وقالت عائشة في عمر: "كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه". والأحوذِيّان: جناحا القطاة. قال:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  ومن الباب استحوَذَ عليه الشيطان، وذلك إذا غَلَبَه وساقَه إلى ما يريد من غَيِّه.
      ومن الشاذّ عن الباب أيضاً أنهم يقولون: هو خفيفُ الحاذِ. ويُنشِدون:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])  ومن الشاذّ عن الباب: الحاذُ، وهو شجرٌ.
  (حور) الحاء والواو والراء ثلاثة أصول: أحدها لون، والآخَر الرُّجوع، والثالث أن يدور الشيء دَوْراً.
  فأما الأول فالحَوَر: شدّةُ بياض العينِ في شدّةِ سوادِها. قال أبو عمرو: الحَوَر أن تسودَّ العين كُلُّها مثلََُ الظباء والبقر. وليس في بني آدمَ حَوَرٌ. قال وإنما قيل للنساء حُورُ العُيون، لأنهن شُبِّهن بالظِّباء والبقر قال الأصمعيّ: ما أدري ما الحَوَر في العين. ويقال حوّرت الثيابَ، أي بيّضْتُها، ويقال لأصحاب عيسى عليه السلامُ الحواريُّون؛ لأنهم كانوا يحوِّرون الثِّياب، أي يبيّضونها. هذا هو الأصل، ثم قيل لكلِّ ناصر حَوَاريٌّ. قال رسول الله صلى الله عليه وآله: "الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي". والحَوَاريّات: النِّساء البيض. قال:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])  والحُوَّارَى من الطَّعام: ما حُوِّر، أي بُيِّض. واحورَّ الشيءُ: ابيضّ، احوراراً. قال:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])  أي المبيَّضَة بالسَّنَام. وبعضُ العرب يسمِّي النَّجم الذي يقال لـه المشترِي "الأحورَ".
  ويمكن أن يحمل على هذا الأصل الحَوَرُ، وهو ما دُبِغ من الجلود بغير القَرَظ ويكون ليِّنا، ولعل ثَمَّ أيضاً لوناً. قال العجّاج:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])  يقول: هذا البازي يمزّق أوساطَ الطير، كأنه يَمْزِق بها حَوَراً، أي يُسرع في تمزيقها.
  وأمّا الرجوع، فيقال حارَ، إذا رجَع. قال الله تعالى: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. والعرب تقول: "الباطلُ في حُورٍ" أيْ رَجْعٍ ونَقْصٍ، وكلُّ نقص ورجوع حُورٌ. قال:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  والحَوْر: مصدر حار حَوْراً رَجَع. ويقال: " [نعوذ بالله([20])] من الحَوْر بعد الكَوْر". وهو النُّقصان بعد الزيادة.
  ويقال: "حارَ بعد ما كارَ([21])". وتقول: كلَّمتُه فما رجَعَ إليّ حَوَاراً وحِوَاراً ومَحُورَةً وحَوِيراً.
  والأصل الثالث المِحْور: الخشبةُ التي تدور فيها المَحَالة. ويقال حَوّرْتُ الخُبْزَةَ تحويراً، إذا هيّأتها وأدَرْتَها لتضعَها في المَلَّة.
  ومما شذَّ عن الباب حُِوار الناقة، وهو ولدُها.
  (حوز) الحاء والواو والزاء أصلٌ واحد، وهو الجمع والتجمّع، يقال لكلِّ مَجْمَعٍ وناحيةٍ حَوْزٌ وحَوْزَة. وحَمَى فلانٌ الحَوْزَة، أي المَجْمع والناحية. وجعلته للمرأةُ مثلاً لما ينبغي أن تحمِيَه وتمنعَه، فقالت:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])  ويقال تَحوّزَت الحيةُ، إذا تلوّتْ. قال القُطامي:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])  وكلُّ مَن ضمَّ شيئاً إلى نفسه فقد حازَهُ حَوْزاً. ويقال لطبيعة الرجُل حَوْزٌ. والحُوزِيُّ من الناس: الذي يَنْحازُ عنهم ويعتزلهم. ويروى بيت العجّاج:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  وهو الحِمار يجمع أتُنَهُ ويسوقُها. والأحْوَزِيُّ من الرجال مثل الأحوذيّ والقياس واحد.
  (حوس) الحاء والواو والسين أصلٌ واحد: مخالطة الشيء ووطؤُه. يقال حُسْتُ الشيءَ حَوْساً. والتحوُّس، كالتردّد في الشيء، وهو أنْ يُقِيم مع إرادة السفَر، وذلك إذا عارضَه ما يشغلُه. قال:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  ويقال الأحْوسُ الدائم الركْض([26])، والجريءُ الذي* لا يهوله شيء. قال:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  وهو حوّاس بالليل.
  (حوش) الحاء والواو والشين كلمة واحدةٌ. الحُوش الوَحْش. يقال للوحشيِّ حُوشِيٌّ. وقال عمرُ في زهيرٍ: "كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه". قال القتبيّ: الإبل الحُوشيّة منسوبةٌ إلى الحُوش، وإنها فُحولُ نَعَم الجِنِّ، ضَرَبتْ في بعض الإبل فنُسِبتْ إليها. قال رؤبة:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  وأظنُّ أنَّ هذا من المقلوب، مثل جَذَبَ وجَبَذَ. وأصل الكلمة إن صَحّت فمن التجمُّع والجَمْع، يقال حُشْتُ الصّيدَ وأَحَشْتُه، إذا أخذْتَه من حَوَالِه([29]) وجمعتَه لتَصْرفه إلى الحِبالة. واحتَوَشَ القومُ فلاناً: جعَلُوه وَسْطهم. ويقال تَحَوَّشَ عنِّي القوم: تنحَّوا. وما ينحاش فلانٌ مِن شيءٍ، إذا لم يتجمَّعْ له؛ لقلّة اكتراثِه به. قال:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])  ويقال إنّ الحُوَاشَةَ الأمْرُ يكون فيه الإثمُ؛ وهو من الباب، لأن الإنسان يتجمَّع منه ويَنْحاش. وأنشد:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])  ويقال الحُواشَة الاستحياء؛ وهو من الأصل، لأن المستحيي يتجمَّع من الشيء. والحَوْشُ: أن يأكل الإنسانُ من جوانب الطعام حتى يَنْهَكه([32]). والحائِش: جماعة النَّخْل، ولا واحدَ له.
  (حوص) الحاء والواو والصاد كلمة واحدةٌ تدلُّ على ضِيق الشيء. فالحَوْص الخِياطة؛ حُصْت الثّوبَ حَوْصاً، وذَلك أن يُجمَع بين طرَفَيْ ما يُخاط. والحَوَصُ: ضِيقُ مُؤْخِر العينين في غَوْرها. ورجلٌ أحوص. ويقال بل الأحوص الضيِّق إحدى العَينَيْن.
  (حوض) الحاء والواو والضاد كلمةٌ واحدةٌ، وهو الهَزْم في الأرض. فالحَوْض حَوْض الماء. واستَحْوَضَ الماءَ: اتَّخَذ لنفسه حَوْضاً. والمُحَوَّض، كالحوض يُجعل للنخلة تشربُ منه. ويقال فلانٌ يُحوِّض حَوَاليْ فُلانة، إذا كان يهواها. ويقال للرّجل المهزوم الصَّدْرِ: حوض الحِمار؛ وهو سَبٌّ.
  (حوط) الحاء والواو والطاء كلمةٌ واحدة، وهو الشيء يُطِيفُ بالشيء. فالحَوْط مِن حاطَه حَوْطاً. والحِمار يَحُوط عانَتَه: يجمعُها. وحَوَّطت حائطاً. ويقال إنَّ الحُوَاطَةَ([33]) حَظِيرةٌ تتَّخذ للطعام. والحَوْطُ: شيءٌ مستدير تعلقهُ([34]) المرأةُ على جَبِينها، مِن فِضَّة.
   (حوق) الحاء والواو والقاف أصلٌ واحد يقْرُب من الذي قبلَه. فالحََُوق: ما استدارَ بالكَمَرة. والحَوْق: كَنْس البَيت. والمِحْوَقة: المِكْنَسة. والحُواقَة: الكُنَاسَة.
  (حوك) الحاء والواو والكاف، ضمُّ الشيء إلى الشيء. ومن ذلك حَوْك الثَّوْبِ والشّعر.
  (حول) الحاء والواو واللام أصلٌ واحد، وهو تحرُّكٌ في دَوْرٍ. فالحَوْل العام، وذلك أنه يَحُول، أي يدور. ويقال حالتِ الدّارُ وأحالَتْ وأحْوَلتْ: أتى عليها الحول. وأحْوَلْتُ أنا بالمكان وأحَلْتُ، أي أقمتُ به حَوْلاً. يقال حال الرجل في متنِ فرسه يَحُول حَوْلاً وحُؤُولاً، إذا وثَبَ عليه، وأحال أيضاً. وحال الشخصُ يَحُول، إذا تحرَّك، وكذلك كلُّ متحوِّلٍ عن حالة. ومنه قولهم استَحَلْتُ الشخصَ، أي نظرتُ هَلْ يتحرَّك. والحِيلَة والحَويلُ والمُحاوَلَة مِنْ طَريقٍ واحد، وهو القياسُ الذي ذكرناه؛ لأنه يدور حوالَيِ الشيء ليُدْرِكَه. قال الكميت:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])  ذات اسمَين: رَخمة؛ لأنها رخَمَةٌ وأَنُوق. تحمَّق وهي ذاتُ حِيلةٍ؛ لأنها تكون بأعالي الجبال، وتَقْطَع في أول القواطِع وترجعُ في أوَّلِ الرَّواجع وتحبُّ ولدها وتَحضُن بيضَها، ولا تمكِّن إلا زوجَها([36]). والحُوَلاء: ما يخرج من الولد؛ وهو مُطيفٌ.
  (حوم) الحاء والواو والميم* كلمةٌ واحدة تقرُب من الذي قبلها، وهو الدَّوْر بالشيء يقال حام الطائرُ حَوْلَ الشيءِ يحوم. والحَوْمَةُ: مُعظَم القتال، وذلك أنهم يُطِيف بَعضُهم بِبَعض. والحَوْم: القطيع الضَّخم من الإبل. والحَوْمانة: الأرض المستديرة، ويقال يُطيفُ بها رمل.
-------------------------------------------------ـ
([1]) يقال حواه حيا، وحواية كسحابة.
([2]) لجرير في ديوانه 83 واللسان (حوى). وانظر ما سيأتي في (فح).
([3]) قرأ الجمهور بضم الحاء، والحسن بفتحها.
([4]) ديوان طفيل 14 والمجمل واللسان (حوب).
([5]) التكملة من المجمل واللسان.
([6]) في الأصل: "اشتقاق" تحريف.
([7]) سيذكره في باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف.
([8]) أنشده في المجمل واللسان (حوت). والثوية، بفتح فكسر، ويقال أيضاً بالتصغير: موضع قريب من الكوفة.
([9]) قبله كما في اللسان (حوث): * إنا وجدنا لحمها طريا *
([10]) يقال حاج يحوج ويحيج.
([11]) للكميت بن معروف الأسدي، كما في اللسان. ويروى: "وحجت" بالكسر.
([12]) في الأصل: "والكماش".
([13]) ديوان العجاج 71. وأنشده في اللسان (حوذ) بدون نسبة.
([14]) البيت بتمامه كما في اللسان:
على أحوذيين استقلت عليهما *** فما هي إلا لمحة فتغيب([15]) هو كما قيل: "سيد القوم خادمهم". والبيت في اللسان (حوذ).
([16]) لأبي جلدة اليشكري، كما في اللسان والمؤتلف والمختلف للآمدي 79. وهو في الأخير برواية: "فقل لنساء المصر".
([17]) الرجز لأبي مهوش الأسدي، كما في اللسان. وترجمة أبي المهوش في الخزانة (3: 86). وورد: ترخيم وردة، وهي امرأته.
([18]) ديوان العجاج 17 واللسان (مزق، حور).
([19]) لسبيع بن الخطيم. وصدره كما في اللسان:
* واستعجلوا عن خفيف المضغ فازدردوا *
([20]) التكملة من المجمل واللسان.
([21]) في الأصل: "كان" تحريف، وإنما هي كار، بمعنى زاد.
([22]) البيت في اللسان (حوز، أيا).
([23]) يصف عجوزاً استضافها فجعلت تروغ عنه. ضفت الرجل: نزلت به ضيفا. والبيت في الديوان 52 واللسان (حوز، ضيف). ورواية الديوان:
فردت سلاماً كارها ثم أعرضت *** كما انحاشت الأفعى مخافة ضارب([24]) ديوان العجاج 71 واللسان (حوز). وقد سبق في مادة (حوذ).
([25]) صدر بيت للمتلمس (حوس). وعجزه: * فالدار قد كادت لعهدك تدرس *
([26]) في الأصل: "الدائم الركض والجري الركض". والكلمتان الأخيرتان مقحمتان.
([27]) البيت في المجمل واللسان (حوس).
([28]) ديوان رؤبة 78 والحيوان (1: 155/ 6: 218) واللسان (حوش).
([29]) يقال من حواله وحواليه، وحوله وحوليه.
([30]) لذي الرمة في ديوانه 454 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574).
([31]) روايته في اللسان (حوش):
غشيت حواشة وجهلت حقاً *** وآثرت الغواية غير راض([32]) في الأصل: "حتى ينكهه"، صوابه من المجمل.
([33]) في الأصل: "الحوصة"، صوابه من المجمل واللسان.
([34]) في الأصل: "تعلقها".
([35]) في الحيوان (7: 18) واللسان (حول): "كيسة الحويل".
([36]) انظر الحيوان (7: 19).
ـ

