# حوي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%88%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حوي

باب اللفيف من الحاء
الحاء:
الحاء: حرفُ هجاءٍ مقصور موقوف، فإذا جعلته اسماً مددته. تقول: هذه حاءٌ مكتوبة. ومَدَّتها ياءان. وكلُّ حرفٍ على خِلْقَتِها من حروف المعجم فألفها إذا مُدَّتْ صارت في التصريف ياءين. وتصغيرُها: حُيَيَّة وإنّما يجوز تصغيرها إذا كانت صغيرة في الخَطّ أو خفيّة وإلاّ فلا.
وحاء- ممدودة- قبيلة. قال:
طلبت الثأر في حَكَمٍ وحاءٍ
ويقال لابن مئة: لا حاءَ و ساءَ، أي: لا مُحْسِنٌ ولا مُسيءٌ، ويقال: لا رجلٌ ولا امرأة.
ويقال: تفسيره أنّه لا يستطيعُ أن يقول: حا وهو أمرٌ للكَبْش عند السّفاد، يقال: حأحأت به وحاحيت به. قال أبو خيرة: حَأْحَأْ. وقال أبو الدُّقَيْش: أُحُو أُحُو.
ولا يستطيع أن يقول: سَأ، وهو للحمار، ويقول: سأسأت بالحمار إذا قلت: سَأْسَأْ. قال:
قومٌ يُحاحُونَ بالبِهامِ ونِسْ		وانٌ قِصارٌ كهيئةِ الحَجَلِ
الوحوحة:
الوَحْوَحَةُ: الصوت. والأُحاحُ: الغيظ، قال:
طعناً شَفَى سرائرَ الأُحاحِ
حي:
حيّ- مُثقَّلة-: يندب بها، ويُنْعَى بها. يقال: حِيّ على الفِداء، حيّ على الخَيْر، ولم يُشْتَقَّ منه فِعْل.
حو:
وحوّ: زجر للمعز دون الضأن. حوحيت به حوحاة.
حيو:
والحيوة كتبت بالواو لُيِعْلَم أن الواو بعد الياء، ويقال: بل كُتِبَتْ على لغة من يُفَخِّم الألف التي مَرْجِعُها إلى الواو نحو: الصلوة والزّكوة.
ويقال: حَيِيَ يَحْيا فهو حَيِّ، ويقال للجميع: حَيُّوا. ولُغة أُخرَى: حيّ يَحَيُّ، والجميع: حَيُوا خفيفة مثل: بَقْوا.
والحَيَوانُ: كلّ ذي روحٍ. الواحدُ والجميعُ فيه سواء.
والحَيَوان: ماءٌ في الجنّة لا يصيب شيئاً إلاّ حيَّ بإذن الله.
والحيّة اشتقاقها من الحياة، ويقال: هي في أصلِ البناء: حَيْوَة. ولكنّ الياء والواو إذا التقتا وسُكنت الأُولَى منهما جعلتا ياءً شديدة ومن قال لصاحب الحيّات: حايٍ فهو فاعل من هذا البناء. صارت الواو كسرة كواو الغازي.. ومن قال: حوّاء على فَعّال فإنّه يقول: اشتقاق الحيّة من حَوَيْتُ، لأنّها تتحوّى في التوائها وكذلك تقول العرب.
والحَيَا- مقصور-: حَيَا الرّبيع، وهو ما تحيا به الأرض من الغيث. قال:
وغيث حَياً تحيا به الأرض واسع
وأرْض مَحْواةٌ: كثيرةُ الحيّات، اجتمعوا على ذلك.
والحياء- ممدود: من الاستحياء. رجل حَيِيٌّ بوزن فعيل، وامرأة حيّية بوزن فعلية. قالت ليلى:
وأحيَى حياءً من فتـاة حِـيّيةٍ		وأشجع من ليثٍ بخَفّانَ خادِرِ
والمحاياة: الغذاء للصبيّ بما به حياته.
والمحاياة: تحيّهُ القوم بعضِهم بعضاً.
والحيُّ: الواحدُ من أحياء العرب.
وحَيَا الشاة: مقصور وممدود- لغتان.
