# حيد (ح-ي-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Hadid demir demektir

- Harfler: ح - ي - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَحِيدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8F.md) | تَفْعِلُ | Sıvışırsın | 1 | 1 | [50:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/ayet/50:19.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Sükker seyrek taneli üzüm salkımı demektir
2. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
3. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
4. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
5. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حيد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [روغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA.md), [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | استقم |
| Çekirdek Özet 1 | Düz doğrultudan veya yüzeyden dışarı doğru sapma, yana eğilme, çıkıntı yapma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kaçınılmaz bir hakikatten (ölüm ve hesap) yana kıvrılarak kaçma veya sıvışma çabası |
| Çekirdek Özet 3 | Kaçınılmaz ontolojik sınırdan sapmanın imkânsızlığı; varoluşsal determinizm karşısında kaçışın beyhudeliği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir korku ya da basit bir uzaklaşma sanarak fiziksel doğrultudan yana doğru sapma (çıkıntı/sapma) boyutunu ve kaçınılmaz gerçek karşısındaki yan çizme nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, devinim, hareketlilik ve mekânsal değişkenlik barındıran eylemler ([حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md), [حيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81.md), [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md), [حيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B6.md)) | د | Devinim ve yönelme hareketine kapı, sınır ve ani yön değişimi niteliği eklenerek hareketin doğrusal hattan yana doğru sapması, bir engelden kıvrılarak sıvışması veya çıkıntı oluşturması sağlanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevirme, sınır koyma, geçişi engelleyen veya yön değiştirmeye zorlayan bir set oluşturma |
| ي | El ve kol | İrade, hamle yapma, uzanma, bir tarafa yönelme veya manevra kabiliyeti |
| د | Kapı | Geçiş aralığı, sınır eşiği, bir düzlemden diğerine açılan hareket noktası |
| حيد | Çitle/engelle karşılaşan elin bir kapı veya açıklık arayarak yana doğru manevra yapması | Karşılaşılan sert bir sınır veya engelden doğrudan geçemeyip doğrultuyu yana kırarak aradan sıvışma ve sapma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın ana gövdesinden öne veya yana doğru kanat gibi fırlamış sarp çıkıntı (حَيْد الجبل), ceylanın boynuzundaki düğümlü kıvrımlar ve düz çizgiden yana doğru sapıp eğrilme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mâlik b. Hâlid el-Hünâî el-Hüzelî bir beytinde dağdaki sarp çıkıntıları ve sığınakları anlatırken bu kökü kullanır: تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد / بِمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc ölümden ve kader oklarından kaçmanın imkânsızlığını tasvir ederken kökü yana kaçma manasında kullanır: واخشى سهام القدر المصايدا / والموت قرن يغلب المحايدا |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça حيد kökü, Sami dil ailesinde doğrusal bir eksenden sapma, yana eğilme, çıkıntı ve açı yapma semantiği üzerine kuruludur. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan ses denkliği gösteren biçimler sınırlı olmakla birlikte, kökün çekirdek anlamı olan yana bükülme ve kaçınma motifi, Batı Sami dillerindeki kök varyasyonlarında ve özellikle çıkıntı/eğrilik bildiren morfolojik yapılarda karşılık bulur. Kökün asli fiziksel düzlemi, bir yüzeyin veya hattın düzgünlüğünü bozan çıkıntı (dağ burnu, boynuz boğumu) ve bu engele bağlı olarak yolcunun istikametini yana kırmasıdır. Erken Sami tasavvurunda doğrusal gidişatı kesintiye uğratan her sert engel, bir sapmaya (حيود) yol açar; Arapçada bu kök hem jeomorfolojik bir çıkıntıyı hem de canlı bir varlığın tehdit karşısında yana savrularak sıvışmasını ifade eden dinamik bir kavrama dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ح-ي-د ekseni | Düz çizgiden sapma, dağ çıkıntısı, boynuz kıvrımı ve korkudan ötürü yan çizip sıvışma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami bükülme/sapma kökleri | Çizgiden ayrılma, açı yapma ve çıkıntı oluşturma tabanıyla semantik akrabalık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bükülme matrisi | Engelle karşılaşınca kırılma ve yön değiştirme gösteren kök morfemleriyle paralellik | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حيد | Anlamlı | Doğrudan sapma, çıkıntı yapma, sıvışma | Düz hattan yana kıvrılarak kaçma ve engelin oluşturduğu çıkıntı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%8A.md) | Anlamlı | Sevketme, tahrik etme, yönlendirme | Develeri şarkı ve sesle belirli bir istikamete sürme | Kur'an'da geçmez; yön verme ilişkisi |
| يحد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliş |
| [يدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliş |
| [دحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88.md) | Anlamlı | Yayma, döşeme, yuvarlayarak açma | Zemini düzleyip genişletme, yuvasını hazırlama | Kur'an'da geçer ([دحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%88.md)); genişletme yönü |
| [ديح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%AD.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydında mühmel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حيد | Merkez | Sapma ve sıvışma | Karşılaşılan kesin bir engele çarpmamak için yana kıvrılarak kaçma | Kaçınılmaz bir hakikat karşısında yan çizme |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Eğilme | Bir tarafa fiziksel veya kalbî olarak meyledip ağırlık verme | Çıkıntı veya kaçış şartı olmaksızın yönelme |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Yoldan çıkma | Doğru yoldan başka bir tarafa yönelme veya iki şeyi denk kılma | Doğruluk zıddı olarak istikameti terk etme |
| [روغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA.md) | Komşu | Kurnazca sıvışma | Avcısını veya muhatabını yanıltmak için hileyle çark etme | Tilki gibi aldatıcı manevralarla yön değiştirme |
| [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) | Komşu | Kaçıp kurtulma | Kuşatılmış bir alandan dar bir delik bularak firar etme | Sıkışma anında sığınak veya kaçış yolu arama |
| استقم | Zıt | Dosdoğru olma | Hiçbir tarafa sapmadan dosdoğru hat üzerinde sebat etme | Eğrilik ve sapma tanımayan kararlı süreklilik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حيد | Yana sapmak, sıvışmak | Doğrultudan açı yaparak kaçınmak veya çıkıntı oluşturmak | Kesin |
| Latince | deviare, declinare | Yoldan sapmak, yana eğilmek | Düz bir yoldan veya amaçtan yana sapmayı karşılar; korkuyla kaçınma nüansı zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | to swerve, to dodge, to deviate | Ani manevrayla sapmak, savuşturmak | Bir tehlike veya nesne karşısında yönü aniden kırma eylemini tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | ausweichen, abweichen | Kenara çekilmek, sapmak | Bir engelden veya yüzleşmeden yana doğru çekilerek kaçınmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | dévier, esquiver | Yön değiştirmek, savuşturmak | Karşıdan gelen bir hamleden yana kıvrılarak kurtulma hareketini içerir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَحِيدُ (Müzari fiil) | Ölüm hakikatinden yana kaçıp sıvışma çabası | İnsanın hayatı boyunca yüzleşmekten çekindiği, yan çizerek savuşturmaya çalıştığı ölüm sarhoşluğunun kesin gelişi bağlamı (Kâf [50:19](https://lisan.digital/tr/ayet/50:19.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel ve kader meselesi | İnsanın ecelden ve ölüm vaktinden manevra yaparak kaçmasının (hıyâd) ontolojik imkânsızlığı | İlahî takdirin ve ecel-i müsemmânın mutlak bağlayıcılığı karşısında beşerî iradenin sınırları |
| Fıkıh | Haktan sapma ve borçtan kaçınma | Yükümlülükten, şahitlikten veya hak sahibinden yan çizerek kaçınma hali | Ahdi ihlal etmeksizin hile-i şer'iyye ile sorumluluktan sıvışma eğiliminin değerlendirilmesi |
| Tefsir | Kâf suresi tefsiri | Kâf [50:19](https://lisan.digital/tr/ayet/50:19.md) ayetindeki ifadenin inkârcıya mı yoksa genel olarak insana mı yönelik olduğu tartışması | İnsanın fıtraten ölüm acısından ve hakikatle yüzleşmekten yana doğru kaçma refleksi |
| Hadis | Ölüm ve fitne rivayetleri | Fitne anlarında tarafsız kalıp kenara çekilme veya ölüm hengamesinden kaçınma ifadeleri | Bir hadiseden uzak durmak, taraflardan birine bulaşmayıp kenara sıvışmak |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik yüzleşme | Kaçınılmaz ecel bilinci | İnsanın dünyevi meşgalelerle ölümden sıvışma çabasını kırarak hakikate yöneltme | Ecel gerçeği, insanın hiçbir yan manevrayla kurtulamayacağı nihai sınırdır | Kesin |
| İlmi | Yörünge ve istikamet | Sapma (deflection) | Bir vektörün dış etkiyle doğrusal hattından ayrılıp açı yapması | Karşılaşılan engellerin yönü kırma parametrelerinin tespiti | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Yansızlaşma veya yan çizme | İttifak veya çatışma ortamında taraf olmaktan kaçınarak kenara çekilme | Siyasi sorumluluktan kaçınma veya manevra alanı kazanma hamlesi | Güçlü |
| İktisadi | Vergi ve borç yükümlülüğü | Mali yükümlülükten kaçınma | Bireyin yasal açık veya hilelerle mali mükellefiyetten sıvışması | Vergiden kaçınma veya borç ödemekten yan çizme davranışı | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sapma açısı ve yörünge kırılması (Deflection) | Doğrusal ilerleyen bir parçacığın, güçlü bir çekim veya sert bir bariyerle karşılaştığında istikametini yana doğru kırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İnkar ve savunma mekanizması (Avoidance/Denial) | Bireyin başa çıkamadığı ağır bir varoluşsal gerçeği bilinç düzeyinde tevil ederek veya görmezden gelerek savuşturması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir korku, nefret etme ya da basit bir kaçış olarak yorumlayıp kökün somut uzamsal sapma ve eğrilik dinamizmini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın bütün zihinsel, fiilî ve ahlaki varoluşunu kuşatan nihai bir determinizm sınırına işaret eder; ölüm sadece biyolojik bir son değil, insanın hayat boyu yan çizerek ertelediği çıplak hakikattir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kâf [50:19](https://lisan.digital/tr/ayet/50:19.md) ayetini sadece can çekişme sırasındaki fiziksel bir çırpınışa indirgemek; insanın tüm ömrü boyunca hakikatten kaçmak için kurduğu illüzyonların çöküşünü fark edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da tek bir yerde kullanılmasına rağmen, insanın nihai varoluşsal krizi (ölüm) karşısındaki refleksini en keskin uzamsal tasvirle (yan çizme, sıvışma) donduran anahtar bir fiil olması bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ölüm sarhoşluğu, ecel, insanın dünyevi sarhoşluğu, hakikatten kaçış psikolojisi ve kıyamet sahnelerini ele alan Kâf suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümden kaçışın sadece fiziksel bir mesafe alma olduğu zannını düzeltir; insanın zihnen, ahlaken ve fiilen hakikatin üzerinden yana kıvrılarak yaşama sahteliğini deşifre eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağın veya boynuzun yüzeyinden yana doğru çıkan sivri uzantı; doğrusal hattan yana doğru kırılarak sapma ve sıvışma hareketi.
- Soyut anlam: İnsanın kaçınılmaz bir varoluşsal sınır veya ontolojik hesaplaşma karşısında kurnazca veya korkuyla yön değiştirip yüzleşmeyi erteleme çabası.
- Sistematik karşılık: Kaçınılmaz bir akıbet vektörü karşısında alternatif yörünge arayışının sıfırlanması; mutlak sınıra çarpan iradenin manevra alanının tükenmesi.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to t_e} \left( \vec{v}(t) \cdot \vec{n}_\perp \right) = 0 \quad \text{iken} \quad \vec{v}(t) \to \vec{v}_e$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{v}(t)$ insanın zaman içindeki hareket ve yönelim vektörünü, $\vec{n}_\perp$ doğrusal istikamete dik olan yana kaçış ve sapma yönünü, $t_e$ ise kaçınılmaz ecel anını temsil eder. İnsan hayatı boyunca dik eksende sapma göstererek hakikatten yana çizmeye çalışsa da, ecel anına yaklaşıldığında yana doğru manevra bileşeni sıfıra yaklaşır ve hareket zorunlu olarak kaçınılmaz ecel vektörüne ($\vec{v}_e$) kilitlenir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Kaf 50:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/ayet/50:19.md) — تَحِيدُ

وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ

Meal (IK): Ölüm sarhoşluğu gerçekten geldi. İşte bu; senin öteden beri kaçıp durduğun şeydir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Hadid demir demektir. Hudud sınır demektir. Ahad sınırsız demektir. Bir demektir. Vahede sayılardan bir anlamındadır. Vav’ın yer değiştirmesiyle Havede, hayede fiil olarak tekleşme, sıvışarak izole olma anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال الشماخ:
يُباكِرْنَ العِضاهَ بمُقَنعاتٍ		نواجِذُهُنَّ كالحَدأَ الوقيعِ
حدو:
حَدا يحدو حَدْوا، وأعرفه حُداءً- ممدود- إذا رَجَز الحادي خلف الإبل، وحَدَا يَحْدُو حَدْواً، إذا َتِبع شيئاً. ويقال للحمار: حادي ثلاث وحادي ثمانٍ إذا قدّم أمامه عدّةً مِنْ أُتُنه.
وتقول للسّهم إذا مَضَى: حدا الرِّيشَ.
والحُدَيَّا من التحدّي: يقال: فلانْ يَتَحَدَّى فلاناً أي: يُباريه وينازعُهُ الغَلَبَةَ. يقول: أنا حُدَيّاك بهذا الأمر، أي: ابرزلي، وجارِني. قال:
حُدَيّا الناس كلّهم جميعا
حيد:
الحَيْدُ: ما شخص من الرّأْسِ والجَبَلِ واعْوَجَّ. وكلّ ما اشتدَّ اعوجاجه من ضِلَعٍ أو عظم فهو: حَيْدٌ، وجمعُهُ: حُيُودٌ.
والرَّجلُ يَحِيدُ عن الشيء حيداً وحَيَداناً وحَيْدُوةً إذا صدّ عنه خوفاً وأنفة، ومالك عنه مَحِيدٌ، قال الشاعر:
يَحيدُ حذارَ الموتِ عن كلّ روعة		فلا بدّ من موتٍ إذا كان أو قَتْلِ
دحو:
دحي:
المِدْحَاُة خَشَبَة يَدْحَى بها الصبيّ، فتَمُرُّ على وجْهِ الأرضِ، لا تأتي على شيء إلاّ آجْتَحَفَتْهُ. ومَطَرٌ داحٍ يَدْحَى الحَصَى عن وجه الأرض. والدَّحْوُ: البَسْطُ.
والأُدْحِيُّ: سرب النعان، ومَوضِعُه الّذي يبيض فيه ويفرخ. والأُدْحِيُّ: منزل في السّماء بين النّعائم وسَعِدٍ الذَّابح، يُقالُ له: البَلْدَة.
دوح:
الدَّوْحُ: الشَّجَرُ العِظام، الواحدة: دَوْحَة.
وحد:
الوَحَدُ: المُنْفَرِدُ. رجلٌ وَحَدٌ، وثورٌ وَحَدٌ. وتفسير الرّجلِ الوَحِد: الذي لا يُعْرَفُ له أَصْلٌ. قال:
بذي الليل على مُسْتَأْنِسٍ وَحَدِ
والوَحْدُ- خفيفٌ-: حِدَةُ كل شيءٍ.
والوَحْدُ: منصوب في كلّ شيء لأنّه يَجري مَجْرَى المصدر خارجاً من الوَصْف، ليس بنعتٍ فيتَبعُ الاسْمَ. وليس بخبرٍ فيُقْصَدَ إليه دون ما أضيف إليه، فكان النّصب أولى به، إلاّ أنّ العربَ قد أضافتْ إليه، فقالت: هو نَسِيجُ وَحْدِه، وهما نسيجا وَحْدِهما، وهم نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ، وهي نسيجةُ وَحْدِها، وهنّ نَسائجُ وَحْدِهِنَّ: وهو الرّجل المصيب الرأي. وكذلك قريعُ وَحْدِهِ وكذلك صَرْفُه، وهو الذي لا يقارعه في الفضل أحد.
ووَحَدَ الشَّيْءُ فهو يَحِدُ حِدَةً، وكل شيء على حدةٍ بائنٌ من آخر. يقال: ذلك على حِدَتِه وهما على حِدَتِهما، وهم على حِدَتهم، والرّجلُ الوحيد ذو الوَحْدَة، وهو المنفرد لا أنيس معه، وقد وَحُدَ يَوْحُدُ وحَادَةً وَوَحْدَةً ووَحَداً.
والتَّوْحِيدُ: الإيمانُ بالله وحدَهُ لا شَريكَ له، واللهُ الواحدُ الأحَدُ ذو التَّوَحُّدِ والوَحْدانيّةِ. والواحدُ: أوّلُ عَدَدٍ منَ الحِسابِ. تقولُ في ابتداء العدد: واحد، اثنان، ثلاثة إلى عَشَرَة. وإن شئت قلت: أَحَد، اثنان، ثلاثة، وفي التّأنيث: واحدة وإحدى. ولا يقال غير أحد، وإحدى في أَحَدَ عَشَرَ، وإحدَى عَشْرَةَ. ويقال: واحدٌ وعشرون، وواحدة وعشرون، فإذا حملوا الأَحَدَ على الفاعل أجري مُجْرى الثّاني والثالث، وقالوا: هذا حاديَ عَشَرهم، وثاني عَشَرهم وهذه الليلةُ الحاديةَ عَشْرَةَ واليومُ الحادي عَشَرَ. وهذا مَقْلوبٌ كجَذَبَ وجَبَذَ.
والوُحْدانُ: جماعةُ الواحِدِ.
وتقول: هو أَحَدُهُم، وهي إحداهُنّ، فإذا كانت امرأةٌ مع رِجال لم يستقم أن تقولَ: إحداهم، ولا أحدهم، إلا أن تقولَ: هي كأَحَدِهم، أو هي واحدة منهم.
وتقول: الجلوس والقعود واحد، وأصحابك وأصحابي واحد.
والمَوْحَد كالمَثْنَى والمَثْلَث، تقول: جاءوا مَثْنَى ومَثْلَثَ ومَوْحَد، وجاءوا ثُناءَ وثُلاثَ وأحادَ. والميحادُ كالمِعْشارِ، وهو جُزءٌ واحد، كما أنّ المِعْشارَ عُشْرٌ.
والمَواحيدُ: جماعة الميحاد، ولو رأَيت أَكَماتٍ مُنْفَرداتٍ كلّ واحدةٍ بائنةٌ عن الأُخرَى كانت ميحاداً أو مواحيد.
وتقول: ذاك أمرٌ لستُ فيه بأوحدَ، أي: لستُ على حِدَةٍ. والحدة أصلها الواو.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **واي** onlarla birlikte
**حدأ**، **حدو**، **حيد**، **دحو**، **دحي**، **دوح**، **وحد** kullanımdadırlar