##### Türkçe

(حarf **الحاء** ve **الواو** ve onlarla birlikte olan harfler babı, üçlüde)

  (**حوي**) **الحاء** ve **الواو** ve ondan sonrası illetli; tek bir asıl: o da toplama. Denir: **حوَيْتُ** şeyi **أحويه** **حَيَّاً**([1]), onu topladığın zaman. Ve **الحَوِيَّة**: **الحوايا**’dan bir tek; o da bağırsaklardır; ve o, toplamadandır. Ve bir tekine **حاوياء** derler. Dedi:
كأنّ نقيضَ الحَبِّ في حاويائِه *** فحيحُ الأفاعي أو نقيضُ العقارِبِ([2])
Ve **الحَوِيَّةُ**: bir örtüdür; devenin hörgücünün etrafına sarılır, sonra binilir. Ve **الحيُّ**: Arapların kabilelerinden bir kabile. Ve **الحِواء**: tek ev; hepsi de babın kıyasındandır.

  (**حوب**) **الحاء** ve **الواو** ve **الباء** tek bir asıldır; günaha, yahut ihtiyaca, yahut yoksulluğa dallanır; hepsi de birbirine yakındır. İşte **الحُوبُ** ve **الحَوْب**: günah. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً﴾ [النساء 2] ve ﴿حَوْباً كَبيراً([3])﴾. Ve **الحَوْبة**: insanın ona karşı gelmesinde günaha girdiği şeydir; anne gibi ve benzeri. Ve falan kimse şundan **يتحوّب**; yani günaha girer. Ve hadiste: “ربِّ تقبّلْ توبَتي، واغفِرْ حَوبتي”. Ve denir: **التحوُّب** sızlanmadır. **طُفيل** dedi:
فذُوقُوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجَّرٍ *** من الغيظ في أكبادنا والتحوُّبِ([4])
Ve denir: **أَلْحَقَ** [**الله**([5])] ona **الحَوْبة**’yi; o da ihtiyaç ve yoksulluktur.

  Şayet denilirse: Peki **الحَوْباء**’nın kıyası nedir; o da nefistir? Ona denir: O, aynısıyla asıldır; çünkü insanın kendi nefsi üzerine **إشْفَاق**([6])’ı daha baskın ve daha çoktur.

  Develeri sürmede söyledikleri **حُوْبُِ** sözüne gelince: Biz demiştik ki bu sesler ve taklitler bir asıldan alınmış değildir. Ve Arap dili olan her bir kimseye bunun benzerini icat etmek mümkün olur; sonra insanların dillerinde çoğalır.

  **الحَوأب**’a gelince, o kendi babında([7]) zikredilmiştir.

  (**حوت**) **الحاء** ve **الواو** ve **التاء** sahih, kıyaslı bir asıldır; o da çalkantı ve kayganlıktandır. İşte **الحُوت**: balıktan büyük olan; o da daima çalkantılıdır, yerleşik değildir. Ve Araplar der: Falan kimse beni **حاوَتَنِي**, beni oyalayıp kaçamak yaptığı zaman. Ve şu beyit okunur:
ظَلّت تُحاوِتُني رَمْدَاءُ داهِيَةٌ *** يوم الثويَّةِ عن أهلي وعن مالي([8])

  (**حوث**) **الحاء** ve **الواو** ve **الثاء**: düzenli olmayan ve dallanmayan bir söz. Derler: **الحَوْثَاءَ** karaciğer ve onun yanı başıdır. Ve okurlar:
  * الكِرْشَ والحَوْثاء والمَرِيّا([9]) *
  Ve **جاريةٌ حَوْثاء**: semiz. Dedi:
  * وهْيَ بِكْرٌ غريرةٌ حَوْثاءُ *
  Ve onları **حَوْثاً بَوْثاً** bıraktı; onları dağıttığı zaman. Ve bütün bunlar zayıflık ve azlıkta birbirine yakındır. Ve derler: **اسْتَبَثْتُ** şeyi ve **استَحثْتُه**, bir toprakta kaybolduğu zaman onu aradım demektir.

  (**حوج**) **الحاء** ve **الواو** ve **الجيم** tek bir asıldır; o da şeye mecbur kalmadır. İşte **الحاجة**: ihtiyaç; **الحاجات**’ın bir teki. Ve **الحَوْجاء**: ihtiyaç. Ve denir: Adam **أحْوَجَ**: ihtiyaç duydu. Ve ayrıca denir: **حاجَ يَحُوج**([10]), ihtiyaç duydu manasında. Dedi:
غَنِيتُ فلَم أرْدُدْكمُ عند بُِغْيَةٍ *** وحُجْتُ فلم أكدُدْكمُ بالأصابعِ([11])
Ama **الحاجُ**: diken türünden bir şeydir; asıldan şâzdır.

   (**حوذ**) **الحاء** ve **الواو** ve **الذال** tek bir asıldır; o da hafiflik, sürat ve işte bir büzülmedendir([12]). İşte **الإحْواذ**: hızlı yürüyüştür. Ve denir: Eşek dişilerini **حاذَ**; onları **يحُوذها**, onları sertlikle sürdüğü zaman. **العجاج** dedi:
  * يحُوذُهُنَّ وله حُوذِيُّ([13]) *
  Ve **الأحوذيُّ**: işlerde hafif olan; şeyleri becerip onları sağlam yapan. Ve **عائشة**, **عمر** hakkında dedi: “كان واللهِ أحوَذِيَّاً نسيجَ وَحْدِه”. Ve **الأحوذِيّان**: **القطاة**’nın iki kanadı. Dedi:
  * على أحوذِيَّينِ استقلّت([14]) *
  Ve babdandır: şeytanın ona **استحوَذَ** etmesi; bu, onu yendiği ve onu sapıklığından istediği şeye sevk ettiği zamandır.

      Ve babdan şâz olanlardandır ayrıca: onların “o, **خفيفُ الحاذِ**” demeleridir. Ve okurlar:
خفيف الحاذِ نَسّال القيافي *** وعَبْدٌ للصَّحَابة غيرَ عَبْدِ([15])
Ve babdan şâz olanlardandır: **الحاذُ**; o da bir ağaçtır.

  (**حور**) **الحاء** ve **الواو** ve **الراء** üç asıldır: birincisi renk, ikincisi dönüş, üçüncüsü de bir şeyin dönüp dolaşmasıdır.

