# حيث — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: حيث

حَيْثُ: ظرف مُبْهم من الأَمْكِنةِ، مَضموم، وبعض العرب يفتحه، وزعموا أَن أَصلها الواو؛ قال ابن سيده: وإِنما قلبوا الواو ياء طلبَ الخِفَّةِ، قال: وهذا غير قويّ. وقال بعضهم: أَجمعت العربُ على وقع حيثُ في كل وجه، وذلك أَن أَصلها حَوْثُ، قفلبت الواو ياء لكثرة دخول الياء على الواو، فقيل: حَيْثُ، ثم بنيت على الضم، لالتقاء الساكنين، واختير لها الضم ليشعر ذلك بأَن أَصلها الواو، وذلك لأَن الضمة مجانسةٌ للواو، فكأَنهم أَتْبَعُوا الضَّمَّ الضَّمَّ. قال الكسائي: وقد يكونُ فيها النصبُ، يَحْفِزُها ما قبلها إِلى الفتح؛ قال الكسائي: سمعت في بني تميم من بني يَرْبُوع وطُهَيَّةَ من ينصب الثاء، على كل حال في الخفض والنصب والرفع، فيقول: حَيْثَ التَقَيْنا، ومن حيثَ لا يعلمون، ولا يُصيبه الرفعُ في لغتهم. قال: وسمعت في بني أَسد بن الحارث بن ثعلبة، وفي بني فَقْعَس كلِّها يخفضونها في موضع الخفض، وينصبونها في موضع النصب، فيقول من حيثِ لا يعلمون، وكان ذلك حيثَ التَقَيْنا. وحكى اللحياني عن الكسائي أَيضاً أَن منهم من يخفضُ بحيث؛ وأَنشد:
أَما تَرَى حَيْثَ سُهَيْلٍ طالِعا؟
قال: وليس بالوجه؛ قال: وقوله أَنشده ابن دريد:
بحيثُ ناصَى اللِّمَمَ الكِثَاثَا،
مَوْرُ الكَثِيبِ، فَجَرى وحاثا
قال: يجوز أَن يكون أَراد وحَثَا فقَلَب. الأَزهري عن الليث: للعرب في حَيْثُ لغتان: فاللغة العالية حيثُ، الثاء مضمومة، وهو أَداةٌ للرفع يرفع الاسم بعده، ولغة أُخرى: حَوْثُ، رواية عن العرب لبني تميم، يظنون حَيْثُ في موضع نصب، يقولون: الْقَهْ حيثُ لَقِيتَه، ونحو ذلك كذلك. وقال ابن كَيْسانَ: حيثُ حرف مبنيٌّ على الضم، وما بعده صلة له يرتفع الاسم بعده على الابتداء، كقولك: قمت حيثُ زيدٌ قائمٌ. وأَهلُ الكوفة يُجيزون حذف قائم، ويرفعون زيداً بحيثُ، وهو صلة لها، فإِذا أَظْهَروا قائماً بعد زيدٍ، أَجازوا فيه الوجهين: الرفعَ، والنصبَ، فيرفعون الاسم أَيضاً وليس بصلة لها، ويَنْصِبُونَ خَبَرَه ويرفعونه، فيقولون: قامتْ مقامَ صفتين؛ والمعنى زيدٌ في موضع فيه عمرو، فعمرو مرتفع بفيه، وهو صلة للموضع، وزيدٌ مرتفعٌ بفي الأُولى، وهي خَبره وليست بصلة لشيء؛ قال: وأَهل البصرة يقولون حيثُ مُضافةٌ إِلى جملة، فلذلك لم تخفض؛ وأَنشد الفراء بيتاً أَجاز فيه الخفض، وهو قوله:
أَما تَرَى حيثَ سُهَيْلٍ طالِعا؟
فلما أَضافها فتحها، كما يفعل بِعِنْد وخَلْف، وقال أَبو الهيثم: حَيْثُ ظرفٌ من الظروف، يَحْتاجُ إِلى اسم وخبر، وهي تَجْمَعُ معنى ظرفين كقولك: حيثُ عبدُ الله قاعدٌ، زيدٌ قائمٌ؛ المعنة: الموضعُ الذي في عبدُ الله قاعدٌ زيدٌ قائمُ. قال: وحيثُ من حروف المواضع لا من حروف المعاني، وإِنما ضُمَّت، لأَنها ضُمِّنَتِ الاسم الذي كانت تَسْتَحِقُّ إِضافَتَها إِليه؛ قال: وقال بعضهم إِنما ضُمَّتْ لأَن أَصلَها حَوْثُ، فلما قلبوا واوها ياء، ضَمُّوا آخرَها؛ قال أَبو الهيثم: وهذا خطأٌ، لأَنهم إِنما يُعْقِبون في الحرف ضمةً دالَّةً على واو ساقطة. الجوهري: حَيْثُ كلمةٌ تدلُّ على المكان، لأَنه ظرفٌ في الأَمكنة، بمنزلة حين في الأزمنة، وهو اسمٌ مبنيٌّ، وإِنما حُرِّك آخره لالتقاء الساكنين؛ فمن العرب من يبنيها على الضم تشبيهاً بالغايات، لأَنها لم تجئْ إِلاَّ مضافة إِلى جملة، كقولك أَقومُ حيثُ يقوم زيدٌ، ولم تقل حيثُ زيدٍ؛ وتقول حيثُ تكون أَكون؛ ومنهم مَن يبنيها على الفتح مثل كيف، استثقالاً للضم مع