# حيث — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%AB/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حيث

حيث: كلمة دالة على المكان  ؛ لأنه ظرف في الأمكنة،  كحين في الزمان  وهو مذهب الجمهور، وحكى عليه جماعة الاتفاق، قال شيخنا: وقد خالف الأخفش، فادعى أنها تأتي وترد للزمان، وأقوى شاهد على دلالتها على الزمان قوله:
  حيثما تستقم يقدر لك الله                      نجاحا في غابر الأزمان

  وإن بحث فيه الدماميني في التحفة، وتكلف للجواب، وهي ظرف، وتدخل عليها ما الكافة، فتتضمن معنى الشرط، كما في البيت، ولها أحكام مبسوطة في المغنى وغيره.  ويثلث آخره  قال شيخنا: أي مع كل من الياء والواو والألف عند بعضهم، فهي تسع لغات، ذكرها ابن عصفور وغيره، وبه تعلم قصور كلام المصنف. قلت: هذا الذي ذكره شيخنا إنما هو في قولهم: تركته حاث باث، وحوث بوث، وحيث بيث- بالواو، والياء، والألف، مع التثليث في آخره- وأما فيما نحن فيه، فلم يرد فيه إلا حوث وحيث، ولم يرد حاث، ولم يقل أحد: إن الألف لغة فيه، وسنذكر في ذلك كلام الأئمة. حتى يظهر أن ما ذكره شيخنا إنما هو تحامل فقط. ففي التكملة: حيث- مبنيا على الكسر-: لغة في الضم والفتح. وفي اللسان: حيث: ظرف مبهم من الأمكنة، مضموم، وبعض العرب يفتحه، وزعموا أن أصلها الواو، قال ابن سيده: وإنما قلبوا الواو ياء طلب الخفة، قال: وهذا غير قوي. وقال بعضهم: أجمعت العرب على رفع حيث في كل وجه، وذلك أن أصلها حوث فقلبت الواو ياء؛ لكثرة دخول الياء على الواو، فقيل: حيث، ثم بنيت على الضم؛ لالتقاء الساكنين، واختير لها الضم ليشعر ذلك بأن أصلها الواو، وذلك لأن الضمة مجانسة للواو، فكأنهم أتبعوا الضم الضم قال الكسائي: وقد يكون فيها النصب يحفزها ما قبلها إلى الفتح. قال الكسائي: سمعت في بني تميم- من بني يربوع وطهية- من ينصب الثاء على كل حال: في الخفض، والنصب، والرفع، فيقول: حيث التقينا، ومن حيث لا يعلمون، ولا يصيبه الرفع في لغتهم، قال: وسمعت في بني الحارث ابن أسد بن الحارث بن ثعلبة وفي بني فقعس كلها يخفضونها في موضع الخفض، وينصبونها في موضع النصب فيقول: من حيث لا يعلمون، وكان ذلك حيث التقينا. وحكى اللحياني، عن الكسائي أيضا، أن منهم من يخفض بحيث، وأنشد:
  أما ترى حيث سهيل طالعا قال: وليس بالوجه. وقال الأزهري- عن الليث-: للعرب في حيث لغتان: فاللغة العالية حيث، الثاء مضمومة، وهو أداة للرفع الاسم بعده، ولغة أخرى حوث، رواية عن العرب لبني تميم:  يظنون حيث في موضع نصب يقولون القه حيث لقيته ونحو ذلك كذلك  وقال ابن كيسان: حيث حرف مبنى على الضم وما بعده صلة له، يرتقع الاسم بعده على الابتداء: كقولك: قمت حيث زيد قائم، وأهل الكوفة يجيزون حذف قائم، ويرفعون بحيث زيدا، وهو صلة لها، فإذا أظهروا قائما بعد زيد أجازوا فيه الوجهين: الرفع، والنصب  فيرفعون الاسم أيضا وليس بصلة لها، وينصبون خبره ويرفعونه، فيقولون: قامت مقام صفتين، والمعنى: زيد في موضع فيه عمرو. فعمرو مرتفع بفيه، وهو صلة للموضع، وزيد مرتفع بفي الأولى وهي خبره، وليست بصلة لشيء  قال: وأهل البصرة يقولون: حيث مضافة إلى جملة  ف  لذلك لم تخفض وأنشد الفراء بيتا أجاز فيه الخفض  وهو قوله:
  أما ترى حيث سهيل طالعا