  Birincisine gelince: **الحَوَر** gözün beyazlığının şiddeti içinde siyahlığının şiddetidir. **أبو عمرو** dedi: **الحَوَر**, gözün tamamının, ceylanlar ve sığırlar gibi, simsiyah olmasıdır. Ve insanoğlunda **حَوَر** yoktur. Dedi: Kadınlara **حُورُ العُيون** denmesi ancak, onların ceylanlara ve sığırlara benzetilmesindendir. **الأصمعيّ** dedi: Gözdeki **الحَوَر**’ın ne olduğunu bilmiyorum. Ve denir: **حوّرت** elbiseleri; yani onları beyazlattım. Ve **عيسى** عليه السلام’un ashabına **الحواريُّون** denir; çünkü onlar elbiseleri **يحوِّرون** idi; yani onları beyazlatırlardı. Bu asıldır; sonra her yardımcıya **حَوَاريٌّ** denildi. Resûlullah صلى الله عليه وآله dedi: “الزُّبير ابنُ عمَّتي وحَوارِيَّ من أمّتي”. Ve **الحَوَاريّات**: beyaz kadınlardır. Dedi:
فقُلْ للحَوَاريّاتِ يبكين غيرَنا *** ولا يَبْكِنا إلا الكلابُ النوابحُ([16])
Ve yiyecekten **الحُوَّارَى**: **حُوِّر** edilmiş olan; yani beyazlatılmış olan. Ve şey **احورَّ**: beyazladı; **احوراراً**. Dedi:
يا وَرْدَُ إني سأموتُ مَرَّهْ *** فمَنْ حَليفُ الْجَفْنَةِ المُحوَرَّهْ([17])
Yani hörgüçle beyazlatılmış. Ve Arapların bir kısmı, kendisine **المشترِي** denilen yıldızı “**الأحورَ**” diye adlandırır.

  Bu asla, **الحَوَر** da yüklenebilir; o, derilerden **القَرَظ** olmaksızın tabaklanmış olan ve yumuşak olan şeydir; belki orada da bir renk vardır. **العجّاج** dedi:
بِحجِنَاتٍ يتثقَّبْنَ البُهَرْ *** كأنما يَمْزِقْنَ باللحم الحَوَرْ([18])
Der ki: Bu doğan, kuşun orta kısımlarını parçalar; sanki onunla **حَوَراً** parçalar; yani onları parçalamada sürat eder.

  Dönüşe gelince: **حارَ** denir; döndüğü zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ. بَلَى﴾ [الانشقاق 14- 15]. Ve Araplar der: “**الباطلُ في حُورٍ**” yani dönüş ve eksilme içindedir. Ve her eksilme ve dönüş **حُورٌ**’dur. Dedi:
  * والذّمُّ يبقَى وزادُ القَومِ في حُورِ([19]) *
  Ve **الحَوْر**: **حار**’ın masdarıdır; **حَوْراً** döndü. Ve denir: “ [**نعوذ بالله**([20])] **من الحَوْر بعد الكَوْر**”. O, artıştan sonra eksilmedir.

  Ve denir: “**حارَ بعد ما كارَ**([21])”. Ve dersin: Onunla konuştum da bana **حَوَاراً** ve **حِوَاراً** ve **مَحُورَةً** ve **حَوِيراً** dönmedi.

  Üçüncü asıl: **المِحْور**; **المَحَالة**’nin içinde döndüğü ağaçtır. Ve denir: Ekmeği **حَوّرْتُ**; **تحويراً**, onu hazırladığın ve onu döndürdüğün zaman; onu **المَلَّة**’ye koyasın diye.

  Babdan şâz olanlardandır: dişi devenin **حُِوار**’ı; o da yavrusudur.

  (**حوز**) **الحاء** ve **الواو** ve **الزاء** tek bir asıldır; o da toplama ve toplanmadır. Her toplanma yerine ve her yana **حَوْزٌ** ve **حَوْزَة** denir. Ve falan kimse **الحَوْزَة**’yi korudu; yani toplanma yerini ve yanı. Ve kadın onu, korunması ve engellenmesi gereken şeye misal yaptı; şöyle dedi:
فَظَلْتُ أَحْثي التُّرْبَ في وجهه *** عنِّي وأحمِي حَوْزةَ الغائِبِ([22])
Ve denir: Yılan **تَحوّزَت**, kıvrılıp büküldüğü zaman. **القُطامي** dedi:
تَحَيَّزُ مِنِّي خشيةً أن أَضِيفَها *** كما انحازت الأفعى مخافةَ ضاربِ([23])
Ve her kim bir şeyi kendine kattıysa onu **حازَهُ**; **حَوْزاً**. Ve adamın tabiatına **حَوْزٌ** denir. İnsanlardan **الحُوزِيُّ**: onlardan ayrılıp kenara çekilen. **العجّاج**’ın beyti şöyle rivayet edilir:
  * يحوزُهنّ ولَهُ حُوزيّ([24]) *
  O, eşektir; dişilerini toplar ve onları sürer. Erkeklerden **الأحْوَزِيُّ**, **الأحوذيّ** gibidir; kıyas birdir.

  (**حوس**) **الحاء** ve **الواو** ve **السين** tek bir asıl: şeyle karışma ve onu çiğneme. Denir: Şeyi **حُسْتُ**; **حَوْساً**. Ve **التحوُّس**, şeyde tereddüt etmek gibidir; o da, yolculuk istemekle beraber ikamet etmesidir; bu, onu meşgul eden bir şey ona arız olduğu zaman. Dedi:
  * سِرْ قَدْ أَنَى لك أيُّها المُتحوِّسُ([25]) *
  Ve denir: **الأحْوسُ** sürekli koşan([26]) ve hiçbir şeyin onu korkutmadığı cesur. Dedi:
  * أحْوَسُ في الظلماء بالرُّمْحِ الخَطِلْ([27]) *
  O, geceleyin **حوّاس**’tır.

  (**حوش**) **الحاء** ve **الواو** ve **الشين** tek bir kelimedir. **الحُوش**: vahşî. Vahşî olana **حُوشِيٌّ** denir. Ve **عمر**, **زهير** hakkında dedi: “كان لا يعاظِل بين القوافي، ولا يتبع حُوشِيَّ الكلام، ولا يمدَحُ الرّجلَ إلا بما فيه”. **القتبيّ** dedi: **الإبل الحُوشيّة**, **الحُوش**’a nispetlidir; ve o, cinlerin davarlarının erkekleridir; bazı develere aşmış, onlara nispet edilmiştir. **رؤبة** dedi:
  *جَرَّت رحانا مِن بلاد الحُوشِ([28]) *
  Ve zannederim ki bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi, kalb edilendendir. Kelimenin aslı, sahihse, toplanma ve cem’dendir. Denir: Avı **حُشْتُ** ve **أَحَشْتُه**, onu çevresinden([29]) aldığın ve onu tuzağa sevk etmek için topladığın zaman. Ve kavim falanı **احتَوَشَ** etti: onu aralarına aldılar. Ve denir: Kavim benden **تَحَوَّشَ** etti: uzaklaştılar. Ve falan kimse bir şeyden **ينحاش** etmez; ona toplanmazsa; ona az aldırdığı için. Dedi:
وبَيْضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأمُّها *** إذا ما رأتْنَا زِيل مِنّا زَوِيلُها([30])
Ve denir: **الحُوَاشَةَ** günahın bulunduğu iştir; o, babdandır; çünkü insan ondan toplanır ve uzaklaşır. Ve okudu:
أردْتَ حُواشةً وجهِلْتَ حَقّاً *** وآثَرْتَ الدُّعابَةَ غير راضِ([31])
Ve denir: **الحُواشَة** utanmadır; o, asıldandır; çünkü utanan kimse şeyden toplanır. Ve **الحَوْشُ**: insanın yemeğin kenarlarından yiyip onu tüketmesidir([32]). Ve **الحائِش**: hurma ağaçları topluluğu; onun bir teki yoktur.

  (**حوص**) **الحاء** ve **الواو** ve **الصاد** tek bir kelimedir; şeyin darlığına delalet eder. İşte **الحَوْص**: dikiştir; elbiseyi **حُصْت**; **حَوْصاً**; bu, dikilen şeyin iki ucu arasında birleştirmektir. Ve **الحَوَصُ**: gözlerin çukurunda gözlerin arkasının darlığıdır. Ve adam **أحوص**. Ve denir: Bilakis **الأحوص** iki gözden birinin dar olmasıdır.

  (**حوض**) **الحاء** ve **الواو** ve **الضاد** tek bir kelimedir; o da yerde çukur açmadır. İşte **الحَوْض**: su havuzu. Ve suyu **استَحْوَضَ**: kendisi için bir havuz edindi. Ve **المُحَوَّض**, havuz gibi; hurma ağacı için yapılır, ondan içer. Ve denir: Falan kimse falancanın çevresinde **يُحوِّض**, ona meylettiği zaman. Ve göğsü çökmüş yenik adama “**حوض الحِمار**” denir; bu bir sövmedir.

  (**حوط**) **الحاء** ve **الواو** ve **الطاء** tek bir kelimedir; o, şeyin şeyi kuşatmasıdır. İşte **الحَوْط**: **حاطَه**’dan; **حَوْطاً**. Ve eşek dişilerini **يَحُوط**: onları toplar. Ve bir duvarı **حَوَّطت**. Ve denir: **الحُوَاطَةَ**([33]) yiyecek için yapılan bir çittir. Ve **الحَوْطُ**: kadının alnına astığı([34]) yuvarlak bir şey; gümüştendir.

   (**حوق**) **الحاء** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıldır; kendinden önce olana yakındır. İşte **الحََُوق**: **الكَمَرة** ile çevrelenmiş olan şey. Ve **الحَوْق**: evi süpürmektir. Ve **المِحْوَقة**: süpürge. Ve **الحُواقَة**: süprüntü.

  (**حوك**) **الحاء** ve **الواو** ve **الكاف**: şeyi şeye katmaktır. Bundan: elbisenin ve saçın **حَوْك**’u.

  (**حول**) **الحاء** ve **الواو** ve **اللام** tek bir asıldır; o da bir devir içinde harekettir. İşte **الحَوْل**: yıl; çünkü o **يَحُول**; yani döner. Ve denir: Ev **حالت** ve **أحالَتْ** ve **أحْوَلتْ**: üzerinden yıl geçti. Ve ben mekânda **أحْوَلْتُ** ve **أحَلْتُ**: yani orada bir yıl ikamet ettim. Denir: Adam atının sırtında **حال**; **يَحُول**; **حَوْلاً** ve **حُؤُولاً**, üzerine sıçradığı zaman; ve **أحال** da. Ve şahıs **حال**; **يَحُول**, hareket ettiği zaman; hâlinden değişen her şey de böyledir. Bundan onların “Şahsı **استَحَلْتُ**” sözleri: yani hareket eder mi diye baktım. Ve **الحِيلَة** ve **الحَويلُ** ve **المُحاوَلَة** tek bir yoldandır; o, zikrettiğimiz kıyastır; çünkü onu elde etmek için şeyin çevresinde döner. **الكميت** dedi:
وذاتِ اسْمَين والألوانُ شَتَّى *** تُحَمَّق وهي بَيِّنَةُ الحَوِيلِ([35])
“İki isimli”: **رَخمة**’dir; çünkü o **رخَمَة** ve **أَنُوق**’tur. Aptallaşır, hâlbuki o **حِيلة** sahibidir; çünkü o dağların yükseğinde olur; ilk kesenlerde keser ve ilk dönenlerde döner; yavrusunu sever ve yumurtasını kuluçkaya yatar; ve ancak eşine imkân verir([36]). Ve **الحُوَلاء**: çocuktan çıkan şeydir; o da kuşatıcıdır.