الياء وهي من الظروف التي لا يُجازَى بها إِلا مع ما، تقول حيثما تجلسْ أَجْلِسْ، في معنى أَينما؛ وقولُه تعالى: ولا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حيثُ أَتى؛ وفي حرف ابن مسعود: أَينَ أَتى. والعرب تقول: جئتُ من أَيْنَ لا تَعْلَمُ أَي من حَيْثُ لا تَعْلَم. قال الأَصمعي: ومما تُخْطئُ فيه العامَّةُ والخاصَّة باب حِينَ وحيثُ، غَلِطَ فيه العلماءُ مثل أَبي عبيدة وسيبويه. قال أَبو حاتم: رأَيت في كتاب سيبويه أَشياء كثيرة يَجْعَلُ حين حَيْثُ، وكذلك في كتاب أَبي عبيدة بخطه، قال أَبو حاتم: واعلم أَن حِين وحَيْثُ ظرفانِ، فحين ظرف من الزمان، وحيث ظرف من المكان، ولكل واحد منهما حدٌّ لا يجاوزه، والأَكثر من الناس جعلوهما معاً حَيْثُ، قال: والصواب أَن تقول رأَيتُك حيثُ كنتَ أَي في الموضع الذي كنت فيه، واذهب حيثُ شئتَ أَي إِلى أَيّ موضعٍ شئتَ؛ وقال الله عز وجل: وكُلا من حيثُ شِئْتُما. ويقال: رأَيتُكَ حين خَرَجَ الحاجُّ أَي في ذلك الوقت، فهذا ظرف من الزمان، ولا يجوز حيثُ خَِرَجَ الحاجُّ؛ وتقول: ائتِني حينَ يَقْدَمُ الحاجُّ، ولا يجوز حيثُ يَقْدَمُ الحاجُّ، وقد صَيَّر الناسُ هذا كلَّه حَيْثُ، فَلْيَتَعَهَّدِ الرجلُ كلامَهُ. فإِذا كان موضعٌ يَحْسُنُ فيه أَيْنَ وأَيَّ موضعٍ فهو حيثُ، لأَن أَيْنَ معناه حَيْثُ؛ وقولهم حيثُ كانوا، وأَيْنَ كانوا، معناهما واحد، ولكن أَجازوا الجمعَ بينهما لاختلاف اللفظين.
واعلم أَنه يَحْسُنُ في موضع حين: لَمَّا، وإِذ، وإِذا، ووقتٌ، ويومٌ، وساعةٌ، ومَتَى. تقول: رأَيتُكَ لَمَّا جِئْتَ، وحين جِئْتَ. وإِذا جِئْتَ.ويقال: سأُعْطيك إِذ جئتَ، ومتى جئتَ.
وفي الحديث: أَصْدَقُ الأَسماءِ الحارِثُ؛ لأَن الحارِثَ هو الكاسِبُ. واحْتَرَثَ المالَ: كَسَبه؛ والإِنسانُ لا يخلو من الكَسْب طبعاً واخْتياراً. الأَزهري: والاحْتِراثُ كَسْبُ المال؛ قال الشاعر يخاطب ذئباً:ومن يَحْتَرِثْ حَرْثي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ
والحَرْثُ: العَمَلُ للدنيا والآخرة. وفي الحديث: احْرُثْ لدُنْياك كأَنك تَعيش أَبداً، واعْمل لآخرتك كأَنك تَموتُ غَداً؛ أَي اعْمَلْ لدُنْياك، فخالَفَ بين اللفظين؛ قال ابن الأَثير: والظاهر من لفظ هذا الحديث: أَمّا في الدنيا فالحَثُّ على عمارتها، وبقاء الناس فيها حتى يَسْكُنَ فيها، ويَنْتَفِع بها من يجيءُ بعدك كما انْتَفَعْتَ أَنتَ بعمل مَن ان قبلك وسَكَنْتَ فيما عَمَر، فإِن الإِنسان إِذا عَلِمَ أَنه يَطُول عُمْرُه أَحْكَم ما يَعْمله، وحَرَصَ على ما يَكْتَسبه؛ وأَما في جانب الآخرة، فإِنه حَثَّ على الإِخلاص في العمل، وحضور النيَّة والقلب في العبادات والطاعات، والإِكثار منها، فإِن من يعلم أَنه يموت غداً، يُكثر من عبادته، ويُخْلِصُ في طاعته، كقوله في الحديث الآخر: صَلِّ صلاةً مُودِّع؛ وقال بعضُ أَهل العلم: المراد من هذا إِلى الحديث غيرُ السابق إِلى الفهم من ظاهره، لأَنه، عليه السلام، إِنما نَدَبَ إِلى الزُّهْد في الدنيا، والتقليل منها، ومِن الانهماك فيها، والاستمتاع بلذاتها، وهو الغالب على أَوامره ونواهيه، صلى الله عليه وسلم، فيما يتعلق بالدنيا، فكيف يَحُثُّ على عِمارتها والاستكثار منها؟ وإِنما أَراد، والله أَعلم، أَن الإِنسان إِذا علم أَنه يعيش أَبداً، قَلَّ حِرْصُه، وعلم أَن ما يريده لا يَفُوته تَحْصِيلُه بترك الحِرْص عليه والمُبادرةِ إِليه، فإِنه يقول: إِن فاتني اليومَ أَدركته غَداً، فإِني أَعيش أَبداً، فقال عليه السلام: اعْمَلْ عَمَلَ من يَظُنُّ أَنه يُخَلَّد، فلا تَحْرِصْ في العمل؛ فيكون حَثّاً على الترك، والتقليل بطريق أَنيقةٍ من الإِشارة والتنبيه، ويكون أَمره لعمل الآخرة على ظاهره، فيَجْمَع بالأَمرين حالةً واحدةً، وهو الزهدُ والتقليل، لكن بلفظين مختلفين؛ قال: وقد اختصر الأَزهري هذا المعنى فقال: معنى هذا الحديث تقديمُ أَمر الآخرة وأَعمالها، حِذارَ الموت بالفَوْت، على عَمل الدنيا، وتأْخيرُ أَمر الدنيا، كراهيةَ الاشْتغال بها عن عمل الآخرة. والحَرْثُ: كَسْبُ المال وجَمْعُه. والمرأَةُ حَرْثُ الرجل أَي يكون وَلَدُه منها، كأَنه يَحْرُثُ ليَزْرَعَ وفي التنزيل العزيز: نساؤُكم حَرْثٌ لكم، فأْتُوا حَرْثَكم أَنَّى شِئْتم. قال الزجاج: زعم أَبو عبيدة أَنه كناية؛ قال: والقول عندي فيه أَن معنى حَرْثٌ لكم: فيهنَّ تَحْرُثُون الوَلَد واللِّدَة، فأْتُوا حَرْثَكم أَنَّى شِئْتُم أَي ائْتُوا مواضعَ حَرْثِكم، كيف شِئْتُم، مُقْبِلةً ومُدْبرةً.
الأَزهري: حَرَثَ الرجلُ إِذا جَمَع بين أَربع نسوة. وحَرَثَ أَيضاً إِذا تَفَقَّه وفَتَّشَ. وحَرَثَ إِذا اكْتَسَبَ لعياله واجْتَهَدَ لهم، يقال: هو يَحْرُث لعياله ويَحْتَرثُ أَي يَكْتَسِب. ابن الأَعرابي: الحَرْثُ الجماع الكثير. وحَرْثُ الرجل: امرأَتُه؛ وأَنشد المُبَرّد: إِذا أَكلَ الجَرادُ حُروثَ قَوْمٍ،
فَحَرْثي هَمُّه أَكلُ الجَرادِ
والحَرْثُ: مَتاعُ الدنيا. وفي التنزيل العزيز: من كانَ يُريد حَرْثَ الدنيا؛ أَي من كان يريد كَسْبَ الدنيا. والحَرْثُ: الثَّوابُ والنَّصِيبُ. وفي التنزيل العزيز: من كان يُريدُ حَرْثَ الآخرة نَزِدْ له في حَرْثه. وحَرَثْتُ النار: حَرَّكْتها.
والمِحْراثُ: خَشبة تُحَرَّك بها النارُ في التَّنُّور. والحَرْثُ: إِشْعالُ النار، ومِحْراثُ النار: مِسْحَاتُها التي تُحَرَّك بها النار. ومِحْراثُ الحَرْب: ما يُهَيِّجها. وحَرَثَ الأَمْرَ: تَذَكَّره واهْتاجَ له؛ قال رؤْبة:
والقَوْلُ مَنْسِيٌّ إِذا لم يُحْرَثِ
والحَرَّاثُ: الكثير الأَكل؛ عن ابن الأَعرابي. وحَرَثَ الإِبلَ والخَيْلَ، وأَحرَثَها: أَهْزَلها. وحَرَثَ ناقتَه حَرْثاً وأَحْرَثَها إِذا سار عليها حتى تُهْزَلَ.
وفي حديث بَدْرٍ: اخْرُجُوا إِلى مَعايشكم وحَرائِثكم، واحدُها حَريثةٌ؛ قال الخطابي: الحَرائِثُ أَنْضاءُ الإِبل؛ قال: وأَصله في الخيل إِذا هُزِلَتْ، فاستعير للإِبل؛ قال: وإِنما يقال في الإِبل أَحْرَفْناها، بالفاء؛ يقال: ناقة حَرْفٌ أَي هَزيلةٌ؛ قال: وقد يراد بالحرائثِ المَكاسِبُ، من الاحْتراثِ الاكتساب؛ ويروى حَرَائبكم، بالحاء والباء الموحدة، جمعُ حَريبةٍ، وهو مالُ الرجل الذي يقوم بأَمره، وقد تقدَّم، والمعروف بالثاء.وفي حديث معاوية أَنه قال للأَنصار: ما فَعَلَتْ نواضِحُكم؟ قالوا: حَرَثْناها يوم بَدْرٍ؛ أَي أَهْزَلناها؛ يقال: حَرَثْتُ الدابةَ وأَحْرَثْتُها أَي أَهْزَلْتها، قال ابن الأَثير: وهذا يخالف قول الخطابي، وأَراد معاوية بذكر النَّواضِح تَقْريعاً لهم وتعريضاً، لأَنهم كانوا أَهل زَرْع وسَقْيٍ، فأَجابوه بما أَسْكتَه، تعريضاً بقتل أَشياخه يوم بَدْر. الأَزهري: أَرض مَحْروثة ومُحْرَثة: وَطِئَها الناسُ حتى أَحْرَثُوها وحَرَثُوها، ووُطِئَتْ حتى أَثاروها، وهو فسادٌ إِذا وُطِئَتْ، فهي مُحْرَثة ومَحْروثة تُقْلَبُ للزَرْع، وكلاهما يقال بَعْدُ. والحَرْثُ: المَحَجَّةُ المَكْدُودة بالحوافر.
والحُرْثةُ: الفُرضةُ التي في طَرَف القَوْس للوَتر.