**حدأ**:
**الحِدَأَة**: sıçanları avlayan bir kuş; ve denilir ki o, Süleyman b. Davud için avlanırdı ve kuşların en avcısı idi; sonra Süleyman’ın şu duası sebebiyle ondan av kesildi: “Rabbim! Beni bağışla ve benden sonra hiç kimseye yaraşmayacak bir mülk bağışla.” el-Accec dedi:
Sanki onlar **الحِدأُ الأُوِيُّ**’dür

Ve **الحَدَأُ**, hemzeli, maksûr, **الحاء**’ın fethasıyla; taşların onunla koparıldığı, ucu sivri, balta benzeri (bir şey)dir. eş-Şemmâh dedi:
**يُباكِرْنَ العِضاهَ بمُقَنعاتٍ		نواجِذُهُنَّ كالحَدأَ الوقيعِ**

**حدو**:
**حَدا** **يحدو** **حَدْوا**; ve onu **حُداءً** olarak bilirim—memdûd—deve(ler)in arkasında hâdî recez söylediği zaman. Ve **حَدَا** **يَحْدُو** **حَدْواً**, bir şeyi tâkip ettiği zaman. Ve eşek için denilir: **حادي ثلاث** ve **حادي ثمانٍ**, dişilerinden bir sayıyı önüne kattığı zaman.
Ve ok için, geçtiği zaman, dersin: **حدا الرِّيشَ**.
Ve **الحُدَيَّا** meydan okumadandır: denilir: falan, falana **يَتَحَدَّى**; yani: onunla yarışır ve ona galibiyet için çekişir. Der ki: “Ben bu işte senin **حُدَيّاك**’ınım”; yani: bana karşı çık, ve benimle yarış. Dedi:
**حُدَيّا الناس كلّهم جميعا**

**حيد**:
**الحَيْدُ**: baştan ve dağdan yükselip belirginleşen ve eğrilen şeydir. Ve kaburga veya kemikten eğriliği şiddetlenen her şey: **حَيْدٌ**’dir; çoğulu: **حُيُودٌ**.
Ve adam, bir şeyden korku ve kibirlenme sebebiyle yüz çevirdiği zaman, ondan **حيداً** ve **حَيَداناً** ve **حَيْدُوةً** ile **يَحِيدُ**; ve senin ondan bir **مَحِيدٌ**’in vardır. Şair dedi:
**يَحيدُ حذارَ الموتِ عن كلّ روعة		فلا بدّ من موتٍ إذا كان أو قَتْلِ**

**دحو**:
**دحي**:
**المِدْحَاُة**: çocuğun onunla **يَدْحَى** ettiği bir tahta parçasıdır; böylece yerin yüzü üzerinde geçer; hiçbir şeyin üzerine gelmez ki onu kapıp götürmüş olmasın. Ve **مَطَرٌ داحٍ**: çakılı yerin yüzünden **يَدْحَى** eder. Ve **الدَّحْوُ**: yaymadır.
Ve **الأُدْحِيُّ**: devekuşlarının yuvası ve onun yumurtladığı ve yavru çıkardığı yeridir. Ve **الأُدْحِيُّ**: gökte **النّعائم** ile **سَعِدٍ الذَّابح** arasında bir menzildir; ona **البَلْدَة** denilir.

**دوح**:
**الدَّوْحُ**: büyük ağaçlar; teki: **دَوْحَة**.

**وحد**:
**الوَحَدُ**: tek olan. **رجلٌ وَحَدٌ** ve **ثورٌ وَحَدٌ**. **الرّجلِ الوَحِد**’in tefsiri: kendisine bir asıl bilinmeyen kimsedir. Dedi:
**بذي الليل على مُسْتَأْنِسٍ وَحَدِ**
Ve **الوَحْدُ**—hafif—: her şeyin keskinliğidir.
Ve **الوَحْدُ**: her şeyde mansûbdur; çünkü o, vasıftan çıkmış olarak masdarın yürüdüğü yol üzere yürür; bir sıfat değildir ki isme tâbi olsun. Ve bir haber değildir ki kendisine, kendisine izafe edilenden başka, kasdedilsin; böylece nasb ona daha evlâ oldu. Ancak Araplar onu ona izafe etmiştir; şöyle dediler: **هو نَسِيجُ وَحْدِه**، ve ikisi: **وهما نسيجا وَحْدِهما**، ve onlar: **وهم نُسَجاءُ وَحْدِهِمْ**، ve o (kadın): **وهي نسيجةُ وَحْدِها**، ve onlar (kadınlar): **وهنّ نَسائجُ وَحْدِهِنَّ**: ve o, görüşü isabetli olan adamdır. Ve aynı şekilde: **قريعُ وَحْدِهِ** ve aynı şekilde **صَرْفُه**; ve o, fazilette kendisiyle hiç kimsenin boy ölçüşemediği kimsedir.
Ve **وَحَدَ** şey, böylece o **يَحِدُ** **حِدَةً**; ve her şey **على حدةٍ** ötekinden ayrıdır. Denilir: bu, **على حِدَتِه**’dir; ve ikisi, **على حِدَتِهما**’dır; ve onlar, **على حِدَتهم**’dir. Ve **الرّجلُ الوحيد**: **الوَحْدَة** sahibi olandır; ve o, yanında ünsiyet edecek kimse bulunmayan tek olandır. Ve gerçekten **وَحُدَ** **يَوْحُدُ** **وحَادَةً** ve **وَوَحْدَةً** ve **وَحَداً**.
Ve **التَّوْحِيدُ**: Allah’a, O’nun tek oluşuna, O’na ortak olmaksızın iman etmektir. Ve Allah, **الواحدُ الأحَدُ**’dir; **التَّوَحُّدِ** ve **الوَحْدانيّةِ** sahibidir. Ve **الواحدُ**: hesabın sayıdan ilkidir. Sayının başlangıcında dersin: bir, iki, üç, ona kadar. Ve istersen dedin: **أَحَد**، iki, üç. Ve müenneste: bir (dişi) ve **إحدى**. Ve **أَحَدَ عَشَرَ**’da ve **إحدَى عَشْرَةَ**’da **أحد** ve **إحدى**’dan başkası söylenmez. Ve denilir: yirmi bir, ve yirmi bir (dişi). Artık **الأَحَدَ**’ı fâil üzerine hamlettikleri zaman, onu ikinci ve üçüncünün yürüdüğü yol üzere yürüttüler ve dediler: bu, onların **حاديَ عَشَرهم**’idir; ve onların **ثاني عَشَرهم**’idir; ve bu gece **الحاديةَ عَشْرَةَ**’dir; ve gün **الحادي عَشَرَ**’dir. Ve bu, **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi maklûbdur.
Ve **الوُحْدانُ**: **الواحد**’in cemaatidir.
Ve dersin: o, onların **أَحَدُهُم**’udur; ve o (kadın), onların **إحداهُنّ**’udur. Artık erkeklerle birlikte bir kadın olursa, “**إحداهم**” demen ve “**أحدهم**” demen düzgün olmaz; ancak “o, onların **كأَحَدِهم**’i gibidir” veya “o, onlardan **واحدة**’dir” demen müstesna.
Ve dersin: oturuş ve oturuş birdir; ve senin arkadaşların ve benim arkadaşlarım birdir.
Ve **المَوْحَد** **المَثْنَى** ve **المَثْلَث** gibidir; dersin: **جاءوا مَثْنَى ومَثْلَثَ ومَوْحَد**; ve geldiler: **ثُناءَ** ve **ثُلاثَ** ve **أحادَ**. Ve **الميحادُ** **المِعْشارِ** gibidir; ve o, bir tek parçadır; nitekim **المِعْشارَ** onda birdir.
Ve **المَواحيدُ**: **الميحاد**’ın cemaatidir. Ve eğer her biri ötekinden ayrılmış, tek tek tepecikler görseydin, **ميحاداً** veya **مواحيد** olurdu.
Ve dersin: şu, içinde **بأوحدَ** olmadığım bir iştir; yani: **على حِدَةٍ** değilim. Ve **الحدة**’nin aslı **الواو**’dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حادَ عن الشيء يَحيدُ حُيوداً وحَيْدَة وحَيْدودَةً: مال عنه. وقولهم: حيدي حَيادِ، هو كقولهم: فيحي فَياحِ. وحايدَهُ مُحايدةً وحِياداً: جانَبَهُ. وحِمارٌ حَيَدي، أي يحيد عن ظِلِّه لنشاطه، ويقال كثير الحُيودِ عن الشيء. والحَيْدُ بالتسكين: حَرْفٌ شاخِصٌ يَخْرُجُ من الجبل. يال: جَبَلٌ ذو حُيودٍ وأَحْيادٍ، إذا كانت له حروفٌ ناتِئَةٌ في أَغْراضِهِ لا في أَعاليهِ. والحَيْدَةُ: العُقْدَةُ في قَرْنِ الوَعلِ، والجمع حُيودٌ. وكل نُتُوءٍ في القَرْنِ والجَبَلِ وغيرهما حَيْدٌ. وحِيَد ٌأيضاً، مثل بَدْرَةٍ وبِدَرٍ والحَيْدانُ: ما حادَ من الحَصى عن قوائم الدابّة في السَيْرِ.

##### Türkçe

**حادَ** عن الشيء **يَحيدُ** **حُيوداً** و**حَيْدَة** و**حَيْدودَةً**: ondan meyletti. Ve onların sözü: **حيدي حَيادِ**; bu, onların sözü: **فيحي فَياحِ** gibidir. Ve **حايدَهُ** **مُحايدةً** ve**حِياداً**: ondan uzak durdu. Ve **حِمارٌ حَيَدي**: yani, canlılığından dolayı gölgesinden sapar; ve “şeyden çok **الحُيودِ** sahibi” denilir. Ve **الحَيْدُ** (sükûn ile): dağdan çıkan belirgin bir kenardır. **يال**: **حُيودٍ** ve **أَحْيادٍ** sahibi bir dağdır; onun, tepelerinde değil, yanlarında çıkıntılı kenarları olduğu zaman. Ve **الحَيْدَةُ**: dağ keçisinin boynuzundaki düğümdür; çoğulu **حُيودٌ**dur. Ve boynuzda, dağda ve başkalarında her çıkıntı **حَيْدٌ**dur. Ve **حِيَدٌ** de (vardır); **بَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ** gibi. Ve **الحَيْدانُ**: yürüyüşte çakıl taşından, binek hayvanının ayaklarından sapan şeydir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

##### Türkçe

(حâ, yâ ve ikisini üçleyen(ler) babı)
  (حي) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: birisi ölümün zıddı, diğeri de hayâ (utanma)dır ki [o] yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: hayat ve **الحَيَوان**dır; o, ölüm ve **المَوَتَان**ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**مُحْي** ve **مُحْيِيَةٌ** deve” denir: neredeyse onun yavrusu ölmez. Ve dersin ki: “Yere geldim de onu dirilttim (**فأحييْتُها**)”; onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “ondan utandım (**استحييت منه**) bir utanma (**استِحياءً**) ile” sözleridir. Ebû Zeyd dedi: “Ondan utandım (**حَيِيتُ مِنه**) utanırım (**أَحيا**)”; yani utandığın zaman (**استحيَيْتَ**). Deve hayâsına gelince, o onun ferci (**حَياء النّاقة**)dır; bu, bundan olabilir; sanki o, “eğer utanandan olsaydı, onun görünmesinden ve açığa çıkmasından utanırdı” diye taşınmış gibidir.

  (حيث) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o müphemdir; “dilediğin yerde otur (**اقعد حيثُ شئت**)” dersin; ve o zamme ile olur. Kisâî onda fethi de hikâye etti.

   (حيد) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** bir tek asıldır; o da eğilme ve doğruluk yolundan sapmadır. “Şeyden saptı (**حادَ عن الشيء**) sapar (**يَحِيدُ**) bir sapma (**حَيْدَةً**) ve sapmalar (**حُيوداً**)” denir. **الحَيُودُ**: çok sapan kimsedir; ve onun benzeri **الحَيَدى** “**فَعَلى**” üzere. Hüzeli dedi:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağın nadir (tekil) olanıdır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**dır. Ve **الحُيُود**: ceylan boynuzunun sapmalarıdır; o, ondaki düğümlerdir; bütün bunlar bir tek asla dönücüdür.

  (حير) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** bir tek asıldır; o da şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** vardır; ve işte şaşırdı (**حار في الأمر**) şaşırır (**يَحِير**) ve şaşırdı (**تحيَّر**) şaşırır (**يتحير**). **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun içinde şaşırdığı yerdir. Kays dedi:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Ve her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; o sahih bir kıyastır; çünkü dolduğu zaman, bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolduğu zaman içinde [su] tereddüt eden **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi:
  * واستحارَ شَبابُها *

  (حيز) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun yâ’sı hakikatte vâvdır. Bundan **الحيِّز** “yan, taraf”tır. Kavim ayrıldı (**انحاز القوم**); onun babında zikredilmiştir.

   (حيس) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** bir tek asıldır; o da karışıktır. Ebû Bekir dedi: “İpi büktüm (**حِسْتُ الحبْلَ**)”; onu bükerim (**أحِيسُه**) bir bükme (**حَيْسا**). Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu bükünce, kuvvetleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** mâruftur; o da babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği üzere, her yönden câriyelerin kuşattığı kimse için **محيوس** (dedi). Dedi: **الحَيْس**e benzetildi.

  (حيص) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** bir tek asıldır; o da zulüm ve inat içinde eğilmedir. “Haktan saptı (**حَاصَ عن الحقِّ**) sapar (**يَحِيص**) bir sapma (**حَيْصاً**)”; yani zulmettiği zaman. Dedi:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ *
  Ve rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً *
  Ve babdandır onların “**حَيْص بَيْص** içine düştüler” sözü; yani şiddet. Hüzeli dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ

  (حيض) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** bir tek kelimedir. “Semüre (ağacı) hayız oldu (**حاضَتْ السَّمُرَةُ**)”; yani ondan kırmızı su çıktığı zaman. Bunun için lohusa kadına **حائضاً** denildi; kanını o suya benzetme olarak.

   (حيط) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**ın hepsinde vâvdır. Babında zikredilmiştir.

  (حيف) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** bir tek asıldır; o da eğilmedir. “Ona haksızlık etti (**حاف عليه**) haksızlık eder (**يَحِيفُ**)”; yani meylettiği zaman. Ve ondan: “Şeyi kenarlarından aldım (**تحيفْتُ الشيءَ**)”; onu kenarlarından aldığın zaman; ve bu, babın kıyasıdır; çünkü o, genişliğinden kenarlarına meyletti.

  (حيق) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** bir tek kelimedir; o, şeyin şeyle inmesidir. “Kötülük ona indi (**حاق به السُّوءُ**) iner (**يَحِيق**)” denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [Fâtır 43].

  (حيك) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** bir tek asıldır; o, yürüyüşten bir cinstir. “O yürüyüşünde sallandı (**حاك هو يَحِيك في مَشْيه**) bir sallanma (**حَيَكاناً**)”; yani omuzlarını ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Ve ondan **الحَيْك** vardır;
  o, sözün kalpte tutunmasıdır. “Senin sözün falanda tutunmuyor (**ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ**)” denir. Ancak ben onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda bir tutunuştur.
  Ve bu babdandır: “Ona vurdu da kılıç onda işlemedi (**فما أحاك فيه السَّيف**)”; yani onda tutunmadığı zaman.