  (**حوم**) **الحاء** ve **الواو** ve **الميم** tek bir kelimedir; kendinden önce olana yakındır; o da şeyin etrafında dönmektir. Denir: Kuş şeyin etrafında **حام**; **يحوم**. Ve **الحَوْمَةُ**: savaşın en şiddetli yeri; çünkü onların bir kısmı bir kısmını kuşatır. Ve **الحَوْم**: develerden iri sürü. Ve **الحَوْمانة**: yuvarlak arazi; ve denir: kum onu kuşatır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح و ص
حاص عين الصقر‏.‏
وحاص الثوب حياصة‏.‏
وحص عين صقرك‏.‏
وحوصـت عينـه‏:‏ ضـاق مؤخرها كأنما حيص جانب منها وعين حوصاء ورجل أحوص أخوص‏:‏ ضيق العين غائرها كعين التركي المجهود‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بئر حوصاء ضيقة‏.‏
ويقال‏:‏ لأطعنن في حوصهم أي لأفسدن ما أصلحوا‏.‏
وما طعنت في حوصها أي لم تصـب فـي جوابهـا‏.‏
وطعنـت فـي حـوص أمـر لسـت منـه فـي شـيء إذا تكلـم فيمـا لا يعنيـه‏.‏
وكنـت قبـل أن أدخـل فـي حـوص النـاس أطمع في خيرهم أي قبل أن أبطن أمورهم وأخبرهم‏.‏

##### Türkçe

ح و ص
**حاص**: doğanın gözü.
Ve **حاص الثوب حياصة**: elbiseyi **حياصة** ile (dikmek).
Ve **وحص**: doğanın gözünü.
Ve **وحوصـت عينـه**: arka tarafı daraldı; sanki onun bir yanı **حيص** edilmiş gibidir. Ve **عين حوصاء**: **حوصاء** bir göz. Ve **رجل أحوص أخوص**: **أحوص**/**أخوص** bir adam; gözün darlığı, çukuru; zorlanmış Türk’ün gözü gibi.
Mecazdan: **بئر حوصاء**: dar bir kuyu.
Ve denilir: “Mutlaka onların **حوص**’una saplayacağım”; yani düzelttiklerini bozacağım.
Ve “Onun **حوص**’una saplamadım”; yani onun cevabında isabet etmedi.
Ve “Kendisinden hiçbir şeyde olmadığı bir işin **حوص**’una sapladı”: kendisini ilgilendirmeyen şey hakkında konuştuğu zaman.
Ve “İnsanların **حوص**’una girmeden önce hayırlarına tamah ederdim”; yani işlerinin iç yüzüne vâkıf olmadan ve onları bilmeden önce.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حاصَ الثوبَ يَحُوصُه حَوْصاً وحِياصةً: خاطَه. وفي حديث عَليّ، كرم اللّه وجهه: أَنه اشْتَرَى قَمِيصاً فقَطع ما فَضَل من الكُمَّينِ عن يَدِه ثم قال للخيَّاط: حُصْه أَي خِطْ كِفافه، ومنه قيل للعين الضَّيِّقة: حَوْصاء، كأَنما خِيطَ بجانب منها؛ وفي حديثه الآخر: كلما حِيصَتْ من جانب تهتَّكَتْ من آخَر. وحاص عينَ صَقْره يَحُوصُها حَوْصاً وحِياصةً: خاطَها، وحاصَ شُقُوقاً في رِجْله كذلك، وقيل: الحَوْصُ الخياطةُ بغير رُقْعة، ولا يكون ذلك إِلا في جلد أَو خُفِّ بَعِيرٍ.
والحَوَصُ: ضِيقٌ في مُؤْخر العين حتى كأَنها خِيطَتْ، وقيل: هو ضِيق مَشَقِّها، وقيل: هو ضيق في إِحدى العينين دون الأُخرى. وقد حَوِصَ يَحْوَص حَوَصاً وهو أَحْوَصُ وهي حَوْصاءُ، وقيل: الحَوْصاءُ من الأَعْيُنِ التي ضاقَ مَشَقُّها، غائرةً كانت أَو جاحِظةً، قال الأَزهري: الحَوَصُ عند جميعهم ضِيقٌ في العينين معاً. رجل أَحْوَصُ إِذا كان في عينيه ضِيقٌ. ابن الأَعرابي: الحَوَصُ، بفتح الحاء، الصغارُ العُيون وهم الحُوصُ. قال الأَزهري: من قال حَوَصاً أَراد أَنهم ذَوُو حَوَصٍ، والخَوَصُ، بالخاء: ضِيقٌ في مُقَدَّمِها. وقال الوزير: الأَحْيَصُ الذي إِحْدى عينيه أَصغرُ من الأُخْرى. الجوهري: الحَوْصُ الخِياطةُ والتضييقُ بين الشيئين. قال ابن بري: الحَوْصُ الخِياطةُ المتباعدة.
وقولهم: لأَطْعَنَنَّ في حَوْصِهِم أَي لأَخْرِقَنَّ ما خاطُوا وأُفسِدَنَّ ما أَصْلَحوا؛ قال أَبو زيد: لأَطْعَنَنَّ في حَوْصِك أَي لأَكِيدَنَّكَ ولأَجْهَدَنَّ في هَلاكِك. وقال النضر: من أَمثال العرب: طَعَنَ فلانٌ في حَوْصٍ ليس منه في شيءٍ إَذا مارَسَ ما لا يُحْسِنُه وتَكلّف ما لا يَعْنِيه. وقال ابن بري: ما طَعَنْتَ في حوصه أَي ما أَصَبْتَ في قَصْدك.وحاصَ فلانٌ سِقاءَه إِذا وَهَى ولم يكن معه سِرَاد يَخْرُِزُِه به فأَدخل فيه عُودين وشَدَّ الوَهْي بهما.
والحائِصُ: الناقةُ التي لا يَجوزُ فيها قضيبُ الفَحْل كأَن بها رَتَقاً؛ وقال الفراء: الحائِصُ مثلُ الرَّتْقاءِ في النساء. ابن شميل: ناقة مُحْتاصةٌ وهي التي احْتاصَتْ رحمِهَا دون الفحل فلا يَقْدِرُ عليها الفحلُ، وهو أَن تَعْقِدَ حِلَقاً على رَحمِها فلا يَقْدِر الفحلُ أَن يُجِيز عليها. يقال: قد احْتاصَت الناقةُ واحْتاصَتْ رحمَها سواء، وناقةٌ حائِصٌ ومُحْتاصةٌ، ولا يقال حاصَت الناقةُ. ابن الأَعرابي: الحَوْصاءُ الضَيِّقةُ الحَيَاءِ، قال. والمِحْياصُ الضَّيِّقةُ المَلاقي. وبئرٌ حَوْصاءُ: ضَيِّقةٌ.
ويقال: هو يُحاوِصُ فلاناً أَي ينظر إِليه بمُؤْخرِ عينه ويُخْفِي ذلك. والأَحْوَصان: من بني جعفر بن كلاب ويقال لآلهم الحُوصُ والأَحاوِصةُ والأَحاوِص. الجوهري: الأَحْوصانِ الأَحْوصُ بن جعفر بن كلاب واسمه ربيعة وكان صغيرَ العَيْنَيْن، وعمرُو بنُ الأَحْوَصِ وقد رَأَسَ؛ وقول الأَعشى:أَتاني، وَعِيدُ الحُوصِ من آل جَعْفَرٍ،
فيا عَبْدَ عَمْروٍ، لو نَهَيْتَ الأَحاوِصا
يعني عبدَ بن عمرو بن شُرَيحِ بن الأَحْوص، وعَنَى بالأَحاوِصِ مَن وَلَدَه الأَحْوصُ، منهم عوفُ ابن الأَحْوَصِ وعَمرو بن الأَحْوَصِ وشُرَيحُ بن الأَحْوَصِ وربيعة بن الأَحْوَصِ، وكان علقمةُ بن عُلاثةَ بن عوف بن الأَحْوَصِ نافَرَ عامِرَ بنَ الطُّفَيْلِ ابن مالك بن جعفر، فهجا الأَعشى علقمة ومدح عامراً فأَوعَدُوه بالقَتْل؛ وقال ابن سيده في معنى بيت الأَعشى: إِنه جمع على فُعْل ثم جمع على أَفاعِلَ؛ قال أَبو علي: القول فيه عندي أَنه جَعَل الأَولَ على قول من قال العباس والحرث؛ وعلى هذا ما أَنشده الأَصمعي:
أَحْوَى من العُوجِ وقَاح الحافِرِ
قال: وهذا مما يَدُلّك من مذاهبهم على صحة قول الخليل في العباس والحرث إِنهم قالوه بحرف التعريف لأَنهم جعلوه للشيء بِعَيْنِه، أَلا ترى أَنه لو لم يكن كذلك لم يُكَسِّرُوه تَكْسِيرَه؟ قال: فأَما الآخِرُ فإِنه يحتمل عندي ضَرْبين، يكون على قول من قال عباس وحرث، ويكون على النسب مثل الأَحامِرة والمهَالِبة، كأَنه جَعَل كلَّ واحدٍ حُوصيّاً. والأَحْوَصُ: اسمُ شاعر. والحَوْصاءُ: فرسُ تَوْبةَ ابن الحُمَيّر. وفي الحديث ذكر حَوْصاءَ، بفتح الحاء والمد، وهو موضع بين وادِي القُرى وتَبُوك نَزَلَه سيّدُنا رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، حيث سارَ إِلى تَبُوك، وقال ابن إِسحق: هو بالضاد المعجمة.

##### Türkçe

**حاصَ** elbiseyi **يَحُوصُه** **حَوْصاً** ve **حِياصةً**: onu dikti. **عَليّ**’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: Bir gömlek satın aldığı, sonra kollardan elinin üzerinden artanı kestiği, sonra terziye: **حُصْه** yani kenarını dik, dediği (rivayet edilmiştir); bundan dolayı dar göze: **حَوْصاء** denildi; sanki onun bir yanıyla dikilmiş gibidir. Ve onun diğer hadisinde: “Ne zaman bir yandan **حِيصَتْ** (dikilse), öte yandan yırtılır.” Ve şahinin gözünü **حاصَ** eder, **يَحُوصُها** **حَوْصاً** ve **حِياصةً**: onu dikti; ayağındaki yarıkları da aynı şekilde **حاصَ** etti. Ve denildi ki: **الحَوْصُ** yamasız dikiştir; bu da ancak deri yahut deve mestinde olur.