ويقال: هو حَرْثُ القَوْسِ والكُظْرة، وهو فُرْضٌ، وهي من القوس حَرْثٌ. وقد حَرَثْتُ القَوسَ أَحْرُثُها إِذا هيَّأْتَ مَوْضِعاً لعُرْوة الوَتَر؛ قال: والزَّنْدة تُحْرَثُ ثم تُكْظَرُ بعد الحَرْثِ، فهو حَرْثٌ ما لم يُنْفَذ، فإِذا أُنْفِذَ، فهو كُظْر.
ابن سيده: والحَرَاثُ مَجْرى الوَتَر في القوس، وجمعه أَحْرِثة. ويقال: احْرُثِ القرآن أَي ادْرُسْه وحَرَثْتُ القرآن أَحْرُثُه إِذا أَطَلْتَ دِراستَه وتَدَبَّرْتَه.
والحَرْثُ: تَفْتِيشُ الكتاب وتَدبُّره؛ ومنه حديث عبد الله: احْرُثُوا هذا القرآن أَي فَتِّشُوه وثَوِّروه.
والحَرْثُ: التَّفْتِيش.
والحُرْثَةُ: ما بين مُنْتَهى الكَمَرة ومَجْرَى الخِتان. والحُرْثَة أَيضاً: المَنْبِتُ، عن ثعلب؛ الأَزهري: الحَرْثُ أَصلُ جُرْدانِ الحمار؛ والحِرَاثُ: السَّهم قبل أَن يُراش، والجمع أَحْرِثة؛ الأَزهري الحُرْثة: عِرقٌ في أَصل أُدافِ الرَّجل.
والحارِثُ: اسم؛ قال سيبويه: قال الخليل إِن الذين قالوا الحَرث، إِنما أَرادوا أَن يجعلوا الرجل هو الشيء بعينه، ولم يجعلوه سمي به، ولكنهم جعلوه كأَنه وَصفٌ له غَلَب عليه؛ قال: ومن قال حارِثٌ، بغير أَلف ولام، فهو يُجْريه مُجْرى زيدٍ، وقد ذكرنا مثل ذلك في الحسن اسم رجل؛ قال ابن جني: إِنما تَعَرَّفَ الحَرثُ ونحوُه من الأَوْصاف الغالبة بالوَضْع دون اللام، وإِنما أُقِرَّتِ اللامُ فيها بعد النَّقْل وكونها أَعلاماً، مراعاة لمذهب الوصف فيها قبل النقل، وجمع الأَول: الحُرَّثُ والحُرَّاثُ، وجمع حارِث حُرَّثٌ وحَوارِثُ؛ قال سيبويه: ومن قال حارث، قال في جمعه: حَوارِث، حيث كان اسماً خاصًّا، كزَيْد، فافهم.
وحُوَيْرِثٌ، وحُرَيثٌ وحُرْثانُ، وحارِثةُ، وحَرَّاثٌ، ومُحَرَّثٌ: أَسماءٌ؛ قال ابن الأَعرابي: هو اسم جَدِّ صَفْوانَ بن أُمية بن مُحَرَّثٍ، وصَفوانُ هذا أَحدُ حُكَّامِ كِنانَة، وأَبو الحارث: كنيةُ الأَسَد. والحارثُ: قُلَّة من قُلَلِ الجَوْلانِ، وهو جبل بالشأْم في قول النابغة الذبْياني يَرْثِي النُّعمان ابن المنذر:
بكَى حارِثُ الجَوْلانِ من فَقْدِ رَبِّه،
وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتضَائِلُ
قوله: من فَقْد رَبِّه، يعني النعمان؛ قال ابن بري وقوله: وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتَضائل
كقول جرير:
لمّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ، تَوَاضَعَتْ
سُورُ المدينة، والجِبالُ الخُشَّعُ
والحارثان: الحارثُ بن ظالم بن حَذيمةَ بن يَرْبُوع بن غَيْظِ بنِ مُرَّة، والحارثُ بن عوفِ بن أَبي حارثة ابن مُرَّة بن نُشْبَة بن غَيْظِ بنِ مرَّة، صاحب الحَمَالة. قال ابن بري: ذكر الجوهري في الحارثين الحارِثَ بن ظالم بن حَذيمة بالحاء غير المعجمة. ابن يَرْبُوع قال: والمعروف عند أَهل اللغة جَذيمة، بالجيم. والحارِثان في باهلة: الحارِثُ بن قُتَيْبة، والحارثُ بن سَهْم بن عَمْرو بن ثعلبة بن غَنْم بن قُتَيْبة. وقولهم: بَلْحَرث، لبَني الحرث بن كَعْب، مِن شواذِّ الإِدغام، لأَن النون واللام قريبا المَخْرَج، فلما لم يمكنهم الإِدغامُ بسكون اللام، حذفوا النون كما قالوا: مَسْتُ وظَلْتُ، وكذلك يفعلون بكل قبيلة تَظْهَر فيها لام المعرفة، مثل بَلْعنبر وبَلْهُجَيم، فأَما إِذا لم تَظْهَر اللامُ، فلا يكون ذلك.
وفي الحديث: وعليه خَمِيصَةٌ حُرَيْثِيَّة؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاءَ في بعض طُرُق البخاري ومسلم؛ قيل: هي منسوبة إلى حُرَيْثٍ، رجلٍ من قُضاعة؛ قال: والمعروف جُونِيَّةٌ، وهو مذكور في موضعه.