  (حين) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** bir tek asıldır; sonra onun üzerine taşınır; ve asıl zamandır. Öyleyse **الحِينُ** zamandır; azı da çoğu da. Ve “falancayla muhayene ile muamele ettim (**مُحَايَنَةً**)” denir; **الحِين**den. Ve “mekânda ikamet ettim (**أحيَنْتُ بالمكان**)”: onda bir müddet ikamet ettim. Ve “şunun **حِينُ**u geldi”; yani yaklaştı. Dedi:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها
  Ve “koyunu sağdın (**حَيَّنْتُ الشاة**)”; yani onu defa defa sağdığın zaman. Ve “ona bir vakit yaptım (**حَيَّنْتُها**)”; yani ona bir vakit kıldım. Ve **التأفين**: onu sağacağın bir vakit kılmamandır. **المُخَبّل** dedi:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها
  Ferrâ dedi: **الحِين** iki **حِين**dir: bir **حِين** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; ve o daha çok olandır; ve bir **حِين** ki Allah Teâlâ onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [İbrâhîm 25]. Ve bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların “helâk için bir **حَيْنٍ** vardır” sözleridir; ve o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حِين** vardır; sanki o, masdarın adıyla adlandırılmış gibidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال عز وجل: ﴿ذلك ما كنت منه تحيد﴾ [ق/19] أي: تعدل عنه وتنفر منه.

##### Türkçe

- Aziz ve celil olan dedi ki: ﴿ذلك ما كنت منه تحيد﴾ [ق/19] yani: ondan saparsın ve ondan nefret edersin.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ي د
حاد عنه وحايده‏:‏ مال عنه حياداً‏.‏
قال رؤبة‏:‏ واخشى سهام القدر المصايدا والموت قرن يغلب المحايدا وتقـول‏:‏ مـا عليـه مزيـد ومـا عنـه محيد‏.‏
وحيدى حياد‏:‏ أمر بالحيدودة والروغان‏.‏
وما نظر إليّ إلا الحيدة وهي نظر سـوء فيـه حيـدودة‏.‏
وقعـد تحـت حيـد الجبـل وهـو نـادر كالجنـاح‏.‏
وفـي قـرن الظبـي حيـود وهـي عقـده‏.‏
وضربـه على حيدة رأسه اليمنى وعلى حيدتي رأسه وهما العجرتان في جانبيه‏.‏
واعلوا بنا ذل الطريق ولا تعلوا بنا حيدة الطريق وهي غلظة‏.‏

##### Türkçe

ح ي د
**حاد عنه** ve **حايده**: ondan saptı, ondan **حياداً** (sapma) ile meyletti.
Rü’be dedi ki:
Kaderin oklarından, avlayıcı olanlardan korkarım;
ve ölüm, kaçınanı yenen bir akrandır.
Ve dersin ki: onda bir artış yoktur ve ondan bir **محيد** (kaçış/sapış yeri) yoktur.

**وحيدى حياد**: **الحيدودة** ve **الروغان** ile emretti.

Bana ancak **الحيدة** ile baktı; o, onda **حيدودة** bulunan kötü bir bakıştır.

Dağın **حيد**’inin altına oturdu; o, kanat gibi nadirdir.

Ceylanın boynuzunda **حيود** vardır; o, onun düğümüdür.

Onu başının sağ **حيدة**’si üzerine ve başının iki **حيدتي**’si üzerine vurdu; ikisi, iki yanında bulunan iki çıkıntıdır.

Bizi yolun alçağına çıkarın ve bizi yolun **حيدة**’sine çıkarmayın; o, bir kalınlıktır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَيْد: ما شخص من نواحي الشيء، وجمعه أحياد وحُيود. وحَيْد الرأْس: ما شخص من نواحيه؛ وقال الليث: الحَيْد كل حرف من الرأْس. وكل نُتوء في القَرْن والجبل وغيرهما: حَيْد، والجمع حُيود؛ قال العجاج يصف جملاً: في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيُود فارِضِ الحنْجُور
وحِيَد أَيضاً: مثل بَدْرة وبِدَرٍ؛ قال مالك بن خالد الخُناعي الهذلي: تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد،
بِمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ
أَي لا يبقى. وحُيود القرن: ما تلوى منه.
والحَيْد، بالتسكين: حرف شاخص يخرج من الجبل.
ابن سيده: حَيْدُ الجبل شاخصٌ يخرج منه فيتقدم كأَنه جَناح؛ وفي التهذيب: الحَيْد ما شخَص من الجبل واعوجَّ. يقال: جبل ذو حُيود وأَحياد إِذا كانت له حروف ناتئة في أَعراضه لا في أَعاليه. وحُيود القرن: ما تلوى منه. وقرن ذو حِيَد أَي ذو أَنابيب ملتوية.
ويقال: هذا نِدُّه ونَدِيدُه وبِدُّه وبَدِيدُه وحَيْدُه وحِيدُه أَي مثله. وحايدَه مُحايدة: جانبه. وكل ضلع شديدة الاعوجاج: حَيْد، وكذلك من العظم، وجمعه حُيود. والحِيَد والحُيُود: حروف قرن الوعل، وأَنشد بيت مالك بن خالد الخُناعي. وحاد عن الشيءِ يَحِيد حَيْداً وحَيَداناً ومَحِيداً وحَيْدُودة: مال عنه وعدل؛ الأَخيرة عن اللحياني؛ قال:
يَحِيدُ حذارَ الموت من كل رَوْعة،
ولا بُدَّ من موت إِذا كان أَو قَتْلِ
وفي الحديث: أَنه ركب فرساً فمرَّ بشجرة فطار منها طائر فحادت فَنَدَرَ عنها؛ حاد عن الطريق والشيء يَحِيدُ إِذا عدل؛ أَراد أَنها نفرت وتركت الجادَّة. وفي كلام علي، كرّم الله وجهه، يذم الدنيا: هي الجَحُود الكَنود الحَيود المَيُود، وهذا البناء من أَبنية المبالغة. الأَزهري: والرجل يحيد عن الشيء إِذا صدَّ عنه خوفاً وأَنفة، ومصدره حُيودة وحَيَدانٌ وحَيْدٌ؛ وما لَك مَحِيد عن ذلك.
وحُيود البعير: مثل الوركين والساقين؛ قال أَبو النجم يصف فحلاً: يَقودُها صافي الحُيودِ هَجْرَعُ،
مُعْتدِلٌ في ضَبْرِه هَجَنَّعُ
أَي يقود الإِبل فحل هذه صفته.
ويقال: اشتكت الشاة حَيَداً إِذا نَشِبَ ولدها فلم يسهل مخرجه. ويقال: في هذا العود حُيود وحُرود أَي عُجَرٌ. ويقال: قدّ فلان السير فحرَّده وحَيَّده إِذا جعل فيه حُيوداً.
الجوهري في قوله حاد عن الشيءِ حَيْدُودة، قال: أَصل حَيْدُودة حَيَدودة، بتحريك الياء، فسكنت لأَنه ليس في الكلام فَعْلُول غيرُ صَعْفوق.وقولهم: حِيدِي حَيادِ هو كقولهم: فِيحِي فَيَاحِ؛ وفي خطبة عليّ، كرَّم الله وجهه: فإِذا جاء القتال قلتم: حِيدِي حَيادِ؛ حِيدي أَي ميلي وحَياد بوزن قَطَامِ، هو من ذلك، مثل فيحِي فَياح أَي اتسعي، وفياح: اسم للغارة.
والحَيْدَة: العقدة في قَرْن الوعِيل، والجمع حُيود.
والحَيْدان: ما حاد من الحصى عن قوائم الدابة في السير، وأَورده الأَزهري في حدر وقال الحيدار، واستشهد عليه ببيت لابن مقبل وسنذكره. والحَيَدى: الذي يَحيد. وحمار حَيَدى أَي يحيد عن ظله لنشاطه. ويقال: كثير الحيود عن الشيء، ولم يجئ في نعوت المذكر شيء على فَعَلى غيره؛ قال أُمية بن أَبي عائذ الهذلي:
أَو آصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه،
حَزابِيَةٍ حَيَدى بالدِّحال
المعنى: أَنه يحمي نفسه من الرماة؛ قال ابن جني: جاء بِحَيَدى للمذكر، قال: وقد حكى غيره رجل دَلَظَى للشديد الدفع إِلا أَنه قد روى موضع حيدى حَيِّد، فيجوز أَن يكون هكذا رواه الأَصمعي لا حَيَدى؛ وكذلك أَتان حَيَدى؛ عن ابن الأَعرابي. سيبويه: حادانُ فَعلانُ منه ذهب به إِلى الصفة، اعتلت ياؤه لأَنهم جعلوا الزيادة في آخره بمنزلة ما في آخره الهاء وجعلوه معتلاً كاعتلاله ولا زيادة فيه، وإِلا فقد كان حكمه أَن يصح كما صح الجَوَلان؛ قال الأَصمعي: لا أَسمع فَعَلى إِلا في المؤنث إِلا في قول الهذلي؛ وأَنشد:
كأَنِّي ورَحْلِي، إِذا رُعْتُها،
على جَمَزى جازئ بالرمال
وقال: أَنشدَناه أَبو شعيب عن يعقوب زُعْتُها؛ وسمي جدّ جرير الخَطَفَى ببيت قاله:
وعَنَقاً بعد الكَلالِ خَطَفَى
ويروى خَيْطَفَى.
والحَياد: الطعام
(* قوله «والحياد الطعام» كذا بالأصل بوزن سحاب وفي
القاموس الحيد، محركة، الطعام فهما مترادفان.) ؛ قال الشاعر: وإِذا الركابُ تَرَوَّحَتْ ثم اغْتَدَتْ
بَعْدَ الرَّواح، فلم تَعُجْ لحَيَاد
وحَيْدَةُ: اسم: قال:
حَيْدَةُ خالي، ولَقيطٌ وعَلي،
وحاتِمُ الطَّائِيُّ وهَّابُ المِئِي
أَراد: حاتمٌ الطائيّ فحذف التنوين. وحيدة: أَرض؛ قال كثير: ومرَّ فَأَرْوى يَنْبُعاً فَجُنُوبَه،
وقد حِيدَ مِنه حَيْدَةٌ فعَباثِرُ
وبنو حَيْدانَ: بطن؛ قال ابن الكلبي: هو ابو مَهْرة بن حَيْدان.

##### Türkçe

**الحَيْد**: şeyin yanlarından çıkıntı yapan şey; çoğulu **أحياد** ve **حُيود**’dur. Ve **حَيْدُ الرأْس**: onun yanlarından çıkıntı yapan şey; Leys dedi: **الحَيْد** başın her bir kenarıdır. Ve boynuzda, dağda ve başkalarında her çıkıntı: **حَيْد**’dir; çoğulu **حُيود**’dur; el-‘Accâc bir deveyi vasfederek dedi:

في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيُود فارِضِ الحنْجُور

Ve **حِيَد** de: **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi; Mâlik b. Hâlid el-Ḫunâ‘î el-Huẕelî dedi:

تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد،
بِمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ

Yani: kalmaz. Ve **حُيودُ القرن**: ondan bükülen şeydir.

Ve **الحَيْد** (sükûn ile): dağdan çıkan belirgin bir kenardır.

İbn Sîde: **حَيْدُ الجبل** ondan çıkan ve öne doğru ilerleyen bir çıkıntıdır; sanki bir kanat gibidir; ve **التهذيب**’de: **الحَيْد** dağdan çıkıntı yapan ve eğrilen şeydir. Denir: **جبل ذو حُيود وأَحياد**; eğer onun, yüksekliklerinde değil de enlerinde dışa çıkık kenarları varsa. Ve **حُيودُ القرن**: ondan bükülen şeydir. Ve **قرن ذو حِيَد** yani bükülmüş borucuklar sahibi.

Ve denir: bu onun **نِدُّه**’i ve **نَدِيدُه**’i ve **بِدُّه**’i ve **بَدِيدُه**’i ve **حَيْدُه**’u ve **حِيدُه**’udur; yani onun benzeridir. Ve **حايدَه مُحايدة**: ondan yana çekildi/ondan ayrıldı. Ve şiddetli eğriliği olan her kaburga: **حَيْد**’dir; kemikten olan da böyledir; çoğulu **حُيود**’dur. Ve **الحِيَد** ve **الحُيُود**: dağ keçisinin boynuzunun kenarlarıdır; Mâlik b. Hâlid el-Ḫunâ‘î’nin beytini şahit olarak okudu. Ve **حاد عن الشيءِ يَحِيد حَيْداً وحَيَداناً ومَحِيداً وحَيْدُودة**: ondan meyletti ve saptı; sonuncusu el-Lihyânî’dendir; dedi:

يَحِيدُ حذارَ الموت من كل رَوْعة،
ولا بُدَّ من موت إِذا كان أَو قَتْلِ

Ve hadiste: onun bir ata bindiği, bir ağacın yanından geçtiği, ondan bir kuşun uçtuğu, bunun üzerine (atın) **حادت** ettiği ve ondan **فَنَدَرَ** ettiği (uzaklaştığı) (vardır); yoldan ve şeyden **حاد** eder, **يَحِيدُ**; eğer saparsa; muradı: onun ürküp ana yolu terk etmesidir. Ve Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, dünyayı yermesinde: o, **الجَحُود الكَنود الحَيود المَيُود**’dur; bu yapı, mübalağa yapılarındandır. el-Ezherî: ve adam şeyden **يحيد** eder; eğer korku ve kibirlenme sebebiyle ondan yüz çevirirse; masdarı **حُيودة** ve **حَيَدانٌ** ve **حَيْدٌ**’dir; ve senin buna karşı bir **مَحِيد**’in yoktur.

Ve **حُيودُ البعير**: kalçalar ve bacaklar gibidir; Ebû’n-Necm bir aygırı vasfederek dedi:

يَقودُها صافي الحُيودِ هَجْرَعُ،
مُعْتدِلٌ في ضَبْرِه هَجَنَّعُ

Yani: bu sıfatı olan bir aygır develeri sürer.

Ve denir: koyun **حَيَداً** şikâyet etti; eğer yavrusu takılıp çıkışı kolay olmazsa. Ve denir: bu dalda **حُيود** ve **حُرود** vardır; yani ur/şişlikler. Ve denir: falan kişi kayışı kesti de onu **فحرَّده** ve **حَيَّده** etti; eğer onda **حُيود**lar yaptıysa.

el-Cevherî, “**حاد عن الشيءِ حَيْدُودة**” sözünde dedi: **حَيْدُودة**’nin aslı, yâ’nın harekeli olmasıyla **حَيَدودة**’dir; sonra sükûn verildi; çünkü الكلامda **فَعْلُول** vezninde **صَعْفوق**’tan başka yoktur. Ve onların “**حِيدِي حَيادِ**” sözü, onların “**فِيحِي فَيَاحِ**” sözü gibidir; ve Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hutbesinde: “Savaş gelince dediniz: **حِيدِي حَيادِ**”; **حِيدي** yani meylet; ve **حَياد** **قَطَامِ** veznindedir; o, bunun cinsindendir; “**فيحِي فَياح**” gibi; yani genişle; ve **فياح**: baskının adıdır.

Ve **الحَيْدَة**: dağ keçisinin boynuzundaki düğüm; çoğulu **حُيود**’dur.

Ve **الحَيْدان**: yürüyüşte çakıl taşından, binek hayvanının ayaklarından sapan şeydir; el-Ezherî onu **حدر** maddesinde zikretti ve **الحيدار** dedi; ve buna İbn Mukbil’in bir beytiyle istişhâd etti; onu zikredeceğiz.

Ve **الحَيَدى**: sapan kimse. Ve **حمار حَيَدى**: yani canlılığından gölgesinden sapar. Ve denir: şeyden sapması çoktur; ve müzekker sıfatlarında, ondan başka **فَعَلى** üzere bir şey gelmemiştir; Ümeyye b. Ebî ‘Â’iẕ el-Huẕelî dedi:

أَو آصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه،
حَزابِيَةٍ حَيَدى بالدِّحال

Mana: onun kendisini okçulardan korumasıdır; İbn Cinnî dedi: müzekker için **حَيَدى** ile geldi; dedi: başkası, şiddetli itiş için **رجل دَلَظَى**’yı rivayet etmiştir; ancak **حيدى** yerinde **حَيِّد** rivayet edilmiştir; böylece bunun, el-Asma‘î’nin onu **حَيَدى** değil **حَيِّد** diye rivayet etmiş olması caizdir; ve yine **أَتان حَيَدى**; İbnü’l-A‘râbî’den. Sîbeveyh: **حادانُ** ondan **فَعلانُ**’dır; onu sıfata götürdü; yâ’sı illetli kılındı; çünkü onlar, sonundaki ziyadeyi, sonundaki **الهاء** gibi saydılar ve onu, onda ziyade olmadığı hâlde, onun illetliliği gibi illetli kıldılar; yoksa hükmü, **الجَوَلان**’ın sahih olduğu gibi sahih olmasıydı; el-Asma‘î dedi: Huẕelî’nin sözü dışında, müenneste olmaksızın **فَعَلى** işitmem; ve okudu:

كأَنِّي ورَحْلِي، إِذا رُعْتُها،
على جَمَزى جازئ بالرمال

Ve dedi: bunu bize Ebû Şu‘ayb, Ya‘kūb’dan **زُعْتُها** diye okuttu. Ve Cerîr’in dedesi **الخَطَفَى** diye adlandırıldı, söylediği bir beyitle:

وعَنَقاً بعد الكَلالِ خَطَفَى

Ve **خَيْطَفَى** diye de rivayet edilir.