**الحَوَصُ**: gözün arka tarafında darlık; ta ki sanki dikilmiş gibi. Ve denildi ki: onun göz yarığının darlığıdır. Ve denildi ki: iki gözden birinde, ötekinden ayrı olarak darlıktır. Ve **حَوِصَ** eder, **يَحْوَص** **حَوَصاً**; o **أَحْوَصُ**, o (kadın) **حَوْصاءُ**dur. Ve denildi ki: gözlerden **الحَوْصاءُ**, göz yarığı dar olanlardır; çukur da olsa dışarı fırlak da olsa. **الأَزهري** dedi: **الحَوَصُ** onların hepsine göre iki gözde birlikte darlıktır. Bir adam **أَحْوَصُ**tur; gözlerinde darlık olduğu zaman. **ابن الأَعرابي**: **الحَوَصُ**, **الحاء**’ın fethiyle, küçük gözlerdir; onlar **الحُوصُ**tur. **الأَزهري** dedi: Kim **حَوَصاً** derse, onların **ذَوُو حَوَصٍ** (حَوَص sahibi) olduklarını kastetmiştir. Ve **الخَوَصُ**, **الخاء** ile: onun ön tarafında darlıktır. Ve **الوزير** dedi: **الأَحْيَصُ**, iki gözünden biri ötekinden daha küçük olandır. **الجوهري**: **الحَوْصُ** dikiş ve iki şey arasında daraltmadır. **ابن بري** dedi: **الحَوْصُ** aralıklı dikiştir.

Onların sözü: “Mutlaka onların **حَوْصِهِم**’ine saplayacağım” yani “Diktiklerini mutlaka deleceğim ve ıslah ettiklerini bozacağım.” **أَبو زيد** dedi: “Mutlaka senin **حَوْصِك**’ine saplayacağım” yani “Sana mutlaka tuzak kuracağım ve helâkinde mutlaka gayret edeceğim.” **النضر** dedi: Arapların darbımesellerindendir: “Falan, kendisinden hiçbir şey olmayan bir **حَوْصٍ**’a sapladı”; bir şeyi iyi yapmadığı hâlde onunla uğraştığı ve kendisini ilgilendirmeyeni zorlayıp yüklendiği zaman (söylenir). **ابن بري** dedi: “Onun **حوصه**’ine saplamadın” yani “kastında isabet etmedin.” Ve falan, kırbasını **حاصَ** eder; gevşediği ve yanında onunla dikeceği bir **سِرَاد** bulunmadığı zaman; içine iki çubuk sokar ve gevşekliği onlarla sıkar.

**الحائِصُ**: erkek devenin kamışının geçmediği dişi deve; sanki onda bir **رَتَق** varmış gibi. **الفراء** dedi: **الحائِصُ**, kadınlarda **الرَّتْقاءِ** gibidir. **ابن شميل**: **مُحْتاصةٌ** deve; o, rahmini erkekten aşağıda **احْتاصَتْ** eden devedir; böylece erkek ona güç yetiremez; o da rahmi üzerine halkalar bağlamasıdır; böylece erkek onun üzerinden geçiremez. Denilir: Deve **احْتاصَت** etti ve rahmini **احْتاصَتْ** etti, ikisi birdir. Ve **حائِصٌ** deve ve **مُحْتاصةٌ**; “deve **حاصَت** etti” denilmez. **ابن الأَعرابي**: **الحَوْصاءُ** hayâsı dar olan (kadın)dır, dedi. Ve **المِحْياصُ** buluşma yerleri dar olandır. Ve **حَوْصاءُ** kuyu: dardır.

Ve denilir: O, falanla **يُحاوِصُ** eder; yani gözünün arka tarafıyla ona bakar ve bunu gizler. Ve **الأَحْوَصان**: **جعفر بن كلاب** oğullarındandır; onların âline **الحُوصُ** ve **الأَحاوِصةُ** ve **الأَحاوِص** denilir. **الجوهري**: **الأَحْوصانِ**, **الأَحْوصُ بن جعفر بن كلاب**’dır; adı **ربيعة** idi ve iki gözü küçüktü; ve **عمرُو بنُ الأَحْوَصِ**’tır; ve reis olmuştur. Ve **الأَعشى**’nın sözü:

أَتاني، وَعِيدُ **الحُوصِ** من آل جَعْفَرٍ،
فيا عَبْدَ عَمْروٍ، لو نَهَيْتَ **الأَحاوِصا**

**شُرَيح** oğlu **عمرو** oğlu **عبد**’i, **الأَحْوص** oğlu **شُرَيح** oğlu **عمرو** oğlu **عبد**’i kasteder; ve **الأَحاوِص** ile, **الأَحْوص**’un doğurduğu kimseleri kastetti: onlardan **عوفُ ابن الأَحْوَصِ** ve **عَمرو بن الأَحْوَصِ** ve **شُرَيحُ بن الأَحْوَصِ** ve **ربيعة بن الأَحْوَصِ**. Ve **علقمةُ بن عُلاثةَ بن عوف بن الأَحْوَصِ**, **مالك بن جعفر** oğlu **الطُّفَيْلِ** oğlu **عامِر** ile karşılıklı övünme yarışına girdi; bunun üzerine **الأَعشى**, **علقمة**’yi hicvetti ve **عامر**’i övdü; böylece onu öldürmekle tehdit ettiler. Ve **ابن سيده**, **الأَعشى** beytinin manasında dedi ki: Onu **فُعْل** üzere cem etti, sonra **أَفاعِلَ** üzere cem etti. **أَبو علي** dedi: Söz onda, bence, **العباس** ve **الحرث** diyenin sözü üzere birincisini yapmış olmasıdır; ve bunun üzerine **الأَصمعي**’nin inşad ettiği şudur:

أَحْوَى من العُوجِ وقَاح الحافِرِ

Dedi: Bu, onların mezheplerinden sana, **الخليل**’in **العباس** ve **الحرث** hakkındaki sözünün sıhhatini gösteren şeylerdendir: Onu tarif harfiyle söylediler; çünkü onu bizzat şey için yaptılar. Görmez misin ki, böyle olmasaydı onu bu kırma ile kırmazlardı? Dedi: Sonuncuya gelince, bence iki vecih ihtimal eder: **عباس** ve **حرث** diyenin sözü üzere olur; ve **الأَحامِرة** ve **المهَالِبة** gibi nisbet üzere olur; sanki her birini **حُوصيّاً** yapmış gibidir. Ve **الأَحْوَصُ**: bir şairin adıdır. Ve **الحَوْصاءُ**: **تَوْبةَ ابن الحُمَيّر**’in atıdır. Ve hadiste **حَوْصاءَ** zikredilmiştir; **الحاء**’ın fethi ve med ile; o, **وادِي القُرى** ile **تَبُوك** arasında bir yerdir; efendimiz Allah’ın resulü, Allah ona salât ve selâm etsin, **تَبُوك**’a yürüdüğü sırada oraya indi. Ve **ابن إِسحق** dedi: O, **الضاد** mu‘ceme iledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح و ص * * الحَوَّصُ * بفتحتين ضيق في مؤخر العين والرجل * أحْوَصُ * والمرأة * حَوْصَاءُ * وبابه طرب وثيل هو الضيق في إحدى العينين

##### Türkçe

* ح و ص * * **الحَوَّصُ** *iki fetha ile* gözün ve ayağın arka tarafında darlıktır; * **أحْوَصُ** *ve kadın* **حَوْصَاءُ** *; onun bâbı* طرب *ve* ثيل *dir; o, iki gözden birinde olan darlıktır.*

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحوص: الخياطة، نقله الجوهري، كالحياصة، وقد حاص الثوب يحوصه حوصا وحياصة، ومنه قول علي، رضي الله تعالى عنه، للخياط: حصه، أي خطه كفافة، ومنه المثل: إن دواء الشق أن تحوصه وقال ابن بري: الحوص: الخياطة المتباعدة، وقال غيره: الحوص الخياطة بغير رقعة، ولا يكون ذلك إلا في جلد، أو خف بعير. والحوص: التضييق بين شيئين، نقله الجوهري، كالحياصة، فيهما. والحوص: المغص يقال: إني أجد في بطني حوصا ونوصا، بمعنى واحد. ومن المجاز: قولهم: لأطعنن في حوصك، أي لأخرقن ما خطته وأفسدن ما أصلحته. نقله ابن بري، وقال أبو زيد: أي لأكيدنك، ولأجهدن في هلاكك. وفي المثل: طعن فلان في حوص أمر ليس منه في شيء. ويضم و كذلك حوصي أمر، كطوبى، كلاهما عن يونس، أي مارس ما لا يحسنه، وتكلف ما لا يعنيه، قاله ابن شميل. وقال ابن بري: ما طعنت في حوصك، أي ما أصبت في قصدك، وهو مجاز. والحائص في النوق: التي لا يجوز فيها قضيب الفحل، كالرتقاء في النساء، نقله الفراء، وناقة حائصة ومحتاصة، وقد احتاصت، ولا يقال: حاصت وحاص حوله: مثل حام. والحواص، ككتاب: عود يحاص، أي يخاط به، نقله الصاغاني عن الفراء. وحاص باص، تقدم ذكره في ب ي ص.