### Türkçe

**حَيْثُ**: Mekânlardan (yerlerden) müphem bir zarf; ötrelidir; Arapların bir kısmı onu fetha ile okur. Ve onun aslının **الواو** olduğunu ileri sürdüler; İbn Sîde dedi ki: Ancak **الواو**’yu hafiflik istemek için **ياء**’ya çevirdiler; dedi ki: Bu güçlü değildir. Bazıları da dedi ki: Araplar, her vecihte **حيثُ**’un vukuunda icmâ etmiştir; bu da şundandır ki onun aslı **حَوْثُ** idi; **الواو**’yu, **الياء**’nın **الواو** üzerine çokça girmesi sebebiyle **ياء**’ya çevirdiler; böylece **حَيْثُ** denildi; sonra iki sâkinin karşılaşması sebebiyle ötre üzerine bina edildi; ve ona ötre seçildi ki bu, aslının **الواو** olduğunu hissettirsin; çünkü ötre **الواو** ile cinsiyettardır; sanki onlar ötreyi ötreye tâbi kıldılar. el-Kisâî dedi ki: Onda nasb da olabilir; ondan önce olan şey onu fethaya sevk eder; el-Kisâî dedi ki: Ben Benî Temîm’den Benî Yerbû‘ ve Tuhayye’de, her hâlde cerde, nasbda ve ref‘te **الثاء**’yı nasb eden kimseyi işittim; şöyle der: **حَيْثَ** التَقَيْنا, ve **ومن حيثَ** لا يعلمون; ve ref‘ onların dilinde ona isabet etmez. Dedi ki: Ben Benî Esed b. el-Hâris b. Sa‘lebe’de ve Benî Fak‘as’ın tamamında, onu cer mevkiinde cerrettiklerini ve nasb mevkiinde nasb ettiklerini işittim; şöyle der: **من حيثِ** لا يعلمون; ve: **وكان ذلك حيثَ** التَقَيْنا. el-Lihyânî, el-Kisâî’den ayrıca şunu nakletti: Onlardan **بحيث**’i cerreden de vardır; ve şu beyti okudu:
أَما تَرَى حَيْثَ سُهَيْلٍ طالِعا؟
Dedi ki: Bu vecih değildir. Dedi ki: İbn Düreyd’in okuduğu şu sözü:
بحيثُ ناصَى اللِّمَمَ الكِثَاثَا،
مَوْرُ الكَثِيبِ، فَجَرى وحاثا
Dedi ki: **وحَثَا**’yı kastetmiş olup çevirmiş olması caizdir. el-Ezherî, el-Leys’ten: Arapların **حَيْثُ** hakkında iki dili vardır: Yüksek dil **حيثُ**’tur; **الثاء** ötrelidir; ve o, ref‘ için bir âlettir; ondan sonra gelen ismi ref‘ eder. Diğer bir dil: **حَوْثُ**; Araplardan Benî Temîm hakkında bir rivayettir; **حَيْثُ**’u nasb mevkiinde zannederler; derler: **الْقَهْ حيثُ لَقِيتَه** ve bunun benzeri; öylece. İbn Keysân dedi ki: **حيثُ** ötre üzerine bina edilmiş bir harftir; ondan sonrası onun için bir sıladır; ondan sonra isim ibtidâ üzerine yükselir; senin sözün gibi: قمت **حيثُ** زيدٌ قائمٌ. Kûfe ehli **قائم**’ın hazfını caiz görür ve **زيد**’i **بحيثُ** ile ref‘ eder; o, onun sılasıdır. **قائماً**’ı **زيدٍ**’den sonra izhar ettiklerinde, onda iki vecih caiz görürler: ref‘ ve nasb; ismi de ref‘ ederler ve o onun sılası değildir; ve haberini nasb ederler ve ref‘ ederler; şöyle derler: iki sıfatın makamında durdu; ve mâna: **زيدٌ** **عمرو**’nun bulunduğu bir yerde; böylece **عمرو** **فيه** ile ref‘ olmuştur ve o, yerin sılasıdır; **زيدٌ** ise birincideki **في** ile ref‘ olmuştur; o onun haberidir ve hiçbir şeyin sılası değildir. Dedi ki: Basra ehli der ki: **حيثُ** bir cümleye muzâftır; bu sebeple cer edilmedi. el-Ferrâ, cerre cevaz verdiği bir beyti rivayet etti; o da şu sözüdür:
أَما تَرَى حيثَ سُهَيْلٍ طالِعا؟
Onu muzâf kılınca fetha etti; **بِعِنْد** ve **خَلْف** ile yaptığı gibi. Ebû’l-Heysem dedi ki: **حَيْثُ** zarflardan bir zarftır; bir isim ve habere muhtaçtır; ve iki zarfın mânasını toplar; senin sözün gibi: **حيثُ** عبدُ الله قاعدٌ، زيدٌ قائمٌ; mâna: içinde “عبدُ الله قاعدٌ” olan yer, “زيدٌ قائمٌ”dir. Dedi ki: **وحيثُ** mânâ harflerinden değil, yer harflerindendir; ancak ötrelendi; çünkü, ona izâfesini hak ettiği isim ona tazmîn edildi. Dedi ki: Bazıları dedi ki: Ancak ötrelendi; çünkü aslı **حَوْثُ** idi; **الواو**’sunu **ياء**’ya çevirdiklerinde sonunu ötrelediler. Ebû’l-Heysem dedi ki: Bu hatadır; çünkü onlar harfte, düşmüş bir **واو**’ya delâlet eden bir ötreyi ancak ardıl kılarlar. el-Cevherî: **حَيْثُ** mekâna delâlet eden bir kelimedir; çünkü o mekânlarda bir zarftır; zamanlarda **حين** menzilesinde; ve bina edilmiş bir isimdir; ancak sonu iki sâkinin karşılaşması sebebiyle harekelendi. Araplardan kimi onu, gayelere benzeterek ötre üzerine bina eder; çünkü o ancak bir cümleye muzâf olarak gelir; senin sözün gibi: أَقومُ **حيثُ** يقوم زيدٌ; ve “**حيثُ** زيدٍ” demezsin. Ve dersin: **حيثُ** تكون أَكون. Onlardan kimi de onu, **كيف** gibi fetha üzerine bina eder; **ياء** ile birlikte ötreyi ağır görerek. Ve o, ancak **ما** ile birlikte cezâlandırılan zarflardandır; dersin: **حيثما** تجلسْ أَجْلِسْ, **أَينما** mânasında. Ve Yüce’nin sözü: ولا يُفْلِحُ السَّاحِرُ **حيثُ** أَتى; İbn Mes‘ûd’un harfinde: **أَينَ** أَتى. Araplar der ki: جئتُ من **أَيْنَ** لا تَعْلَمُ; yani: من **حَيْثُ** لا تَعْلَم. el-Asma‘î dedi ki: Avâmın ve havâssın hata ettiği şeylerden biri **حِينَ** ve **حيثُ** bâbıdır; Ebû ‘Ubeyde ve Sîbeveyh gibi âlimler onda yanıldı. Ebû Hâtim dedi ki: Sîbeveyh’in kitabında birçok şey gördüm; **حين**’i **حَيْثُ** yapıyor; Ebû ‘Ubeyde’nin kitabında da kendi hattıyla böyledir. Ebû Hâtim dedi ki: Bil ki **حِين** ve **حَيْثُ** iki zarftır: **حين** zaman zarfıdır; **حيث** mekân zarfıdır; her birinin aşmadığı bir haddi vardır. İnsanların çoğu ikisini birlikte **حَيْثُ** yaptı. Dedi ki: Doğru olan şudur: “Seni **حيثُ** كنتَ gördüm” dersin; yani bulunduğun yerde. Ve “Git **حيثُ** شئتَ” dersin; yani dilediğin hangi yere. Ve Allah عز وجل dedi: وكُلا من **حيثُ** شِئْتُما. Ve denir: “Seni **حين** خَرَجَ الحاجُّ gördüm”; yani o vakitte; bu zaman zarfıdır; ve “**حيثُ** خَِرَجَ الحاجُّ” caiz değildir. Ve dersin: “Bana gel **حينَ** يَقْدَمُ الحاجُّ”; ve “**حيثُ** يَقْدَمُ الحاجُّ” caiz değildir. İnsanlar bunun hepsini **حَيْثُ** yaptı; kişi sözünü gözetip kollasın. Şu hâlde, içinde **أَيْنَ** ve “hangi yer”in güzel olduğu yer, o **حيثُ**’tur; çünkü **أَيْنَ**’ın mânası **حَيْثُ**’tur. Ve onların “**حيثُ** كانوا” ve “**أَيْنَ** كانوا” sözleri, mânaca birdir; fakat iki lafzın farklılığı sebebiyle ikisini bir araya getirmeyi caiz gördüler.