Ve **الحَياد**: yiyecek.

وإِذا الركابُ تَرَوَّحَتْ ثم اغْتَدَتْ
بَعْدَ الرَّواح، فلم تَعُجْ لحَيَاد

Ve **حَيْدَةُ**: bir isim; dedi:

حَيْدَةُ خالي، ولَقيطٌ وعَلي،
وحاتِمُ الطَّائِيُّ وهَّابُ المِئِي

Muradı: **حاتمٌ الطائيّ**; tenvîni hazfetti. Ve **وحيدة**: bir yer; Kesîr dedi:

ومرَّ فَأَرْوى يَنْبُعاً فَجُنُوبَه،
وقد حِيدَ مِنه حَيْدَةٌ فعَباثِرُ

Ve **بنو حَيْدانَ**: bir kol; İbnü’l-Kelbî dedi: o, **ابو مَهْرة بن حَيْدان**’dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ي د * * حَادَ * عنه يحيد * حَيْدَةً * و * حُيُوداً * و * حَيْدُودَةً * أي مال عنه وعدل

##### Türkçe

* ح ي د * **حَادَ** ondan **يحيد**; **حَيْدَةً** ve **حُيُوداً** ve **حَيْدُودَةً** (yani ondan meyletti ve saptı).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حاد عنه يحيد حيدا، بقتح فسكون، وحيدانا، محركة على الأصل في المصادر ومحيدا تقول مالي عليه مزيد، ولا عنه محيد، وحيودا، كقعود وحيدة، بفتح فسكون وحيدودة، كصيرورة، عن اللحياني، وهو من المصادر القليلة: مال وعدل، ونقل ابن القطاع عن الفراء في قول العرب. طار طيرورة، وحاد حيدودة، وصار صيرورة: هو خاص بذوات الياء من بين الكلام إلا في أربعة أحرف من ذوات الواو، وهي: كينونة، وديمومة، وهيعوعة وسيدودة، وإنما جعلت بالياء وهي من الواو، لأنها جاءت على بناء لذوات الياء ليس للواو فيه حظ فقليت بالياء. والحيد: ما شخص من نواحي الشيء، ومن الرأس: ما شخص من نواحيه، يقال: ضربه على حيدة رأسه وحيدى رأسه وهما العجرتان في جانبيه. ويقال: قعد تحت حيد الجبل، الحيد من الجبل: حرف شاخص يخرج منه فيتقدم كأنه جناح، قاله ابن سيده.
 وفي التهذيب: الحيد: ما شخص من الجبل واعوج، يقال جبل ذو حيود وأحياد، إذا كانت له حروف ناتئة في أعراضه، لا في أعاليه. وكل ضلع شديدة الاعوجاج حيد. وكذلك من العظم والحيد: العقدة في قرن الوعل ويقال: قرن ذو حيد، أي ذو أنابيب ملتوية وحيود القرن: ما تلوى منه. وقال الليث: الحيد: كل حرف من الرأس، وكل نتوء في قرن أو جبل وغيرهما ج حيود، بضم، وروي بالكسر أيضا، قال العجاج يصف جملا:
  في شعشعان عنق يمـخـور                      حابي الحيود فارض الحنجور وأحياد وحيد، كعنب وبدرة وبدر، قال مالك بن خالد الخناعي الهذلي:
  تالله يبقى على الأيام ذو حيد                      بمشمخر به الظيان والآس أي لا يبقى والحيد: المثل والنظير، ويكسر، ويقال: هذا نده ونديده، وبده وبديده، وحيده وحيده، أي مثله. والحيدان، كسحبان: ما حاد من الحصى عن قوائم الدابة في السير وأورده الأزهري في حدر، وقال: الحيدار من الحصى: ما صلب واكتنز، واستشهد عليه ببيت لابن مقبل:
  ترمي النجاد بحيدار الحصى قمزا                      في مشية سرح خلطا أفأنـينـا ورواه الأصمعي بالجيم، وسيذكر إن شاء الله تعالى.
 والحيد، محركة، والذي في اللسان وغيره: الحياد: الطعام، وأنشد:
  وإذا الركاب تروحت ثم اغتدت                      بعد الرواح فلم تعج لـحـياد ويقال: اشتكت الشاة حيدا، وذلك أن ينشب ولد الشاة ولم يسهل مخرجه، نقله الصاغاني. والحيدى، كجمزى: مشية المختال، وحمار حيدى، وحيد ككيس، وبهما روي بيت الهذلي الآتي ذكره، أي يحيد عن ظله نشاطا، ويقال كثير الحيود عن الشيء، والرجل يحيد عن الشيء إذا صد عنه خوفا وأنفة ولم يوصف مذكر على فعلى غيره. وعبارة الصحاح: ولم يجئ في نعوت المذكر شيء على فعلى غيره، قال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  أو اصحم حام جراميزه                      حزابية حيدى بالدحال قال ابن جني: جاء بحيدى للمذكر وقد حكى غيره: رجل دلظى، للشديد الدفع، إلا أنه قد روي موضع حيدى: حيد، فيجوز أن يكون هكذا رواه الأصمعي، لا حيدى. وكذلك أتان حيدى عن ابن الأعرابي. وقال الأصمعي: الأسمع فعلى إلا في المؤنث، إلا في قول الهذلي، وأنشد:
  كأني ورحلي إذا رعتـهـا                      على جمزى جازئ بالرمال وسمي جد جرير الخطفي ببيت قاله:
  وعنقا بعد الكلال خطفى

  واستدرك شيخنا: وقرى، لراعى الوقير، وهو القطيع من الغنم. ورجل قفطى، أي كثير النكاح، قاله عبد الباسط البلقيني. وسموا حيدة بفتح فسكون وحيدا، بالكسر، وأحيد، كأحمد، وحيادة بالفتح، وحيدان، كسحبان. قال سيويه: حادان فعلان منه، ذهب به إلى الصفة، اعتلت ياؤه، لأنهم جعلوا الزيادة في آخره بمنزلة ما في آخره الهاء، وجعلوه معتلا كاعتلاله، ولا زيادة فيه، وإلا فقد كان حكمه أن يصح كما صح الجولان. وحيد عور، بفتح فسكون وضم العين المهملة وتشديد الواو أو هو حيد قور بالقاف أو حيد حور بالحاء المهلمة: جبل باليمن بين حضرموت وعمان فيه كهف يتعلم فيه السحر فيما يقال، ونقله الصاغاني. وحايده محايدة وحيادا، بالكسر جانبه، وفي الأساس: مال عنه. وزاد في مصادره: حيودا، بالضم. وقولهم: ما ترك له حيادا ولا ليادا، كسحاب فيهما، أي شيئا أو شخبا من اللبن، وهذا قد ضبطه الصاغاني بالضم، فقال: ويقال ما رأيت بإبلكم حيادا، أي شخبا من اللبن، ففي سياق المصنف قصور لا يخفى. وما نظر إلي إلا نظر الحيدة بفتح فسكون، أي نظر سوء فيه حيدودة. وحيدي حياد، أمر بالحيدودة والروغان، وفي شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: وهي كلمة يقولها الهارب كفيحي فياح، أي اتسعى، وصمي صمام أي اتسعى يا داهية، وأصل حيدي من حاد إذا انحرف، وحياد مبنية على الكسر كبداد. ويقال قد فلان السير فحيده وحرده، إذا جعل فيه حيودا، ويقال: في هذا العود حيود وحرود، أي عجر، ومما يستدرك عليه: الحيود، وهو من أبنية المبالغة وقد جاء في كلام علي رضي الله عنه يذم الدنيا هي الجحود الكنود الحيود الميود. وحيود البعير، بالضم، مثل الوركين والساقين، قال أبو النجم يصف فحلا:
  يقودها ضافي الحيود هجرع
  معتدل في ضبره هجنع أي يقود الإبل فحل بهذه الصفة. وييقال: اعلوا بنا ذل الطريق ولا تعلوا بنا حيدته، أي غلظه. وحيدة: أرض، قال كثير:
  ومر فأروى ينبعا فجنوبه                      وقد حيد منه حيدة فعباثر وبنو حيدان: بطن، قال ابن الكلبي: هو أبو مهرة بن حيدان.
 وحيد بن علي البلخي، كان في حدود الثلاثمائة.
 ومحمد بن علي بن حيد، له جزء معروف، عن الأصم. وابنه أبو منصور بن حيد، حدث.
 وحيادة بن يعرب بن قحطان، ذكره الأمير. وحائد بن شالوم الذي نسب إليه حديث النيل، لم يثبت.

##### Türkçe

**حاد** ondan **يحيد** **حيدا**; fetha sonra sükûn ile; ve **حيدانا**; asılda masdarlarda olduğu üzere harekeli; ve **محيدا**: “Benim için onda bir artış yoktur; ondan da bir **محيد** yoktur” dersin; ve **حيودا**; **قعود** gibi; **وحيدة**; fetha sonra sükûn ile; ve **حيدودة**; **صيرورة** gibi; **اللحياني**’den; ve o, az olan masdarlardandır: meyletti ve saptı. İbnü’l-Kattâ‘, Arapların sözü hakkında **الفراء**’dan nakletti: “**طار** **طيرورة** (uçtu, uçuş), ve **حاد** **حيدودة** (meyletti, meyil), ve **صار** **صيرورة** (oldu, oluş)”: O, sözler arasında yalnız **الياء** sahiplerine mahsustur; ancak **الواو** sahiplerinden dört harf müstesna; onlar: **كينونة** ve **ديمومة** ve **هيعوعة** ve **سيدودة**’dir. Ancak **الياء** ile kılındı, hâlbuki o **الواو**’dandır; çünkü **الياء** sahiplerine mahsus bir bina üzere geldi; **الواو**’nun onda payı yoktur; bu yüzden **الياء** ile az oldu. Ve **الحيد**: şeyin yanlarından çıkıntı yapan şeydir; ve baştan: yanlarından çıkıntı yapan şeydir; denilir: “Onu başının **حيدة**’si üzerine ve başının **حيدى**’sı üzerine vurdu”; ikisi, iki yanındaki iki çıkıntıdır. Ve denilir: “Dağın **حيد**’i altında oturdu”; dağdan **الحيد**: ondan çıkan, öne doğru ilerleyen, sanki bir kanatmış gibi olan çıkıntılı kenardır; bunu İbn Sîde söyledi.

Ve **التهذيب**’de: **الحيد**: dağdan çıkıntı yapan ve eğrilen şeydir; denilir: “**جبل** ذو **حيود** ve **أحياد**”; eğer onun eninde, tepesinde değil de, çıkıntılı kenarları varsa. Ve şiddetli eğrilikli her kaburga **حيد**’dir. Aynı şekilde kemikten de. Ve **الحيد**: yaban keçisinin boynuzundaki düğümdür; ve denilir: “**قرن** ذو **حيد**”, yani bükülmüş borucuklara sahip. Ve boynuzun **حيود**’u: ondan bükülen şeydir. **الليث** dedi: **الحيد**: başın her kenarıdır; ve boynuzda veya dağda ve başkalarında her çıkıntı; çoğulu **حيود**’dur; damme ile; kesre ile de rivayet edildi. **العجاج** bir deveyi vasfederek dedi:
  في شعشعان عنق يمـخـور                      حابي الحيود فارض الحنجور
Ve **أحياد** ve **حيد**; **عنب** ve **بدرة** ve **بدر** gibi. Mâlik b. Hâlid el-Hunâ‘î el-Huzelî dedi:
  تالله يبقى على الأيام ذو حيد                      بمشمخر به الظيان والآس
Yani kalmaz. Ve **الحيد**: misal ve nazirdir; kesrelenir de; ve denilir: “Bu onun **نده**’si ve **نديده**’dir; ve **بده**’si ve **بديده**’dir; ve **حيده**’si ve **حيده**’sidir”; yani onun gibidir. Ve **الحيدان**, **سحبان** gibi: yürüyüşte hayvanın ayaklarının altından çakıldan sapan şeydir; **الأزهري** bunu **حدر** maddesinde getirdi ve dedi: çakıldan **الحيدار**: sertleşen ve yoğunlaşan şeydir; buna İbn Mukbil’in bir beytiyle delil getirdi:
  ترمي النجاد بحيدار الحصى قمزا                      في مشية سرح خلطا أفأنـينـا
Ve **الأصمعي** onu **الجيم** ile rivayet etti; inşallah yüce Allah dilerse zikredilecektir.

Ve **الحيد**, harekeli; ve **اللسان** ve başkasında olan: **الحياد**: yemektir; ve şu okunmuştur:
  وإذا الركاب تروحت ثم اغتدت                      بعد الرواح فلم تعج لـحـياد
Ve denilir: koyun **حيدا** şikâyet etti; bu, koyunun yavrusunun takılıp çıkışının kolay olmamasıdır; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الحيدى**, **جمزى** gibi: salınan kimsenin yürüyüşüdür. Ve **حمار** **حيدى**; ve **حيد** **ككيس**; ve bunlarla, az sonra zikri gelecek Huzelî beyti rivayet edilmiştir; yani canlılıkla gölgesinden meyleder. Ve denilir: “Şeyden çokça **الحيود** sahibidir”; ve adam şeyden **يحيد** eder, eğer ondan korku ve kibirlenme ile yüz çevirirse. Ve **فعلى** üzere müzekker, ondan başkasıyla vasfedilmemiştir. **الصحاح**’ın ibaresi: “Müzekker sıfatlarında **فعلى** üzere ondan başka bir şey gelmedi.” Ümeyye b. Ebî Âiz el-Huzelî dedi:
  أو اصحم حام جراميزه                      حزابية حيدى بالدحال
İbn Cinnî dedi: Müzekker için **حيدى** ile geldi; başkası da hikâye etti: “**رجل** **دلظى**”, şiddetli itiş sahibi için; ancak **حيدى** yerinde **حيد** rivayet edilmiştir; böylece bunun, **الأصمعي**’nin böyle rivayet etmiş olması caiz olur; **حيدى** değil. Aynı şekilde İbnü’l-A‘râbî’den: **أتان** **حيدى**. **الأصمعي** dedi: **فعلى** ancak müenneste gelir; Huzelî’nin sözü müstesna. Ve şu okunmuştur:
  كأني ورحلي إذا رعتـهـا                      على جمزى جازئ بالرمال
Ve Cerîr el-Hatfî’nin dedesi, onun söylediği bir beyitle **خطفي** diye adlandırıldı:
  وعنقا بعد الكلال خطفى

Şeyhimiz ilâve etti: ve **وقرى**, **الوقير** çobanı için; o, koyundan sürüdür. Ve **رجل** **قفطى**, yani çok nikâhlı; bunu Abdülbâsıt el-Bulkînî söyledi. Ve **حيدة** (fetha sonra sükûn ile) ve **حيدا** (kesre ile) ve **أحيد** (**أحمد** gibi) ve **حيادة** (fetha ile) ve **حيدان** (**سحبان** gibi) diye adlandırdılar. Sîbeveyh dedi: **حادان** ondan iki **فعلان**’dır; onu sıfata götürdü; **ياء**’sı illetli oldu; çünkü onlar, sonundaki ziyadeyi, sonundaki **الهاء** gibi saydılar; ve onu, onun illetlenmesi gibi illetli kıldılar; onda ziyade yoktur; yoksa hükmü, **الجولان**’ın sahih olduğu gibi sahih olmak idi. Ve **حيد عور**, fetha sonra sükûn ile ve ihmâl edilmiş **العين**’in dammesi ve **الواو**’nun şeddelenmesiyle; yahut o **حيد قور** **القاف** ile; yahut **حيد حور** ihmâl edilmiş **الحاء** ile: Yemen’de Hadramut ile Umman arasında bir dağdır; onda, denildiğine göre, sihrin öğrenildiği bir mağara vardır; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve onu **حايده**: **محايدة** ve **حيادا** (kesre ile) onun yanına çekildi; ve **الأساس**’ta: ondan meyletti. Masdarlarına şunu da ekledi: **حيودا** (damme ile). Ve onların sözü: “Ona ne **حيادا** bıraktı ne de **ليادا**”; ikisi de **سحاب** gibi; yani sütten bir şey veya bir sağım. Bunu **الصاغاني** damme ile ضبط etti; şöyle dedi: “Develerinizde bir **حيادا** görmedim”; yani sütten bir sağım; böylece musannifin siyakında bir eksiklik gizli değildir. Ve bana ancak **الحيدة** nazarıyla baktı (fetha sonra sükûn ile); yani içinde **حيدودة** bulunan kötü bir bakışla. Ve “**حيدي حياد**”: **الحيدودة** ve kaçıp sıvışma ile emirdir. İbn Ebî’l-Hadîd’in **شرح نهج البلاغة**’sinde: Bu, kaçanın söylediği bir kelimedir; tıpkı “**فيحي فياح**”, yani “genişle”; ve “**صمي صمام**”, yani “genişle ey musibet”; ve **حيدي**’nin aslı, eğrildiği zaman **حاد**’dan gelir; ve **حياد**, **بداد** gibi kesre üzere bina edilmiştir. Ve denilir: “Falan yürüyüşü yarıp onda **حيده** ve **حرده** yaptı”; yani onda **حيود**lar yaptı. Ve denilir: “Bu değnekte **حيود** ve **حرود** vardır”; yani çıkıntılar. Ve ona ilâve edileceklerdendir: **الحيود**; o, mübalağa binalarındandır; ve Ali (Allah ondan razı olsun)’un sözünde gelmiştir; dünyayı yererken: “O, **الجحود** **الكنود** **الحيود** **الميود**’dur.” Ve devenin **حيود**’u (damme ile): kalçalar ve incikler gibidir. Ebû’n-Necm bir damızlık deveyi vasfederek dedi:
  يقودها ضافي الحيود هجرع
  معتدل في ضبره هجنع
Yani bu sıfatla bir erkek deve, develeri sürer. Ve denilir: “Bizi yolun alçağına çıkarın; bizi onun **حيدته**’sine çıkarmayın”; yani onun kabalığına. **حيدة**: bir yerdir. Kesîr dedi:
  ومر فأروى ينبعا فجنوبه                      وقد حيد منه حيدة فعباثر
Ve **بنو حيدان**: bir batındır. İbnü’l-Kelbî dedi: o, Ebû Muhra b. **حيدان**’dır.