  والحياصة، بالكسر، والأصل الحواصة، قلبت الواو ياء: سير في الحزام، وقيل: سير طويل، يشد به حزام السرج وفي التهذيب: حزام الدابة. قلت: هذا هو الأصل، وقد استعمل في كل ما يشد به الإنسان حقوه، شامية.والحوص، محركة: ضيق في مؤخر العينين حتى كأنها خيطت، وقيل: هو ضيق مشقها، أو ضيق في إحداهما دون الأخرى، وقد حوص، كفرح، حوصا، فهو أحوص، وهي حوصاء، وقيل: الحوصاء من الأعين: التي ضاق مشقها، غائرة كانت أو جاحظة، وقال الأزهري: الحوص عند جميعهم: ضيق في العينين معا، رجل أحوص، إذا كان في عينيه ضيق. والأحوصان: الأحوص بن جعفر بن كلاب، واسمه ربيعة، وكان صغير العينين. وعمرو بن الأحوص بن جعفر، وقد رأس، نقله الجوهري. وقول الأعشى:
  أتاني وعيد الحوص من آل جعفرفيا عبد عمرو لو نهيت الأحاوصا

  يعني عبد بن عمرو بن شريح ابن الأحوص. الأحاوص من ولده الأحوص، وهم: عوف، وعمرو وشريح، وربيعة، أولاد الأحوص ابن جعفر بن كلاب،وكان علقمة ابن علاثة بن عوف بن الأحوص نافر عامر بن الطفيل بن مالك بن جعفر بن كلاب، فهجا الأعشى علقمة، ومدح عامرا، فأوعده بالقتل. وقال ابن سيده في معنى قول الأعشى إنه جمع على فعل، ثم جمع على أفاعل. والاحتياص: الحزم والتحفظ، نقله الصاغاني. وقال ابن شميل: ناقة محتاصة، وهي التي احتاصت رحمها دون الفحل لا يقدر عليها الفحل، وهو أن تعقد حلقها على رحمها، فلا يقدر الفحل أن يجيز عليها، وحويصة ومحيصة: ابنا مسعود ابن كعب الأوسيان، ثم الحارثيان، مشددتي الصاد، هكذا في سائر النسخ، قال شيخنا: والظاهر أنه سبق قلم، والصواب مشددتي الياء، فإنه لو كان كما ذكره كان حقه أن يذكر في مادة ح ص ص فتأمل. صحابيان، الأخير بعثه النبي، صلى الله عليه وسلم إلى أهل فدك يدعوهم، وله حديث في الموطإ في أجرة الحجام. ومما يستدرك عليه: قال ابن الأعرابي: الحوص، بالفتح: الصغار العيون، وهم الحوص، قال الأزهري من قال حوصا أراد أنهم ذوي حوضص. وحاص فلان سقاءه، إذا وهى ولم يكن معه سراد يخزره به، فأدخل فيه عودين وسد الوهى بهما. وقال ابن الأعرابي: الحوصاء الضيقة الحياء. وبئر حوصاء: ضيقة، وهو مجاز. وهو يحاوص فلانا، أي ينظر إليه بمؤخر عينه، ويخفي ذلك. والحوصاء: فرس توبة بن الحمير، ويقال بالخاء، كما سيأتي. وحوصاء: موضع بين وادي القرى وتبوك، نرله صلى الله عليه وسلم حين سار إلى تبوك، وقال ابن إسحاق: هو بالضاد المعجمة. وأبو الأحوص: مولى بني ليث، ويقال: مولى غفار، إمام مسجد بني ليث، روى عن أبي ذر الغفاري، وعنه الزهري. وأبو الأحوص الجشمي اسمه عوف بن مالك بن نضلة، روى عن عبد الله بن مسعود، وعنه أبو إسحاق السبيعي. وأبو الأحوص الحنفي، اسمه سلام بن سليم، روى عن أبي إسحاق السبيعي وعنه أبو بكر بن أبي شيبة، كذا في تهذيب المزي. والأحوص اسم شاعر. وأبو محمد عبد الله بن الأحوص بن عثمان بن عبد الله الأحوص: محدث.

##### Türkçe

**الحوص**: dikiş; onu el-Cevherî nakletti; **الحياصة** gibi. Ve **حاص** elbiseyi **يحوصه** **حوصا** ve **حياصة** (olarak). Ve ondan, Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, terziye sözü: **حصه**; yani onu kenarından dik. Ve ondan atasözü: “Yarığın ilacı, onu **تحوصه** etmendir.” İbn Berrî dedi: **الحوص**: aralıklı dikiş. Başkası dedi: **الحوص** yamasız dikiştir; bu da ancak deride yahut deve mestinde olur. Ve **الحوص**: iki şey arasındaki daraltma; el-Cevherî onu nakletti; ikisinde de **الحياصة** gibi. Ve **الحوص**: sancı; denir ki: “Ben karnımda **حوصا** ve **نوصا** buluyorum”; tek bir mânâ ile. Mecazdan: onların sözü: “Mutlaka senin **حوصك**’una saplayacağım”; yani onun diktiğini deleceğim ve onun düzelttiğini bozacağım. İbn Berrî onu nakletti; Ebû Zeyd dedi: yani mutlaka sana hile kuracağım ve mutlaka helâkinde gayret edeceğim. Atasözünde: “Falan, kendisinden hiçbir şey olmayan bir işin **حوص**’una sapladı.” Ve (harf) ötrelenir; yine “**حوصي** أمر” (denir), **طوبى** gibi; ikisi de Yûnus’tan; yani iyi yapmadığı şeyi yaptı, kendisini ilgilendirmeyeni zorladı; bunu İbn Şümeyl söyledi. İbn Berrî dedi: “Senin **حوصك**’una saplamadım”; yani kastında isabet etmedim; bu mecazdır. Ve develerde **الحائص**: erkeğin kamışının onda geçmediği (dişi); kadınlarda **الرتقاء** gibi; el-Ferrâ onu nakletti. Ve **ناقة حائصة** ve **محتاصة**; ve **احتاصت**. Ve “**حاصت**” denmez. Ve “**حاص** onun etrafında”: **حام** gibi. Ve **الحواص** — **كتاب** vezninde: **يحاص** edilen bir çubuk; yani onunla dikilir; es-Sâğânî el-Ferrâ’dan nakletti. Ve **حاص باص**; onun zikri **ب ي ص**’ta geçti.

Ve **الحياصة**, kesre ile; aslı **الحواصة**’dır; **الواو** **ياء**’ya çevrildi: kuşakta bir kayış; ve denildi ki: uzun bir kayış; eyerin kuşağının bağlandığı; ve **التهذيب**’de: binek hayvanının kuşağı. Dedim: bu asıldır; ve insanın belini bağladığı her şeyde kullanılmıştır; Şamlıcadır. Ve **الحوص**, harekeli: iki gözün arkasında darlık; sanki dikilmiş gibi. Ve denildi ki: göz yarığının darlığıdır; yahut ikisinden birinde diğerine değil darlık. Ve **حوص** oldu — **فرح** gibi — **حوصا**; o hâlde o **أحوص**tur, o (kadın) **حوصاء**dır. Ve denildi ki: gözlerden **الحوصاء**: göz yarığı dar olan; çukur da olsa fırlak da olsa. El-Ezherî dedi: onların hepsine göre **الحوص**: iki gözde birlikte darlıktır; bir adam **أحوص**tur, gözlerinde darlık olduğunda. Ve **الأحوصان**: **الأحوص بن جعفر بن كلاب**, adı **ربيعة** idi; ve küçük gözlü idi. Ve **عمرو بن الأحوص بن جعفر**; ve reis oldu; el-Cevherî onu nakletti. Ve el-A‘şâ’nın sözü:
أتاني وعيد الحوص من آل جعفرفيا عبد عمرو لو نهيت الأحاوصا

Yani **عبد بن عمرو بن شريح ابن الأحوص**. **الأحاوص** onun soyundan **الأحوص**’tur; ve onlar: **عوف** ve **عمرو** ve **شريح** ve **ربيعة**; **الأحوص ابن جعفر بن كلاب**’ın oğulları. Ve **علقمة ابن علاثة بن عوف بن الأحوص**, **عامر بن الطفيل بن مالك بن جعفر بن كلاب** ile karşılıklı övünmeye girişti; bunun üzerine el-A‘şâ **علقمة**’yı hicvetti ve **عامر**’i övdü; onu öldürmekle tehdit etti. İbn Sîde, el-A‘şâ’nın sözünün mânâsında dedi ki: onu **فعل** üzere cem‘ etti, sonra onu **أفاعل** üzere cem‘ etti. Ve **الاحتياص**: sıkılık ve sakınma; es-Sâğânî nakletti. İbn Şümeyl dedi: **ناقة محتاصة**: o, rahmi erkeğe karşı **احتاصت** olan (dişi)dir; erkek ona güç yetiremez; bu, halkasını rahmine bağlamasıdır; böylece erkek onun üzerine geçiremez. Ve **حويصة** ve **محيصة**: **مسعود ابن كعب** el-Evsî’nin iki oğlu, sonra el-Hârisîler; **الصاد**’ları şeddeli; bütün nüshalarda böyledir. Şeyhimiz dedi: görünen, bunun kalem sürçmesi olduğudur; doğrusu **الياء**’ları şeddelidir; çünkü eğer onun zikrettiği gibi olsaydı, hakkı **ح ص ص** maddesinde zikredilmesiydi; öyleyse düşün. İki sahâbîdir; sonuncusunu Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Fedek ehline onları davet etmesi için gönderdi; ve onun **الموطإ**’de hacamatçının ücretine dair bir hadisi vardır. Ve ondan (maddede) tamamlanacaklar: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحوص**, fetha ile: küçük gözlüler; ve onlar **الحوص**tur. El-Ezherî dedi: kim **حوصا** derse, onların **حوضص** sahipleri olduklarını kastetmiştir. Ve falan, kırbasını **حاص** etti; zayıfladığında ve yanında onu dikmek için **سراد** bulunmadığında; içine iki çubuk soktu ve zayıflığı onlarla kapattı. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحوصاء**: hayâsı dar olan. Ve **بئر حوصاء**: dar; bu mecazdır. Ve o, falana **يحاوص** eder; yani gözünün arkasından ona bakar ve bunu gizler. Ve **الحوصاء**: Tövbe b. el-Humeyr’in atıdır; ve **الخاء** ile de denilir; ileride geleceği üzere. Ve **حوصاء**: Vâdî’l-Kurâ ile Tebûk arasında bir yerdir; Tebûk’a yürüdüğünde onu, salât ve selâm onun üzerine olsun, geçti. İbn İshâk dedi: o, noktalı **الضاد** iledir. Ve **أبو الأحوص**: Benî Leys’in mevlası; ve denilir ki: Gıfâr’ın mevlası; Benî Leys mescidinin imamı; Ebû Zer el-Gıfârî’den rivayet etti; ondan da ez-Zührî. Ve **أبو الأحوص الجشمي**; adı **عوف بن مالك بن نضلة**’dir; Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet etti; ondan da Ebû İshâk es-Sebî‘î. Ve **أبو الأحوص الحنفي**; adı **سلام بن سليم**’dir; Ebû İshâk es-Sebî‘î’den rivayet etti; ondan da Ebû Bekr b. Ebî Şeybe; **تهذيب المزي**’de böyle. Ve **الأحوص** bir şairin adıdır. Ve **أبو محمد عبد الله بن الأحوص بن عثمان بن عبد الله الأحوص**: muhaddis.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَاصَهُ
1 حَاصَهُ حاص حاصه حاصة , (A, TA,) aor. يَحُوصُ, (A, K,) inf. n. حَوْصٌ (S, A, Mgh, K) and حِيَاصَةٌ, (A, TA,) He sewed it, or sewed it up or together; (S, * A, Mgh, * K, TA;) namely, a garment, or piece of cloth: (A, TA:) or he sewed it with stitches far apart: (IB, TA:) or he sewed it without a patch; and only said of a skin, or of skin, and of a camel's foot. (TA.) Hence the prov., اـِنَّ دَوَآءَ الشَّقِّ أَنْ تَحُوصَهُ [Verily the remedy for the rent is that thou sew it up]. (A, K.) [And hence the saying,] لَأَطْعَنَنَّ فِى حَوْصِهِمْ (S, A) (tropical:) I will assuredly mar what they have repaired: (A:) or I will assuredly make a hole in what they have sewed up, and I will assuredly mar what they have repaired. (S, IB.) Or لَأَطْعَنَنَّ فِى حَوْصِكَ (tropical:) I will assuredly circumvent thee, (لَأَكِيدَنَّكَ [so in copies of the K, and in the TA, but in the CK, erroneously, لَاكْبِدَنَّكَ,]) and I will assuredly labour for thy destruction. (AZ, K.) And it is said in a prov., طَعَنَ فِى حَوْصِ أَمْرٍ لَيْسَ مِنْهُ فِى شَىْءٍ, (K,) and أَمْرٍ ↓ حُوصِ, and أَمْرٍ ↓ حُوصَى, (Yoo, K,) (tropical:) He laboured at that which he could not do well, and tasked himself to do that with which he had no concern. (ISh, K.) Or طَعَنْتَ فِى حَوْصِ أَمْرٍ لَسْتَ مِنْهُ فِى شَىْءٍ (tropical:) Thou hast spoken of a thing with which thou hast no concern. (A.) You say also, قَبْلَ أَنْ أَدْخُلَ حَوْصِ النَّاسِ أَطْمَعُ فِى ضَرْبِهِمْ (tropical:) Before I penetrate into the case of the people, and test them, I am ambitious of smiting them. (A.) And مَا طَعَنْتَ فِى حَوْصِهِ (tropical:) Thou hast not attained the object of thy desire [with respect to him or it: or perhaps the right reading is حَوْصِكَ, in which case the addition which I have made should be omitted]. (IB, as quoted in the L and TA.) ― -b2- حُصْتُ عَيْنَ البَازِى, (S,) or عَيْنَ الصَّقْرِ, (A,) aor. as above, and inf. n. of both the forms mentioned above, (S,) [He seeled the falcon, or hawk; closed its eyes by running a thread through their lids.] ― -b3- حَاصَ سِقَآءَهُ He closed a rent in his skin for water or milk by inserting into it two pieces of stick or wood; not having a سِرَاد with which to sew it. (TA.) ― -b4- حَوْصٌ also signifies The making a coarctation between two things; (S, K;) and so حِيَاصَةٌ. (K.) You say حَاصَ بَيْنَهُمَا [He contracted the space between them; meaning two things]. (TK.) -A2- حَوِصَتْ عَيْنُهُ, (A, Msb,) aor. تَحْوَصُ, inf. n. حَوَصٌ, (Msb,) His eye was, or became, narrow, or contracted, in its outer angle. (A, Msb.) [But see حَوَصٌ below.] And حَوِصَ, (S, K,) aor. حَوَصٌ, (TA,) said of a man, (S,) he had, in his eye, or eyes, what is termed حَوَصٌ [as explained below]. (S, K.) [See also خَوِصَتْ عَيْنُهُ.]