والمُحَيّا: الوجهُ. وقول العرب: حيّاك اللهُ: يعني: الإِستقبال بالمُحَيَّا، ويحتمل أن يكون اشتقاقه من الحياة. وتقول: حيّاك الله وبيّاك، أي: أفرحك وأضحكك، ويقال: بيّاك تَقْوِيةٌ لحيّاك.
وقول المصلّي في التَّشَهُّد: التّحيات لله، معناه: البقاءُ لله، ويقال: الملكُ لله.
حوي:
حَوَى فلان مالاً حَيَّاً وحَوَايةً، أي: جمعه وأحرزه، واحتوى عليه، كَحَوِيٍّ الحيَّة.
والحَوِيَّةُ: مركب يُهَيَّأ للمرأة. والحَوِيُّ: استدارة كلّ شيء، كحوِيِّ الحيّة، وكحويِّ بعض النُّجوم إذا رأيتها على نسق واحدٍ مستديرة، والحويّة والحاوية والجميع الحَوَايَا: الأمعاء. قال عليّ عليه السّلام:
أقتلُهـم ولا أرى مُـعـاوية		الأخْزَرَ العَيْنِ العظيمَ الحاوية
وقال:
فهنَّ من واطِىءٍ ثَنْيَيْ حَـوِيَّتـه		وناشجٍ وعواصي الجَوْفِ تَنْشَخِبُ
والحِوَاءُ: أَخْبِيةٌ تَدَانَى بعضُها من بعضٍ. تقول: هُمْ أَهْلُ حِواءٍ واحد، والجماعة: أَحْوية.
والحوّاء: نَبْتٌ معروف، الواحدة: حُوَّأَة.
والحُوَّةُ في الشفاه: شبه اللَّمَى واللَّمَس. قال ذو الرمة:
لمياءُ في شفتيها حُوَّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ
ويح:
أمّا الويح ونحوه مما في صدره واوٌ فلم يُسمعْ في كلام العرب إلاّ وَيْح، ووَيْس، ووَيْل، ووَيْه. فأمّا ويح فيقال إنه رحمةٌ لمن تنزل به بلية. وربّما جُعل مع ما كلمة واحدة فقيل: ويحما. قال حميد:
وويح لمن لم يدرِ ما هنّ ويحما
فجعل ويحما كلمة واحدة فأضاف ويح إلى ما. ونصب ويحَما لأنه فعل معكوس على الأول كما قال:
ويلٌ له ويلٌ له وَيْلا
وحي:
يقال: وَحَي يَحِي وَحْياً، أي: كَتَبَ يكتُبُ كَتْباً. قال العجاج:
لقَدَرٍ كان وَحاهُ الواحي
وقال:
في سُورة من ربّنا مَوْحِيَّه
وأوحَى الله إليه، أي: بعثه. وأوحى إليه: ألْهَمَهُ. وقوله عزّ وجلّ: "وأوحَى ربُّك إلى النَّحْل"، أي: أَلْهَمَهَا. وأوحى لها معناه: وأوحَى إليها في معنى الأمر. قال الله عزّ وجلّ: "بأنّ ربّك أوحى لها".
قال العجاج:
وَحَى لها القرار فاستقرّتِ
أراد: أوحَى إليها، إلاّ أنّ لغته: وَحَى، فإذا لم يذكر لها قال: أوحى.
وزكريا أوحى إلى قومه، أي: أشار إليهم. والإيحاء: الإشارة. قال:
فأَوْحَتْ إليها والأنامِلُ رُسْلُها
وقوله: "واستحيوا نساءَهم". أي: استفعلوا من الحياة، أي: اتركوهنَّ أحياء.
وفي الحديث: إنَّ الرّجل لَيُسألُ عن كلِّ شيءٍ حتى عن حَيَّةِ أهِلِه، أي: عن كلّ شيءٍ حيٍّ في منزله مثل الهرّة، فأنّث الحيّ فقال: حيّة.
والحوايا: المَساطح، وهو أن يعمدوا إلى الصَّفا فيَحْوون له تُراباً يحبس عليهم الماء. الواحدة: حَوِيَّة. والحيّ: نقيض الميّت.
والوَحَى: السُّرعة.