**حيد** b. Ali el-Belhî; üç yüz civarı sınırlarındaydı.

Muhammed b. Ali b. **حيد**; **الأصم**’dan, bilinen bir cüzü vardır. Ve oğlu Ebû Mansûr b. **حيد**; hadis rivayet etti.

**حيادة** b. Ya‘rub b. Kahtân; onu emir zikretti. Nil hadisine nispet edilen **حائد** b. Şâlûm; sabit olmadı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَادَ عَنْهُ
1 حَادَ عَنْهُ حاد عنه حاد عنة , (S, A, Msb, K,) aor. يَحِيدُ, inf. n. حُيُودٌ and حَيْدَةٌ (S, Msb, K) and حَيْدٌ and حَيَدَانٌ and مَحِيدٌ (K) and حَيْدُودَةٌ, (S, K,) which last is originally حَيَدُودَةٌ, with the ى movent; this letter being afterwards made quiescent; for there is not in the language any word of the measure فَعْلُولٌ, except صَعْفُوقٌ; (S; [see the remarks on شَيْخُوخَةٌ, voce شَاخَ;]) He declined, or turned aside or away, from it; (S, A, K;) removed, went away, or went far away, from it; (Msb;) namely, a road, (S,) or a thing: (Msb:) he shunned, or avoided, it, from fear, or from disdain. (Az, L.) [See also 3.] You say, مَا لَكَ مَحِيدٌ عَنْ ذٰلِكَ There is not, for thee, any avoiding that. (L.) And حَادَتِ الدَّابَّةُ The beast became scared, or shied, and quitted the middle of the road. (L.) ― -b2- حاد بِهِ, and ↓ احادهُ, He removed, took away, or took far away, him, or it; [عَنْ شَىْءٍ from a thing;] similar to ذَهَبَ بِهِ and أَذْهَبَهُ. (Msb.)

قَدَّ السَّيْرَ فَحَيَّدَهُ
2 قَدَّ السَّيْرَ فَحَيَّدَهُ قد السير فحيده قد السير فحيدة He cut, or cut lengthwise, the thong, or strip of skin or leather, and made it to have parts projecting beyond the rest. (L, K.)

حايدهُ
3 حايدهُ حايد حايده حايدة , inf. n. مُحَايَدَةٌ and حِيَادٌ, He went, or turned, aside from, or away from, or he avoided, or he went, or removed, to a distance from, him, or it: (S, L, K:) [see also 1:] or, accord. to the A, he inclined upon, or against, him, or it. (TA.)

4 أَحْيَدَ see 1.

حَيْدٌ
حَيْدٌ حيد A rising, or protuberant, or prominent, part of a side of a thing: (L, K:) so of the head; (Lth, L;) as also ↓ حَيْدَةٌ: (A:) a knot, knob, or protuberance, of a stick or branch; [as also ↓ حَيْدَةٌ: (AHn, TA voce بَلْطٌ, q. v.:)] a part of a strap, or thong, projecting beyond the rest: (L:) any rib, (L, K,) or other bone, (L,) that curves much [and is therefore prominent]: (L, K:) [see an ex. voce حَابٍ, in art. حبو:] a knot in the horn of a mountain-goat; (A, * L, K;) or this is termed ↓ حَيْدَةٌ: (S, L:) a twisted part of a horn: a twisted internodal portion of a horn: (L:) any prominence in a horn, and in a mountain, (S, L, K,) &c.: (S, L:) a prominent and curved part of a mountain: (T:) a projecting portion, or ledge, of a mountain, resembling a wing: (S, M, L, K:) pl. (of the former word, S) أَحْيَادٌ [a pl. of pauc.] and (of both words, S) حُيُودٌ and (of the latter, S) حِيَدٌ: (S, K:) the حُيُود of a camel are such parts as the hips, or haunches, and thighs. (L.) You say جَبَلٌ ذُو حُيُودٍ and أَحْيَادٍ, meaning A mountain having projecting edges in its lower parts, not in its upper parts. (S.) And قَعَدْتُ تَحْتَ حَيْدِ الجَبَلِ I sat beneath the part of the mountain that projected like a wing. (A.)

حَيْدَةٌ
حَيْدَةٌ حيد حيده حيدة : see حَيْدٌ, in three places. ― -b2- Also The rugged part of a road. (A.) ― -b3- An evil look, (A, K,) with a turning aside. (A.) You say, مَا نَظَرَ اـِلَىَّ اـِلَّا الحَيْدَةَ, (A,) or اـِلَّا نَظَرَ الحَيْدَةِ, (TA,) He looked not towards me save with an evil look, with a turning aside. (A, TA.)

حَيَدَى
حَيَدَى حيد حيدى حيدي The manner of walking of a proud and self-conceited person. (K.) ― -b2- حِمَارٌ حَيَدَى (S, K) and ↓ حَيِّدٌ, (K,) each occurring in a verse of [Umeiyeh the son of] Aboo-'ءïdh El-Hudhalee accord. to different relations thereof, (L, [see جَمَّازٌ,]) An ass that turns aside from, or shies at, his shadow, by reason of his briskness, liveliness, or sprightliness: (S, K:) or that is wont often to turn aside from things, or to shy at them. (S.) حَيَدَى is also applied as an epithet to a she-ass. (IAar.) It is [said to be] the only masc. epithet of the measure فَعَلَى, (S, K,) except دَلَظَى a man “ who thrusts vehemently, ” (IJ,) and وَقَرَى [but this is written in the K وَقَرِىٌّ] “ a pastor of a وَقِير, or flock of sheep, ” and قَفَطَى vir “ multum coiens, ” and جَمَزَى a “ quick ” ass. (MF.) But probably حَيِّدٌ is the only correct word of the two above mentioned. (L.) [Or حِمَارٌ حَيَدَى is for حِمَارٌ ذُو حَيَدَى: see جَمَزَى, voce جَمَّازٌ.]

حَيْدَانٌ
حَيْدَانٌ حيدان Pebbles that become thrown aside from the legs of a beast as he goes along. (S, K.)

حَيِّدٌ
حَيِّدٌ حيد : see حَيَدَى.

حَيَادِ
حَيَادِ حياد , like قَطَامِ, (L,) indecl., with kesr for its termination, [and of the fem. gender,] occurs in the phrase (TA) حِيدِى حَيَادِ, similar to فِيحِى فَيَاحِ, (S, L, K,) meaning Turn thou aside, or away, [from me:] (A, L:) said by one when the time for fighting is come, (L,) and by one fleeing. (Ibn-Abi-l-Hadeed.)

حَيُودٌ
حَيُودٌ حيود [That declines, or goes away, much, or frequently]: an intensive epithet, applied by 'Alee to worldly prosperity (الدُّنْيَا). (L.)

مَحِيدٌ
مَحِيدٌ محيد an inf. n. of حَادَ. (K.) ― -b2- [It may also be used, agreeably with analogy, as a noun of place, signifying A place to which one turns aside or away; to which one removes, goes away, or goes far away.]

##### Türkçe

حَادَ عَنْهُ
1 **حَادَ عَنْهُ** حاد عنه حاد عنة, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **يَحِيدُ**, mastarı **حُيُودٌ** ve **حَيْدَةٌ** (S, Msb, K) ve **حَيْدٌ** ve **حَيَدَانٌ** ve **مَحِيدٌ** (K) ve **حَيْدُودَةٌ**, (S, K,) ki bu sonuncusu aslında **حَيَدُودَةٌ**’dir; **ى** harekeli iken; sonra bu harf sâkin kılınmıştır; çünkü dilde **فَعْلُولٌ** vezninde hiçbir kelime yoktur; **صَعْفُوقٌ** müstesna; (S; [bk. **شَيْخُوخَةٌ** üzerine notlar, **شَاخَ** maddesinde;]) Ondan saptı, yahut ondan yana/yan tarafa döndü veya uzaklaştı; (S, A, K;) ondan uzaklaştı, gitti, yahut ondan çok uzaklaştı; (Msb;) yani bir yol (S,) yahut bir şey: (Msb:) korkudan yahut küçümsemeden onu sakındı, yahut ondan kaçındı. (Az, L.) [Bk. ayrıca 3.] Şöyle dersin: مَا لَكَ **مَحِيدٌ** عَنْ ذٰلِكَ “Senin için bundan kaçınma yoktur.” (L.) Ve **حَادَتِ الدَّابَّةُ**: Binek hayvanı ürktü yahut sıçradı ve yolun ortasını terk etti. (L.) ― -b2- **حاد بِهِ**, ve ↓ **احادهُ**, Onu yahut onu (şeyi) uzaklaştırdı, götürdü, yahut çok uzağa götürdü; [**عَنْ شَىْءٍ** bir şeyden;] **ذَهَبَ بِهِ** ve **أَذْهَبَهُ** gibidir. (Msb.)

قَدَّ السَّيْرَ فَحَيَّدَهُ
2 **قَدَّ السَّيْرَ فَحَيَّدَهُ** قد السير فحيده قد السير فحيدة: Kayışı, yahut deriden/kösele deriden şeridi kesti, yahut boylamasına kesti; ve onu, geri kalanının ötesine taşan parçaları olacak şekilde yaptı. (L, K.)

حايدهُ
3 **حايدهُ** حايد حايده حايدة, mastarı **مُحَايَدَةٌ** ve **حِيَادٌ**: Ondan yahut ondan yana/yan tarafa gitti yahut döndü; yahut ondan kaçındı; yahut ondan uzak bir mesafeye gitti yahut uzaklaştı: (S, L, K:) [bk. ayrıca 1:] yahut A’ya göre, ona yahut ona (şeye) doğru eğildi, yahut ona karşı eğildi. (TA.)

4 **أَحْيَدَ**: bk. 1.

حَيْدٌ
**حَيْدٌ** حيد: Bir şeyin yan tarafının yükselen, kabarık, yahut çıkıntılı kısmı: (L, K:) baş için de böyledir; (Lth, L;) ayrıca ↓ **حَيْدَةٌ**: (A:) bir değneğin yahut dalın düğümü, yumrusu, yahut çıkıntısı; [ayrıca ↓ **حَيْدَةٌ**: (AHn, TA **بَلْطٌ** maddesinde, bk.);] bir kayışın yahut bağın geri kalanının ötesine taşan kısmı: (L:) herhangi bir kaburga, (L, K,) yahut başka bir kemik, (L,) ki çok eğrilir [dolayısıyla çıkıntılıdır]: (L, K:) [**حَابٍ** maddesinde, حبو babında bir örneğe bk.;] bir dağ keçisinin boynuzundaki düğüm: (A, * L, K;) yahut buna ↓ **حَيْدَةٌ** denir: (S, L:) bir boynuzun burulmuş kısmı: bir boynuzun burulmuş boğum arası kısmı: (L:) bir boynuzda ve bir dağda (S, L, K) vb. her türlü çıkıntı: (S, L:) bir dağın çıkıntılı ve eğri kısmı: (T:) bir dağın kanada benzeyen çıkıntılı parçası yahut sahanlığı: (S, M, L, K:) çoğulu (önceki kelimenin, S) **أَحْيَادٌ** [azlık çoğulu] ve (iki kelimenin de, S) **حُيُودٌ** ve (sonrakinin, S) **حِيَدٌ**: (S, K:) devenin **حُيُودٌ**’u, kalçalar, yahut sağrılar ve uyluklar gibi kısımlardır. (L.) Şöyle dersin: جَبَلٌ ذُو **حُيُودٍ** ve **أَحْيَادٍ**, yani: Alt kısımlarında çıkıntılı kenarları bulunan, üst kısımlarında bulunmayan bir dağ. (S.) Ve قَعَدْتُ تَحْتَ **حَيْدِ** الجَبَلِ: Dağın kanat gibi çıkıntı yapan kısmının altında oturdum. (A.)

حَيْدَةٌ
**حَيْدَةٌ** حيد حيده حيدة: **حَيْدٌ**’e bak, üç yerde. ― -b2- Ayrıca: Bir yolun engebeli kısmı. (A.) ― -b3- Bir kötü bakış, (A, K,) yana dönmeyle birlikte. (A.) Şöyle dersin: مَا نَظَرَ اـِلَىَّ اـِلَّا **الحَيْدَةَ**, (A,) yahut اـِلَّا نَظَرَ **الحَيْدَةِ**, (TA,) “Bana, yana dönmeyle birlikte bir kötü bakıştan başka bakmadı.” (A, TA.)

حَيَدَى
**حَيَدَى** حيد حيدى حيدي: Kibirli ve kendini beğenmiş kimsenin yürüme tarzı. (K.) ― -b2- **حِمَارٌ حَيَدَى** (S, K) ve ↓ **حَيِّدٌ**, (K,) her biri, rivayetlerinin farklı oluşuna göre, [Ümeyye b. Ebû-’ءïdh el-Huzelî]’nin bir beytinde vârid olmuştur, (L, [bk. **جَمَّازٌ**;]) çevikliği, canlılığı yahut ataklığı sebebiyle gölgesinden yana dönen, yahut gölgesinden ürken bir eşek: (S, K:) yahut şeylerden sıkça yana dönen, yahut onlardan ürkmeye alışkın olan: (S.) **حَيَدَى**, bir dişi eşeğe de sıfat olarak uygulanır. (IAar.) [Denilmiştir ki] **فَعَلَى** vezninde tek müzekker sıfat odur, (S, K,) **دَلَظَى** müstesna; “şiddetle iten” bir adam, (IJ,) ve **وَقَرَى** [fakat bu K’da **وَقَرِىٌّ** yazılmıştır] “**وَقِير**in, yahut koyun sürüsünün çobanı,” ve **قَفَطَى** vir “multum coiens,” ve **جَمَزَى** “çabuk” bir eşek. (MF.) Fakat muhtemelen yukarıda zikredilen ikisinden yalnız **حَيِّدٌ** doğru kelimedir. (L.) [Yahut **حِمَارٌ حَيَدَى**, **حِمَارٌ ذُو حَيَدَى** yerinedir: bk. **جَمَزَى**, **جَمَّازٌ** maddesinde.]

حَيْدَانٌ
**حَيْدَانٌ** حيدان: Bir hayvan yürürken bacaklarından yana fırlatılan çakıl taşları. (S, K.)

حَيِّدٌ
**حَيِّدٌ** حيد: **حَيَدَى**’ya bak.

حَيَادِ
**حَيَادِ** حياد, **قَطَامِ** gibi, (L,) gayr-i munsarif; sonu için kesra ile; [ve müennes cinsiyetli;] (TA) şu ibarede vârid olur: **حِيدِى حَيَادِ**, **فِيحِى فَيَاحِ** gibidir, (S, L, K,) “(Benden) yana dön, yahut uzaklaş” demektir: (A, L:) savaşma vakti geldiğinde söyleyen tarafından, (L,) ve kaçan tarafından. (Ibn-Abi-l-Hadeed.)

حَيُودٌ
**حَيُودٌ** حيود: [Çokça yahut sıkça sapan, yahut uzaklaşan]: mübalağa sıfatı; ‘Alî tarafından dünya nimetine (**الدُّنْيَا**) uygulanmıştır. (L.)

مَحِيدٌ
**مَحِيدٌ** محيد: **حَادَ**’ın bir mastarıdır. (K.) ― -b2- [Kıyas gereğince, yer ismi olarak da kullanılabilir; “kişinin yana döndüğü yahut uzaklaştığı yer; kişinin uzaklaştığı, gittiği yahut çok uzağa gittiği yer” mânasında.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَادَ
حَادَ ( y )  I ( n. ac. حَيْد 1 ,  حَيْدَة 1t ,  مَحِيْد [ 18 ] ,

حُيُوْد
حُيُوْد [ 27 ] ,  حَيَدان [ 36 ] )
a.  [ 'An ], Turned away from.

حَيَّدَ
حَيَّدَ II ,
a.  Knotted.

b.  Held aloof, kept neutral.

c.  Put aside.

حَاْيَدَ
حَاْيَدَ III ,
a.  Shunned, avoided.

b.  see II (b) .

أَحْيَدَ
أَحْيَدَ IV
a.  [ acc. &  'An ], Turned from.