هُوَ يُحَاوِصُ فُلَانًا
3 هُوَ يُحَاوِصُ فُلَانًا هو يحاوص فلانا He looks at such a one from the outer angle of his eye, concealing [his doing] that. (S.) [See also 6: and see خَاوَصَ.]

تحاوص اـِلَى الشَّمْسِ
6 تحاوص اـِلَى الشَّمْسِ ذ i. q. اِسْتَوْضَحَهَا [app. He blinked at the sun; or looked at it contracting his eyelids]. (A in art. وضح.) [See also 3: and see تَخَاوَصَ.]

احتاصت
8 احتاصت احتاصت Her (a camel's) vulva was, or became, impervious to the virga, or nervus, of the stallion: you should not say حَاصَتْ. (TA.) And احتاصت رَحِمُهَا دُونَ الفَحْلِ Her (a camel's) vulva was rendered impervious to the virga, or nervus, of the stallion, by her having a ring tied over it, i. e., over her vulva. (L, K, * TA. *) ― -b2- احتاص (assumed tropical:) He was prudent, and guarded himself. (Sgh, K.)

حُوصٌ
حُوصٌ حوص syn. with حَوْصٌ: see 1.

حَوَصٌ
حَوَصٌ حوص Narrowness, or contraction, of the outer angle of the eye, (S, Msb, and so in some copies of the K,) or eyes, (as in some copies of the K and in the TA,) as though they were sewed up; (TA;) or one of them: (K:) or narrowness, or contraction, of one of the eyes, (Lth, S, Mgh, TA,) exclusively of the other: (Lth, Mgh, TA:) or, as Az says, accord. to all of them, narrowness, or contraction, in both of the eyes: (Mgh, TA:) or in the slit of the eye. (TA.) ― -b2- See also أَحْوَصُ.

حُوصَى
حُوصَى حوص حوصى حوصي syn. with حُوصٌ and حَوْصٌ: see 1.

حِوَاصٌ
حِوَاصٌ حواص A wooden implement with which one sews. (Fr, Sgh, K.)

حِيَاصَةٌ
حِيَاصَةٌ حياصه حياصة , originally حِوَاصَةٌ, (K, &c.,) A strip, or thong, of leather, in the girth: or a long strip, or thong, of leather: (TA:) or a strip, or thong, of leather, with which the girth of a horse's saddle is tied: (K:) or the girth of a beast. (T, TA.) This is the primary signification: and sometimes it is used to signify ― -b2- Anything with which a man binds his waist: [particularly, in modern usage, a kind of girdle, zone, or waistbelt, which is fastened round the waist with a buckle or clasp; worn by men and by women; and when worn by wealthy women, generally adorned with jewels &c., and having two plates of silver or gold, also generally jewelled, which clasp together: in earlier post-classical times, it is described as being of silver, and of gold: (see Dozy's “ Dict. des Noms des Vêtements chez les Arabes, ” pp. 145-7:) pl. حَوَائِصُ:] of the dial. of Syria. (TA.) ― -b3- [See also another application of this word voce حُرْدِىٌّ.]

حَائِصٌ
حَائِصٌ ذ , applied to a she-camel, Whose vulva is impervious to the virga, or nervus, of the stallion; (S, TA;) like رَتْقَآءُ applied to a woman; (Fr, S, K;) as also حَائِصَةٌ and ↓ مُحْتَاصَةٌ: (TA:) and ↓ حَوْصَآءُ, applied to the same, (assumed tropical:) having a narrow, or contracted, vulva: (IAar, TA:) and ↓ مُحْتَاصَةٌ, applied to the same, also signifies having her vulva rendered impervious to the virga, or nervus, of the stallion, by its having a ring tied over it. (L, K, * TA. *)

أَحْوَصُ
أَحْوَصُ ذ A man having in his eye, or eyes, what is termed حَوَصٌ [as explained above]: (S, A, Mgh, Msb, K:) or having a narrowness, or contraction, in his eyes: (Az, TA:) fem. حَوْصَآءُ: (S, Msb:) pl., when it is used as an epithet, حُوصٌ; but when it is used as a [proper] name, أَحَاوِصُ: (Msb:) and ↓ حَوَصٌ, for ذَوُو حَوَصٍ, is used as syn. with حُوصٌ, meaning having small eyes. (IAar.) The fem. is also applied to the eye itself, (A, TA,) signifying, Narrow in its slit, whether it be sunken or prominent. (TA.) ― -b2- For another application of the fem., see حَائِصٌ. ― -b3- بِئْرٌ حَوْصَآءُ (tropical:) A narrow well. (A, TA. *)

مُحْتَاصَةٌ
مُحْتَاصَةٌ محتاصه محتاصة : see حَائِصٌ, in two places.

##### Türkçe

**حَاصَهُ**
1 **حَاصَهُ** حاص حاصه حاصة, (A, TA,) muzâri‘i **يَحُوصُ**, (A, K,) mastarı **حَوْصٌ** (S, A, Mgh, K) ve **حِيَاصَةٌ**, (A, TA,) O onu dikti; yahut onu kapatacak biçimde veya birbirine dikip birleştirdi; (S, * A, Mgh, * K, TA;) yani bir elbiseyi yahut bir kumaş parçasını: (A, TA:) yahut o, araları uzak dikişlerle onu dikti: (IB, TA:) yahut o, yamasız olarak onu dikti; ve yalnızca bir deri hakkında, yahut deri hakkında, ve bir devenin ayağı hakkında söylenir. (TA.) Bundan dolayı darbımesel: **اـِنَّ دَوَآءَ الشَّقِّ أَنْ تَحُوصَهُ** [Şüphesiz yırtığın ilacı, onu dikmendir]. (A, K.) [Ve bundan dolayı söz:] **لَأَطْعَنَنَّ فِى حَوْصِهِمْ** (S, A) (mecaz:) Onların onardıkları şeyi mutlaka bozacağım: (A:) yahut onların dikip kapattıkları şeyde mutlaka bir delik açacağım; ve onların onardıkları şeyi mutlaka bozacağım. (S, IB.) Yahut **لَأَطْعَنَنَّ فِى حَوْصِكَ** (mecaz:) Seni mutlaka dolanacağım, (**لَأَكِيدَنَّكَ** [K’nın nüshalarında ve TA’da böyledir; fakat CK’da hatalı olarak **لَاكْبِدَنَّكَ**],) ve senin helâkin için mutlaka çalışacağım. (AZ, K.) Ve bir darbımeselde denilmiştir: **طَعَنَ فِى حَوْصِ أَمْرٍ لَيْسَ مِنْهُ فِى شَىْءٍ**, (K,) ve **أَمْرٍ** ↓ **حُوصِ**, ve **أَمْرٍ** ↓ **حُوصَى**, (Yoo, K,) (mecaz:) O, iyi yapamayacağı şeye uğraştı; ve kendisini, kendisini ilgilendirmeyen şeyi yapmaya zorladı. (ISh, K.) Yahut **طَعَنْتَ فِى حَوْصِ أَمْرٍ لَسْتَ مِنْهُ فِى شَىْءٍ** (mecaz:) Sen, seni ilgilendirmeyen bir şey hakkında konuştun. (A.) Sen ayrıca dersin: **قَبْلَ أَنْ أَدْخُلَ حَوْصِ النَّاسِ أَطْمَعُ فِى ضَرْبِهِمْ** (mecaz:) İnsanların işinin içine nüfuz edip onları denemeden önce, onları dövmeye heves ederim. (A.) Ve **مَا طَعَنْتَ فِى حَوْصِهِ** (mecaz:) Sen, ona yahut ona dair arzu ettiğin maksada erişmedin [onun yahut onunla ilgili: yahut belki doğru okunuş **حَوْصِكَ**’dır; bu durumda benim eklediğim ilâve düşürülmelidir]. (IB, L ve TA’da nakledildiği üzere.)

