# حيث (ح-ي-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hayese sürülmüş tarla demektir

- Harfler: ح - ي - ث
- Kur'an'da: 31 geçiş · 29 ayet · 2 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَيْثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/siga/%D8%AD%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AB%D9%8F.md) | فَعْلُ | Nere | 29 | 28 | [2:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:35.md) |
| [وَحَيْثُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AB%D9%8F.md) | وَفَعْلُ | Ve nere | 2 | 2 | [2:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:144.md) |

## Mücavir kökler — 70 mücavir (208 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 33 · Merkez
2. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 24 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
3. [حطط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Hatit (Tı) cüce demektir
4. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 19 · Hiram keçe demektir
5. [رغد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Muhallebi demektir
6. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 17 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
7. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Sinek kapan bitki demektir
8. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Edim dibalı deri demektir
9. [ثقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
10. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · “Sikkin” bıçak demektir
11. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Murar acı bir ağacın adıdır
12. [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki…
13. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Şuurunda olurlar
14. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 5 ortak ayet · G² 12 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
15. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 8 ortak ayet · G² 11 · Şey
16. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Su birikintisidir
17. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Ekel pas demektir
18. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Bve bye’den dönüşmüştür
19. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Sağanak yağmur demektir
20. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
21. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
22. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · Veli arka demektir
23. [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
24. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Derc : “Derc” tomar demektir
25. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Yüz demektir
26. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bab kapı demektir
27. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ağaç
28. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Temel demektir
29. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
30. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
31. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
32. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Bahçe demektir
33. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Dahl: Kuytu yer demektir
34. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
35. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kasaba
36. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Zade : Azık demektir
37. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Eveye yuva demektir
38. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
39. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Önce
40. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
41. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
42. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
43. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
44. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
45. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 13 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
46. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
47. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
48. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
49. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
50. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
51. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
52. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
53. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
54. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
55. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
56. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
57. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
58. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
59. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
60. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حيث |
| Yapı | Üçlü kök biçiminde müphem mekân zarfı / işlev sözü |
| Özel Durum | Ecvef (aslının vâvî veya yâî olduğu tartışmalı), mebni isim |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md), [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md), [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sınırları ancak kendisinden sonraki cümle ile netleşen müphem mekân ve konum noktası |
| Çekirdek Özet 2 | Bir eylemin, durumun veya ilahi takdirin tahakkuk ettiği yön, mahrec ve vuku sahası |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel, zihinsel ve ontolojik hadiselerin vuku bulduğu şartlı ve dinamik koordinat |
| Kritik Hata Riski | Lafzı yalnızca basit bir coğrafi yer bildirimi sanıp nedensellik, bilgi ufku ve beklenmedik cihetleri gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, hareketlilik, kuşatılmış alan ve bir noktaya doğru yönelip dönme; nitekim [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md), [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md), [حيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B6.md), [حيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81.md), [حيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82.md), [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) ve [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) köklerinde de bir hareketin alanı, sınırı veya bir dairede dönüp durması esastır | ث | Çekirdekteki dinamik hareket ve toplanma alanını yayılma, cihet tayini ve bir olayın gerçekleştiği belirsiz koordinat noktasına sabitleme anlamıyla özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Hadisenin vuku bulacağı belirli bir alanı diğer sahalardan ayıran potansiyel çevreleme sınırı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Eylemin veya yönelişin o alana doğru fiilen gerçekleşmesi, temas ve tatbik |
| ث | İşaret, im, yayılma (ikiz harf ت imgesinden türetme yoğunlaşma) | Sınırları belirlenen bu alanın içine doğru fiilin yayılması ve bir mevkii işaretleme |
| حيث | Çevrelenmiş bir alana uzanarak orayı hadisenin gerçekleştiği koordinat olarak işaretleme | Eylemin başlangıç, durak veya varış noktasını bir cümle içeriğiyle kayıtlayıp belirgin kılma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Klasik dilcilere göre sınırları önceden çizilmemiş müphem bir mekân zarfıdır; lafız kendi başına tekil bir cismi değil, ancak bir fiil veya isim cümlesine bağlanarak sınırları belirlenen vuku mahallini gösterir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem lehçelerinde kelimenin حَوْثُ biçimi de mevcuttur; Benî Temîm şiirinde bilinmeyen yönü ve vuku yerini anlatmak üzere kullanılmıştır: ولكـن قـذاهـا واحـد لا تـريده / أتتنا بها الغيطان من حوث لا ندري |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kabile lehçelerinde mebniyet harekesi farklılaşmıştır; Hicaz ehli kelimeyi damme ile mebni kılarken Benî Temîm'den bazı kabileler fetha ile, Benî Esed ise harf-i cer etkisiyle kesre ile kullanmıştır |

Kaynak: Lisānü'l-ʿArab, Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīsü'l-Luġa.

### Sami etimolojik katman

Arapça حيث lafzı, bağımsız bir eylem kökünden ziyade bir mekân ve yön bildirme işlevi kazanan zarfî bir isimdir. Dilcilerin bir kısmı kelimenin aslını [حوث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AB.md) sayarak vav harfinin kesreye veya hafifliğe meyil sebebiyle yâ harfine dönüştüğünü ileri sürmüştür. İbn Fâris ise lafzın klasik anlamda türetilmiş bir kök olmadığını, mekânın genelliğini ve belirsizliğini bildirmek için doğrudan vazedilmiş bir kelime olduğunu belirtir. Güney Sami ve Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı fonetik dizilime sahip birebir bir zarf yapısı seyrektir; ancak Arapçadaki bu form, yer ve cihet gösteren edatların isimleşip cümleye izafe edilmesi geleneğinin özgün bir gelişimidir. Lafzın bir cümleye muzaf olmadan kullanılamaması, onun ontolojik olarak tek başına bir nesneye değil, bir hadise veya bağıntı koordinatına işaret ettiğini doğrular.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brockelmann Grundriss.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حَوْثُ / حَيْثُ dönüşümü | Aslının vâvî olduğu ve hafiflik amacıyla yâ harfine çevrildiği ileri sürülen, daima cümleye muzaf olan mebni mekân zarfı | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Mekân belirteci zarfî form | Sami dil ailesindeki yer ve yön bildiren müphem işaret kelimeleriyle işlevsel paralellik taşır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik veya diğer dil ailelerinde doğrudan soydaş kök tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisānü'l-ʿArab, Maqāyīsü'l-Luġa.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حيث | Anlamlı | Müphem mekân | Bir eylemin veya durumun bağlandığı yer ve cihet koordinatı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حثي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D9%8A.md) | Anlamlı | Saçmak, dökmek | Toprağı veya kumu avuçlayıp saçmak, peş peşe vermek | Hedef kökle ortak yayılma ve hareket payı; Kur'an'da geçmez |
| يحث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte müstakil bir kök oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| يثح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte müstakil bir kök oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| ثحي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte müstakil bir kök oluşmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| ثيح | Anlamlı | Yayılmak | Suyun veya bir maddenin bir alana yayılarak akması | Yayılma ve alan tutma nüansı; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حيث | Merkez | Müphem yer zarfı | Cümleye muzaf olarak olayın cereyan ettiği dinamik ciheti gösterir | Kendi başına sınır içermez; vuku mahalliyle tanımlanır |
| [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Mekân sorgusu ve zarfı | Doğrudan bir yerin kendisini veya soru yoluyla aranan mevkiyi bildirir | Daha ziyade sabit bir coğrafi veya ontolojik mevkii sorar ve hedefler |
| [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) | Komşu | Yakınlık ve huzur | Bir şeyin yanında, nezdinde ve etki alanında bulunmayı ifade eder | Sübjektif veya objektif bir mevcudiyet ve aidiyet alanıdır |
| [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) | Komşu | Başlangıç ve menşe | Bir şeyin doğrudan kaynağından, ilk çıkış noktasından sadır olduğunu anlatır | Kaynağa olan bitişiklik ve doğrudan intisap vurgusu taşır |
| [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) | Zıt | Zaman zarfı | Mekânsal değil, zamansal sınır ve dilim bildiren müphem vakit zarfıdır | Mekân koordinatının zıddı olarak süreç koordinatını belirler |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حيث | Nere, neresi, nereden | Bir cümleye bağlanarak fiilin cereyan ettiği yeri ve ciheti belirten zarf | Kesin |
| Latince | ubi, unde | Nerede, nereden | Durum ve menşe bildirir; ancak Arapçadaki cümleye izafe edilme şartını her zaman yansıtmaz | Güçlü |
| İngilizce | where, wherever, whence | Nerede, nereye, nereden | Mekânsal konumu ve kaynak yönünü karşılar; müphem zarf yapısını verir | Güçlü |
| Almanca | wo, wohin, woher | Nerede, nereye, nereden | Yön, menşe ve konum bağlamını net şekilde ayırt eder | Güçlü |
| Fransızca | où, d'où | Nerede, nereden | Hem sabit konumu hem de çıkış noktasını karşılayan bağlaç-zarf işlevi görür | Güçlü |

Kaynak: Wehr Arapça-İngilizce Sözlük, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَيْثُ شِئْتُمَا / شِئْتُمْ | Serbestlik ve genişlik alanı | İnsana tanınan serbest hareket ve iradi tasarruf imkânı; örneğin cennet nimetlerinden yararlanma (Bakara [2:35](https://lisan.digital/tr/ayet/2:35.md)) |
| وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ | Mutlak kapsayıcılık | Coğrafi ve fiziksel konum neresi olursa olsun hükmün geçerli olduğu her yer; örneğin kıbleye yönelme emri (Bakara [2:144](https://lisan.digital/tr/ayet/2:144.md), [2:150](https://lisan.digital/tr/ayet/2:150.md)) |
| مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ / لَا يَعْلَمُونَ | Beklenmedik yön ve idrak dışı mahrec | İlahi cezanın veya takdirin insanın bilgi ve tedbir ufkunun dışından gelmesi (Nahl [16:26](https://lisan.digital/tr/ayet/16:26.md), Kalem [68:44](https://lisan.digital/tr/ayet/68:44.md)) |
| مِنْ حَيْثُ لَا يَرَوْنَكُمْ | Görünmezlik ve algı sınırı | İnsanın duyu organlarıyla algılayamadığı ontolojik cihet ve açı; örneğin şeytanın insanı gözetlemesi (A'râf [7:27](https://lisan.digital/tr/ayet/7:27.md)) |
| حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ | Layık merci ve ilahi liyakat | Risaletin ve ilahi vazifenin tevdi edileceği en uygun fıtri ve ahlaki zemin (En'âm [6:124](https://lisan.digital/tr/ayet/6:124.md)) |
| مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ | Güç yeten imkân dairesi | Mükellefin sahip olduğu hayat standardı ve mali kudret sınırları dahilinde (Talâk [65:6](https://lisan.digital/tr/ayet/65:6.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi mekan ve sıfatlar | Allah Teâlâ'nın mekândan münezzeh oluşu bahsinde mekân belirteci lafızların tevili | Müphem mekânın ilahi zata isnat edilemeyeceği, rububiyetin kuşatıcılığı |
| Fıkıh | Hükümlerin mekânsal tatbiki | Kıblenin tespiti, sefer hükümleri ve mükellefin bulunduğu mahalde hükmün geçerliliği | Fiilin gerçekleştiği her coğrafi alanın mükellefiyet dairesine girmesi |
| Tefsir | İstidraç ve ilahi mekr | Cezanın beklenmedik cihetlerden gelmesini anlatan ayetlerin tahlili | İnsanın idrak ve savunma mekanizmalarının bittiği görünmeyen nedensellik hattı |
| Hadis | Tavır ve ahlak yönergeleri | Nerede olunursa olunsun takvanın muhafaza edilmesi yönündeki nebevi emirler | Şahsi ve mekânsal şartlardan bağımsız ahlaki süreklilik mahalli |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi gözetim ve mükellefiyet | Her yer ve her durum | İbadet ve itaatin coğrafi sınırlardan bağımsız kılınması | İmanın belirli bir mabetle sınırlı kalmayıp hayatın cereyan ettiği her sahada geçerli olması | Kesin |
| İlmi | Olayların mahreci ve sebeplilik | Bilgi ufkunun ötesi | Görünmeyen veya hesaplanamayan değişkenlerin tespiti | Olguların sadece bilinen kanallardan değil, hesaba katılmayan sahalardan da kaynaklanabileceği ilkesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukukun yürürlük alanı | Yargı yetkisi ve egemenlik dairesi | Otoritenin ve kuralın ulaştığı sınırların tespiti | Toplumun veya idarenin bulunduğu her noktada adaletin ve nizamın tatbik zorunluluğu | Güçlü |
| İktisadi | İmkân ve harcama sınırları | Mali kapasite ve kudret | Yükümlülüklerin gelire ve imkâna göre tayini | Harcama ve infak sorumluluğunun mükellefin fiili yaşam standartlarına bağlanması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durum uzayı ve dinamik koordinat | Bir sistemin alabileceği tüm parametrik konumları ifade eden ve ancak bir fonksiyon tanımlandığında sabitlenen serbest değişken alanı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik bağlam ve yetki alanı (jurisdiction) | Bir davranışın veya hukuki normun geçerlilik kazandığı, ilişkiler ağıyla çerçevelenmiş toplumsal ve mekânsal zemin | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Lafzı sadece basit bir yön veya sabit harita koordinatı olarak görmek; onun taşıdığı belirsizlik, menşe ve beklenmedik oluş boyutunu ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kelime sadece fiziksel yerleri değil; idrak sınırlarını, ilahi liyakat mahallerini, gizli tehdit ve tuzak noktalarını da içeren çok boyutlu bir koordinat belirtecidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Özellikle «min haysü lâ ye'lemûn» gibi ibarelerde tehdidin sadece fiziksel bir saldırı sanılması, psikolojik, sosyolojik ve görünmez nedensellik kanallarının gözden kaçırılmasına yol açar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin olayları ve emirleri sabit, dar mekanlara sıkıştırmadığını; ilahi hükümlerin, lütufların ve cezaların her türlü fiziksel ve zihinsel koordinatta geçerli olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadetin evrenselliğini bildiren kıble ayetlerinde, istidraç ve ilahi yakalamayı bildiren ceza ayetlerinde ve mükellefiyetin sınırını çizen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın sadece kendi görebildiği ve hesaplayabildiği cihetlerden güvende olabileceği zannını yıkarak idrak ötesi süreçlerin varlığını kavratır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sınırları bir eylem veya durumla belirlenen müphem mekân, vuku mahalli ve yön.
- Soyut anlam: Bir hadisenin cereyan ettiği ontolojik zemin, algılanamayan nedensellik hattı ve ilahi takdirin tecelli ettiği dinamik koordinat.
- Sistematik karşılık: Mükellefiyet, bilgi ufku veya ilahi icraatın, şartlara bağlı olarak değer kazandığı serbest bağlam uzayı.
- LaTeX modeli: $$\mathcal{C}(x) = \{ p \in \mathcal{S} \mid \Phi(p, x) = 1 \}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\mathcal{S}$ evrensel mekân ve durumlar uzayını temsil eder. $p$ bu uzaydaki müphem bir noktayı veya ciheti gösterir. $x$ hadiseyi veya eylemi, $\Phi$ ise bu hadisenin o noktada gerçekleşme şartını belirleyen doğruluk fonksiyonunu ifade eder. $\mathcal{C}(x)$, lafzın ancak kendisinden sonra gelen cümle veya durum vasıtasıyla sınırları çizilen dinamik vuku sahasını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (29 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:35.md) — حَيْثُ

وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ve demiştik ki: Ey Adem, sen, eşinle birlikte cennette otur. Dilediğiniz O’na döndürüleceksiniz.