تَحَاْيَدَ
تَحَاْيَدَ VI ,
a.  see III (a) .

حَيْد
حَيْد [ 1 ] , ( pl. حِيَد [ 7 ] ,  حُيُود [ 27 ] ,  أَحْيَاد [ 38 ] ),
a.  Projection; knot.

حَيْدَة
حَيْدَة [ 1t ],
a.  Evil look.

b.  Knot.

##### Türkçe

حَادَ
حَادَ ( y ) I ( n. ac. **حَيْد** 1 , **حَيْدَة** 1t , **مَحِيْد** [ 18 ] ,

**حُيُوْد**
**حُيُوْد** [ 27 ] , **حَيَدان** [ 36 ] )
a. [ 'An ], -den yüz çevirdi.

حَيَّدَ
حَيَّدَ II ,
a. Düğümledi.

b. Uzak durdu, tarafsız kaldı.

c. Bir yana koydu.

حَاْيَدَ
حَاْيَدَ III ,
a. Sakındı, kaçındı.

b. II (b)’ye bak.

أَحْيَدَ
أَحْيَدَ IV
a. [ acc. & 'An ], -den döndü.

تَحَاْيَدَ
تَحَاْيَدَ VI ,
a. III (a)’ya bak.

حَيْد
**حَيْد** [ 1 ] , ( pl. **حِيَد** [ 7 ] , **حُيُود** [ 27 ] , **أَحْيَاد** [ 38 ] ),
a. Çıkıntı; düğüm.

حَيْدَة
**حَيْدَة** [ 1t ],
a. Kötü bakış.

b. Düğüm.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

حيد
حَادَ - يَحِيْدُ

حاد َ - يَحِيْد ُ + كائن + من كائن أو شيء: يتنحى منه ليتفاداه: يغير موقعه فيبتعد من طريق ومسار الشيء لكي لا يصيبه: يغير موقعه ومكانه من موقع سابق يكون فيه عرضة لخطر أو أذى أو ضرر قريب إلى موقع جديد يكون فيه متجنباً وبعيداً عن ذلك الخطر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان وتفادي رمية أو عدو والنجاة منها"، وهي:
نَجَا - يَنْجُوْ (اللازم)، نَقِذَ - يَنْقَذُ، حَاد َ - يَحِيْدُ، حَاصَ - يَحِيْصُ، تَقَى - يَتْقِي، نَاصَ - يَنُوْصُ
تحيد
 	﴿وجاءت سكرة الموت بالحق ذلك ما كنت منه تحيد(19)﴾ ق
مختار الصحاح
● [حيد] ح ي د: حَادَ عنه يحيد حَيْدَةً و حُيُوداً و حَيْدُودَةً أي مال عنه وعدل
معجم الفرائد القرآنية
ح  ي  د
"تَحِيدُ" في قوله تعالى:" وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ " (19) ق.
الحَيدُ : العدول عن الشيء والنفرة منه .
الراغب
حيد
قال عز وجل: }ذلك ما كنت منه تحيد{ [ق/19] أي: تعدل عنه وتنفر منه.
ملخص اللسان
1.    حاد عن الشيءِ يَحِيد حَيْداً وحَيَداناً ومَحِيداً  وحَيْدُودة: مال عنه وعدل؛
2.    الحَيْد: ما شخص من نواحي الشيء،
3.    وحَيْد  الرأْس: ما شخص من نواحيه؛
4.    الحَيْد كل حرف من الرأْس.
5.    وحُيود القرن: ما تلوى منه.
6.    والحَيْد: حرف شاخص يخرج من الجبل.
7.    حَيْدُ الجبل شاخصٌ يخرج منه فيتقدم كأَنه جَناح؛
8.     الحَيْد ما شخَص من الجبل واعوجَّ.
9.    جبل ذو حُيود وأَحياد إِذا  كانت له حروف ناتئة في أَعراضه لا في أَعاليه.
10.                       وحُيود القرن: ما تلوى منه.
11.                       وقرن ذو حِيَد أَي ذو أَنابيب ملتوية.
12.                       هذا نِدُّه ونَدِيدُه وبِدُّه وبَدِيدُه وحَيْدُه وحِيدُه أَي  مثله.
13.                       وحايدَه مُحايدة: جانبه.
14.                       والحِيَد والحُيُود: حروف قرن الوعل،
15.                       حاد عن الطريق والشيء يَحِيدُ إِذا عدل؛
16.                        والرجل  يحيد عن الشيء إِذا صدَّ عنه خوفاً وأَنفة،
17.                       وحُيود البعير: مثل الوركين والساقين؛
18.                       اشتكت الشاة حَيَداً إِذا نَشِبَ ولدها فلم يسهل مخرجه.
19.                       في هذا العود حُيود وحُرود أَي عُجَرٌ.
20.                       والحَيْدَة: العقدة في قَرْن الوعِيل،
21.                       والحَيْدان: ما حاد من الحصى عن قوائم الدابة في السير،
22.                       وحمار حَيَدى أَي يحيد عن ظله لنشاطه.
23.                       والحَياد: الطعام
24.                       وحيدة: أَرض؛
25.                       وبنو حَيْدانَ: بطن؛
لسان العرب
● - حيد: الحَيْد: ما شخص من نواحي الشيء، وجمعه أحياد وحُيود. وحَيْد  الرأْس: ما شخص من نواحيه؛ وقال الليث: الحَيْد كل حرف من الرأْس. وكل نُتوء  في القَرْن والجبل وغيرهما: حَيْد، والجمع حُيود؛ قال العجاج يصف جملاً:  في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،  حابي الحُيُود فارِضِ الحنْجُور  وحِيَد أَيضاً: مثل بَدْرة وبِدَرٍ؛ قال مالك بن خالد الخُناعي الهذلي:  تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد،  بِمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ  أَي لا يبقى. وحُيود القرن: ما تلوى منه.  والحَيْد، بالتسكين: حرف شاخص يخرج من الجبل.  ابن سيده: حَيْدُ الجبل شاخصٌ يخرج منه فيتقدم كأَنه جَناح؛ وفي  التهذيب: الحَيْد ما شخَص من الجبل واعوجَّ. يقال: جبل ذو حُيود وأَحياد إِذا  كانت له حروف ناتئة في أَعراضه لا في أَعاليه. وحُيود القرن: ما تلوى منه.  وقرن ذو حِيَد أَي ذو أَنابيب ملتوية.  ويقال: هذا نِدُّه ونَدِيدُه وبِدُّه وبَدِيدُه وحَيْدُه وحِيدُه أَي  مثله. وحايدَه مُحايدة: جانبه. وكل ضلع شديدة الاعوجاج: حَيْد، وكذلك من  العظم، وجمعه حُيود. والحِيَد والحُيُود: حروف قرن الوعل، وأَنشد بيت مالك  بن خالد الخُناعي. وحاد عن الشيءِ يَحِيد حَيْداً وحَيَداناً ومَحِيداً  وحَيْدُودة: مال عنه وعدل؛ الأَخيرة عن اللحياني؛ قال:  يَحِيدُ حذارَ الموت من كل رَوْعة،  ولا بُدَّ من موت إِذا كان أَو قَتْلِ  وفي الحديث: أَنه ركب فرساً فمرَّ بشجرة فطار منها طائر فحادت فَنَدَرَ  عنها؛ حاد عن الطريق والشيء يَحِيدُ إِذا عدل؛ أَراد أَنها نفرت وتركت  الجادَّة. وفي كلام علي، كرّم الله وجهه، يذم الدنيا: هي الجَحُود الكَنود  الحَيود المَيُود، وهذا البناء من أَبنية المبالغة. الأَزهري: والرجل  يحيد عن الشيء إِذا صدَّ عنه خوفاً وأَنفة، ومصدره حُيودة وحَيَدانٌ  وحَيْدٌ؛ وما لَك مَحِيد عن ذلك.  وحُيود البعير: مثل الوركين والساقين؛ قال أَبو النجم يصف فحلاً:  يَقودُها صافي الحُيودِ هَجْرَعُ،  مُعْتدِلٌ في ضَبْرِه هَجَنَّعُ  أَي يقود الإِبل فحل هذه صفته.  ويقال: اشتكت الشاة حَيَداً إِذا نَشِبَ ولدها فلم يسهل مخرجه. ويقال:  في هذا العود حُيود وحُرود أَي عُجَرٌ. ويقال: قدّ فلان السير فحرَّده  وحَيَّده إِذا جعل فيه حُيوداً.  الجوهري في قوله حاد عن الشيءِ حَيْدُودة، قال: أَصل حَيْدُودة  حَيَدودة، بتحريك الياء، فسكنت لأَنه ليس في الكلام فَعْلُول غيرُ  صَعْفوق.وقولهم: حِيدِي حَيادِ هو كقولهم: فِيحِي فَيَاحِ؛ وفي خطبة عليّ، كرَّم  الله وجهه: فإِذا جاء القتال قلتم: حِيدِي حَيادِ؛ حِيدي أَي ميلي  وحَياد بوزن قَطَامِ، هو من ذلك، مثل فيحِي فَياح أَي اتسعي، وفياح: اسم  للغارة.  والحَيْدَة: العقدة في قَرْن الوعِيل، والجمع حُيود.  والحَيْدان: ما حاد من الحصى عن قوائم الدابة في السير، وأَورده  الأَزهري في حدر وقال الحيدار، واستشهد عليه ببيت لابن مقبل وسنذكره.  والحَيَدى: الذي يَحيد. وحمار حَيَدى أَي يحيد عن ظله لنشاطه. ويقال:  كثير الحيود عن الشيء، ولم يجئ في نعوت المذكر شيء على فَعَلى غيره؛ قال  أُمية بن أَبي عائذ الهذلي:  أَو آصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه،  حَزابِيَةٍ حَيَدى بالدِّحال  المعنى: أَنه يحمي نفسه من الرماة؛ قال ابن جني: جاء بِحَيَدى للمذكر،  قال: وقد حكى غيره رجل دَلَظَى للشديد الدفع إِلا أَنه قد روى موضع حيدى  حَيِّد، فيجوز أَن يكون هكذا رواه الأَصمعي لا حَيَدى؛ وكذلك أَتان  حَيَدى؛ عن ابن الأَعرابي. سيبويه: حادانُ فَعلانُ منه ذهب به إِلى الصفة،  اعتلت ياؤه لأَنهم جعلوا الزيادة في آخره بمنزلة ما في آخره الهاء وجعلوه  معتلاً كاعتلاله ولا زيادة فيه، وإِلا فقد كان حكمه أَن يصح كما صح  الجَوَلان؛ قال الأَصمعي: لا أَسمع فَعَلى إِلا في المؤنث إِلا في قول الهذلي؛  وأَنشد:  كأَنِّي ورَحْلِي، إِذا رُعْتُها،  على جَمَزى جازئ بالرمال  وقال: أَنشدَناه أَبو شعيب عن يعقوب زُعْتُها؛ وسمي جدّ جرير الخَطَفَى  ببيت قاله:  وعَنَقاً بعد الكَلالِ خَطَفَى  ويروى خَيْطَفَى.  والحَياد: الطعام  (* قوله «والحياد الطعام» كذا بالأصل بوزن سحاب وفي  القاموس الحيد، محركة، الطعام فهما مترادفان.) ؛ قال الشاعر:  وإِذا الركابُ تَرَوَّحَتْ ثم اغْتَدَتْ  بَعْدَ الرَّواح، فلم تَعُجْ لحَيَاد  وحَيْدَةُ: اسم: قال:  حَيْدَةُ خالي، ولَقيطٌ وعَلي،  وحاتِمُ الطَّائِيُّ وهَّابُ المِئِي  أَراد: حاتمٌ الطائيّ فحذف التنوين. وحيدة: أَرض؛ قال كثير:  ومرَّ فَأَرْوى يَنْبُعاً فَجُنُوبَه،  وقد حِيدَ مِنه حَيْدَةٌ فعَباثِرُ  وبنو حَيْدانَ: بطن؛ قال ابن الكلبي: هو ابو مَهْرة بن حَيْدان.
مقاييس اللغة:
(حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
القاموس المحيط:
حادَ يَحودُ، كيَحيدُ. وحاوِدٌ أبو قبيلةٍ من حُدَّانَ. وتُحاوِدُهُ الحُمَّى تَتَعَهَّدُهُ. وكهُودٍ ع.
حادَ عنه يَحِيدُ حَيْداً وحَيَداناً ومَحيداً وحُيوداً وحَيْدَةً وحَيْدودَةً مالَ. والحَيْدُ ما شَخَص من نَواحِي الشيءِ، ومن الجَبَلِ شاخِصٌ كأنه جَناحٌ، وكُلُّ ضِلَعٍ شديدةِ الاعْوجاجِ، والعُقْدَةُ في قَرْنِ الوَعِلِ، وكُلُّ نُتُوءٍ في قَرْنٍ أو جَبَلٍ، ج حُيودٌ ، حِيودٌ وأحْيادٌ وحِيَدٌ، كعِنبٍ، والمِثْلُ، والنَّظيرُ، ويكسرُ. والحَيْدانُ، كسَحْبانَ ما حَادَ من الحَصَى عن قَوائِمِ الدابَّةِ في السَّيْرِ. والحَيَدُ، محركةً الطعامُ، وأن يَنْشَبَ ولَدُ الشاةِ، ولم يَسْهُلْ مَخْرَجُهُ. والحَيَدى، كجَمزى مِشْيَةُ المُخْتالِ.
وحِمارٌ حَيَدَى وحَيِّدٌ، ككَيِّسٍ: يَحيدُ عن ظِلِّهِ نَشاطاً، ولم يُوصَفْ مُذَكَّرٌ على فَعَلَى غيرُهُ. وسَمَّوْا: حَيْدَةَ وحِيداً، بالكسر، وأحْيَدَ وحَيادَةَ وحَيْدَانَ. وحَيْدُ عُوَّرٍ، أو قُوَّرٍ، أو حُوَّرٍ: جَبَلٌ باليَمن فيه كَهْفٌ يُتَعَلَّمُ فيه السِّحْرُ. وحايَدَهُ مُحايَدَةً وحِياداً: جانَبَه. وما تَرَك حَياداً، كسَحابٍ: شيئاً، أو شَخْباً من اللَّبَنِ. والحَيْدَةُ: نَظَرُ سَوْءٍ، وأرضٌ. وحيدي حَيادِ، كَفيحِي فَياحِ. وقَدَّ السَّيْرَ فَحيَّدهُ: جَعَلَ فيه حُيوداً.
تاج العروس:
ح - ي - د
حاد عنه يَحِيد حَيْداً بقتح فسكون وَحَيَدَاناً محركةً على الأَصل في المصادر ومَحِيداً تقول مالي عليه مَزِيد ولا عنه مَحِيد وحُيُوداً كقُعُود وحَيْدةً بفتح فسكون وحَيْدُودةً كصَيْرُورة عن اللِّحْياني وهو من المصادر القليلةِ : مال وعَدل ونقل ابن القطاع عن الفّراءِ في قول العرب . طار طيْرُورةً وحاد حيْدُودَة وصار صَيْرُورَة : هو خاصٌّ بذوات الياءِ من بين الكلام إِلا في أربعة أَحرف من ذوات الواو وهي : كيْنُونة ودَيْمُومة وهَيْعُوعة وسَيْدودة وإِنما جُعلت بالياءِ وهي من الواو لأَنها جاءَت على بناءِ لذوات الياءِ ليس للواو فيه حظٌّ فقليت بالياءِ . والحَيْدُ : ما شَِخَص من نَواحي الشَّيءِ ومن الرأسِ : ما شَخصَ من نواحِيه يقال : ضَرَبَهُ على حَيْدَة رأْسه وحَيْدَى رأسه وهما العُجْرتانِ في جانبيه . ويقال : قَعَدَ تحت حَيْدِ الجَبلِ الحَيْدُ من الجَبَلِ : حَرْفٌ شاخِصٌ يَخرج منه فيتقدَّم كأَنّه جَناحٌ قاله ابن سيده
وفي التهذيب : الحَيْد : ما شخَصَ من الجَبل واعوَجَّ يقال جَبَلٌ ذو حُيُودٍ وأَحْيَادٍ إذا كانت له حُرُوفٌ ناتئة في أَعراضِه لا في أَعاليه . وكلُّ ضِلعٍ شديدةِ الاعْوِجاجِ حَيْدٌ . وكذلك من العَظْم والحَيْد : العُقْدَة في قَرْنِ الوَعِلِ ويقال : قَرْنٌ ذو حِيَد أَي ذو أَنابِيبَ مُلْتَوِية وحُيودُ القَرْن : ما تَلَوَّى منه . وقال اللَّيْث : الحَيْدُ : كلُّ حرف من الرَّأْس وكُلُّ نُتُوءٍ في قَرْن أو جَبَل وغيرهما ج حُيُود بضمّ وروي بالكسر أَيضاً قال العجّاج يصف جَمَلاً :
في شَعْشَعانٍ عُنُقٍ يمْخُورِ ... حابِي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُورِ وأَحْيَادٌ وحِيَدٌ كعِنَبٍ وبَدْرة وبِدرٍ قال مالكُ بن خالدٍ الخُناعيّ الهُذليّ :
تاللهِ يَبقَى على الأَيّامِ ذو حِيَدٍ ... بمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ أي لا يَبقَى والحَيْد : المثْلُ والنَّظِير ويُكْسَر ويقال : هذا نِدُّه ونَدِيدُه وبِدُّه وبَدِيدُه وحَيْدُه وحِيدُه أي مثله . والحَيْدانُ كسحْبَانَ : ما حادَ من الحَصَى عن قوائِمِ الدَّابَّةِ في السَّيْرِ وأَورده الأزهري في حدر وقال : الحَيْدارُ من الحَصَى : ما صَلُبَ واكتَنَزَ واستشهد عليه ببيتٍ لابن مُقبِل :
تَرْمِي النِّجادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً ... في مِشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطاً أَفأْنِينَا ورواه الأَصمعي بالجيم وسيذكر إن شاء الله تعالى
والحَيَدُ مُحَرَّكَةً والذي في اللسان وغيره : الحَيَاد : الطَّعَامُ وأنشد :
وإِذا الرِّكَابُ تَرَوَّحَتْ ثُمَّ اغْتَدَتْ ... بعدَ الرَّواح فلم تَعُجْ لِحَيَادِ ويقال : اشتَكَت الشاةُ حَيَداً وذلك أَن يَنْشَبَ وَلدُ الشَّاةِ ولم يَسْهُلْ مَخْرَجُهُ نقله الصاغانّي . والحَيَدَى كجَمَزَى : مشْيَةُ المُخْتَالِ وحِمارٌ حَيَدَى وحَيِّدٌ ككَيِّس وبهما رُوِيَ بيت الهُذليّ الآتي ذِكْره أَي يَحِيدُ عن ظِلِّه نَشَاطاً ويقال كثير الحُيُودِ عن الشيء والرَّجلُ يَحِيد عن الشيء إذا صَدَّ عنه خَوْفاً وأَنَفةً ولم يوصَفْ مُذَكَّرٌ على فَعَلَى غَيْرُهُ . وعبارةُ الصّحاح : ولم يجئْ في نُعوتِ المذكَّر شيءٌ على فَعَلَى غيره قال أمية بن أبي عائِذٍ الهذليُّ :
أَوَ اصحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ ... حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحَالِ قال ابن جِنِّي : جاء بِحَيَدَى للمذَكّرِ وقد حَكَى غيره : رَجُلٌ دَلَظَى للشديدِ الدَّفْع إِلاّ أنه قد رُوِيَ موضع حَيَدَى : حَيِّدٌ فيجوز أَن يكون هكذا رواه الأَصمعيُّ لا حَيَدَى . وكذلك أَتانٌ حَيَدَى عن ابن الأَعرابيِّ . وقال الأَصمعيُّ : الأَسمع فَعَلَى إِلا في المؤنث إلا في قول الهُذلي وأنشد :
كأَنِّي ورَحْلِي إِذا رُعْتُها ... على جَمَزَى جازِئٍ بالرِّمَالِ وسُمِّي جَدُّ جَرِيرٍ الخَطَفي بِبَيت قاله :
" وعَنَقاً بعد الكَلالِ خطَفَى
واستدرك شيخنا : وقَرَى لراعى الوَقِيرِ وهو القَطِيع من الغَنم . ورجل قَفَطَى أي كثيرُ النّكاح قاله عبد الباسط البلقيني . وسَمَّوْا حَيْدَةَ بفتح فسكون وحِيداً بالكسر وأَحْيَدَ كأَحْمَد وحَيَادَةَ بالفتح وَحَيْدَانَ كسَحْبان . قال سيويه : حَادَانُ فَعْلانُ منه ذَهَب به إلى الصِّفة اعتَلَّت ياؤُه لأَنهم جَعلوا الزيادةَ في آخرِه بمنزلة ما في آخرِه الهاءُ وجَعَلُوه معتلاًّ كاعتلاله ولا زيادةَ فيه وإلا فقد كان حُكْمه أَن يَصِحّ كما صحَّ الجَوَلاَنُ . وحَيْدُ عُوَّرٍ بفتح فسكون وضمّ العَين المهملة وتشديد الواو أو هو حَيْدُ قُوَّرٍ بالقاف أو حَيْدُ حُوَّرٍ بالحاءِ المهلمة : جَبَلٌ باليَمَنِ بين حَضْرَمَوتَ وعُمَانَ فيه كَهْفٌ يُتَعَلَّمُ فيه السِّحْرُ فيما يقال ونقله الصاغانيّ . وحايَدَهُ مُحَايَدَةً وحِياداً بالكسر جانَبَهُ وفي الأساس : مالَ عنه . وزاد في مصادره : حُيُوداً بالضم . وقولهم : ما ترك له حَيَاداً ولا لَيَاداً كسَحَابٍ فيهما أَي شَيْئاً أَو شَخْباً من اللبن وهذا قد ضبطه الصاغاني بالضم فقال : ويُقالُ ما رأيتُ بإبلكم حُيَاداً أَي شُخْباً من اللبن ففي سياقِ المُصنّف قُصورٌ لا يَخفى . وما نَظَر إليَّ إلا نَظَرَ الحَيْدَة بفتح فسكون أَي نَظَر سَوْءٍ فيه حَيْدُودةٌ . وحِيدِي حَيَادِ أمر بالحَيْدُودة والرَّوغانِ وفي شرح نَهْج البلاغة لابن أبي الحديد : وهي كلمة يقولها الهاربُ كفيحِي فَيَاحِ أَي اتسعى وصَمِّي صَمَامِ أي اتَّسِعى يا داهيةُ وأَصلُ حِيدي من حَاد إذا انحرف وحيادِ مبنيةٌ على الكسر كبَدَادِ . ويقال قَدَّ فُلانٌ السَّيْرَ فحَيَّدَهُ وحَرَّدَه إذا جعلَ فيه حُيُوداً ويقال : في هذا العُودِ حُيودٌ وحُرُودٌ أَي عُجَرٌ ومما يستدرك عليه : الحَيُود وهو من أَبنية المبالغة وقد جاءَ في كلام عليٍّ رضي الله عنه يذمّ الدنْيَا هي الجَحُود الكَنُود الحَيُود المَيُود . وحُيُودُ البعيرِ بالضّمّ مثل الوَرِكَين والساقين قال أبو النجم يصف فحْلاً :
" يقودُهَا ضَافِي الحُيُودِ هَجْرَعُ
" مُعْتَدِلٌ في ضَبْرِهِ هَجَنَّعُ أَي يَقودُ الإِبل فحْلٌ بهذه الصِّفِة . وييقال : اعلوا بنا ذلَّ الطريق ولا تَعْلًوا بنا حَيْدتَه أَي غِلَظَه . وَحَيْدَة : أَرضٌ قال كُثَيِّر :
ومرَّ فأَرْوَى يَنبُعاً فجُنُوبَهُ ... وقد حِيدَ منه حَيْدةٌ فعَبَاثرُ وبنو حَيْدان : بَطْنٌ قال ابن الكلبِيّ : هو أَبو مَهرَة بن حَيْدَان
وحَيْد بن عليٍّ البَلْخيّ كان في حدود الثلاثمائة
ومحمد بن علي بن حَيْدٍ له جُزْءٌ معروف عن الأَصمّ . وابنه أبو منصور بن حيد حدث
وحيادة بن يعرب بن قحطان ذكره الأمير . وحائِدُ بن شَالُوم الذي نُسِبَ إِليه حديثُ النِّيل لم يَثْبُتْ