Ve bil ki **حين** mevkiinde şunlar güzel olur: **لَمَّا** ve **إِذ** ve **إِذا** ve **وقتٌ** ve **يومٌ** ve **ساعةٌ** ve **مَتَى**. Dersin: “Seni gördüm **لَمَّا** جِئْتَ” ve “**حين** جِئْتَ” ve “**إِذا** جِئْتَ”. Ve denir: “Sana vereceğim **إِذ** جئتَ” ve “**متى** جئتَ”.

Hadiste: “İsimlerin en doğrusu **الحارِثُ**’tir”; çünkü **الحارِثَ** kazanan kimsedir. **واحْتَرَثَ المالَ**: onu kazandı; ve insan, tabiat ve ihtiyar olarak kazançtan hâlî olmaz. el-Ezherî: **والاحْتِراثُ** mal kazanmadır; şair, bir kurda hitap ederek dedi ki:
ومن يَحْتَرِثْ حَرْثي وحَرْثَكَ يُهْزَلِ
**والحَرْثُ**: dünya ve âhiret için amel. Hadiste: “Dünyan için, sanki ebedî yaşayacakmışsın gibi **احْرُثْ**; âhiretin için de, sanki yarın ölecekmişsin gibi çalış”; yani: dünyan için çalış; böylece iki lafız arasında ayrım yaptı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu hadisin lafzından görünen: dünyada ise, onu imar etmeye teşvik ve insanların orada kalıp yerleşmesi; ve senden sonra gelecek kimsenin ondan faydalanması; senin de senden öncekilerin amelinden faydalandığın ve imar edilmişte oturduğun gibi. Çünkü insan, ömrünün uzayacağını bilirse, yaptığı şeyi sağlam yapar ve kazandığı şeye hırslı olur. Âhiret tarafında ise, amelde ihlâsa, niyetin ve kalbin ibadetlerde ve taatlerde hazır bulunmasına ve bunları çoğaltmaya teşvik etti; çünkü yarın öleceğini bilen, ibadetini çoğaltır ve taatinde ihlâs gösterir; diğer hadisteki sözü gibi: “Bir vedâ edenin namazı gibi namaz kıl.” Bazı ilim ehli dedi ki: Bunun muradı, zâhirinden anlaşılan mânadan başka bir şeydir; çünkü o, عليه السلام, dünyada zühde, onu azaltmaya, onda aşırı dalmaktan ve lezzetleriyle zevklenmekten sakınmaya teşvik etti; bu, onun emir ve nehiylerinde dünyaya dair olanın galibidir; öyleyse nasıl onun imarına ve çoğaltılmasına teşvik eder? Ancak muradı—Allah daha iyi bilir—şudur ki: İnsan ebedî yaşayacağını bilirse, hırsı azalır; ve istediği şeyin, ona hırsı terk etmek ve ona acele etmemekle elde edilmesinin kaçmayacağını bilir; çünkü der ki: Bugün kaçırırsam yarın yakalarım; ben ebedî yaşarım. Bunun üzerine, عليه السلام dedi ki: “Ebedîleştirileceğini zannedenin ameliyle amel et; böylece amelde hırslı olma”; böylece terk etmeye ve azaltmaya, işaret ve tenbihin zarif bir yolu ile teşvik olur. Âhiret ameli emri ise zâhiri üzerinedir; böylece iki emirle tek bir hâli toplar: zühd ve azaltma; fakat iki farklı lafızla. Dedi ki: el-Ezherî bu mânayı kısaltarak şöyle dedi: Bu hadisin mânası, ölümün kaçırması korkusuyla âhiret işini ve amellerini, dünya amelinin önüne almak; ve âhiret amelinden meşgul etmesinden hoşlanmamak için dünya işini geciktirmektir.