### [Bakara 2:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:58.md) — حَيْثُ

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani; şu kasabaya girin, dilediğiniz yerde istediğinizi bol bol yeyin, kapısından secde ederek girin, affet deyin, kusurlarınızı örtelim. İyilik

### [Bakara 2:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:144.md) — وَحَيْثُ

قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Doğrusu biz, yüzünün semaya doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnud olacağın bir kıbleye çevireceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede bulunursanız bulunun, yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphesiz ki, kendilerine kitab verilenler bunun Rablarından gelen bir gerçek olduğunu bilirler. Allah, onların yaptıklarından gafil değildir.

### [Bakara 2:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:149.md) — حَيْثُ

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Nereden (yola) çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Şüphesiz bu, Rabbından bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Bakara 2:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:150.md) — حَيْثُ · وَحَيْثُ

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Meal (IK): Nereden (yola) çıkarsan, yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Siz de nerede olursanız, yüzünüzü o yana döndürün, Ta ki, zalim olanlardan başka insanların aleyhinizde bir delili bulunmasın. Artık onlardan korkmayın, Benden korkun ki, hem üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım, hem de siz hidayeti ümid edebilesiniz.

### [Bakara 2:191](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:191.md) — حَيْثُ

وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ve onları nerede yakalarsanız öldürün. Sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, katilden beterdir. Onlar sizinle savaşmadıkça, siz de Mescid-i Haram’da onlarla savaşmayın. Ancak onlar sizinle savaşırlarsa, siz de onları öldürün. İşte kafirlerin cezası böyledir.

### [Bakara 2:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:199.md) — حَيْثُ

ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sonra insanların döndüğü yerden siz de dönün. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Şüphesiz ki Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Bakara 2:222](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/2:222.md) — حَيْثُ

وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ

Meal (IK): Sana adet halinden de soruyorlar. De ki: O, bir ezadır. Onun için adet halinde kadınlarınızdan ayrılın. Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. İyice temizlendikleri vakit, Allah’ın size emrettiği yerden onlara varın. Şüphesiz ki Allah; hem çok tevbe edenleri sever, hem de çok temizlenenleri sever.

### [Nisa 4:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/4:89.md) — حَيْثُ

وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمَا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوَاءً فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

Meal (IK): Kendileri küfrettikleri gibi, sizin de küfretmenizi isterler. O halde onlar, Allah yolunda hicret edinceye kadar içlerinden dost edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse; bulduğunuz yerde onları öldürün ve onlardan ne bir dost, ne de bir yardımcı edinin.

### [Nisa 4:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/4:91.md) — حَيْثُ

سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Diğerlerinin de sizden ve kendi milletlerinden güvende olmayı istediklerini göreceksiniz. Fitneciliğe çağırıldıklarında ona can atarlar. Eğer sizden uzak durmazlar, barış teklif etmezler ve sizinle savaşmaktan geri durmazlarsa; onları tutun ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte onların aleyhlerine, size apaçık ferman verdik.

### [En'am 6:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/6:124.md) — حَيْثُ

وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ

Meal (IK): Onlara bir ayet geldiği zaman; derler ki: Allah’ın peygamberlerine verilen bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz. Allah, risaletini nereye vereceğini en iyi bilendir. Suç işleyenlere; yapageldikleri hilekarlık yüzünden Allah katında bir horluk ve şiddetli bir azab erişecektir.

### [Araf 7:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/7:19.md) — حَيْثُ

وَيَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ey Adem; sen ve eşin cennette oturun. İkiniz de dilediğiniz yerden yeyin. Şu ağaca yaklaşmayın, sonra zalimlerden olursunuz.

### [Araf 7:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/7:27.md) — حَيْثُ

يَابَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْءَاتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Ey ademoğulları, şeytan, ana ve babanızı ayıp yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak nasıl cennetten çıkardıysa; sakın size de bir fitne yapmasın. O da, taraftarları da sizin onları görmediğiniz yerden sizi görürler. Biz, şeytanı; iman etmeyenlerin velileri yaptık.

### [Araf 7:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/7:161.md) — حَيْثُ

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Hani onlara denilmişti ki: Şu şehirde oturun, dilediğiniz gibi yeyin, için. «Affet» deyin ve kapısından secde ederek girin ki; yanılmalarınızı bağışlayalım. İhsan edenlere daha da arttıracağız.

### [Araf 7:182](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/7:182.md) — حَيْثُ

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; Biz, onları bilmeyecekleri noktadan derece derece helake yaklaştırırız.

### [Tevbe 9:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/9:5.md) — حَيْثُ

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Haram aylar çıkınca; artık müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün. Onları yakalayın ve hapsedin. Her gözetleme yerinde onları bekleyin. Eğer tevbe ederler; namaz kılar, zekat verirlerse; yollarını serbest bırakın. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Yusuf 12:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/12:56.md) — حَيْثُ

وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): İşte böylece Yusuf’u yeryüzünde yerleştirdik. Nereyi isterse orada konaklardı. Rahmetimizi, istediğimize veririz. Ve ihsan edenlerin ecrini zayi etmeyiz.

### [Yusuf 12:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/12:68.md) — حَيْثُ

وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Babalarının kendilerine emrettiği yerden girdiler. Bu, Allah katında onlara bir fayda sağlamazdı. Ancak Ya’kub içindeki dileği meydana çıkarmış oldu. O, şüphe yok ki kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibi idi, ama insanların çoğu bilmezler.

### [Hicr 15:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/15:65.md) — حَيْثُ

فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ

Meal (IK): O halde geceleyin bir ara aileni yola çıkar, sen de arkalarından git. Hiç biriniz arkaya bakmasın ve emrolunduğunuz yere doğru yürüyün, demişlerdi.

### [Nahl 16:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/16:26.md) — حَيْثُ

قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُمْ مِنَ الْقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Kendilerinden öncekiler de düzen kurmuşlardı. Bunun üzerine Allah; binalarını temellerinden çökertti de üstlerindeki tavanları başlarına yıkıldı. Hem bu azab; onlara hissedemeyecekleri taraftan gelmişti.

### [Nahl 16:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/16:45.md) — حَيْثُ

أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Kötü işler düzenleyenler; Allah’ın kendilerini yere batırmasından, yahut haberleri yokken üzerlerine ansızın azab gelmesinden emin mi bulunuyorlar?

### [Taha 20:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/20:69.md) — حَيْثُ

وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى

Meal (IK): Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun. Zira onların yaptıkları, sadece sihirbaz düzenidir. Nerede olursa olsun sihirbaz asla felah bulamaz.

### [Sad 38:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/38:36.md) — حَيْثُ

فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ

Meal (IK): Bunun üzerine Biz de rüzgarı emrine verdik. Emri ile istediği yere kolayca giderdi.

### [Zümer 39:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/39:25.md) — حَيْثُ

كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Onlardan öncekiler de peygamberleri yalanlamışlardı da hiç farkında olmadıkları bir yönden azab kendilerine çatıvermişti.

### [Zümer 39:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/39:74.md) — حَيْثُ

وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ

Meal (IK): Onlar da dediler ki: Bize vaadinde sadık olan ve bizi yeryüzüne varis kılan Allah’a hamdolsun. Cennette istediğimiz yerde oturabiliriz. Çalışanların ecri ne de güzeldir.

### [Haşr 59:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/59:2.md) — حَيْثُ

هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُمْ بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَاأُولِي الْأَبْصَارِ

Meal (IK): O’dur Ehl-i Kitab’tan küfretmiş olanları ilk sürgünde yurtlarından çıkarmış olan. Halbuki siz, onların çıkacaklarını sanmıştınız. Onlar da kalelerinin kendilerini Allah’tan koruyacağını sanmışlardı. Fakat Allah’ ın azabı onlara hesablamadıkları yerden geldi. Ve kalblerine korku saldı. Kendi elleriyle ve inananların elleriyle evlerini yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri ibret alın.

### [Talak 65:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/65:3.md) — حَيْثُ

وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا

Meal (IK): Ve ona beklemediği yerden rızık verir. Kim, Allah’a tevekkül ederse; O, kendisine yeter. Şüphesiz ki Allah; emrini yerine getirendir. Gerçekten Allah; her şey için bir ölçü var etmiştir.

### [Talak 65:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/65:6.md) — حَيْثُ

أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى

Meal (IK): Onları, gücünüzün yettiği kadar ikamet ettiğiniz yerin bir kısmında oturtun. Onları, sıkıntıya sokmak için zarar vermeye kalkışmayın. Eğer hamile iseler, yüklerini koyuncaya kadar nafakalarını verin. Sizin için emzirirlerse; onlara, ücretlerini verin. Aranızda uygun bir şekilde anlaşın. Eğer güçlüğe uğrarsanız; çocuğu bir başka kadın emzirir.

### [Kalem 68:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/ayet/68:44.md) — حَيْثُ

فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Bu sözü yalanlayanları Bana bırak. Biz; onları, kendilerinin bilmeyecekleri bir yönden derece derece azaba yaklaştıracağız.

## Sözlükler (8)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hayese sürülmüş tarla demektir. Ekin demek olan Hars(se) ile akrabadır. Sonra hays bulunduğu yer anlamında zarf olarak kullanılmaktadır.
“Hars” (se) ekin demektir. “Re” “ye”ye dönüşerek ekin yeri anlamı kazanmıştır. Bir işin yapılması için ayrılan yer; havuz temizlenirken son suların toplandığı çukurcuk anlamında da kullanılmaktadır. Türkçe’deki “nereye” ve “nereden” karşılığı kullanılan bir kelime olup “yerden yere” diye de tercüme edilebilir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والثاء و واي معهما
ح ث ي، ح ي ث، ح و ث مستعملات
حثي:
حَثى في وجهه التراب يَحْثِي حَثْياً.
حيث:
حوث:
للعرب في حيث لغتان واللغة العالية: حَيْثُ، الثاء مضمومة وهو أداة للرّفع يرفع الاسم بعده، ولغةٌ أخرى: حوث رواية عن العرب لبني تميم. قال:
ولكـن قـذاهـا واحـد لا تـريده		أتتنا بها الغيطان من حوث لا ندري

##### Türkçe

باب **الحاء** و**الثاء** و**واي** معهما
**ح ث ي**، **ح ي ث**، **ح و ث** kullanımdadır.

**حثي**:
Yüzüne toprağı saçtı; **يَحْثِي** **حَثْياً**.

**حيث**:

**حوث**:
Arapların **حيث** hakkında iki dili vardır; yüksek dil: **حَيْثُ**; **الثاء** ötrelidir ve o, ref‘ için bir edattır; kendisinden sonraki ismi ref‘ eder. Ve başka bir dil: **حوث**; Araplardan Benî Temîm hakkında bir rivayet. Dedi ki:
Fakat onun kirpiği bir tanedir, onu istemezsin;
Bize onu, bilmediğimiz **حوث**’tan vadiler getirdi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حَيْثُ: كلمةٌ تدلُّ على المكان، لأنه ظرفٌ في الأمكنة بمنزلة حينَ في الأزمنة. وهو اسمٌ مبنيٌّ. وهي من الظروف التي لا يجازى بها إلاّ مع ما، تقول: حيثما تجلسْ أجلس، في معنى أينما. وقوله تعالى: "ولا يُفْلِحُ الساحرُ حيث أتى" في حرف ابن مسعود: أيْن أتى. والعرب تقول: جئتُ من أين لا تعلم، أي من حيثُ لا تعلم.