### Türkçe

باب اللفيف من الحاء
**الحاء**:
**الحاء**: kısaltılmış, durdurulmuş bir hece harfidir; onu isim yaptığında uzatırsın. Dersin ki: bu yazılmış bir **حاءٌ**’dır. Onu uzatması iki **ياء**’dır. Ve mu‘cem harflerinden onun yaratılışı üzere olan her harfin, **ألف**’ı uzatıldığında tasrifte iki **ياء** olur. Onun küçültmesi: **حُيَيَّة**’dir; ancak yazıda küçük veya gizli olduğunda küçültülmesi caiz olur, yoksa olmaz.

Ve **حاء**—uzatılmış—bir kabiledir. Dedi ki:
İntikamı **حَكَمٍ** ve **حاءٍ** içinde aradım

Ve yüz yaşındaki oğula denir: **لا حاءَ و ساءَ**; yani: ne iyilik eden ne kötülük eden; ve denir: ne erkek ne kadın.

Ve denir: onun tefsiri şudur: **حا** diyemez; o, koç için çiftleşme sırasında bir emirdir; denir: onunla **حأحأت** ettim ve onunla **حاحيت** ettim. Ebû Hayra dedi ki: **حَأْحَأْ**. Ebû’d-Dukayş dedi ki: **أُحُو أُحُو**.

Ve **سَأ** diyemez; o, eşek içindir; ve dersin: **سأسأت** eşekle, **سَأْسَأْ** dediğinde. Dedi ki:
Bir kavim ki davarlarla **يُحاحُونَ** ederler ve kadınlar—kısa—bıldırcın biçiminde

**الوحوحة**:
**الوَحْوَحَةُ**: sestir. Ve **الأُحاحُ**: öfkedir, dedi ki:
Gizli öfkelerin **الأُحاحِ**’ını şifa veren bir mızraklama

**حي**:
**حيّ**—şeddeli—: onunla ağıt yakılır ve onunla ölüm haberi duyurulur. Denir: fidyaya **حِيّ**; hayra **حيّ**; ondan fiil türetilmemiştir.

**حو**:
Ve **حوّ**: koyun değil keçi için bir azarlamadır. Onunla **حوحيت** ettim, bir **حوحاة** ile.

**حيو**:
Ve **الحيوة** vav ile yazıldı ki **الواو**’nun **الياء**’dan sonra olduğu bilinsin; ve denir: bilakis, aslı **الواو**’ya dönen **الألف**’ı kalınlaştıran kimsenin dili üzere yazıldı; şu gibi: **الصلوة** ve **الزّكوة**.

Ve denir: **حَيِيَ يَحْيا**; o hâlde o **حَيِّ**’dir; ve hepsi için denir: **حَيُّوا**. Ve başka bir dil: **حيّ يَحَيُّ**; ve hepsi: **حَيُوا** hafif, şu gibi: **بَقْوا**.

Ve **الحَيَوانُ**: ruh sahibi olan her şeydir. Tekil ve çoğul onda birdir.

Ve **الحَيَوان**: cennette bir sudur; Allah’ın izniyle hiçbir şeye isabet etmez ki diri olmasın.

Ve **الحيّة**’nin اشتقاق’ı **الحياة**’dandır; ve denir: o, bina aslında: **حَيْوَة**’dir. Fakat **الياء** ile **الواو** buluştuğunda ve ikisinin ilki sükûnlu olduğunda, şiddetli bir **ياء** kılınırlar. Ve yılanların sahibine **حايٍ** diyen, bu binadan bir fâildir. **الواو** gazî’nin **واو**’u gibi bir kesre oldu. Ve **حوّاء**’ı **فَعّال** üzere diyen ise şöyle der: **الحيّة**’nin اشتقاق’ı **حَوَيْتُ**’dandır; çünkü o, kıvrılışında **تتحوّى** eder; Araplar da böyle der.

Ve **الحَيَا**—kısaltılmış—: baharın **حَيَا**’sıdır; o, yerin yağmurdan onunla dirildiği şeydir. Dedi ki:
Yerin onunla dirildiği geniş bir **حَياً** yağmuru

Ve **أرْض مَحْواةٌ**: yılanı çok; bunun üzerinde birleştiler.

Ve **الحياء**—uzatılmış—: **الاستحياء**’dandır. Bir adam **حَيِيٌّ** (fa‘îl vezninde), bir kadın **حيّية** (fa‘liyye vezninde). Leylâ dedi ki:
Bir **حِـيّيةٍ** kızdan daha çok hayâ eden, ve **بخَفّانَ**’da inleyen bir aslandan daha yiğit

Ve **المحاياة**: çocuğa, hayatı olan şeyle gıdadır.

Ve **المحاياة**: kavmin birbirlerine selâm vermesidir.

Ve **الحيُّ**: Arapların **أحياء**’ından bir tekildir.

Ve **حَيَا الشاة**: kısaltılmış ve uzatılmış—iki dildir.

Ve **المُحَيّا**: yüzdür. Ve Arapların sözü: **حيّاك اللهُ**: yani, **المُحَيَّا** ile karşılama; ve onun اشتقاق’ının **الحياة**’dan olması muhtemeldir. Ve dersin: **حيّاك الله وبيّاك**; yani: seni sevindirdi ve güldürdü; ve denir: **بيّاك** **حيّاك** için bir takviyedir.