**والحَرْثُ**: mal kazanmak ve onu toplamak. Kadın, erkeğin **حَرْثُ**’udur; yani çocuğu ondan olur; sanki o, ekmek için sürer. Ve Aziz tenzilde: نساؤُكم **حَرْثٌ** لكم، فأْتُوا **حَرْثَكم** أَنَّى شِئْتم. ez-Zeccâc dedi ki: Ebû ‘Ubeyde bunun kinaye olduğunu ileri sürdü. Dedi ki: Bana göre söz şudur: “Sizin için **حَرْثٌ**” mânası: onlarda çocuk ve doğumu sürersiniz; “Öyleyse **حَرْثَكم**’a dilediğiniz gibi gelin”; yani **حَرْثِكم** yerlerine, nasıl isterseniz; önden ve arkadan.

el-Ezherî: Adam **حَرَثَ** eder; dört kadın arasında topladığında. Ve **حَرَثَ** ayrıca; fıkıh öğrendiğinde ve araştırdığında. Ve **حَرَثَ**; ailesi için kazandığında ve onlar için çabaladığında; denir: o, ailesi için **يَحْرُث** ve **يَحْتَرثُ**; yani kazanır. İbnü’l-A‘râbî: **الحَرْثُ** çokça cinsel birleşmedir. Adamın **حَرْثُ**’u: karısıdır. el-Müberred şu beyti okudu:
إِذا أَكلَ الجَرادُ حُروثَ قَوْمٍ،
فَحَرْثي هَمُّه أَكلُ الجَرادِ
**والحَرْثُ**: dünya metâı. Aziz tenzilde: من كانَ يُريد **حَرْثَ** الدنيا; yani dünyayı kazanmayı isteyen. **والحَرْثُ**: sevap ve nasip. Aziz tenzilde: من كان يُريدُ **حَرْثَ** الآخرة نَزِدْ له في **حَرْثه**. **وحَرَثْتُ النار**: onu hareket ettirdim.

**والمِحْراثُ**: tandırda ateşin hareket ettirildiği bir tahta. **والحَرْثُ**: ateşi tutuşturma. Ateşin **مِحْراثُ**’ı: ateşin onunla hareket ettirildiği küreğidir. Savaşın **مِحْراثُ**’ı: onu alevlendiren şey. **وحَرَثَ الأَمْرَ**: onu hatırladı ve onun için coştu; Ru’be dedi ki:
والقَوْلُ مَنْسِيٌّ إِذا لم يُحْرَثِ
**والحَرَّاثُ**: çok yiyen; İbnü’l-A‘râbî’den. **وحَرَثَ الإِبلَ والخَيْلَ، وأَحرَثَها**: onları zayıflattı. **وحَرَثَ ناقتَه حَرْثاً وأَحْرَثَها**: onun üzerinde yürüdü de zayıfladı.

Bedir hadîsinde: “Çıkın, geçimlerinize ve **حَرائِثكم**’a”; onun teki **حَريثةٌ**’dir. el-Hattâbî dedi ki: **الحَرائِثُ** develerin zayıflarıdır; dedi ki: Aslı atlarda, zayıfladıklarında; sonra develer için ödünç alındı. Dedi ki: Develerde ancak **أَحْرَفْناها** denir, **الفاء** ile; denir: **ناقة حَرْفٌ**; yani zayıf. Dedi ki: **الحرائثِ** ile kazançlar da kastedilebilir; **الاحْتراثِ**’tan, yani kazanmak. Ve **حَرَائبكم** diye de rivayet edilir; **الحاء** ve tek noktalı **الباء** ile; **حَريبةٍ**’nin çoğulu; o, kişinin işini yürüttüğü malıdır; ve daha önce geçti; ve bilinen, **الثاء** iledir. Muâviye hadîsinde: Ensâr’a dedi ki: “Sizin **نواضِحُكم** ne yaptı?” Dediler ki: “Onları Bedir günü **حَرَثْناها**”; yani onları zayıflattık. Denir: **حَرَثْتُ الدابةَ وأَحْرَثْتُها**; yani onu zayıflattım. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, el-Hattâbî’nin sözünü muhalif düşer. Muâviye, **النَّواضِح**’ı anmakla onları azarlamak ve üstü kapalı dokundurmak istedi; çünkü onlar ekin ve sulama ehliydiler; onlar da onu susturan bir cevapla karşılık verdiler; Bedir günü onun ihtiyarlarının öldürülmesine dokundurarak.

el-Ezherî: **أَرض مَحْروثة ومُحْرَثة**: insanlar onu çiğnedi de onu **أَحْرَثُوها** ve **حَرَثُوها**; ve çiğnendi de onu kabarttılar; o, çiğnendiğinde bir bozulmadır. O hâlde o **مُحْرَثة** ve **مَحْروثة**’dur; ekin için çevrilir; ve ikisi de sonra söylenir.

**والحَرْثُ**: toynaklarla dövülmüş yol.

**والحُرْثةُ**: yayın ucunda kiriş için olan kertik.

Ve denir: o, yayın ve **الكُظْرة**’nin **حَرْثُ**’udur; o bir kertiktir; ve o, yaydan bir **حَرْثٌ**’tur. Ve ben yayı **حَرَثْتُ**; onu **أَحْرُثُها**; yani kiriş halkası için bir yer hazırladığında. Dedi ki: **والزَّنْدة** **تُحْرَثُ** sonra **تُكْظَرُ**; **الحَرْثِ**’ten sonra; o, delinmedikçe **حَرْثٌ**’tur; delindiğinde ise **كُظْر**’dur.