##### Türkçe

**حَيْثُ**: Mekâna delâlet eden bir kelimedir; çünkü o, mekânlarda, zamanlarda **حينَ** menzilesinde bir zarftır. Ve o, mebnî bir isimdir. Ve o, ancak **ما** ile birlikte kendisiyle cezâ (şart-cevap) yapılan zarflardandır; şöyle dersin: **حيثما** oturursan oturayım; **أينما** mânâsında. Ve Yüce Allah’ın sözü: "ولا يُفْلِحُ الساحرُ حيث أتى" İbn Mes‘ûd’un harfinde: **أين** geldi. Ve Araplar der: "جئتُ من أين لا تعلم"، yani: bilmediğin yerden, yani bilmediğin **حيثُ**’ten.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şey)
  (**حي**) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: biri ölümün zıddı, diğeri ise hayâ, ki [o] yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: hayat ve hayvan(dır); o, ölümün ve **المَوَتَان**’ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**مُحْي** ve **مُحْيِيَةٌ** deve” denir: ona ait bir yavru neredeyse ölmez. Ve dersin ki: “Yere geldim de onu dirilttim (**أحييْتُها**)”; onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “Ondan hayâ ettim (**استحييت منه**) hayâ etme (**استِحياءً**)” sözüdür. Ebû Zeyd dedi: “Ondan hayâ ettim (**حَيِيتُ مِنه**) hayâ ederim (**أَحيا**),” yani hayâ ettiğin zaman. Deve hayâsına gelince, ki o onun ferci(**حَياء النّاقة**)dir; bu bundan olabilir: sanki o, eğer hayâ edenlerden olsaydı, onun görünmesinden ve açığa çıkmasından hayâ ederdi diye taşınmış gibidir.
  (**حيث**) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o belirsizdir; “Otur, dilediğin yerde (**حيثُ**)” dersin; ve o zamme ile olur. Kisâî onda fethayı da rivayet etti.
   (**حيد**) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da meyletme ve düzgünlük yolundan sapmadır. “Şeyden saptı (**حادَ عن الشيء**) sapar (**يَحِيدُ**) sapma (**حَيْدَةً**) ve sapmalar (**حُيوداً**)” denir. **الحَيُودُ**: çok sapan kimsedir; bunun benzeri **الحَيَدى**’dır, **فَعَلى** vezninde. Hüzeli dedi:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağdan nadir olan (çıkıntı)dır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**. **الحُيُود**: ceylan boynuzunun çıkıntılarıdır; o, ondaki düğümlerdir; bütün bunlar tek bir asla döner.
  (**حير**) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** (şaşkınlık) vardır; “İşte şaşırdı (**حار**) işte şaşırır (**يَحِير**)” denmiştir; ve “şaşırdı (**تحيَّر**) şaşırır (**يتحير**)”. **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun şaşırdığı (dolanıp kaldığı) yerdir. Kays dedi:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Ve her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; o sahih bir kıyastır; çünkü dolunca, bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolunca [su]nun içinde tereddüt ettiği **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi:
  * واستحارَ شَبابُها *
  (**حيز**) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun **ياء**’sı gerçekte **واو**dur. Bundan **الحيِّز** (yan, taraf) vardır. Kavim ayrıldı (**انحاز القوم**); onun babında zikredilmiştir.
   (**حيس**) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir asıldır; o da karışımdır. Ebû Bekir dedi: “İpi büktüğün zaman onu büktüm (**حِسْتُ الحبْلَ**) bükerim (**أحِيسُه**) bükme (**حَيْسا**)”. Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu bükünce kuvvetleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** bilinen bir şeydir; o da babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği üzere, her yönden cariyelerin kuşattığı kimse için **محيوس** dedi. Dedi ki: **الحَيْس**’e benzetildi.
  (**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulümde ve inatlaşmada meyletmedir. “Haktan saptı (**حَاصَ عن الحقِّ**) sapar (**يَحِيص**) sapma (**حَيْصاً**)” denir; yani zulmettiği zaman. Dedi ki:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ *
  Ve rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً *
  Babdandır onların “**حَيْص بَيْص** içine düştüler” sözü; yani şiddet. Hüzeli dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ
  (**حيض**) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir. “Semure ağacı hayız oldu (**حاضَتْ السَّمُرَةُ**)” denir; ondan kırmızı su çıktığı zaman. Bu yüzden lohusa kadına **حائضاً** denildi; kanını o suya benzetme olarak.
   (**حيط**) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**’ın hepsinde **الواو**dur. Babında zikredilmiştir.
  (**حيف**) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. “Ona zulmetti (**حاف عليه**) zulmeder (**يَحِيفُ**)” denir; meylettiği zaman. Ondan “Şeyi yanlarından aldım (**تحيفْتُ الشيءَ**)” (denir); onu yanlarından aldığın zaman; bu, babın kıyasıdır; çünkü o, genişliğinden yanlarına meyletti.
  (**حيق**) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, şeyin şeyle inmesidir; “Kötülük ona indi (**حاق به السُّوءُ**) iner (**يَحِيق**)” denir. Yüce Allah dedi: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (**حيك**) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, yürüyüşten bir cinstir. “O yürüyüşünde salındı (**حاك**) salınır (**يَحِيك**) salınma (**حَيَكاناً**)” denir; omuzlarını ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Ondan **الحَيْك** (vardır),
  o da sözün kalpte yer etmesidir. “Senin sözün falanda yer etmiyor (**ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ**)” denir. Ancak ben onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda bir tutunuştur (ilerleyiştir).
  Ve bu babdandır: “Ona vurdu da kılıç onda işlemedi (**فما أحاك فيه السَّيف**)”; onda tutmadığı zaman.
  (**حين**) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; sonra onun üzerine taşınır; asıl zamandır. **الحِينُ** zamandır; azı da çoğu da. Ve “Falancayla muhayene yaptım (**مُحَايَنَةً**)” denir; **الحِين**’den. Ve “Mekânda bir müddet kaldım (**أحيَنْتُ بالمكان**)”: onda bir müddet ikamet ettim. Ve “Şu vaktin **حِينُ**’i geldi” yani yaklaştı. Dedi ki:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها
  Ve “Koyunu vakitlendirdim (**حَيَّنْتُ الشاة**)” denir; onu defa defa sağdığın zaman. Ve “Onu vakitlendirdim (**حَيَّنْتُها**)” denir; ona bir vakit yaptım. **التأفين**: onu sağacağın bir vakit yapmamandır. **المُخَبّل** dedi:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها
  Ferrâ dedi: **الحِين** iki **حِين**dir: bir **حِين** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; o daha çok olandır. Ve bir **حِين** ki Allah Teâlâ onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. Bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların helâk için “bir **حَيْنٍ**” sözüdür; o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حِين** vardır; sanki masdar adıyla adlandırılmış gibidir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “يستحق”.
([2]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir; Lisân’da (صحم، جرمز، حزب، حيد) olduğu gibi. Kasidesi, es-Sukkerî’nin el-Hüzeliyyîn şerhinde 180 ve Şenkîtî yazmasında 79’dadır.
([3]) Yani Kays b. el-Hatîm. Beyit, divanında 6’dadır. İkinci mısraı Lisân ve Tâc’da (عبب)’dedir.
([4]) Divanında 71 ve Lisân’da (حير) olan bir beytin parçasıdır. Tamamı:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها
([5]) Yarım mısra, el-Mücmel’de (حيص)’tedir.
([6]) Ebû Tâlib b. Abdülmuttalib’in bir beytinin ilk mısraı. Bu ilk mısra Lisân’da (حصص) “ما يحص شعيرة” şeklinde okunmuştur. Sîre 175’te: “لا يخيس”. er-Ravd el-Ünf (1: 177)’de: “لا يخس”. Son ikisinde tamamı:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) İkinci mısraı (بيص)’ta daha önce okunmuştur. Beyit Ümeyye b. Ebî Âid el-Hüzelî’nindir. (بيص) haşiyelerinde geçenlere bak. (لحص)’ta gelecektir.
([8]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([9]) Asılda: “وأحنت المكان”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([10]) Beyit, Cemîl’in sahibi Büseyne’nindir. Lisân (حين). İbn Berrî dedi: “Büseyne’den bu beyitten başkası korunmadı.”
([11]) Beyit Lisân’da (16: 158، 292)’dadır; (أفن)’de nisbesiz olarak daha önce geçmiştir.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- عبارة عن مكان مبهم يشرح بالجملة التي بعده، نحو قوله تعالى: ﴿وحيث ما كنتم﴾ [البقرة/144]، ﴿ومن حيث خرجت﴾ [البقرة/149].