  فلما أضافها فتحها كما يفعل بعند وخلف  . وقال أبو الهيثم:  حيث ظرف من الظروف يحتاج إلى اسم وخبر، وهي تجمع معنى ظرفين، كقولك: حيث عبد الله قاعد زيد قائم. المعنى: الموضع الذي فيه عبد الله قاعد زيد قائم، قال و  حيث من حروف المواضع، لا من حروف المعاني، وإنما ضمت؛ لأنها ضمنت الاسم الذي كانت تستحق إضافتها إليه، قال: وقال بعضهم: إنما ضمت؛ لأن أصلها حوث، فلما قلبوا واوها ياء ضموا آخرها. قال أبو الهيثم: وهذا خطأ؛ لأنهم إنما يعقبون في الحرف ضمة دالة على واو ساقطة. قال الأصمعي: ومما تخطىء فيه العامة والخاصة باب حين وحيث، غلط فيه العلماء مثل أبي عبيدة وغيره قال أبو حاتم: رأيت في كتاب سيبويه أشياء كثيرة، يجعل حين حيث، وكذلك في كتاب أبي عبيدة بخطه. قال أبو حاتم: واعلم أن حين وحيث ظرفان: فحين ظرف من الزمان، وحيث ظرف من المكان، ولكل واحد منهما حد لا يجاوزه، والأكثر من الناس جعلوهما معا. والله أعلم.

### Türkçe

**حيث**: Mekâna delâlet eden bir kelime; çünkü o, mekânlarda bir zarftır; zamanlarda **حين** gibi; ve bu, cumhurun mezhebidir; bir cemaat onun üzerine ittifakı nakletti. Şeyhimiz dedi: Ve **الأخفش** muhalefet etmiştir; onun zaman için geldiğini ve zaman için döndüğünü iddia etti; onun zamana delâletinin en kuvvetli şahidi şu sözüdür:
  **حيثما تستقم يقدر لك الله**                      **نجاحا في غابر الأزمان**