İbn Sîde: **والحَرَاثُ** yayda kirişin geçtiği yerdir; çoğulu **أَحْرِثة**’dir.

Ve denir: **احْرُثِ القرآن**; yani onu oku/derinlemesine çalış. Ve ben Kur’ân’ı **حَرَثْتُ**; onu **أَحْرُثُه**; yani onun dersini uzattığında ve onu tedebbür ettiğinde.

**والحَرْثُ**: kitabı araştırmak ve tedebbür etmek; ondan, Abdullah hadîsi: “Bu Kur’ân’ı **احْرُثُوا**”; yani onu araştırın ve onu deşin.

**والحَرْثُ**: araştırma.

**والحُرْثَةُ**: **الكَمَرة**’nin sonu ile sünnet yerinin akışı arasındaki yer.

**والحُرْثَة** ayrıca: biten yer; Sa‘leb’den. el-Ezherî: **الحَرْثُ** eşeğin **جُرْدانِ**’ının aslıdır. **والحِرَاثُ**: tüy takılmadan önce ok; çoğulu **أَحْرِثة**. el-Ezherî: **الحُرْثة**: adamın ayağının **أُدافِ**’ının aslında bir damardır.

**والحارِثُ**: bir isim. Sîbeveyh dedi ki: el-Halîl dedi ki: **الحَرث** diyenler, ancak adamı bizzat şeyin kendisi kılmak istediler; onu, onunla adlandırılmış kılmadılar; fakat onu, sanki ona galip gelmiş bir vasıf gibi kıldılar. Dedi ki: **حارِثٌ** diyen, **أَلف** ve **لام** olmaksızın, onu **زيدٍ** yürütümü gibi yürütür; biz bunun benzerini, bir adam adı olan **الحسن** hakkında zikrettik. İbn Cinnî dedi ki: **الحَرثُ** ve benzeri galip vasıflar, ancak **اللام** ile değil, vaz‘ ile marife kılındı; **اللام** ancak nakilden ve onların özel adlar olmasından sonra, nakilden önce onlarda vasıf mezhebini gözeterek yerinde bırakıldı. Birincinin çoğulu: **الحُرَّثُ** ve **الحُرَّاثُ**. **حارِث**’in çoğulu: **حُرَّثٌ** ve **حَوارِثُ**. Sîbeveyh dedi ki: **حارث** diyen, çoğulunda **حَوارِث** der; o, **زَيْد** gibi özel bir isim olduğundan; öyleyse anla.

**وحُوَيْرِثٌ** ve **وحُرَيثٌ** ve **وحُرْثانُ** ve **وحارِثةُ** ve **وحَرَّاثٌ** ve **ومُحَرَّثٌ**: isimlerdir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: O, **صَفْوانَ بن أُمية بن مُحَرَّثٍ**’in dedesinin adıdır; bu Safvân, Kinâne’nin hâkimlerinden biridir. Ve **أَبو الحارث**: aslanın künyesidir.

**والحارثُ**: Cevlân’ın tepelerinden bir tepe; Nâbiga ez-Zubyânî’nin, Nu‘mân b. el-Münzir’i mersiyelediği sözünde, Şam’da bir dağdır:
بكَى حارِثُ الجَوْلانِ من فَقْدِ رَبِّه،
وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتضَائِلُ
Onun sözü: “**من فَقْدِ رَبِّه**”, Nu‘mân’ı kasteder. İbn Berrî dedi ki: Ve onun sözü:
وحَوْرانُ منه خائفٌ مُتَضائل
Cerîr’in sözü gibi:
لمّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ، تَوَاضَعَتْ
سُورُ المدينة، والجِبالُ الخُشَّعُ

**والحارثان**: **الحارثُ بن ظالم بن حَذيمةَ بن يَرْبُوع بن غَيْظِ بنِ مُرَّة** ve **الحارثُ بن عوفِ بن أَبي حارثة ابن مُرَّة بن نُشْبَة بن غَيْظِ بنِ مرَّة**; **الحَمَالة** sahibidir. İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî, iki Hâris’te, **الحارِثَ بن ظالم بن حَذيمة**’yi, noktasız **الحاء** ile zikretti. İbn Yerbû‘ dedi ki: Dil ehli yanında bilinen **جَذيمة**’dir; **الجيم** ile. Bâhile’de iki Hâris: **الحارِثُ بن قُتَيْبة** ve **الحارثُ بن سَهْم بن عَمْرو بن ثعلبة بن غَنْم بن قُتَيْبة**.

Onların “**بَلْحَرث**” sözü, Benî’l-Hars b. Ka‘b içindir; idğâmın şâzlarındandır; çünkü **النون** ve **اللام** mahreççe yakındır; **اللام**’ın sükûnu sebebiyle idğâm mümkün olmayınca, **النون**’u hazf ettiler; “**مَسْتُ**” ve “**ظَلْتُ**” dedikleri gibi. Ve her kabilede, marifelik **لام**’ı zâhir olduğunda böyle yaparlar; **بَلْعنبر** ve **بَلْهُجَيم** gibi. Ama **اللام** zâhir olmazsa, bu olmaz.

Hadiste: Üzerinde **خَمِيصَةٌ حُرَيْثِيَّة** vardı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bazı Buhârî ve Müslim tariklerinde böyle geldi. Denildi ki: O, **حُرَيْثٍ**’e nisbetlidir; **قُضاعة**’dan bir adam. Dedi ki: Bilinen **جُونِيَّةٌ**’dir; ve o, yerinde zikredilmiştir.