##### Türkçe

- Sonrasında gelen cümle ile açıklanan belirsiz bir yer hakkında bir ibaredir; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿وحيث ما كنتم﴾ [البقرة/144]، ﴿ومن حيث خرجت﴾ [البقرة/149].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَيْثُ: ظرف مُبْهم من الأَمْكِنةِ، مَضموم، وبعض العرب يفتحه، وزعموا أَن أَصلها الواو؛ قال ابن سيده: وإِنما قلبوا الواو ياء طلبَ الخِفَّةِ، قال: وهذا غير قويّ. وقال بعضهم: أَجمعت العربُ على وقع حيثُ في كل وجه، وذلك أَن أَصلها حَوْثُ، قفلبت الواو ياء لكثرة دخول الياء على الواو، فقيل: حَيْثُ، ثم بنيت على الضم، لالتقاء الساكنين، واختير لها الضم ليشعر ذلك بأَن أَصلها الواو، وذلك لأَن الضمة مجانسةٌ للواو، فكأَنهم أَتْبَعُوا الضَّمَّ الضَّمَّ. قال الكسائي: وقد يكونُ فيها النصبُ، يَحْفِزُها ما قبلها إِلى الفتح؛ قال الكسائي: سمعت في بني تميم من بني يَرْبُوع وطُهَيَّةَ من ينصب الثاء، على كل حال في الخفض والنصب والرفع، فيقول: حَيْثَ التَقَيْنا، ومن حيثَ لا يعلمون، ولا يُصيبه الرفعُ في لغتهم. قال: وسمعت في بني أَسد بن الحارث بن ثعلبة، وفي بني فَقْعَس كلِّها يخفضونها في موضع الخفض، وينصبونها في موضع النصب، فيقول من حيثِ لا يعلمون، وكان ذلك حيثَ التَقَيْنا. وحكى اللحياني عن الكسائي أَيضاً أَن منهم من يخفضُ بحيث؛ وأَنشد:
أَما تَرَى حَيْثَ سُهَيْلٍ طالِعا؟
قال: وليس بالوجه؛ قال: وقوله أَنشده ابن دريد:
بحيثُ ناصَى اللِّمَمَ الكِثَاثَا،
مَوْرُ الكَثِيبِ، فَجَرى وحاثا
قال: يجوز أَن يكون أَراد وحَثَا فقَلَب. الأَزهري عن الليث: للعرب في حَيْثُ لغتان: فاللغة العالية حيثُ، الثاء مضمومة، وهو أَداةٌ للرفع يرفع الاسم بعده، ولغة أُخرى: حَوْثُ، رواية عن العرب لبني تميم، يظنون حَيْثُ في موضع نصب، يقولون: الْقَهْ حيثُ لَقِيتَه، ونحو ذلك كذلك. وقال ابن كَيْسانَ: حيثُ حرف مبنيٌّ على الضم، وما بعده صلة له يرتفع الاسم بعده على الابتداء، كقولك: قمت حيثُ زيدٌ قائمٌ. وأَهلُ الكوفة يُجيزون حذف قائم، ويرفعون زيداً بحيثُ، وهو صلة لها، فإِذا أَظْهَروا قائماً بعد زيدٍ، أَجازوا فيه الوجهين: الرفعَ، والنصبَ، فيرفعون الاسم أَيضاً وليس بصلة لها، ويَنْصِبُونَ خَبَرَه ويرفعونه، فيقولون: قامتْ مقامَ صفتين؛ والمعنى زيدٌ في موضع فيه عمرو، فعمرو مرتفع بفيه، وهو صلة للموضع، وزيدٌ مرتفعٌ بفي الأُولى، وهي خَبره وليست بصلة لشيء؛ قال: وأَهل البصرة يقولون حيثُ مُضافةٌ إِلى جملة، فلذلك لم تخفض؛ وأَنشد الفراء بيتاً أَجاز فيه الخفض، وهو قوله:
أَما تَرَى حيثَ سُهَيْلٍ طالِعا؟
فلما أَضافها فتحها، كما يفعل بِعِنْد وخَلْف، وقال أَبو الهيثم: حَيْثُ ظرفٌ من الظروف، يَحْتاجُ إِلى اسم وخبر، وهي تَجْمَعُ معنى ظرفين كقولك: حيثُ عبدُ الله قاعدٌ، زيدٌ قائمٌ؛ المعنة: الموضعُ الذي في عبدُ الله قاعدٌ زيدٌ قائمُ. قال: وحيثُ من حروف المواضع لا من حروف المعاني، وإِنما ضُمَّت، لأَنها ضُمِّنَتِ الاسم الذي كانت تَسْتَحِقُّ إِضافَتَها إِليه؛ قال: وقال بعضهم إِنما ضُمَّتْ لأَن أَصلَها حَوْثُ، فلما قلبوا واوها ياء، ضَمُّوا آخرَها؛ قال أَبو الهيثم: وهذا خطأٌ، لأَنهم إِنما يُعْقِبون في الحرف ضمةً دالَّةً على واو ساقطة. الجوهري: حَيْثُ كلمةٌ تدلُّ على المكان، لأَنه ظرفٌ في الأَمكنة، بمنزلة حين في الأزمنة، وهو اسمٌ مبنيٌّ، وإِنما حُرِّك آخره لالتقاء الساكنين؛ فمن العرب من يبنيها على الضم تشبيهاً بالغايات، لأَنها لم تجئْ إِلاَّ مضافة إِلى جملة، كقولك أَقومُ حيثُ يقوم زيدٌ، ولم تقل حيثُ زيدٍ؛ وتقول حيثُ تكون أَكون؛ ومنهم مَن يبنيها على الفتح مثل كيف، استثقالاً للضم مع الياء وهي من الظروف التي لا يُجازَى بها إِلا مع ما، تقول حيثما تجلسْ أَجْلِسْ، في معنى أَينما؛ وقولُه تعالى: ولا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حيثُ أَتى؛ وفي حرف ابن مسعود: أَينَ أَتى. والعرب تقول: جئتُ من أَيْنَ لا تَعْلَمُ أَي من حَيْثُ لا تَعْلَم. قال الأَصمعي: ومما تُخْطئُ فيه العامَّةُ والخاصَّة باب حِينَ وحيثُ، غَلِطَ فيه العلماءُ مثل أَبي عبيدة وسيبويه. قال أَبو حاتم: رأَيت في كتاب سيبويه أَشياء كثيرة يَجْعَلُ حين حَيْثُ، وكذلك في كتاب أَبي عبيدة بخطه، قال أَبو حاتم: واعلم أَن حِين وحَيْثُ ظرفانِ، فحين ظرف من الزمان، وحيث ظرف من المكان، ولكل واحد منهما حدٌّ لا يجاوزه، والأَكثر من الناس جعلوهما معاً حَيْثُ، قال: والصواب أَن تقول رأَيتُك حيثُ كنتَ أَي في الموضع الذي كنت فيه، واذهب حيثُ شئتَ أَي إِلى أَيّ موضعٍ شئتَ؛ وقال الله عز وجل: وكُلا من حيثُ شِئْتُما. ويقال: رأَيتُكَ حين خَرَجَ الحاجُّ أَي في ذلك الوقت، فهذا ظرف من الزمان، ولا يجوز حيثُ خَِرَجَ الحاجُّ؛ وتقول: ائتِني حينَ يَقْدَمُ الحاجُّ، ولا يجوز حيثُ يَقْدَمُ الحاجُّ، وقد صَيَّر الناسُ هذا كلَّه حَيْثُ، فَلْيَتَعَهَّدِ الرجلُ كلامَهُ. فإِذا كان موضعٌ يَحْسُنُ فيه أَيْنَ وأَيَّ موضعٍ فهو حيثُ، لأَن أَيْنَ معناه حَيْثُ؛ وقولهم حيثُ كانوا، وأَيْنَ كانوا، معناهما واحد، ولكن أَجازوا الجمعَ بينهما لاختلاف اللفظين.
واعلم أَنه يَحْسُنُ في موضع حين: لَمَّا، وإِذ، وإِذا، ووقتٌ، ويومٌ، وساعةٌ، ومَتَى. تقول: رأَيتُكَ لَمَّا جِئْتَ، وحين جِئْتَ. وإِذا جِئْتَ.ويقال: سأُعْطيك إِذ جئتَ، ومتى جئتَ.
وفي الحديث: أَصْدَقُ الأَسماءِ الحارِثُ؛ لأَن الحارِثَ هو الكاسِبُ. واحْتَرَثَ المالَ: كَسَبه؛ والإِنسانُ لا يخلو من الكَسْب طبعاً واخْتياراً. الأَزهري: والاحْتِراثُ كَسْبُ المال؛ قال الشاعر يخاطب ذئباً:ومن يَحْتَرِثْ حَرْثي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ
والحَرْثُ: العَمَلُ للدنيا والآخرة. وفي الحديث: احْرُثْ لدُنْياك كأَنك تَعيش أَبداً، واعْمل لآخرتك كأَنك تَموتُ غَداً؛ أَي اعْمَلْ لدُنْياك، فخالَفَ بين اللفظين؛ قال ابن الأَثير: والظاهر من لفظ هذا الحديث: أَمّا في الدنيا فالحَثُّ على عمارتها، وبقاء الناس فيها حتى يَسْكُنَ فيها، ويَنْتَفِع بها من يجيءُ بعدك كما انْتَفَعْتَ أَنتَ بعمل مَن ان قبلك وسَكَنْتَ فيما عَمَر، فإِن الإِنسان إِذا عَلِمَ أَنه يَطُول عُمْرُه أَحْكَم ما يَعْمله، وحَرَصَ على ما يَكْتَسبه؛ وأَما في جانب الآخرة، فإِنه حَثَّ على الإِخلاص في العمل، وحضور النيَّة والقلب في العبادات والطاعات، والإِكثار منها، فإِن من يعلم أَنه يموت غداً، يُكثر من عبادته، ويُخْلِصُ في طاعته، كقوله في الحديث الآخر: صَلِّ صلاةً مُودِّع؛ وقال بعضُ أَهل العلم: المراد من هذا إِلى الحديث غيرُ السابق إِلى الفهم من ظاهره، لأَنه، عليه السلام، إِنما نَدَبَ إِلى الزُّهْد في الدنيا، والتقليل منها، ومِن الانهماك فيها، والاستمتاع بلذاتها، وهو الغالب على أَوامره ونواهيه، صلى الله عليه وسلم، فيما يتعلق بالدنيا، فكيف يَحُثُّ على عِمارتها والاستكثار منها؟ وإِنما أَراد، والله أَعلم، أَن الإِنسان إِذا علم أَنه يعيش أَبداً، قَلَّ حِرْصُه، وعلم أَن ما يريده لا يَفُوته تَحْصِيلُه بترك الحِرْص عليه والمُبادرةِ إِليه، فإِنه يقول: إِن فاتني اليومَ أَدركته غَداً، فإِني أَعيش أَبداً، فقال عليه السلام: اعْمَلْ عَمَلَ من يَظُنُّ أَنه يُخَلَّد، فلا تَحْرِصْ في العمل؛ فيكون حَثّاً على الترك، والتقليل بطريق أَنيقةٍ من الإِشارة والتنبيه، ويكون أَمره لعمل الآخرة على ظاهره، فيَجْمَع بالأَمرين حالةً واحدةً، وهو الزهدُ والتقليل، لكن بلفظين مختلفين؛ قال: وقد اختصر الأَزهري هذا المعنى فقال: معنى هذا الحديث تقديمُ أَمر الآخرة وأَعمالها، حِذارَ الموت بالفَوْت، على عَمل الدنيا، وتأْخيرُ أَمر الدنيا، كراهيةَ الاشْتغال بها عن عمل الآخرة. والحَرْثُ: كَسْبُ المال وجَمْعُه. والمرأَةُ حَرْثُ الرجل أَي يكون وَلَدُه منها، كأَنه يَحْرُثُ ليَزْرَعَ وفي التنزيل العزيز: نساؤُكم حَرْثٌ لكم، فأْتُوا حَرْثَكم أَنَّى شِئْتم. قال الزجاج: زعم أَبو عبيدة أَنه كناية؛ قال: والقول عندي فيه أَن معنى حَرْثٌ لكم: فيهنَّ تَحْرُثُون الوَلَد واللِّدَة، فأْتُوا حَرْثَكم أَنَّى شِئْتُم أَي ائْتُوا مواضعَ حَرْثِكم، كيف شِئْتُم، مُقْبِلةً ومُدْبرةً.
الأَزهري: حَرَثَ الرجلُ إِذا جَمَع بين أَربع نسوة. وحَرَثَ أَيضاً إِذا تَفَقَّه وفَتَّشَ. وحَرَثَ إِذا اكْتَسَبَ لعياله واجْتَهَدَ لهم، يقال: هو يَحْرُث لعياله ويَحْتَرثُ أَي يَكْتَسِب. ابن الأَعرابي: الحَرْثُ الجماع الكثير. وحَرْثُ الرجل: امرأَتُه؛ وأَنشد المُبَرّد: إِذا أَكلَ الجَرادُ حُروثَ قَوْمٍ،
فَحَرْثي هَمُّه أَكلُ الجَرادِ
والحَرْثُ: مَتاعُ الدنيا. وفي التنزيل العزيز: من كانَ يُريد حَرْثَ الدنيا؛ أَي من كان يريد كَسْبَ الدنيا. والحَرْثُ: الثَّوابُ والنَّصِيبُ. وفي التنزيل العزيز: من كان يُريدُ حَرْثَ الآخرة نَزِدْ له في حَرْثه. وحَرَثْتُ النار: حَرَّكْتها.
والمِحْراثُ: خَشبة تُحَرَّك بها النارُ في التَّنُّور. والحَرْثُ: إِشْعالُ النار، ومِحْراثُ النار: مِسْحَاتُها التي تُحَرَّك بها النار. ومِحْراثُ الحَرْب: ما يُهَيِّجها. وحَرَثَ الأَمْرَ: تَذَكَّره واهْتاجَ له؛ قال رؤْبة:
والقَوْلُ مَنْسِيٌّ إِذا لم يُحْرَثِ
والحَرَّاثُ: الكثير الأَكل؛ عن ابن الأَعرابي. وحَرَثَ الإِبلَ والخَيْلَ، وأَحرَثَها: أَهْزَلها. وحَرَثَ ناقتَه حَرْثاً وأَحْرَثَها إِذا سار عليها حتى تُهْزَلَ.
وفي حديث بَدْرٍ: اخْرُجُوا إِلى مَعايشكم وحَرائِثكم، واحدُها حَريثةٌ؛ قال الخطابي: الحَرائِثُ أَنْضاءُ الإِبل؛ قال: وأَصله في الخيل إِذا هُزِلَتْ، فاستعير للإِبل؛ قال: وإِنما يقال في الإِبل أَحْرَفْناها، بالفاء؛ يقال: ناقة حَرْفٌ أَي هَزيلةٌ؛ قال: وقد يراد بالحرائثِ المَكاسِبُ، من الاحْتراثِ الاكتساب؛ ويروى حَرَائبكم، بالحاء والباء الموحدة، جمعُ حَريبةٍ، وهو مالُ الرجل الذي يقوم بأَمره، وقد تقدَّم، والمعروف بالثاء.وفي حديث معاوية أَنه قال للأَنصار: ما فَعَلَتْ نواضِحُكم؟ قالوا: حَرَثْناها يوم بَدْرٍ؛ أَي أَهْزَلناها؛ يقال: حَرَثْتُ الدابةَ وأَحْرَثْتُها أَي أَهْزَلْتها، قال ابن الأَثير: وهذا يخالف قول الخطابي، وأَراد معاوية بذكر النَّواضِح تَقْريعاً لهم وتعريضاً، لأَنهم كانوا أَهل زَرْع وسَقْيٍ، فأَجابوه بما أَسْكتَه، تعريضاً بقتل أَشياخه يوم بَدْر. الأَزهري: أَرض مَحْروثة ومُحْرَثة: وَطِئَها الناسُ حتى أَحْرَثُوها وحَرَثُوها، ووُطِئَتْ حتى أَثاروها، وهو فسادٌ إِذا وُطِئَتْ، فهي مُحْرَثة ومَحْروثة تُقْلَبُ للزَرْع، وكلاهما يقال بَعْدُ. والحَرْثُ: المَحَجَّةُ المَكْدُودة بالحوافر.
والحُرْثةُ: الفُرضةُ التي في طَرَف القَوْس للوَتر.
ويقال: هو حَرْثُ القَوْسِ والكُظْرة، وهو فُرْضٌ، وهي من القوس حَرْثٌ. وقد حَرَثْتُ القَوسَ أَحْرُثُها إِذا هيَّأْتَ مَوْضِعاً لعُرْوة الوَتَر؛ قال: والزَّنْدة تُحْرَثُ ثم تُكْظَرُ بعد الحَرْثِ، فهو حَرْثٌ ما لم يُنْفَذ، فإِذا أُنْفِذَ، فهو كُظْر.
ابن سيده: والحَرَاثُ مَجْرى الوَتَر في القوس، وجمعه أَحْرِثة. ويقال: احْرُثِ القرآن أَي ادْرُسْه وحَرَثْتُ القرآن أَحْرُثُه إِذا أَطَلْتَ دِراستَه وتَدَبَّرْتَه.
والحَرْثُ: تَفْتِيشُ الكتاب وتَدبُّره؛ ومنه حديث عبد الله: احْرُثُوا هذا القرآن أَي فَتِّشُوه وثَوِّروه.
والحَرْثُ: التَّفْتِيش.
والحُرْثَةُ: ما بين مُنْتَهى الكَمَرة ومَجْرَى الخِتان. والحُرْثَة أَيضاً: المَنْبِتُ، عن ثعلب؛ الأَزهري: الحَرْثُ أَصلُ جُرْدانِ الحمار؛ والحِرَاثُ: السَّهم قبل أَن يُراش، والجمع أَحْرِثة؛ الأَزهري الحُرْثة: عِرقٌ في أَصل أُدافِ الرَّجل.
والحارِثُ: اسم؛ قال سيبويه: قال الخليل إِن الذين قالوا الحَرث، إِنما أَرادوا أَن يجعلوا الرجل هو الشيء بعينه، ولم يجعلوه سمي به، ولكنهم جعلوه كأَنه وَصفٌ له غَلَب عليه؛ قال: ومن قال حارِثٌ، بغير أَلف ولام، فهو يُجْريه مُجْرى زيدٍ، وقد ذكرنا مثل ذلك في الحسن اسم رجل؛ قال ابن جني: إِنما تَعَرَّفَ الحَرثُ ونحوُه من الأَوْصاف الغالبة بالوَضْع دون اللام، وإِنما أُقِرَّتِ اللامُ فيها بعد النَّقْل وكونها أَعلاماً، مراعاة لمذهب الوصف فيها قبل النقل، وجمع الأَول: الحُرَّثُ والحُرَّاثُ، وجمع حارِث حُرَّثٌ وحَوارِثُ؛ قال سيبويه: ومن قال حارث، قال في جمعه: حَوارِث، حيث كان اسماً خاصًّا، كزَيْد، فافهم.
وحُوَيْرِثٌ، وحُرَيثٌ وحُرْثانُ، وحارِثةُ، وحَرَّاثٌ، ومُحَرَّثٌ: أَسماءٌ؛ قال ابن الأَعرابي: هو اسم جَدِّ صَفْوانَ بن أُمية بن مُحَرَّثٍ، وصَفوانُ هذا أَحدُ حُكَّامِ كِنانَة، وأَبو الحارث: كنيةُ الأَسَد. والحارثُ: قُلَّة من قُلَلِ الجَوْلانِ، وهو جبل بالشأْم في قول النابغة الذبْياني يَرْثِي النُّعمان ابن المنذر:
بكَى حارِثُ الجَوْلانِ من فَقْدِ رَبِّه،
وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتضَائِلُ
قوله: من فَقْد رَبِّه، يعني النعمان؛ قال ابن بري وقوله: وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتَضائل
كقول جرير:
لمّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ، تَوَاضَعَتْ
سُورُ المدينة، والجِبالُ الخُشَّعُ
والحارثان: الحارثُ بن ظالم بن حَذيمةَ بن يَرْبُوع بن غَيْظِ بنِ مُرَّة، والحارثُ بن عوفِ بن أَبي حارثة ابن مُرَّة بن نُشْبَة بن غَيْظِ بنِ مرَّة، صاحب الحَمَالة. قال ابن بري: ذكر الجوهري في الحارثين الحارِثَ بن ظالم بن حَذيمة بالحاء غير المعجمة. ابن يَرْبُوع قال: والمعروف عند أَهل اللغة جَذيمة، بالجيم. والحارِثان في باهلة: الحارِثُ بن قُتَيْبة، والحارثُ بن سَهْم بن عَمْرو بن ثعلبة بن غَنْم بن قُتَيْبة. وقولهم: بَلْحَرث، لبَني الحرث بن كَعْب، مِن شواذِّ الإِدغام، لأَن النون واللام قريبا المَخْرَج، فلما لم يمكنهم الإِدغامُ بسكون اللام، حذفوا النون كما قالوا: مَسْتُ وظَلْتُ، وكذلك يفعلون بكل قبيلة تَظْهَر فيها لام المعرفة، مثل بَلْعنبر وبَلْهُجَيم، فأَما إِذا لم تَظْهَر اللامُ، فلا يكون ذلك.
وفي الحديث: وعليه خَمِيصَةٌ حُرَيْثِيَّة؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ في بعض طُرُق البخاري ومسلم؛ قيل: هي منسوبة إلى حُرَيْثٍ، رجلٍ من قُضاعة؛ قال: والمعروف جُونِيَّةٌ، وهو مذكور في موضعه.