##### Türkçe

حيد
**حَادَ** - **يَحِيْدُ**

**حَادَ** - **يَحِيْدُ** + bir varlık + bir varlıktan yahut bir şeyden: ondan çekilir ki ondan sakınsın: yerini değiştirir de şeyin yolundan ve güzergâhından uzaklaşır ki ona isabet etmesin: yerini ve mekânını, içinde bulunduğu önceki bir konumdan—orada yakın bir tehlike yahut eziyet yahut zarar karşısında bulunur iken—yeni bir konuma değiştirir; orada o tehlikeden sakınmış ve ondan uzak olur.
Ve lafız, “sapma hareketi ve bir atışı yahut düşmanı savuşturma ve ondan kurtulma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَجَا - يَنْجُوْ** (lâzım), **نَقِذَ - يَنْقَذُ**، **حَادَ - يَحِيْدُ**، **حَاصَ - يَحِيْصُ**، **تَقَى - يَتْقِي**، **نَاصَ - يَنُوْصُ**
**تحيد**
 	﴿Ve ölüm sarhoşluğu hak ile geldi; işte bu, senin ondan **تَحِيدُ** ettiğin şeydir (19)﴾ ق
مختار الصحاح
● [**حيد**] **ح** **ي** **د**: **حَادَ** ondan **يَحِيدُ** **حَيْدَةً** ve **حُيُوداً** ve **حَيْدُودَةً**; yani ondan meyletti ve saptı.

معجم الفرائد القرآنية
**ح**  **ي**  **د**
“**تَحِيدُ**”, Yüce Allah’ın şu sözü içindedir: “ وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ ” (19) ق.
**الحَيدُ**: şeyden sapma ve ondan ürkme.

الراغب
**حيد**
Azze ve celle dedi: }ذلك ما كنت منه تحيد{ [ق/19] yani: ondan saparsın ve ondan ürkersin.

ملخص اللسان
1.    **حَادَ** şeyden **يَحِيدُ** **حَيْداً** ve **حَيَداناً** ve **مَحِيداً** ve **حَيْدُودة**: ondan meyletti ve saptı;
2.    **الحَيْد**: şeyin yanlarından çıkıntı yapan şey,
3.    ve **حَيْدُ الرأْس**: onun yanlarından çıkıntı yapan şey;
4.    ve **الحَيْد**: başın her bir kenarı.
5.    ve **حُيودُ القرن**: ondan kıvrılan şey.
6.    ve **الحَيْد**: dağdan çıkan belirgin bir kenar.
7.    **حَيْدُ الجبل**: ondan çıkan belirgin (şey)dir; ilerler, sanki bir kanat gibidir;
8.     **الحَيْد**: dağdan çıkıntı yapan ve eğrilen şey.
9.    **جبل ذو حُيود وأَحياد**: eğer onun enlemlerinde, zirvelerinde değil, dışarı taşan kenarlar varsa.
10.                       ve **حُيودُ القرن**: ondan kıvrılan şey.
11.                       ve **قرن ذو حِيَد**: yani kıvrımlı borucuklara sahip.
12.                       bu onun dengi ve benzeri ve eşi ve misli ve **حَيْدُه** ve **حِيدُه**: yani onun gibi.
13.                       ve **حايدَه مُحايدة**: ona yan verdi.
14.                       ve **الحِيَد** ve **الحُيُود**: yaban keçisi boynuzunun kenarları,
15.                       **حَادَ** yoldan ve şeyden **يَحِيدُ**: saptığı zaman;
16.                        ve adam şeyden **يَحِيدُ**: korku ve kibirlenme sebebiyle ondan yüz çevirdiği zaman,
17.                       ve **حُيودُ البعير**: kalçalar ve bacaklar gibi;
18.                       koyun **حَيَداً** şikâyet etti: yavrusu takılıp da çıkışı kolay olmadığında.
19.                       bu değnekte **حُيود** ve **حُرود** vardır: yani ur(lar).
20.                       ve **الحَيْدَة**: yaban keçisi boynuzundaki düğüm,
21.                       ve **الحَيْدان**: yürüyüşte çakıl taşından, binek hayvanının ayaklarının yanına sapmış olan şey,
22.                       ve **حمار حَيَدى**: yani çevikliğinden gölgesinden sapar.
23.                       ve **الحَياد**: yiyecek
24.                       ve **وحيدة**: bir arazi;
25.                       ve **بنو حَيْدانَ**: bir batın (kabile kolu);

لسان العرب
● - **حيد**: **الحَيْد**: şeyin yanlarından çıkıntı yapan şeydir; çoğulu **أحياد** ve **حُيود**dur. Ve **حَيْدُ الرأْس**: onun yanlarından çıkıntı yapan şeydir; Leys dedi: **الحَيْد** başın her bir kenarıdır. Ve boynuzda, dağda ve başkalarında her çıkıntı: **حَيْد**dir; çoğulu **حُيود**dur; A‘câc bir deveyi vasfederek dedi:
في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيُود فارِضِ الحنْجُور
Ve **حِيَد** de: **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi; Mâlik b. Hâlid el-Hunâ‘î el-Huzelî dedi:
تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد،
بِمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ
yani: kalmaz. Ve **حُيودُ القرن**: ondan kıvrılan şeydir. Ve **الحَيْد**—sükûn ile—dağdan çıkan belirgin bir kenardır. İbn Sîde: **حَيْدُ الجبل** ondan çıkan belirgin (şey)dir; ilerler, sanki bir kanat gibidir; ve **التهذيب**’de: **الحَيْد** dağdan çıkıntı yapan ve eğrilen şeydir. Denir: **جبل ذو حُيود وأَحياد**; eğer onun enlemlerinde, zirvelerinde değil, dışarı taşan kenarlar varsa. Ve **حُيودُ القرن**: ondan kıvrılan şeydir. Ve **قرن ذو حِيَد**: yani kıvrımlı borucuklara sahip. Ve denir: bu onun dengi ve benzeri ve eşi ve misli ve **حَيْدُه** ve **حِيدُه**: yani onun gibi. Ve **حايدَه مُحايدة**: ona yan verdi. Ve şiddetli eğriliğe sahip her kaburga: **حَيْد**dir; kemikten olan da böyledir; çoğulu **حُيود**dur. Ve **الحِيَد** ve **الحُيُود**: yaban keçisi boynuzunun kenarlarıdır; Mâlik b. Hâlid el-Hunâ‘î’nin beytini şahit getirdi. Ve **حَادَ** şeyden **يَحِيدُ** **حَيْداً** ve **حَيَداناً** ve **مَحِيداً** ve **حَيْدُودة**: ondan meyletti ve saptı; sonuncusu Lihyânî’den; dedi ki:
يَحِيدُ حذارَ الموت من كل رَوْعة،
ولا بُدَّ من موت إِذا كان أَو قَتْلِ
Ve hadiste: onun bir ata bindiği, bir ağacın yanından geçtiği, ondan bir kuşun uçtuğu, bunun üzerine (atın) ondan **حادت** ettiği ve ondan sıyrıldığı (nakledilmiştir); **حَادَ** yoldan ve şeyden **يَحِيدُ**: saptığı zaman; muradı: onun ürküp ana yoldan ayrılmasıdır. Ve Ali’nin—Allah yüzünü keremli kılsın—dünyayı zemmettiği sözünde: o, **الجَحُود الكَنود الحَيود المَيُود**dur; bu bina, mübalağa binalarındandır. Ezherî: ve adam şeyden **يَحِيدُ**: korku ve kibirlenme sebebiyle ondan yüz çevirdiği zaman; masdarı **حُيودة** ve **حَيَدانٌ** ve **حَيْدٌ**dür; ve senin için bundan bir **مَحِيد** yoktur. Ve **حُيودُ البعير**: kalçalar ve bacaklar gibi; Ebû’n-Necm bir aygırı vasfederek dedi:
يَقودُها صافي الحُيودِ هَجْرَعُ،
مُعْتدِلٌ في ضَبْرِه هَجَنَّعُ
yani: bu sıfata sahip bir aygır develeri sürer. Ve denir: koyun **حَيَداً** şikâyet etti: yavrusu takılıp da çıkışı kolay olmadığında. Ve denir: bu değnekte **حُيود** ve **حُرود** vardır: yani ur(lar). Ve denir: falan kimse yürüyüşü yardı da onu **حَرَّده** ve **حَيَّده** etti: onda **حُيود**lar yaptığı zaman. Cevherî, “**حَادَ** şeyden **حَيْدُودة**” sözünde dedi: **حَيْدُودة**’nin aslı **حَيَدودة**’dir; yâ’yı harekeli kılarak; sonra sükûn verildi; çünkü sözde **فَعْلُول** yoktur, **صَعْفوق** dışında. Ve onların “**حِيدِي حَيادِ**” sözü, “**فِيحِي فَيَاحِ**” sözleri gibidir; ve Ali’nin—Allah yüzünü keremli kılsın—hutbesinde: “Savaş geldiğinde dediniz: **حِيدِي حَيادِ**”; **حِيدي** yani meylet; ve **حَياد** **قَطَامِ** vezninde, o bundandır; “**فِيحِي فَياح**” gibi; yani genişle; ve **فياح**: baskının adıdır. Ve **الحَيْدَة**: yaban keçisi boynuzundaki düğümdür; çoğulu **حُيود**dur. Ve **الحَيْدان**: yürüyüşte çakıl taşından, binek hayvanının ayaklarının yanına sapmış olan şeydir; Ezherî bunu **حدر** maddesinde zikretti ve **الحيدار** dedi; İbn Mukbil’in bir beytiyle ona şahit getirdi; onu zikredeceğiz. Ve **الحَيَدى**: **يَحيد** eden (kimse)dir. Ve **حمار حَيَدى**: yani çevikliğinden gölgesinden sapar. Ve denir: şeyden çok **الحيود** eden; ve müzekker sıfatlarında onun dışında **فَعَلى** üzere bir şey gelmemiştir; Ümeyye b. Ebî ‘Âiz el-Huzelî dedi:
أَو آصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَه،
حَزابِيَةٍ حَيَدى بالدِّحال
mana: okçulardan kendini korur; İbn Cinnî dedi: müzekker için **حَيَدى** ile geldi; dedi: başkası da “şiddetli itiş için adam **دَلَظَى**”yı rivayet etmiştir; ancak **حيدى** yerinde **حَيِّد** rivayet edilmiştir; böylece Asma‘î’nin bunu **حَيَدى** değil **حَيِّد** diye rivayet etmiş olması caiz olur; ve yine **أَتان حَيَدى**; İbnü’l-A‘râbî’den. Sîbeveyh: **حَادانُ** onun **فَعْلانُ**’ıdır; onu sıfata götürdü; yâ’sı illetli oldu; çünkü onlar ziyadeyi sonunda, sonunda **هاء** bulunan şeyin menzilesine koydular ve onu, onun illetlenmesi gibi illetli kıldılar; onda ziyade yok iken; yoksa hükmü, **الجَوَلان**ın sahih olduğu gibi sahih olması idi; Asma‘î dedi: Huzelî’nin sözü dışında müennes dışında **فَعَلى** işitmem; ve şu beyti okudu:
كأَنِّي ورَحْلِي، إِذا رُعْتُها،
على جَمَزى جازئ بالرمال
ve dedi: bunu bize Ebû Şu‘ayb, Ya‘kûb’dan “**زُعْتُها**” diye okuttu; ve Cerîr’in dedesi **الخَطَفَى** diye adlandırıldı, söylediği bir beyit sebebiyle:
وعَنَقاً بعد الكَلالِ خَطَفَى
ve **خَيْطَفَى** diye de rivayet edilir. Ve **الحَياد**: yiyecek
(* “**والحياد الطعام**” sözü: asılda **سحاب** vezninde böyledir; ve **القاموس**’ta **الحيد**—harekeli—yiyecektir; böylece ikisi eş anlamlıdır.) ; şair dedi:
وإِذا الركابُ تَرَوَّحَتْ ثم اغْتَدَتْ
بَعْدَ الرَّواح، فلم تَعُجْ لحَيَاد
Ve **حَيْدَةُ**: bir isimdir; dedi:
حَيْدَةُ خالي، ولَقيطٌ وعَلي،
وحاتِمُ الطَّائِيُّ وهَّابُ المِئِي
muradı: **حاتمٌ الطائيّ**; tenvini düşürdü. Ve **وحيدة**: bir arazi; Kesîr dedi:
ومرَّ فَأَرْوى يَنْبُعاً فَجُنُوبَه،
وقد حِيدَ مِنه حَيْدَةٌ فعَباثِرُ
Ve **بنو حَيْدانَ**: bir batındır; İbnü’l-Kelbî dedi: o, **ابو مَهْرة بن حَيْدان**’dır.