― -b2- **حُصْتُ عَيْنَ البَازِى**, (S,) yahut **عَيْنَ الصَّقْرِ**, (A,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, ve mastarı, yukarıda zikredilen iki şeklin de mastarı, (S,) [O, doğanın yahut şahinin gözünü bağladı; göz kapaklarından bir ip geçirerek gözlerini kapattı.]

― -b3- **حَاصَ سِقَآءَهُ** O, su yahut süt tulumundaki bir yırtığı, içine iki parça çubuk yahut tahta sokarak kapattı; onu dikeceği bir **سِرَاد** bulunmadığı hâlde. (TA.)

― -b4- **حَوْصٌ** ayrıca iki şey arasında bir daraltma yapmayı ifade eder; (S, K;) ve bunun gibi **حِيَاصَةٌ**. (K.) Sen dersin: **حَاصَ بَيْنَهُمَا** [O, ikisi arasındaki mesafeyi daralttı; iki şey kastedilerek]. (TK.)

-A2- **حَوِصَتْ عَيْنُهُ**, (A, Msb,) muzâri‘i **تَحْوَصُ**, mastarı **حَوَصٌ**, (Msb,) Onun gözü, dış köşesinde dar idi yahut daraldı. (A, Msb.) [Fakat aşağıda **حَوَصٌ**’a bak.] Ve **حَوِصَ**, (S, K,) muzâri‘i **حَوَصٌ**, (TA,) bir adam hakkında söylenir, (S,) onun gözünde yahut gözlerinde, aşağıda açıklanacağı üzere **حَوَصٌ** denilen şey vardı. (S, K.) [Ayrıca **خَوِصَتْ عَيْنُهُ**’a da bak.]

**هُوَ يُحَاوِصُ فُلَانًا**
3 **هُوَ يُحَاوِصُ فُلَانًا** هو يحاوص فلانا O, bunu gizleyerek, gözünün dış köşesinden falancaya bakar. (S.) [Ayrıca 6’ya bak; ve **خَاوَصَ**’a bak.]

**تحاوص اـِلَى الشَّمْسِ**
6 **تحاوص اـِلَى الشَّمْسِ** ذ yani **اِسْتَوْضَحَهَا** [görünüşe göre: O, güneşe göz kırptı; yahut göz kapaklarını kısarak ona baktı]. (A, **وضح** maddesinde.) [Ayrıca 3’e bak; ve **تَخَاوَصَ**’a bak.]

**احتاصت**
8 **احتاصت** احتاصت Onun (dişi devenin) ferci, aygırın zekerine yahut sinirine karşı geçit vermez oldu yahut geçit vermez hâle geldi: **حَاصَتْ** dememelisin. (TA.) Ve **احتاصت رَحِمُهَا دُونَ الفَحْلِ** Onun (dişi devenin) ferci, üzerine bir halka bağlanmış olması sebebiyle, yani fercinin üzerine, aygırın zekerine yahut sinirine karşı geçit vermez kılındı. (L, K, * TA. *)

― -b2- **احتاص** (mecaz olduğu varsayılarak:) O, ihtiyatlı davrandı ve kendisini korudu. (Sgh, K.)

**حُوصٌ**
**حُوصٌ** **حَوْصٌ** ile eşanlamlıdır: 1’e bak.

**حَوَصٌ**
**حَوَصٌ** حوص Gözün (S, Msb, ve K’nın bazı nüshalarında da böyle) yahut gözlerin (K’nın bazı nüshalarında ve TA’da olduğu üzere) dış köşesinin darlığı yahut büzülmesi; sanki dikilip kapatılmış gibi; (TA;) yahut onlardan birinin: (K:) yahut gözlerden birinin darlığı yahut büzülmesi, (Lth, S, Mgh, TA,) diğerinden ayrı olarak: (Lth, Mgh, TA:) yahut Az’ın dediğine göre, onların hepsine göre, iki gözün de darlığı yahut büzülmesi: (Mgh, TA:) yahut göz yarığında. (TA.)

― -b2- Ayrıca **أَحْوَصُ**’a bak.

**حُوصَى**
**حُوصَى** حوص حوصى حوصي **حُوصٌ** ve **حَوْصٌ** ile eşanlamlıdır: 1’e bak.

**حِوَاصٌ**
**حِوَاصٌ** حواص Dikiş dikilen ahşap bir âlet. (Fr, Sgh, K.)

**حِيَاصَةٌ**
**حِيَاصَةٌ** حياصه حياصة, aslında **حِوَاصَةٌ**, (K, vb.,) Kuşakta bir deri şerit yahut kayış: yahut uzun bir deri şerit yahut kayış: (TA:) yahut bir at eyerinin kuşağının bağlandığı deri şerit yahut kayış: (K:) yahut bir hayvanın kuşağı. (T, TA.) Bu, aslî anlamdır: ve bazen şu manada kullanılır:

― -b2- Bir adamın belini bağladığı herhangi bir şey: [özellikle, modern kullanımda, tokayla yahut kancayla bele bağlanan bir çeşit kuşak, kemer yahut bel bağı; erkekler ve kadınlar tarafından giyilir; ve varlıklı kadınlar tarafından giyildiğinde genellikle mücevher vb. ile süslü olur; ve birbirine kenetlenen, genellikle mücevherli, iki gümüş yahut altın levhası bulunur: daha erken post-klasik zamanlarda gümüşten ve altından olduğu şeklinde tasvir edilir: (Dozy’nin “Dict. des Noms des Vêtements chez les Arabes” adlı eserine bak, s. 145-7:) çoğulu **حَوَائِصُ**:] Suriye lehçesindendir. (TA.)

― -b3- [Bu kelimenin başka bir kullanımı için **حُرْدِىٌّ** maddesinde buna bak.]

**حَائِصٌ**
**حَائِصٌ** ذ dişi deveye sıfat olarak: Fercinin, aygırın zekerine yahut sinirine karşı geçit vermez olduğu; (S, TA;) kadına sıfat olarak **رَتْقَآءُ** gibi; (Fr, S, K;) bunun gibi **حَائِصَةٌ** ve ↓ **مُحْتَاصَةٌ**: (TA:) ve ↓ **حَوْصَآءُ**, aynıya sıfat olarak, (mecaz olduğu varsayılarak:) ferci dar yahut büzülmüş olan: (IAar, TA:) ve ↓ **مُحْتَاصَةٌ**, aynıya sıfat olarak, ayrıca, fercinin üzerine bir halka bağlanması sebebiyle aygırın zekerine yahut sinirine karşı geçit vermez kılınmış olan manasına gelir. (L, K, * TA. *)

**أَحْوَصُ**
**أَحْوَصُ** ذ Gözünde yahut gözlerinde, yukarıda açıklandığı üzere **حَوَصٌ** denilen şey bulunan adam: (S, A, Mgh, Msb, K:) yahut gözlerinde bir darlık yahut büzülme bulunan: (Az, TA:) müennesi **حَوْصَآءُ**: (S, Msb:) çoğulu, sıfat olarak kullanıldığında, **حُوصٌ**; fakat [özel] isim olarak kullanıldığında, **أَحَاوِصُ**: (Msb:) ve ↓ **حَوَصٌ**, **ذَوُو حَوَصٍ** yerine, **حُوصٌ** ile eşanlamlı olarak kullanılır; küçük gözlüler manasında. (IAar.) Müennes ayrıca gözün kendisine de uygulanır, (A, TA,) göz yarığında dar olan manasında; çukur olsun yahut çıkık olsun. (TA.)

― -b2- Müennesin başka bir uygulaması için **حَائِصٌ**’a bak.

― -b3- **بِئْرٌ حَوْصَآءُ** (mecaz:) Dar bir kuyu. (A, TA. *)

**مُحْتَاصَةٌ**
**مُحْتَاصَةٌ** محتاصه محتاصة: iki yerde **حَائِصٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَاصَ
حَاصَ ( w )  U ( n. ac. حَوْص 1 ,  حِيَاصَة [ 23t ] ),
a.  Mended, stitched up, darned.

b.  Went round.

c.  Was troubled, in difficulty, straits.

حَوِصَ
حَوِصَ A ( n. ac. حَوَص 4 ),
a.  Was narroweyed.

اِحْتَوَصَ
اِحْتَوَصَ VIII
a.  [ Fī ], Was guarded, prudent in.

أَحْوَص
أَحْوَص [ 14 ] , ( pl. حُوْص 3 ),
a.  Narrow-eyed.

حِوَاص
حِوَاص [ 23 ],
a.  Wooden needle.

حِيَاصَة
حِيَاصَة [ 23tI ],
a.  Strap of the saddle-girth.

##### Türkçe

حَاصَ
حَاصَ ( w )  U ( n. ac. **حَوْص** 1 ,  **حِيَاصَة** [ 23t ] ),
a.  Yamadı, dikti, ördü.

b.  Etrafında dolaştı.

c.  Sıkıntıya düştü, zorlukta oldu, darlık(lar)da oldu.

حَوِصَ
حَوِصَ A ( n. ac. **حَوَص** 4 ),
a.  Dar gözlü oldu.

اِحْتَوَصَ
اِحْتَوَصَ VIII
a.  [ Fī ], -de korunmuş oldu, -de ihtiyatlı oldu.

أَحْوَص
أَحْوَص [ 14 ] , ( pl. **حُوْص** 3 ),
a.  Dar gözlü.

حِوَاص
حِوَاص [ 23 ],
a.  Tahta iğne.

حِيَاصَة
حِيَاصَة [ 23tI ],
a.  Eyer kolanının kayışı.