##### Türkçe

**حَيْثُ**: Mekânlardan (yerlerden) müphem bir zarf; ötrelidir; Arapların bir kısmı onu fetha ile okur. Ve onun aslının **الواو** olduğunu ileri sürdüler; İbn Sîde dedi ki: Ancak **الواو**’yu hafiflik istemek için **ياء**’ya çevirdiler; dedi ki: Bu güçlü değildir. Bazıları da dedi ki: Araplar, her vecihte **حيثُ**’un vukuunda icmâ etmiştir; bu da şundandır ki onun aslı **حَوْثُ** idi; **الواو**’yu, **الياء**’nın **الواو** üzerine çokça girmesi sebebiyle **ياء**’ya çevirdiler; böylece **حَيْثُ** denildi; sonra iki sâkinin karşılaşması sebebiyle ötre üzerine bina edildi; ve ona ötre seçildi ki bu, aslının **الواو** olduğunu hissettirsin; çünkü ötre **الواو** ile cinsiyettardır; sanki onlar ötreyi ötreye tâbi kıldılar. el-Kisâî dedi ki: Onda nasb da olabilir; ondan önce olan şey onu fethaya sevk eder; el-Kisâî dedi ki: Ben Benî Temîm’den Benî Yerbû‘ ve Tuhayye’de, her hâlde cerde, nasbda ve ref‘te **الثاء**’yı nasb eden kimseyi işittim; şöyle der: **حَيْثَ** التَقَيْنا, ve **ومن حيثَ** لا يعلمون; ve ref‘ onların dilinde ona isabet etmez. Dedi ki: Ben Benî Esed b. el-Hâris b. Sa‘lebe’de ve Benî Fak‘as’ın tamamında, onu cer mevkiinde cerrettiklerini ve nasb mevkiinde nasb ettiklerini işittim; şöyle der: **من حيثِ** لا يعلمون; ve: **وكان ذلك حيثَ** التَقَيْنا. el-Lihyânî, el-Kisâî’den ayrıca şunu nakletti: Onlardan **بحيث**’i cerreden de vardır; ve şu beyti okudu:
أَما تَرَى حَيْثَ سُهَيْلٍ طالِعا؟
Dedi ki: Bu vecih değildir. Dedi ki: İbn Düreyd’in okuduğu şu sözü:
بحيثُ ناصَى اللِّمَمَ الكِثَاثَا،
مَوْرُ الكَثِيبِ، فَجَرى وحاثا
Dedi ki: **وحَثَا**’yı kastetmiş olup çevirmiş olması caizdir. el-Ezherî, el-Leys’ten: Arapların **حَيْثُ** hakkında iki dili vardır: Yüksek dil **حيثُ**’tur; **الثاء** ötrelidir; ve o, ref‘ için bir âlettir; ondan sonra gelen ismi ref‘ eder. Diğer bir dil: **حَوْثُ**; Araplardan Benî Temîm hakkında bir rivayettir; **حَيْثُ**’u nasb mevkiinde zannederler; derler: **الْقَهْ حيثُ لَقِيتَه** ve bunun benzeri; öylece. İbn Keysân dedi ki: **حيثُ** ötre üzerine bina edilmiş bir harftir; ondan sonrası onun için bir sıladır; ondan sonra isim ibtidâ üzerine yükselir; senin sözün gibi: قمت **حيثُ** زيدٌ قائمٌ. Kûfe ehli **قائم**’ın hazfını caiz görür ve **زيد**’i **بحيثُ** ile ref‘ eder; o, onun sılasıdır. **قائماً**’ı **زيدٍ**’den sonra izhar ettiklerinde, onda iki vecih caiz görürler: ref‘ ve nasb; ismi de ref‘ ederler ve o onun sılası değildir; ve haberini nasb ederler ve ref‘ ederler; şöyle derler: iki sıfatın makamında durdu; ve mâna: **زيدٌ** **عمرو**’nun bulunduğu bir yerde; böylece **عمرو** **فيه** ile ref‘ olmuştur ve o, yerin sılasıdır; **زيدٌ** ise birincideki **في** ile ref‘ olmuştur; o onun haberidir ve hiçbir şeyin sılası değildir. Dedi ki: Basra ehli der ki: **حيثُ** bir cümleye muzâftır; bu sebeple cer edilmedi. el-Ferrâ, cerre cevaz verdiği bir beyti rivayet etti; o da şu sözüdür:
أَما تَرَى حيثَ سُهَيْلٍ طالِعا؟
Onu muzâf kılınca fetha etti; **بِعِنْد** ve **خَلْف** ile yaptığı gibi. Ebû’l-Heysem dedi ki: **حَيْثُ** zarflardan bir zarftır; bir isim ve habere muhtaçtır; ve iki zarfın mânasını toplar; senin sözün gibi: **حيثُ** عبدُ الله قاعدٌ، زيدٌ قائمٌ; mâna: içinde “عبدُ الله قاعدٌ” olan yer, “زيدٌ قائمٌ”dir. Dedi ki: **وحيثُ** mânâ harflerinden değil, yer harflerindendir; ancak ötrelendi; çünkü, ona izâfesini hak ettiği isim ona tazmîn edildi. Dedi ki: Bazıları dedi ki: Ancak ötrelendi; çünkü aslı **حَوْثُ** idi; **الواو**’sunu **ياء**’ya çevirdiklerinde sonunu ötrelediler. Ebû’l-Heysem dedi ki: Bu hatadır; çünkü onlar harfte, düşmüş bir **واو**’ya delâlet eden bir ötreyi ancak ardıl kılarlar. el-Cevherî: **حَيْثُ** mekâna delâlet eden bir kelimedir; çünkü o mekânlarda bir zarftır; zamanlarda **حين** menzilesinde; ve bina edilmiş bir isimdir; ancak sonu iki sâkinin karşılaşması sebebiyle harekelendi. Araplardan kimi onu, gayelere benzeterek ötre üzerine bina eder; çünkü o ancak bir cümleye muzâf olarak gelir; senin sözün gibi: أَقومُ **حيثُ** يقوم زيدٌ; ve “**حيثُ** زيدٍ” demezsin. Ve dersin: **حيثُ** تكون أَكون. Onlardan kimi de onu, **كيف** gibi fetha üzerine bina eder; **ياء** ile birlikte ötreyi ağır görerek. Ve o, ancak **ما** ile birlikte cezâlandırılan zarflardandır; dersin: **حيثما** تجلسْ أَجْلِسْ, **أَينما** mânasında. Ve Yüce’nin sözü: ولا يُفْلِحُ السَّاحِرُ **حيثُ** أَتى; İbn Mes‘ûd’un harfinde: **أَينَ** أَتى. Araplar der ki: جئتُ من **أَيْنَ** لا تَعْلَمُ; yani: من **حَيْثُ** لا تَعْلَم. el-Asma‘î dedi ki: Avâmın ve havâssın hata ettiği şeylerden biri **حِينَ** ve **حيثُ** bâbıdır; Ebû ‘Ubeyde ve Sîbeveyh gibi âlimler onda yanıldı. Ebû Hâtim dedi ki: Sîbeveyh’in kitabında birçok şey gördüm; **حين**’i **حَيْثُ** yapıyor; Ebû ‘Ubeyde’nin kitabında da kendi hattıyla böyledir. Ebû Hâtim dedi ki: Bil ki **حِين** ve **حَيْثُ** iki zarftır: **حين** zaman zarfıdır; **حيث** mekân zarfıdır; her birinin aşmadığı bir haddi vardır. İnsanların çoğu ikisini birlikte **حَيْثُ** yaptı. Dedi ki: Doğru olan şudur: “Seni **حيثُ** كنتَ gördüm” dersin; yani bulunduğun yerde. Ve “Git **حيثُ** شئتَ” dersin; yani dilediğin hangi yere. Ve Allah عز وجل dedi: وكُلا من **حيثُ** شِئْتُما. Ve denir: “Seni **حين** خَرَجَ الحاجُّ gördüm”; yani o vakitte; bu zaman zarfıdır; ve “**حيثُ** خَِرَجَ الحاجُّ” caiz değildir. Ve dersin: “Bana gel **حينَ** يَقْدَمُ الحاجُّ”; ve “**حيثُ** يَقْدَمُ الحاجُّ” caiz değildir. İnsanlar bunun hepsini **حَيْثُ** yaptı; kişi sözünü gözetip kollasın. Şu hâlde, içinde **أَيْنَ** ve “hangi yer”in güzel olduğu yer, o **حيثُ**’tur; çünkü **أَيْنَ**’ın mânası **حَيْثُ**’tur. Ve onların “**حيثُ** كانوا” ve “**أَيْنَ** كانوا” sözleri, mânaca birdir; fakat iki lafzın farklılığı sebebiyle ikisini bir araya getirmeyi caiz gördüler.

Ve bil ki **حين** mevkiinde şunlar güzel olur: **لَمَّا** ve **إِذ** ve **إِذا** ve **وقتٌ** ve **يومٌ** ve **ساعةٌ** ve **مَتَى**. Dersin: “Seni gördüm **لَمَّا** جِئْتَ” ve “**حين** جِئْتَ” ve “**إِذا** جِئْتَ”. Ve denir: “Sana vereceğim **إِذ** جئتَ” ve “**متى** جئتَ”.

Hadiste: “İsimlerin en doğrusu **الحارِثُ**’tir”; çünkü **الحارِثَ** kazanan kimsedir. **واحْتَرَثَ المالَ**: onu kazandı; ve insan, tabiat ve ihtiyar olarak kazançtan hâlî olmaz. el-Ezherî: **والاحْتِراثُ** mal kazanmadır; şair, bir kurda hitap ederek dedi ki:
ومن يَحْتَرِثْ حَرْثي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ
**والحَرْثُ**: dünya ve âhiret için amel. Hadiste: “Dünyan için, sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi **احْرُثْ**; âhiretin için de, sanki yarın ölecekmişsin gibi çalış”; yani: dünyan için çalış; böylece iki lafız arasında ayrım yaptı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu hadisin lafzından görünen: dünyada ise, onu imar etmeye teşvik ve insanların orada kalıp yerleşmesi; ve senden sonra gelecek kimsenin ondan faydalanması; senin de senden öncekilerin amelinden faydalandığın ve imar edilmişte oturduğun gibi. Çünkü insan, ömrünün uzayacağını bilirse, yaptığı şeyi sağlam yapar ve kazandığı şeye hırslı olur. Âhiret tarafında ise, amelde ihlâsa, niyetin ve kalbin ibadetlerde ve taatlerde hazır bulunmasına ve bunları çoğaltmaya teşvik etti; çünkü yarın öleceğini bilen, ibadetini çoğaltır ve taatinde ihlâs gösterir; diğer hadisteki sözü gibi: “Bir vedâ edenin namazı gibi namaz kıl.” Bazı ilim ehli dedi ki: Bunun muradı, zâhirinden anlaşılan mânadan başka bir şeydir; çünkü o, عليه السلام, dünyada zühde, onu azaltmaya, onda aşırı dalmaktan ve lezzetleriyle zevklenmekten sakınmaya teşvik etti; bu, onun emir ve nehiylerinde dünyaya dair olanın galibidir; öyleyse nasıl onun imarına ve çoğaltılmasına teşvik eder? Ancak muradı—Allah daha iyi bilir—şudur ki: İnsan ebedî yaşayacağını bilirse, hırsı azalır; ve istediği şeyin, ona hırsı terk etmek ve ona acele etmemekle elde edilmesinin kaçmayacağını bilir; çünkü der ki: Bugün kaçırırsam yarın yakalarım; ben ebedî yaşarım. Bunun üzerine, عليه السلام dedi ki: “Ebedîleştirileceğini zannedenin ameliyle amel et; böylece amelde hırslı olma”; böylece terk etmeye ve azaltmaya, işaret ve tenbihin zarif bir yolu ile teşvik olur. Âhiret ameli emri ise zâhiri üzerinedir; böylece iki emirle tek bir hâli toplar: zühd ve azaltma; fakat iki farklı lafızla. Dedi ki: el-Ezherî bu mânayı kısaltarak şöyle dedi: Bu hadisin mânası, ölümün kaçırması korkusuyla âhiret işini ve amellerini, dünya amelinin önüne almak; ve âhiret amelinden meşgul etmesinden hoşlanmamak için dünya işini geciktirmektir.