مقاييس اللغة:
(**حيد**) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da doğruluk yolundan meyletmek ve sapmaktır. Denir: **حَادَ** şeyden **يَحِيدُ** **حَيْدَةً** ve **حُيوداً**. Ve **الحَيُودُ**: çokça **يَحِيدُ** eden (kimsedir); onun benzeri **الحَيَدى**dır, **فَعَلى** üzere. Huzelî dedi([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
**الحَيْد**: dağdan nadir (çıkıntı)dır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**dır. Ve **الحُيُود**: ceylan boynuzunun **حيود**larıdır; onlar, ondaki düğümlerdir; bütün bunlar tek bir asla döner.

القاموس المحيط:
**حَادَ** **يَحودُ**، **كيَحيدُ**. Ve **حاوِدٌ**: **حُدَّانَ**’dan bir kabilenin babasıdır. Ve humma onu **تُحاوِدُهُ**: onu yoklar. Ve **كهُودٍ**: **ع**.
**حَادَ** ondan **يَحِيدُ** **حَيْداً** ve **حَيَداناً** ve **مَحيداً** ve **حُيوداً** ve **حَيْدَةً** ve **حَيْدودَةً**: meyletti. Ve **الحَيْدُ**: şeyin yanlarından çıkıntı yapan şeydir; ve dağdan, sanki bir kanat gibi belirgin (çıkıntı)dır; ve şiddetli eğriliğe sahip her kaburga; ve yaban keçisi boynuzundaki düğüm; ve boynuzda yahut dağda her çıkıntı; çoğulu **حُيودٌ** , **حِيودٌ** ve **أحْيادٌ** ve **حِيَدٌ**—**عِنب** gibi—; ve misil ve nazîr; ve kesrelenir. Ve **الحَيْدانُ**—**سَحْبانَ** gibi—: yürüyüşte çakıl taşından, binek hayvanının ayaklarının yanına sapmış olan şeydir. Ve **الحَيَدُ**—harekeli—: yiyecektir; ve koyunun yavrusunun takılıp çıkışının kolay olmamasıdır. Ve **الحَيَدى**—**جَمزى** gibi—: salınarak yürüyüşüdür.
Ve **حِمارٌ حَيَدَى** ve **حَيِّدٌ**—**ككَيِّسٍ** gibi—: çevikliğinden gölgesinden sapar; ve onun dışında müzekker, **فَعَلَى** üzere vasfedilmemiştir. Ve adlandırdılar: **حَيْدَةَ** ve **حِيداً**—kesre ile— ve **أحْيَدَ** ve **حَيادَةَ** ve **حَيْدَانَ**. Ve **حَيْدُ عُوَّرٍ** yahut **قُوَّرٍ** yahut **حُوَّرٍ**: Yemen’de bir dağdır; onda bir mağara vardır; onda sihir öğrenilir. Ve **حايَدَهُ** **مُحايَدَةً** ve **حِياداً**: ona yan verdi. Ve **حَياداً**—**سَحابٍ** gibi— bırakmadı: bir şey; yahut sütten bir sağım. Ve **الحَيْدَةُ**: kötü bakıştır; ve bir arazidir. Ve **حيدي حَيادِ**: **كَفيحِي فَياحِ** gibi. Ve yürüyüşü yardı da onu **فَحيَّدهُ** etti: onda **حُيوداً**lar yaptı.

تاج العروس:
**ح - ي - د**
**حَادَ** ondan **يَحِيدُ** **حَيْداً**—fetha sonra sükûn ile— ve **حَيَدَاناً**—harekeli—, masdarlarda asıl üzere; ve **مَحِيداً**: “onun üzerinde benim için bir **مَزِيد** yoktur ve ondan bir **مَحِيد** yoktur” dersin; ve **حُيُوداً**—**قُعُود** gibi— ve **حَيْدةً**—fetha sonra sükûn ile— ve **حَيْدُودةً**—**صَيْرُورة** gibi—; Lihyânî’den; ve o, az masdarlardandır: meyletti ve saptı. Ve İbnü’l-Kattâ‘, Ferrâ’dan Arapların şu sözünde nakletti: “**طار طيْرُورةً** ve **حَادَ حيْدُودَة** ve **صَارَ صَيْرُورَة**”: bu, söz arasında yâ’lı olanlara mahsustur; vâvlı olanlardan yalnız dört harf dışında; onlar: **كيْنُونة** ve **دَيْمُومة** ve **هَيْعُوعة** ve **سَيْدودة**; ve ancak yâ ile kılındı—o vâvdandır—çünkü yâ’lılara mahsus bir bina üzere geldi; vâvın onda payı yoktur; bu yüzden yâ ile az oldu. Ve **الحَيْدُ**: şeyin yanlarından çıkıntı yapan şeydir; ve baştan: onun yanlarından çıkıntı yapan şeydir; denir: onu başının **حَيْدَة**sine ve başının **حَيْدَى**sına vurdu; ikisi, iki yanındaki iki urdur. Ve denir: dağın **حَيْد**i altında oturdu. **الحَيْدُ** dağdan: ondan çıkan belirgin bir kenardır; ilerler, sanki bir kanat gibidir; bunu İbn Sîde söyledi.
Ve **التهذيب**’de: **الحَيْد** dağdan çıkıntı yapan ve eğrilen şeydir. Denir: **جَبَلٌ ذو حُيُودٍ وأَحْيَادٍ**; eğer onun enlemlerinde, zirvelerinde değil, dışarı taşan kenarlar varsa. Ve şiddetli eğriliğe sahip her kaburga: **حَيْد**dir. Ve kemikten olan da böyledir. Ve **الحَيْد**: yaban keçisi boynuzundaki düğümdür. Ve denir: **قَرْنٌ ذو حِيَد**: yani kıvrımlı borucuklara sahip. Ve **حُيودُ القَرْن**: ondan kıvrılan şeydir. Ve Leys dedi: **الحَيْدُ**: başın her bir kenarıdır; ve boynuzda yahut dağda ve başkalarında her çıkıntı; çoğulu **حُيُود**—damme ile—; kesre ile de rivayet edilmiştir. A‘câc bir deveyi vasfederek dedi:
في شَعْشَعانٍ عُنُقٍ يمْخُورِ ... حابِي الحُيُودِ فارِضِ الحُنْجُورِ
ve **أَحْيَادٌ** ve **حِيَدٌ**—**عِنَب** gibi— ve **بَدْرة** ve **بِدر**; Mâlik b. Hâlid el-Hunâ‘î el-Huzelî dedi:
تاللهِ يَبقَى على الأَيّامِ ذو حِيَدٍ ... بمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ
yani: kalmaz. Ve **الحَيْد**: misil ve nazîrdir; kesrelenir. Ve denir: bu onun dengi ve benzeri ve eşi ve misli ve **حَيْدُه** ve **حِيدُه**: yani onun gibi. Ve **الحَيْدانُ**—**سَحْبان** gibi—: yürüyüşte çakıl taşından, binek hayvanının ayaklarının yanına sapmış olan şeydir; Ezherî bunu **حدر** maddesinde zikretti ve dedi: **الحَيْدارُ** çakıl taşından: sertleşen ve yoğunlaşan şeydir; ve İbn Mukbil’in bir beytiyle ona şahit getirdi:
تَرْمِي النِّجادَ بحَيْدَارِ الحَصَى قُمَزاً ... في مِشْيَةٍ سُرُحٍ خَلْطاً أَفأْنِينَا
ve Asma‘î onu **الجيم** ile rivayet etti; inşallah zikredilecektir.
Ve **الحَيَدُ**—harekeli—; ve **اللسان** ve başkasında olan: **الحَيَاد**: yiyecektir; ve şu beyti şahit getirdi:
وإِذا الرِّكَابُ تَرَوَّحَتْ ثُمَّ اغْتَدَتْ ... بعدَ الرَّواح فلم تَعُجْ لِحَيَادِ
Ve denir: koyun **حَيَداً** şikâyet etti; bu, koyunun yavrusunun takılıp çıkışının kolay olmamasıdır; bunu Sâgânî nakletti. Ve **الحَيَدَى**—**جَمَزَى** gibi—: salınarak yürüyüştür. Ve **حِمارٌ حَيَدَى** ve **حَيِّدٌ**—**ككَيِّس** gibi—; Huzelî’nin, zikri gelecek beyti ikisiyle de rivayet edilmiştir: yani çevikliğinden gölgesinden sapar. Ve denir: şeyden çok **الحُيُود** eden. Ve adam şeyden **يَحِيد**: korku ve kibirlenme sebebiyle ondan yüz çevirdiği zaman. Ve onun dışında müzekker, **فَعَلَى** üzere vasfedilmemiştir. Ve **الصّحاح**’ın ibaresi: onun dışında müzekker sıfatlarında **فَعَلَى** üzere bir şey gelmemiştir. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz el-Huzelî dedi:
أَوَ اصحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ ... حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحَالِ
İbn Cinnî dedi: müzekker için **حَيَدَى** ile geldi; ve başkası “adam **دَلَظَى**”yı rivayet etmiştir; ancak **حَيَدَى** yerinde **حَيِّدٌ** rivayet edilmiştir; böylece Asma‘î’nin bunu **حَيَدَى** değil **حَيِّدٌ** diye rivayet etmiş olması caiz olur. Ve yine **أَتانٌ حَيَدَى**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Asma‘î dedi: Huzelî’nin sözü dışında müennes dışında **فَعَلَى** işitmem; ve şu beyti okudu:
كأَنِّي ورَحْلِي إِذا رُعْتُها ... على جَمَزَى جازِئٍ بالرِّمَالِ
Ve Cerîr’in dedesi **الخَطَفي** diye adlandırıldı, söylediği bir beyit sebebiyle:
" وعَنَقاً بعد الكَلالِ خطَفَى
Ve şeyhimiz ilâve etti: ve **قَرَى**: **الوَقِير**’in çobanı içindir; o, koyun sürüsüdür. Ve adam **قَفَطَى**: yani çok nikâhlı; bunu Abdülbâsıt el-Bulkînî söyledi. Ve adlandırdılar: **حَيْدَةَ**—fetha sonra sükûn ile— ve **حِيداً**—kesre ile— ve **أَحْيَدَ**—**أَحْمَد** gibi— ve **حَيَادَةَ**—fetha ile— ve **حَيْدَانَ**—**سَحْبان** gibi—. Sîbeveyh dedi: **حَادَانُ** onun **فَعْلانُ**’ıdır; onu sıfata götürdü; yâ’sı illetli oldu; çünkü onlar ziyadeyi sonunda, sonunda **الهاء** bulunan şeyin menzilesine koydular ve onu, onun illetlenmesi gibi illetli kıldılar; onda ziyade yok iken; yoksa hükmü, **الجَوَلاَن**ın sahih olduğu gibi sahih olması idi. Ve **حَيْدُ عُوَّرٍ**—fetha sonra sükûn ile; ve **العَين** المهملة damme ile ve **الواو** şeddeli— yahut o **حَيْدُ قُوَّرٍ** **القاف** ile yahut **حَيْدُ حُوَّرٍ** **الحاء** المهملة ile: Yemen’de, Hadramut ile Umman arasında bir dağdır; onda bir mağara vardır; onda sihir öğrenilir—denildiğine göre—; bunu Sâgânî nakletti. Ve **حايَدَهُ** **مُحَايَدَةً** ve **حِياداً**—kesre ile—: ona yan verdi; ve **الأساس**’ta: ondan meyletti. Ve masdarlarına ilâve etti: **حُيُوداً**—damme ile—. Ve onların “ona **حَيَاداً** da bırakmadı, **لَيَاداً** da”—ikisi de **سَحاب** gibi— sözü: yani bir şey; yahut sütten bir sağım. Ve bu, Sâgânî tarafından damme ile ضبط edilmiştir; dedi: “develerinizde bir **حُيَاداً** görmedim”: yani sütten bir sağım; böylece musannifin siyakında bir eksiklik vardır, gizli değildir. Ve bana ancak **الحَيْدَة**—fetha sonra sükûn ile— bakışıyla baktı: yani içinde **حَيْدُودة** bulunan kötü bir bakış. Ve **حِيدِي حَيَادِ**: **الحَيْدُودة** ve kaçış ile emirdir. Ve İbn Ebî’l-Hadîd’in **شرح نَهْج البلاغة**’sinde: o, kaçanın söylediği bir kelimedir; “**فِيحِي فَيَاحِ**” gibi: yani genişle; ve “**صَمِّي صَمَامِ**”: yani genişle ey musibet; ve **حِيدي**’nin aslı, eğrildiği zaman **حَادَ**’dandır; ve **حَيادِ** kesre üzerine bina edilmiştir, **بَدَادِ** gibi. Ve denir: falan kimse yürüyüşü yardı da onu **فحَيَّدَهُ** ve **حَرَّدَهُ** etti: onda **حُيُوداً**lar yaptığı zaman. Ve denir: bu değnekte **حُيودٌ** ve **حُرُودٌ** vardır: yani ur(lar). Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الحَيُود**; o, mübalağa binalarındandır; ve Ali’nin—Allah ondan razı olsun—dünyayı zemmettiği sözünde gelmiştir: o, **الجَحُود الكَنُود الحَيُود المَيُود**dur. Ve **حُيُودُ البعير**—damme ile—: kalçalar ve bacaklar gibi; Ebû’n-Necm bir aygırı vasfederek dedi:
" يقودُهَا ضَافِي الحُيُودِ هَجْرَعُ
" مُعْتَدِلٌ في ضَبْرِهِ هَجَنَّعُ
yani: bu sıfata sahip bir aygır develeri sürer. Ve denir: bize yolun alçak yerine çıkarın ve bizi onun **حَيْدَة**sine çıkarmayın: yani onun sertliğine. Ve **حَيْدَة**: bir arazidir; Kesîr dedi:
ومرَّ فأَرْوَى يَنبُعاً فجُنُوبَهُ ... وقد حِيدَ منه حَيْدةٌ فعَبَاثرُ
Ve **بنو حَيْدان**: bir batındır; İbnü’l-Kelbî dedi: o, **أَبو مَهرَة بن حَيْدَان**’dır.
Ve **حَيْد بن عليٍّ البَلْخيّ** üç yüzler civarında idi.
Ve **محمد بن علي بن حَيْدٍ**’in **الأَصمّ**’dan bilinen bir cüz’ü vardır. Ve oğlu **أبو منصور بن حيد** rivayet etti.
Ve **حيادة بن يعرب بن قحطان**’ı emir zikretti. Ve **حائِدُ بن شَالُوم**—Nil hadisinin kendisine nispet edildiği—sabit olmamıştır.