  Ve **الدماميني** onun hakkında **التحفة**’de araştırma yaptı, ve cevap için tekellüf etti; ve o bir zarftır; ve ona **ما** **الكافة** dâhil olur; böylece şart mânâsını tazammun eder; beyitte olduğu gibi; ve onun hükümleri **المغنى** ve başkasında tafsilatlıdır. Ve onun sonu üçlenir. Şeyhimiz dedi: yani onlardan bazısına göre **الياء** ve **الواو** ve **الألف**’in her biriyle beraber; böylece o dokuz lugattır; onu İbn **عصفور** ve başkası zikretti; ve bununla musannifin sözünün kusuru bilinir. Dedim: Şeyhimizin zikrettiği bu, ancak onların şu sözündedir: **تركته حاث باث**، و**حوث بوث**، و**حيث بيث**—**الواو** ve **الياء** ve **الألف** ile, sonundaki üçleme ile beraber—; bizim içinde bulunduğumuz şeyde ise, onda ancak **حوث** ve **حيث** vârid olmuştur; **حاث** vârid olmamıştır; ve hiç kimse: **الألف** onda bir lugattır, dememiştir; ve bu hususta imamların sözünü zikredeceğiz; ta ki Şeyhimizin zikrettiğinin ancak sırf bir tahammül olduğu ortaya çıksın. O hâlde **التكملة**’de: **حيث**—kesre üzerine mebnî olarak—: damme ve fetha’da bir lugattır. Ve **اللسان**’da: **حيث**: mekânlardan müphem bir zarf; dammelidir; Arapların bazısı onu fethalar; ve onun aslının **الواو** olduğunu zannettiler. İbn **سيده** dedi: Onlar ancak hafiflik istemek için **الواو**’yu **ياء**’ya çevirdiler. Dedi: Bu kuvvetli değildir. Ve bazısı dedi: Arap, her vecihte **حيث**’in ref‘inde icmâ etti; ve bu, onun aslının **حوث** olması sebebiyledir; sonra **الواو** **ياء**’ya çevrildi; **الياء**’nın **الواو** üzerine çokça girmesi sebebiyle; böylece **حيث** denildi; sonra iki sâkinin buluşması sebebiyle damme üzerine bina edildi; ve ona damme seçildi ki bu, aslının **الواو** olduğunu hissettirsin; çünkü damme **الواو** ile mücânistir; sanki onlar dammeyi dammeye tâbi kıldılar. **الكسائي** dedi: Ve onda nasb da olabilir; ondan önceki onu fethaya sevk eder. **الكسائي** dedi: **بني تميم** içinde—**بني يربوع** ve **طهية**’den—her hâlde **الثاء**’yı nasb eden kimseyi işittim: hafd’da, nasb’da, ref‘de; şöyle der: **حيث التقينا**، و**من حيث لا يعلمون**; ve onların lugatında ref‘ ona isabet etmez. Dedi: **بني الحارث ابن أسد بن الحارث بن ثعلبة** içinde ve **بني فقعس**’ın hepsinde, hafd mevkiinde onu hafd ederler, nasb mevkiinde onu nasb ederler; şöyle derler: **من حيث لا يعلمون**، ve: **وكان ذلك حيث التقينا**. Ve **اللحياني**, yine **الكسائي**’den, nakletti ki onlardan bazısı **بحيث** ile hafd eder; ve şu beyti inşad etti:
  **أما ترى حيث سهيل طالعا** قال: Ve bu vecih üzere değildir. Ve **الأزهري**—**الليث**’ten—dedi: Arap için **حيث**’te iki lugat vardır: yüksek lugat **حيث**’tir; **الثاء** dammelidir; ve o, kendisinden sonra ismi ref‘ ettiren bir âlettir; ve başka bir lugat **حوث**’tur; **بني تميم**’den Araplar hakkında bir rivayet: **حيث**’i nasb mevkiinde zannederler; derler: **القه حيث لقيته** ve bunun benzeri; öylece. Ve İbn **كيسان** dedi: **حيث** damme üzerine mebnî bir harftir; ve ondan sonrası ona bir sıla’dır; ondan sonra isim ibtidâ üzerine yükselir: senin sözün gibi: **قمت حيث زيد قائم**; ve Kûfe ehli **قائم**’ın hazfını câiz görürler, ve **بحيث زيدا** ile ref‘ ederler; ve o, ona bir sıla’dır. Sonra **قائما**’yı **زيد**’den sonra izhar ettiklerinde, onda iki vechi câiz görürler: ref‘ ve nasb; böylece ismi de ref‘ ederler ve o ona sıla değildir; ve onun haberini nasb ederler ve ref‘ ederler; şöyle derler: iki sıfatın makamında kaim oldu; ve mânâ: **زيد** **عمرو**’nun içinde bulunduğu bir yerde. Böylece **عمرو**, **فيه** ile merfûdur; ve o, yerin sılasıdır; ve **زيد**, birinci **في** ile merfûdur ve o onun haberidir; ve o, bir şeyin sılası değildir. Dedi: Basra ehli der ki: **حيث** bir cümleye muzâftır; bundan dolayı hafd edilmedi. Ve **الفراء**, hafdı câiz gördüğü bir beyti inşad etti; o da onun sözüdür:
  **أما ترى حيث سهيل طالعا**

  Sonra onu izâfe edince, **عند** ve **خلف** ile yaptığı gibi onu fethaladı. Ve **أبو الهيثم** dedi: **حيث**, zarflardan bir zarftır; bir isim ve habere muhtaçtır; ve iki zarfın mânâsını cem eder; senin sözün gibi: **حيث عبد الله قاعد زيد قائم**. Mânâ: içinde **عبد الله**’ın oturduğu yer, **زيد**’in kaim olduğu yerdir. Dedi: Ve **حيث**, yerlerin harflerindendir, mânâların harflerinden değildir; ve o ancak dammelendi; çünkü o, izâfesini hak ettiği ismi tazmîn etti. Dedi: Ve bazısı dedi: O ancak dammelendi; çünkü aslının **حوث** olması sebebiyledir; sonra **واو**’sunu **ياء**’ya çevirdiklerinde, sonunu dammelendiler. **أبو الهيثم** dedi: Bu hatadır; çünkü onlar ancak harfte, düşmüş bir **واو**’ya delâlet eden bir dammeyi ardıl kılarlar. **الأصمعي** dedi: Âmme ve hâssanın hata ettiği şeylerden biri **حين** ve **حيث** bâbıdır; onda **أبو عبيدة** ve başkası gibi âlimler yanıldı. **أبو حاتم** dedi: **سيبويه**’nin kitabında çok şey gördüm; **حين**’i **حيث** kılıyor; ve aynı şekilde **أبو عبيدة**’nin kitabında, kendi hattıyla. **أبو حاتم** dedi: Bil ki **حين** ve **حيث** iki zarftır: **حين** zamandan bir zarftır, **حيث** mekândan bir zarftır; ve her birinin aşmadığı bir haddi vardır; insanların çoğu ikisini birlikte kıldı. Ve Allah daha iyi bilir.