**والحَرْثُ**: mal kazanmak ve onu toplamak. Kadın, erkeğin **حَرْثُ**’udur; yani çocuğu ondan olur; sanki o, ekmek için sürer. Ve Aziz tenzilde: نساؤُكم **حَرْثٌ** لكم، فأْتُوا **حَرْثَكم** أَنَّى شِئْتم. ez-Zeccâc dedi ki: Ebû ‘Ubeyde bunun kinaye olduğunu ileri sürdü. Dedi ki: Bana göre söz şudur: “Sizin için **حَرْثٌ**” mânası: onlarda çocuk ve doğumu sürersiniz; “Öyleyse **حَرْثَكم**’a dilediğiniz gibi gelin”; yani **حَرْثِكم** yerlerine, nasıl isterseniz; önden ve arkadan.

el-Ezherî: Adam **حَرَثَ** eder; dört kadın arasında topladığında. Ve **حَرَثَ** ayrıca; fıkıh öğrendiğinde ve araştırdığında. Ve **حَرَثَ**; ailesi için kazandığında ve onlar için çabaladığında; denir: o, ailesi için **يَحْرُث** ve **يَحْتَرثُ**; yani kazanır. İbnü’l-A‘râbî: **الحَرْثُ** çokça cinsel birleşmedir. Adamın **حَرْثُ**’u: karısıdır. el-Müberred şu beyti okudu:
إِذا أَكلَ الجَرادُ حُروثَ قَوْمٍ،
فَحَرْثي هَمُّه أَكلُ الجَرادِ
**والحَرْثُ**: dünya metâı. Aziz tenzilde: من كانَ يُريد **حَرْثَ** الدنيا; yani dünyayı kazanmayı isteyen. **والحَرْثُ**: sevap ve nasip. Aziz tenzilde: من كان يُريدُ **حَرْثَ** الآخرة نَزِدْ له في **حَرْثه**. **وحَرَثْتُ النار**: onu hareket ettirdim.

**والمِحْراثُ**: tandırda ateşin hareket ettirildiği bir tahta. **والحَرْثُ**: ateşi tutuşturma. Ateşin **مِحْراثُ**’ı: ateşin onunla hareket ettirildiği küreğidir. Savaşın **مِحْراثُ**’ı: onu alevlendiren şey. **وحَرَثَ الأَمْرَ**: onu hatırladı ve onun için coştu; Ru’be dedi ki:
والقَوْلُ مَنْسِيٌّ إِذا لم يُحْرَثِ
**والحَرَّاثُ**: çok yiyen; İbnü’l-A‘râbî’den. **وحَرَثَ الإِبلَ والخَيْلَ، وأَحرَثَها**: onları zayıflattı. **وحَرَثَ ناقتَه حَرْثاً وأَحْرَثَها**: onun üzerinde yürüdü de zayıfladı.

Bedir hadîsinde: “Çıkın, geçimlerinize ve **حَرائِثكم**’a”; onun teki **حَريثةٌ**’dir. el-Hattâbî dedi ki: **الحَرائِثُ** develerin zayıflarıdır; dedi ki: Aslı atlarda, zayıfladıklarında; sonra develer için ödünç alındı. Dedi ki: Develerde ancak **أَحْرَفْناها** denir, **الفاء** ile; denir: **ناقة حَرْفٌ**; yani zayıf. Dedi ki: **الحرائثِ** ile kazançlar da kastedilebilir; **الاحْتراثِ**’tan, yani kazanmak. Ve **حَرَائبكم** diye de rivayet edilir; **الحاء** ve tek noktalı **الباء** ile; **حَريبةٍ**’nin çoğulu; o, kişinin işini yürüttüğü malıdır; ve daha önce geçti; ve bilinen, **الثاء** iledir. Muâviye hadîsinde: Ensâr’a dedi ki: “Sizin **نواضِحُكم** ne yaptı?” Dediler ki: “Onları Bedir günü **حَرَثْناها**”; yani onları zayıflattık. Denir: **حَرَثْتُ الدابةَ وأَحْرَثْتُها**; yani onu zayıflattım. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, el-Hattâbî’nin sözünü muhalif düşer. Muâviye, **النَّواضِح**’ı anmakla onları azarlamak ve üstü kapalı dokundurmak istedi; çünkü onlar ekin ve sulama ehliydiler; onlar da onu susturan bir cevapla karşılık verdiler; Bedir günü onun ihtiyarlarının öldürülmesine dokundurarak.

el-Ezherî: **أَرض مَحْروثة ومُحْرَثة**: insanlar onu çiğnedi de onu **أَحْرَثُوها** ve **حَرَثُوها**; ve çiğnendi de onu kabarttılar; o, çiğnendiğinde bir bozulmadır. O hâlde o **مُحْرَثة** ve **مَحْروثة**’dur; ekin için çevrilir; ve ikisi de sonra söylenir.

**والحَرْثُ**: toynaklarla dövülmüş yol.

**والحُرْثةُ**: yayın ucunda kiriş için olan kertik.

Ve denir: o, yayın ve **الكُظْرة**’nin **حَرْثُ**’udur; o bir kertiktir; ve o, yaydan bir **حَرْثٌ**’tur. Ve ben yayı **حَرَثْتُ**; onu **أَحْرُثُها**; yani kiriş halkası için bir yer hazırladığında. Dedi ki: **والزَّنْدة** **تُحْرَثُ** sonra **تُكْظَرُ**; **الحَرْثِ**’ten sonra; o, delinmedikçe **حَرْثٌ**’tur; delindiğinde ise **كُظْر**’dur.

İbn Sîde: **والحَرَاثُ** yayda kirişin geçtiği yerdir; çoğulu **أَحْرِثة**’dir.

Ve denir: **احْرُثِ القرآن**; yani onu oku/derinlemesine çalış. Ve ben Kur’ân’ı **حَرَثْتُ**; onu **أَحْرُثُه**; yani onun dersini uzattığında ve onu tedebbür ettiğinde.

**والحَرْثُ**: kitabı araştırmak ve tedebbür etmek; ondan, Abdullah hadîsi: “Bu Kur’ân’ı **احْرُثُوا**”; yani onu araştırın ve onu deşin.

**والحَرْثُ**: araştırma.

**والحُرْثَةُ**: **الكَمَرة**’nin sonu ile sünnet yerinin akışı arasındaki yer.

**والحُرْثَة** ayrıca: biten yer; Sa‘leb’den. el-Ezherî: **الحَرْثُ** eşeğin **جُرْدانِ**’ının aslıdır. **والحِرَاثُ**: tüy takılmadan önce ok; çoğulu **أَحْرِثة**. el-Ezherî: **الحُرْثة**: adamın ayağının **أُدافِ**’ının aslında bir damardır.

**والحارِثُ**: bir isim. Sîbeveyh dedi ki: el-Halîl dedi ki: **الحَرث** diyenler, ancak adamı bizzat şeyin kendisi kılmak istediler; onu, onunla adlandırılmış kılmadılar; fakat onu, sanki ona galip gelmiş bir vasıf gibi kıldılar. Dedi ki: **حارِثٌ** diyen, **أَلف** ve **لام** olmaksızın, onu **زيدٍ** yürütümü gibi yürütür; biz bunun benzerini, bir adam adı olan **الحسن** hakkında zikrettik. İbn Cinnî dedi ki: **الحَرثُ** ve benzeri galip vasıflar, ancak **اللام** ile değil, vaz‘ ile marife kılındı; **اللام** ancak nakilden ve onların özel adlar olmasından sonra, nakilden önce onlarda vasıf mezhebini gözeterek yerinde bırakıldı. Birincinin çoğulu: **الحُرَّثُ** ve **الحُرَّاثُ**. **حارِث**’in çoğulu: **حُرَّثٌ** ve **حَوارِثُ**. Sîbeveyh dedi ki: **حارث** diyen, çoğulunda **حَوارِث** der; o, **زَيْد** gibi özel bir isim olduğundan; öyleyse anla.

**وحُوَيْرِثٌ** ve **وحُرَيثٌ** ve **وحُرْثانُ** ve **وحارِثةُ** ve **وحَرَّاثٌ** ve **ومُحَرَّثٌ**: isimlerdir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: O, **صَفْوانَ بن أُمية بن مُحَرَّثٍ**’in dedesinin adıdır; bu Safvân, Kinâne’nin hâkimlerinden biridir. Ve **أَبو الحارث**: aslanın künyesidir.

**والحارثُ**: Cevlân’ın tepelerinden bir tepe; Nâbiga ez-Zubyânî’nin, Nu‘mân b. el-Münzir’i mersiyelediği sözünde, Şam’da bir dağdır:
بكَى حارِثُ الجَوْلانِ من فَقْدِ رَبِّه،
وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتضَائِلُ
Onun sözü: “**من فَقْدِ رَبِّه**”, Nu‘mân’ı kasteder. İbn Berrî dedi ki: Ve onun sözü:
وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتَضائل
Cerîr’in sözü gibi:
لمّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ، تَوَاضَعَتْ
سُورُ المدينة، والجِبالُ الخُشَّعُ

**والحارثان**: **الحارثُ بن ظالم بن حَذيمةَ بن يَرْبُوع بن غَيْظِ بنِ مُرَّة** ve **الحارثُ بن عوفِ بن أَبي حارثة ابن مُرَّة بن نُشْبَة بن غَيْظِ بنِ مرَّة**; **الحَمَالة** sahibidir. İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî, iki Hâris’te, **الحارِثَ بن ظالم بن حَذيمة**’yi, noktasız **الحاء** ile zikretti. İbn Yerbû‘ dedi ki: Dil ehli yanında bilinen **جَذيمة**’dir; **الجيم** ile. Bâhile’de iki Hâris: **الحارِثُ بن قُتَيْبة** ve **الحارثُ بن سَهْم بن عَمْرو بن ثعلبة بن غَنْم بن قُتَيْبة**.

Onların “**بَلْحَرث**” sözü, Benî’l-Hars b. Ka‘b içindir; idğâmın şâzlarındandır; çünkü **النون** ve **اللام** mahreççe yakındır; **اللام**’ın sükûnu sebebiyle idğâm mümkün olmayınca, **النون**’u hazf ettiler; “**مَسْتُ**” ve “**ظَلْتُ**” dedikleri gibi. Ve her kabilede, marifelik **لام**’ı zâhir olduğunda böyle yaparlar; **بَلْعنبر** ve **بَلْهُجَيم** gibi. Ama **اللام** zâhir olmazsa, bu olmaz.

Hadiste: Üzerinde **خَمِيصَةٌ حُرَيْثِيَّة** vardı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bazı Buhârî ve Müslim tariklerinde böyle geldi. Denildi ki: O, **حُرَيْثٍ**’e nisbetlidir; **قُضاعة**’dan bir adam. Dedi ki: Bilinen **جُونِيَّةٌ**’dir; ve o, yerinde zikredilmiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حيث: كلمة دالة على المكان  ؛ لأنه ظرف في الأمكنة،  كحين في الزمان  وهو مذهب الجمهور، وحكى عليه جماعة الاتفاق، قال شيخنا: وقد خالف الأخفش، فادعى أنها تأتي وترد للزمان، وأقوى شاهد على دلالتها على الزمان قوله:
  حيثما تستقم يقدر لك الله                      نجاحا في غابر الأزمان

  وإن بحث فيه الدماميني في التحفة، وتكلف للجواب، وهي ظرف، وتدخل عليها ما الكافة، فتتضمن معنى الشرط، كما في البيت، ولها أحكام مبسوطة في المغنى وغيره.  ويثلث آخره  قال شيخنا: أي مع كل من الياء والواو والألف عند بعضهم، فهي تسع لغات، ذكرها ابن عصفور وغيره، وبه تعلم قصور كلام المصنف. قلت: هذا الذي ذكره شيخنا إنما هو في قولهم: تركته حاث باث، وحوث بوث، وحيث بيث- بالواو، والياء، والألف، مع التثليث في آخره- وأما فيما نحن فيه، فلم يرد فيه إلا حوث وحيث، ولم يرد حاث، ولم يقل أحد: إن الألف لغة فيه، وسنذكر في ذلك كلام الأئمة. حتى يظهر أن ما ذكره شيخنا إنما هو تحامل فقط. ففي التكملة: حيث- مبنيا على الكسر-: لغة في الضم والفتح. وفي اللسان: حيث: ظرف مبهم من الأمكنة، مضموم، وبعض العرب يفتحه، وزعموا أن أصلها الواو، قال ابن سيده: وإنما قلبوا الواو ياء طلب الخفة، قال: وهذا غير قوي. وقال بعضهم: أجمعت العرب على رفع حيث في كل وجه، وذلك أن أصلها حوث فقلبت الواو ياء؛ لكثرة دخول الياء على الواو، فقيل: حيث، ثم بنيت على الضم؛ لالتقاء الساكنين، واختير لها الضم ليشعر ذلك بأن أصلها الواو، وذلك لأن الضمة مجانسة للواو، فكأنهم أتبعوا الضم الضم قال الكسائي: وقد يكون فيها النصب يحفزها ما قبلها إلى الفتح. قال الكسائي: سمعت في بني تميم- من بني يربوع وطهية- من ينصب الثاء على كل حال: في الخفض، والنصب، والرفع، فيقول: حيث التقينا، ومن حيث لا يعلمون، ولا يصيبه الرفع في لغتهم، قال: وسمعت في بني الحارث ابن أسد بن الحارث بن ثعلبة وفي بني فقعس كلها يخفضونها في موضع الخفض، وينصبونها في موضع النصب فيقول: من حيث لا يعلمون، وكان ذلك حيث التقينا. وحكى اللحياني، عن الكسائي أيضا، أن منهم من يخفض بحيث، وأنشد:
  أما ترى حيث سهيل طالعا قال: وليس بالوجه. وقال الأزهري- عن الليث-: للعرب في حيث لغتان: فاللغة العالية حيث، الثاء مضمومة، وهو أداة للرفع الاسم بعده، ولغة أخرى حوث، رواية عن العرب لبني تميم:  يظنون حيث في موضع نصب يقولون القه حيث لقيته ونحو ذلك كذلك  وقال ابن كيسان: حيث حرف مبنى على الضم وما بعده صلة له، يرتقع الاسم بعده على الابتداء: كقولك: قمت حيث زيد قائم، وأهل الكوفة يجيزون حذف قائم، ويرفعون بحيث زيدا، وهو صلة لها، فإذا أظهروا قائما بعد زيد أجازوا فيه الوجهين: الرفع، والنصب  فيرفعون الاسم أيضا وليس بصلة لها، وينصبون خبره ويرفعونه، فيقولون: قامت مقام صفتين، والمعنى: زيد في موضع فيه عمرو. فعمرو مرتفع بفيه، وهو صلة للموضع، وزيد مرتفع بفي الأولى وهي خبره، وليست بصلة لشيء  قال: وأهل البصرة يقولون: حيث مضافة إلى جملة  ف  لذلك لم تخفض وأنشد الفراء بيتا أجاز فيه الخفض  وهو قوله:
  أما ترى حيث سهيل طالعا