Ve namaz kılanın teşehhütte sözü: **التّحيات لله**; manası: bekâ Allah’ındır; ve denir: mülk Allah’ındır.

**حوي**:
Falan, canlı bir malı **حَوَى** etti, ve **حَيَّاً** ve **حَوَايةً**; yani: onu topladı ve onu koruma altına aldı; ve ona **احتوى** etti; yılanın **حَوِيٍّ**’i gibi.

Ve **الحَوِيَّةُ**: kadın için hazırlanmış bir binek. Ve **الحَوِيُّ**: her şeyin yuvarlaklığı; yılanın **حوِيِّ**’i gibi; ve bazı yıldızların **حويِّ**’i gibi, onları tek bir düzen üzere yuvarlak görürsen. Ve **الحويّة** ve **الحاوية** ve hepsi **الحَوَايَا**: bağırsaklardır. Ali—aleyhi’s-selâm—dedi ki:
Onları öldürürüm de **مُـعـاوية**’yi görmem; yeşilimsi gözlü, büyük **الحاوية**’li

Ve dedi ki:
Onlar, **حَـوِيَّتـه**’nin iki kıvrımını çiğneyenin, ve iç boşluğunun sinirleri kan fışkırtanların arasındandır

Ve **الحِوَاءُ**: birbirine yakın çadırlardır. Dersin: onlar bir **حِواءٍ**’ın ehlidir; cemaat: **أَحْوية**.

Ve **الحوّاء**: bilinen bir bitkidir; tekili: **حُوَّأَة**.

Ve dudaklarda **الحُوَّةُ**: **اللَّمَى** ve **اللَّمَس** benzeri. Zû’r-Rumme dedi ki:
Dudaklarında **حُوَّةٌ** **لَعَـسٌ** olan **لمياءُ**; ve diş etlerinde ve köpek dişlerinde parlaklık

**ويح**:
Başında **واو** bulunan bunun ve benzerlerinin, Arapların كلام’ında ancak **وَيْح** ve **وَيْس** ve **وَيْل** ve **وَيْه** işitilmiştir. **ويح**’e gelince, denir ki o, kendisine bir musibet inen kimse için bir rahmettir. Ve bazen **ما** ile tek bir kelime kılınır da **ويحما** denir. Humeyd dedi ki:
**ويحما**’nın ne olduğunu bilmeyen kimseye yazık

Böylece **ويحما**’yı tek bir kelime kıldı da **ويح**’i **ما**’ya izafe etti. Ve **ويحَما**’yı nasb etti; çünkü o, ilkinin üzerine ters çevrilmiş bir fiildir; şu dediği gibi:
Ona **ويلٌ**; ona **ويلٌ**; **وَيْلا**

**وحي**:
Denir: **وَحَي يَحِي وَحْياً**; yani: yazar, yazmakla yazar. el-Accec dedi ki:
Bir kader için; onu **الواحي** **وَحاهُ** etti

Ve dedi ki:
Rabbimizden bir sûrede, **مَوْحِيَّه**

Ve Allah ona **أوحَى** etti; yani: onu gönderdi. Ve ona **أوحى** etti: ona ilham etti. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Ve Rabbin **النَّحْل**’e **أوحَى**”; yani: ona ilham etti. Ve ona **أوحى** etti: manası, emir manasında ona **أوحى** etti. Allah—Aziz ve Celil—dedi: “Şüphesiz Rabbin ona **أوحى** etti diye.”

el-Accec dedi ki:
Ona karar yeri **وَحَى** etti de yerleşti

Muradı: ona **أوحَى** etti; ancak onun dili: **وَحَى**’dır; ona (dişil zamir) zikretmezse: **أوحى** der.

Ve Zekeriyyâ kavmine **أوحى** etti; yani: onlara işaret etti. Ve **الإيحاء**: işarettir. Dedi ki:
Ona **فأَوْحَتْ** etti; ve parmaklar onun elçileridir

Ve onun sözü: “Ve kadınlarını **واستحيوا**.” yani: **الحياة**’dan **استفعلوا** ettiler; yani: onları diri bıraktılar.

Ve hadiste: Şüphesiz adam, her şeyden sorulur; hatta ehlinin **حَيَّةِ**’sinden bile; yani: evindeki her canlı şeyden, kedi gibi; böylece canlıyı dişil yaptı da **حيّة** dedi.

Ve **الحوايا**: düzlüklerdir; o da şudur: kayaya yönelirler de onun için toprak **يَحْوون** ederler; suyu onlara karşı tutar. Tekili: **حَوِيَّة**. Ve **الحيّ**: ölünün zıddıdır.

Ve **الوَحَى**: sürattir.