  فلما أضافها فتحها كما يفعل بعند وخلف  . وقال أبو الهيثم:  حيث ظرف من الظروف يحتاج إلى اسم وخبر، وهي تجمع معنى ظرفين، كقولك: حيث عبد الله قاعد زيد قائم. المعنى: الموضع الذي فيه عبد الله قاعد زيد قائم، قال و  حيث من حروف المواضع، لا من حروف المعاني، وإنما ضمت؛ لأنها ضمنت الاسم الذي كانت تستحق إضافتها إليه، قال: وقال بعضهم: إنما ضمت؛ لأن أصلها حوث، فلما قلبوا واوها ياء ضموا آخرها. قال أبو الهيثم: وهذا خطأ؛ لأنهم إنما يعقبون في الحرف ضمة دالة على واو ساقطة. قال الأصمعي: ومما تخطىء فيه العامة والخاصة باب حين وحيث، غلط فيه العلماء مثل أبي عبيدة وغيره قال أبو حاتم: رأيت في كتاب سيبويه أشياء كثيرة، يجعل حين حيث، وكذلك في كتاب أبي عبيدة بخطه. قال أبو حاتم: واعلم أن حين وحيث ظرفان: فحين ظرف من الزمان، وحيث ظرف من المكان، ولكل واحد منهما حد لا يجاوزه، والأكثر من الناس جعلوهما معا. والله أعلم.

##### Türkçe

**حيث**: Mekâna delâlet eden bir kelime; çünkü o, mekânlarda bir zarftır; zamanlarda **حين** gibi; ve bu, cumhurun mezhebidir; bir cemaat onun üzerine ittifakı nakletti. Şeyhimiz dedi: Ve **الأخفش** muhalefet etmiştir; onun zaman için geldiğini ve zaman için döndüğünü iddia etti; onun zamana delâletinin en kuvvetli şahidi şu sözüdür:
  **حيثما تستقم يقدر لك الله**                      **نجاحا في غابر الأزمان**

  Ve **الدماميني** onun hakkında **التحفة**’de araştırma yaptı, ve cevap için tekellüf etti; ve o bir zarftır; ve ona **ما** **الكافة** dâhil olur; böylece şart mânâsını tazammun eder; beyitte olduğu gibi; ve onun hükümleri **المغنى** ve başkasında tafsilatlıdır. Ve onun sonu üçlenir. Şeyhimiz dedi: yani onlardan bazısına göre **الياء** ve **الواو** ve **الألف**’in her biriyle beraber; böylece o dokuz lugattır; onu İbn **عصفور** ve başkası zikretti; ve bununla musannifin sözünün kusuru bilinir. Dedim: Şeyhimizin zikrettiği bu, ancak onların şu sözündedir: **تركته حاث باث**، و**حوث بوث**، و**حيث بيث**—**الواو** ve **الياء** ve **الألف** ile, sonundaki üçleme ile beraber—; bizim içinde bulunduğumuz şeyde ise, onda ancak **حوث** ve **حيث** vârid olmuştur; **حاث** vârid olmamıştır; ve hiç kimse: **الألف** onda bir lugattır, dememiştir; ve bu hususta imamların sözünü zikredeceğiz; ta ki Şeyhimizin zikrettiğinin ancak sırf bir tahammül olduğu ortaya çıksın. O hâlde **التكملة**’de: **حيث**—kesre üzerine mebnî olarak—: damme ve fetha’da bir lugattır. Ve **اللسان**’da: **حيث**: mekânlardan müphem bir zarf; dammelidir; Arapların bazısı onu fethalar; ve onun aslının **الواو** olduğunu zannettiler. İbn **سيده** dedi: Onlar ancak hafiflik istemek için **الواو**’yu **ياء**’ya çevirdiler. Dedi: Bu kuvvetli değildir. Ve bazısı dedi: Arap, her vecihte **حيث**’in ref‘inde icmâ etti; ve bu, onun aslının **حوث** olması sebebiyledir; sonra **الواو** **ياء**’ya çevrildi; **الياء**’nın **الواو** üzerine çokça girmesi sebebiyle; böylece **حيث** denildi; sonra iki sâkinin buluşması sebebiyle damme üzerine bina edildi; ve ona damme seçildi ki bu, aslının **الواو** olduğunu hissettirsin; çünkü damme **الواو** ile mücânistir; sanki onlar dammeyi dammeye tâbi kıldılar. **الكسائي** dedi: Ve onda nasb da olabilir; ondan önceki onu fethaya sevk eder. **الكسائي** dedi: **بني تميم** içinde—**بني يربوع** ve **طهية**’den—her hâlde **الثاء**’yı nasb eden kimseyi işittim: hafd’da, nasb’da, ref‘de; şöyle der: **حيث التقينا**، و**من حيث لا يعلمون**; ve onların lugatında ref‘ ona isabet etmez. Dedi: **بني الحارث ابن أسد بن الحارث بن ثعلبة** içinde ve **بني فقعس**’ın hepsinde, hafd mevkiinde onu hafd ederler, nasb mevkiinde onu nasb ederler; şöyle derler: **من حيث لا يعلمون**، ve: **وكان ذلك حيث التقينا**. Ve **اللحياني**, yine **الكسائي**’den, nakletti ki onlardan bazısı **بحيث** ile hafd eder; ve şu beyti inşad etti:
  **أما ترى حيث سهيل طالعا** قال: Ve bu vecih üzere değildir. Ve **الأزهري**—**الليث**’ten—dedi: Arap için **حيث**’te iki lugat vardır: yüksek lugat **حيث**’tir; **الثاء** dammelidir; ve o, kendisinden sonra ismi ref‘ ettiren bir âlettir; ve başka bir lugat **حوث**’tur; **بني تميم**’den Araplar hakkında bir rivayet: **حيث**’i nasb mevkiinde zannederler; derler: **القه حيث لقيته** ve bunun benzeri; öylece. Ve İbn **كيسان** dedi: **حيث** damme üzerine mebnî bir harftir; ve ondan sonrası ona bir sıla’dır; ondan sonra isim ibtidâ üzerine yükselir: senin sözün gibi: **قمت حيث زيد قائم**; ve Kûfe ehli **قائم**’ın hazfını câiz görürler, ve **بحيث زيدا** ile ref‘ ederler; ve o, ona bir sıla’dır. Sonra **قائما**’yı **زيد**’den sonra izhar ettiklerinde, onda iki vechi câiz görürler: ref‘ ve nasb; böylece ismi de ref‘ ederler ve o ona sıla değildir; ve onun haberini nasb ederler ve ref‘ ederler; şöyle derler: iki sıfatın makamında kaim oldu; ve mânâ: **زيد** **عمرو**’nun içinde bulunduğu bir yerde. Böylece **عمرو**, **فيه** ile merfûdur; ve o, yerin sılasıdır; ve **زيد**, birinci **في** ile merfûdur ve o onun haberidir; ve o, bir şeyin sılası değildir. Dedi: Basra ehli der ki: **حيث** bir cümleye muzâftır; bundan dolayı hafd edilmedi. Ve **الفراء**, hafdı câiz gördüğü bir beyti inşad etti; o da onun sözüdür:
  **أما ترى حيث سهيل طالعا**

  Sonra onu izâfe edince, **عند** ve **خلف** ile yaptığı gibi onu fethaladı. Ve **أبو الهيثم** dedi: **حيث**, zarflardan bir zarftır; bir isim ve habere muhtaçtır; ve iki zarfın mânâsını cem eder; senin sözün gibi: **حيث عبد الله قاعد زيد قائم**. Mânâ: içinde **عبد الله**’ın oturduğu yer, **زيد**’in kaim olduğu yerdir. Dedi: Ve **حيث**, yerlerin harflerindendir, mânâların harflerinden değildir; ve o ancak dammelendi; çünkü o, izâfesini hak ettiği ismi tazmîn etti. Dedi: Ve bazısı dedi: O ancak dammelendi; çünkü aslının **حوث** olması sebebiyledir; sonra **واو**’sunu **ياء**’ya çevirdiklerinde, sonunu dammelendiler. **أبو الهيثم** dedi: Bu hatadır; çünkü onlar ancak harfte, düşmüş bir **واو**’ya delâlet eden bir dammeyi ardıl kılarlar. **الأصمعي** dedi: Âmme ve hâssanın hata ettiği şeylerden biri **حين** ve **حيث** bâbıdır; onda **أبو عبيدة** ve başkası gibi âlimler yanıldı. **أبو حاتم** dedi: **سيبويه**’nin kitabında çok şey gördüm; **حين**’i **حيث** kılıyor; ve aynı şekilde **أبو عبيدة**’nin kitabında, kendi hattıyla. **أبو حاتم** dedi: Bil ki **حين** ve **حيث** iki zarftır: **حين** zamandan bir zarftır, **حيث** mekândan bir zarftır; ve her birinin aşmadığı bir haddi vardır; insanların çoğu ikisini birlikte kıldı. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَيْثُ
حَيْثُ حيث , (S, Msb, Mughnee, K,) indecl., (S, Msb,) with damm for its termination, (S, Msb, Mughnee,) as being likened to final words [such as قَبْلُ and بَعْدُ ending a proposition], (S, Mughnee,) because it does not [regularly] occur otherwise than prefixed to a proposition, (S,) for the being prefixed to a proposition is like the not being prefixed to anything, as the consequence of being prefixed, which is the sign of the gen. case, is not apparent: (Mughnee:) and حَيْثَ, (S, Mughnee, K,) also indecl., (S,) with fet-h, (S, Mughnee,) to render the pronunciation more easy, (Mughnee,) because damm with ى is deemed difficult to pronounce: (S:) and حَيْثِ, (Mughnee, K,) with kesr, accord. to the general rule observed to prevent the concurrence of two quiescent letters: (Mughnee:) and in like manner, حَوْثُ and حَوْثَ and حَوْثِ: (Mughnee, TA:) of which forms, حوث is asserted to be the original; (L;) though حَيْثُ is more chaste than حَوْثُ, and is the form used in the Kur-لn: (Az and TA in art. حوث:) but some of the Arabs make حيث decl.: (Mughnee:) it is an adverbial noun of place, (S, Msb,) a vague adverbial noun of place, (L,) [signifying Where,] like حِينَ with respect to time: (S, K:) or it is a denotative of place, by general consent: but accord. to Akh it sometimes occurs as denoting time, [signifying when,] as in the following verse, (Mughnee, TA,) which is the strongest evidence of its use in this sense: (TA:)
حَيْثَمَا تَسْتَقِمْ يُقَدِّرْ لَكَ اللّٰ
هُ نَجَاحًا فِى غَابِرِ الأَزْمَانِ
[Whenever thou shalt pursue a right course, God will decree thee success in the time to come]: (Mughnee, TA:) but in most instances it occupies the place of an accus., as an adverbial noun of place; or of a gen., governed by مِنْ, and sometimes by another prep., as in the saying (of Zuheyr, TA in art. قشعم),
لَدَى حَيْثُ أَلْقَتْ رَحْلَهَاأُمُّ قَشْعَمِ
[At the place where Calamity, or Fate, has put down her saddle, i. e., made her abode]: and sometimes it occurs as an objective complement, as it is said to do in اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَاتِهِ [in the Kur vi. 124], i. e. God is knowing: He knows where to bestow his apostolic commissions; يَعْلَمُ being suppressed, as implied by أَعْلَمُ; or أَعْلَمُ may be rendered by عَالِمٌ, and so may govern the accus. case. (Mughnee.) Accord. to rule, (Mughnee,) in every instance, (S, Mughnee,) it is prefixed to a proposition, (S, Msb, Mughnee,) nominal, or verbal, but in most cases the latter; (Mughnee;) as in أَقُومُ حَيْثُ يَقُومُ زَيْدٌ [I will stand where Zeyd shall stand]; and حَيْثُ تَكُونُ أَكُونُ [Where thou shalt be, I will be]; (S;) and جَلَسْتُ حَيْثُ زَيْدًا أَرَاهُ [I sat where I saw Zeyd], the accus. case being preferred in an instance like this; (Mughnee;) and اذْهَبْ حَيْثُ شئْتَ [Go thou whither thou wilt.] (Msb in art. حَين.) You should not say حَيْثُ زَيْدٌ [alone]: (S:) or it occurs prefixed to a single word in poetry; (Msb, Mughnee;) as in the saying,
وَنَطْعُنُهُمْ تَحْتَ الكُلَى بَعْدَ ضَرْبِهِمْ
بِبِيضِ المَوَاضِى حَيْثُ لَىِّ العَمَائِمِ
[And we pierce them beneath the kidneys, after smiting them, with the sharp swords, where the turbans are wound]; (Mughnee;) but this is irregular; (Msb, Mughnee;) though Ks holds it to be regular. (Mughnee.) Lh relates, on the authority of Ks, that some make حيث to govern a noun in the gen. case, as in the saying,
أَمَا تَرَى حَيْثُ سُهَيْلٍ طَالِعَا
[Seest thou not where Canopus is, rising?]: but he says that this is not of respectable authority: (L:) some write حَيْثَ سُهَيْلٍ: and some, حَيْثُ سُهَيْلٌ, [which is the common reading, سهيل being an inchoative, and] the enunciative, مَوْجُودٌ, being suppressed. (Mughnee.) Abu-l-Fet-h says that he who prefixes حيث to a single word makes it declinable. (Mughnee.) [Accord. to Fei,] BenooTemeem say حَيْثَ when it occupies the place of an accus., as in the phrase, قُمْ حَيْثَ يَقُومُ زَيْدٌ [Stand thou where Zeyd shall stand]. (Msb.) Ks says, I have heard among Benoo-Temeem, of Benoo-Yarbooa and Tuheiyeh, those who say حَيْثَ in every case, when it occupies the place of a gen., and that of an accus., and that of a nom.; saying مِنْ حَيْثَ لَايَعْلَمُونَ [Whence they know not], and حَيْثَ الْتَقَيْنَا [Where we met]: and he says also, I have heard some of Benu-l-HلrithIbn-Asad-Ibn-El-Hلrith-Ibn-Thaalabeh, and all Benoo-Fak'as, say حَيْثِ when it occupies the place of a gen., and حَيْثَ when it occupies the place of an accus.; saying مِنْ حَيْثِ لَا يَعْلَمُونَ, and حَيْثَ الْتَقَيْنَا. (L.) Sometimes the proposition after حيث commences with اـِنَّ, as in اِجْلِسْ حَيْثُ اـِنَّ زَيْدًا جَالِسٌ [Sit thou where Zeyd is sitting]. (K in art. أن, and IAk p. 92.) ― -b2- It sometimes comprises the meanings of two adverbial nouns of place, as when you say, حَيْثُ عَبْدُ اللّٰهِ قَاعِدٌ زَيْدٌ قَائِمٌ [Where' Abd-Allah is sitting, there Zeyd is standing]. (AHeyth, L.) ― -b3- The restrictive مَا (مَا كَافَّةٌ) is sometimes affixed to it, and in this case it implies a conditional meaning, [signifying Wherever, or wheresoever, and, accord. to Akh, whenever, or whensoever,] (Mughnee, TA,) and renders two verbs mejzoom, (Mughnee,) as in the saying, حَيْثُمَا تَجْلِسْ أَجْلِسْ [Wherever thou shalt sit, I will sit], (S,) and in the first of the verses cited above: (Mughnee, TA:) it is not [properly, though it is sometimes improperly,] used as a conditional without ما. (S.) ― -b4- [It is also used, in scientific and other post-classical works, in senses different from those explained above. Thus, مِنْ حَيْثُ is used to signify As to, or in respect of: so in the phrase مِنْ حَيْثُ اللَّفْظِ وَالمَعْنَى As to, or in respect of, the word and the meaning. Also As, or considered as, absolutely, or abstractedly: so in the phrase مِنْ حَيْثُ هُوَ, or مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ, As, or considered as, such, absolutely, or abstractedly; and الاـِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ هُوَ اـِنْسَانٌ Man, as, or considered as, man, absolutely, or abstractedly. And As, meaning considered merely or only or simply as: so in the saying, الاـِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ اـِنَّهُ يَصِحُّ وَتَزُولُ عَنْهُ السِّحَّةُ مَوْضُوعُ الطِّبِّ Man, as, or considered merely or only or simply as, being healthy and ceasing to be healthy, is the object of therapeutics. And As, meaning since, or because: so in the saying, النَّارُ مِنْ حَيْثُ اـِنَّهَا حَارَّةٌ تُسَخِّنُ المَآءَ Fire, as, or since, or because, it is hot, heats water. بِحَيْثُ is also vulgarly used in this sense. And correctly as meaning So that; so as that; in such a state, or condition, that: often syn. with حَتَّى.]

##### Türkçe

**حَيْثُ**
**حَيْثُ**: **حيث**; (S, Msb, Mughnee, K,) gayr-i munsarif, (S, Msb,) sonu için damme ile, (S, Msb, Mughnee,) bir cümlenin son kelimelerine [bir önermeyi bitiren **قَبْلُ** ve **بَعْدُ** gibi] benzetildiğinden, (S, Mughnee,) çünkü [düzenli olarak] bir cümlenin başına getirilmeksizin başka türlü vâki olmaz, (S,) zira bir cümlenin başına getirilmiş olmak, hiçbir şeye başına getirilmemiş olmak gibidir; başına getirilmenin sonucu olan ve cer hâlinin alâmeti bulunan şey zâhir değildir: (Mughnee:) ve **حَيْثَ**, (S, Mughnee, K,) yine gayr-i munsarif, (S,) fetha ile, (S, Mughnee,) telaffuzu daha kolay kılmak için, (Mughnee,) çünkü ى ile damme telaffuzu güç sayılır: (S:) ve **حَيْثِ**, (Mughnee, K,) kesra ile, iki sâkin harfin birleşmesini önlemek için gözetilen genel kaideye göre: (Mughnee:) ve aynı şekilde, **حَوْثُ** ve **حَوْثَ** ve **حَوْثِ**: (Mughnee, TA:) bu şekillerden, **حوث**’un asl olduğu ileri sürülür; (L;) gerçi **حَيْثُ**, **حَوْثُ**’tan daha fasîhtir ve Kur’ân’da kullanılan şekildir: (Az ve TA, md. **حوث**:) fakat Arapların bazısı **حيث**’i munsarif yapar: (Mughnee:) mekânın zarf ismi olan bir isimdir, (S, Msb,) belirsiz bir mekân zarf ismi, (L,) [“nerede” mânâsında,] zaman bakımından **حِينَ** gibi: (S, K:) yahut ittifakla mekâna delâlet edicidir: fakat Akh’a göre bazen zamana delâlet eder olarak vâki olur, [“ne zaman” mânâsında,] aşağıdaki beyitte olduğu gibi, (Mughnee, TA,) ki bu mânâda kullanımının en kuvvetli delilidir: (TA:)
**حَيْثَمَا تَسْتَقِمْ يُقَدِّرْ لَكَ اللّٰ
هُ نَجَاحًا فِى غَابِرِ الأَزْمَانِ**
[Ne vakit doğru bir yol tutarsan, Allah senin için gelecek zamanlarda başarı takdir eder]: (Mughnee, TA:) fakat çoğu yerde, mekân zarf ismi olarak mansûbun yerini tutar; yahut **مِنْ**’in âmili olduğu mecrûrun yerini, bazen de başka bir harf-i cerrin, (Zuheyr’in sözü gibi, TA md. **قشعم**),
**لَدَى حَيْثُ أَلْقَتْ رَحْلَهَاأُمُّ قَشْعَمِ**
[Belânın yahut kaderin eğerini indirdiği yerin yanında, yani ikamet ettiği yerde]: ve bazen mef‘ûl tamamlayıcısı olarak vâki olur; **اَللّٰهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَاتِهِ** [Kur’ân’da vi. 124] hakkında böyle denildiği gibi; yani Allah bilendir: elçilik vazifelerini nereye vereceğini bilir; **يَعْلَمُ**, **أَعْلَمُ**’un delâlet ettiği üzere hazfedilmiştir; yahut **أَعْلَمُ**, **عَالِمٌ** ile tercüme edilebilir ve böylece mansûbu âmilleyebilir. (Mughnee.) Kaideye göre, (Mughnee,) her durumda, (S, Mughnee,) bir cümlenin başına getirilir, (S, Msb, Mughnee,) isim cümlesi yahut fiil cümlesi; fakat çoğu hâlde ikincisi; (Mughnee;) **أَقُومُ حَيْثُ يَقُومُ زَيْدٌ** [Zeyd’in kalkacağı yerde ben kalkarım] gibi; ve **حَيْثُ تَكُونُ أَكُونُ** [Sen nerede olursan ben olurum]; (S;) ve **جَلَسْتُ حَيْثُ زَيْدًا أَرَاهُ** [Zeyd’i gördüğüm yerde oturdum], bunun gibi bir örnekte mansûb hâlin tercih edilmesiyle; (Mughnee;) ve **اذْهَبْ حَيْثُ شئْتَ** [Dilediğin yere git.] (Msb md. **حَين**.) **حَيْثُ زَيْدٌ** [tek başına] dememelisin: (S:) yahut şiirde tek bir kelimenin başına getirilmiş olarak vâki olur; (Msb, Mughnee;) şu sözde olduğu gibi,
**وَنَطْعُنُهُمْ تَحْتَ الكُلَى بَعْدَ ضَرْبِهِمْ
بِبِيضِ المَوَاضِى حَيْثُ لَىِّ العَمَائِمِ**
[Ve onları böbreklerin altından deleriz; onları vurduktan sonra; sarıkların sarıldığı yerde, keskin kılıçlarla]; (Mughnee;) fakat bu şâzdır; (Msb, Mughnee;) gerçi Ks bunu muntazam sayar. (Mughnee.) Lh, Ks’den rivayetle, bazılarının **حيث**’i bir ismi mecrûr hâlde âmillettiğini nakleder; şu sözde olduğu gibi,
**أَمَا تَرَى حَيْثُ سُهَيْلٍ طَالِعَا**
[Şuheyli’nin doğmakta olduğu yeri görmüyor musun?]: fakat bunun muteber bir rivayet olmadığını söyler: (L:) bazısı **حَيْثَ سُهَيْلٍ** yazar: ve bazısı, **حَيْثُ سُهَيْلٌ**, [ki yaygın kıraattir; **سهيل** mübtedâ olmak üzere] ve haber olan **مَوْجُودٌ** hazfedilmiştir. (Mughnee.) Ebu-l-Fet-h der ki: **حيث**’i tek bir kelimenin başına getiren kimse onu munsarif kılar. (Mughnee.) [Fei’ye göre,] Benû Temîm, mansûbun yerini tuttuğunda **حَيْثَ** der; **قُمْ حَيْثَ يَقُومُ زَيْدٌ** [Zeyd’in kalkacağı yerde sen kalk] ibaresinde olduğu gibi. (Msb.) Ks der ki: Benû Temîm içinde, Benû Yerbû‘ ve Tuheyye’den, mecrûrun yerini tuttuğunda da, mansûbun yerini tuttuğunda da, merfû‘un yerini tuttuğunda da her hâlde **حَيْثَ** diyenleri işittim; **مِنْ حَيْثَ لَايَعْلَمُونَ** [bilmedikleri yerden] ve **حَيْثَ الْتَقَيْنَا** [buluştuğumuz yerde] diyerek: ve yine der ki: Benû’l-Hâris İbn-Esed İbn-el-Hâris İbn-Tha‘lebe’den bazısını ve Benû Fak‘as’ın hepsini, mecrûrun yerini tuttuğunda **حَيْثِ**, mansûbun yerini tuttuğunda **حَيْثَ** diyenler olarak işittim; **مِنْ حَيْثِ لَا يَعْلَمُونَ** ve **حَيْثَ الْتَقَيْنَا** diyerek. (L.) Bazen **حيث**’ten sonraki cümle **اـِنَّ** ile başlar; **اِجْلِسْ حَيْثُ اـِنَّ زَيْدًا جَالِسٌ** [Zeyd’in oturmakta olduğu yerde otur] gibi. (K md. **أن**, ve IAk s. 92.) ― -b2- Bazen iki mekân zarf isminin mânâlarını cem eder; **حَيْثُ عَبْدُ اللّٰهِ قَاعِدٌ زَيْدٌ قَائِمٌ** [Abdullah’ın oturduğu yerde Zeyd ayaktadır] dediğin zaman olduğu gibi. (AHeyth, L.) ― -b3- Tahsis edici **مَا** (**مَا كَافَّةٌ**) bazen ona bitiştirilir; bu durumda şart mânâsını tazammun eder, [“nerede olursa” yahut “her nerede” ve Akh’a göre “ne zaman olursa” yahut “her ne zaman” mânâsında,] (Mughnee, TA,) ve iki fiili meczûm kılar, (Mughnee,) **حَيْثُمَا تَجْلِسْ أَجْلِسْ** [Nerede oturursan ben otururum] sözünde olduğu gibi, (S,) ve yukarıda zikredilen beyitlerin ilkinde: (Mughnee, TA:) **ما** olmaksızın [aslında; gerçi bazen yanlış olarak] şart edatı olarak kullanılmaz. (S.) ― -b4- [Bilimsel ve diğer müteahhir (klasik sonrası) eserlerde, yukarıda açıklananlardan farklı mânâlarda da kullanılır. Böylece, **مِنْ حَيْثُ** “-e gelince” yahut “itibarla” mânâsında kullanılır: **مِنْ حَيْثُ اللَّفْظِ وَالمَعْنَى** ibaresinde olduğu gibi, “lafız ve mânâ bakımından”. Yine “olarak” yahut “olarak kabul edilince”, mutlak olarak yahut soyut olarak: **مِنْ حَيْثُ هُوَ**, yahut **مِنْ حَيْثُ هُوَ هُوَ** ibaresinde olduğu gibi, “kendisi olarak, mutlak/soyut olarak”; ve **الاـِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ هُوَ اـِنْسَانٌ** “insan, insan olarak, mutlak/soyut olarak”. Ve “olarak”, yani sırf yahut yalnız yahut basitçe olarak kabul edilince: **الاـِنْسَانُ مِنْ حَيْثُ اـِنَّهُ يَصِحُّ وَتَزُولُ عَنْهُ السِّحَّةُ مَوْضُوعُ الطِّبِّ** sözünde olduğu gibi: “insan, sağlıklı olması ve sağlığın ondan zâil olması bakımından (sırf bu bakımdan), tıbbın mevzuudur.” Ve “olarak”, yani “-den dolayı” yahut “çünkü” mânâsında: **النَّارُ مِنْ حَيْثُ اـِنَّهَا حَارَّةٌ تُسَخِّنُ المَآءَ** sözünde olduğu gibi: “ateş, sıcak olması bakımından (yahut çünkü sıcaktır), suyu ısıtır.” **بِحَيْثُ** da halk arasında bu mânâda kullanılır. Ve doğru olarak “öyle ki; öyle bir şekilde ki; öyle bir hâl/şartta ki” mânâsında: çoğu kez **حَتَّى** ile eşanlamlı.]
