# حيد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حيد

حاد عنه يحيد حيدا، بقتح فسكون، وحيدانا، محركة على الأصل في المصادر ومحيدا تقول مالي عليه مزيد، ولا عنه محيد، وحيودا، كقعود وحيدة، بفتح فسكون وحيدودة، كصيرورة، عن اللحياني، وهو من المصادر القليلة: مال وعدل، ونقل ابن القطاع عن الفراء في قول العرب. طار طيرورة، وحاد حيدودة، وصار صيرورة: هو خاص بذوات الياء من بين الكلام إلا في أربعة أحرف من ذوات الواو، وهي: كينونة، وديمومة، وهيعوعة وسيدودة، وإنما جعلت بالياء وهي من الواو، لأنها جاءت على بناء لذوات الياء ليس للواو فيه حظ فقليت بالياء. والحيد: ما شخص من نواحي الشيء، ومن الرأس: ما شخص من نواحيه، يقال: ضربه على حيدة رأسه وحيدى رأسه وهما العجرتان في جانبيه. ويقال: قعد تحت حيد الجبل، الحيد من الجبل: حرف شاخص يخرج منه فيتقدم كأنه جناح، قاله ابن سيده.
 وفي التهذيب: الحيد: ما شخص من الجبل واعوج، يقال جبل ذو حيود وأحياد، إذا كانت له حروف ناتئة في أعراضه، لا في أعاليه. وكل ضلع شديدة الاعوجاج حيد. وكذلك من العظم والحيد: العقدة في قرن الوعل ويقال: قرن ذو حيد، أي ذو أنابيب ملتوية وحيود القرن: ما تلوى منه. وقال الليث: الحيد: كل حرف من الرأس، وكل نتوء في قرن أو جبل وغيرهما ج حيود، بضم، وروي بالكسر أيضا، قال العجاج يصف جملا:
  في شعشعان عنق يمـخـور                      حابي الحيود فارض الحنجور وأحياد وحيد، كعنب وبدرة وبدر، قال مالك بن خالد الخناعي الهذلي:
  تالله يبقى على الأيام ذو حيد                      بمشمخر به الظيان والآس أي لا يبقى والحيد: المثل والنظير، ويكسر، ويقال: هذا نده ونديده، وبده وبديده، وحيده وحيده، أي مثله. والحيدان، كسحبان: ما حاد من الحصى عن قوائم الدابة في السير وأورده الأزهري في حدر، وقال: الحيدار من الحصى: ما صلب واكتنز، واستشهد عليه ببيت لابن مقبل:
  ترمي النجاد بحيدار الحصى قمزا                      في مشية سرح خلطا أفأنـينـا ورواه الأصمعي بالجيم، وسيذكر إن شاء الله تعالى.
 والحيد، محركة، والذي في اللسان وغيره: الحياد: الطعام، وأنشد:
  وإذا الركاب تروحت ثم اغتدت                      بعد الرواح فلم تعج لـحـياد ويقال: اشتكت الشاة حيدا، وذلك أن ينشب ولد الشاة ولم يسهل مخرجه، نقله الصاغاني. والحيدى، كجمزى: مشية المختال، وحمار حيدى، وحيد ككيس، وبهما روي بيت الهذلي الآتي ذكره، أي يحيد عن ظله نشاطا، ويقال كثير الحيود عن الشيء، والرجل يحيد عن الشيء إذا صد عنه خوفا وأنفة ولم يوصف مذكر على فعلى غيره. وعبارة الصحاح: ولم يجئ في نعوت المذكر شيء على فعلى غيره، قال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  أو اصحم حام جراميزه                      حزابية حيدى بالدحال قال ابن جني: جاء بحيدى للمذكر وقد حكى غيره: رجل دلظى، للشديد الدفع، إلا أنه قد روي موضع حيدى: حيد، فيجوز أن يكون هكذا رواه الأصمعي، لا حيدى. وكذلك أتان حيدى عن ابن الأعرابي. وقال الأصمعي: الأسمع فعلى إلا في المؤنث، إلا في قول الهذلي، وأنشد:
  كأني ورحلي إذا رعتـهـا                      على جمزى جازئ بالرمال وسمي جد جرير الخطفي ببيت قاله:
  وعنقا بعد الكلال خطفى

  واستدرك شيخنا: وقرى، لراعى الوقير، وهو القطيع من الغنم. ورجل قفطى، أي كثير النكاح، قاله عبد الباسط البلقيني. وسموا حيدة بفتح فسكون وحيدا، بالكسر، وأحيد، كأحمد، وحيادة بالفتح، وحيدان، كسحبان. قال سيويه: حادان فعلان منه، ذهب به إلى الصفة، اعتلت ياؤه، لأنهم جعلوا الزيادة في آخره بمنزلة ما في آخره الهاء، وجعلوه معتلا كاعتلاله، ولا زيادة فيه، وإلا فقد كان حكمه أن يصح كما صح الجولان. وحيد عور، بفتح فسكون وضم العين المهملة وتشديد الواو أو هو حيد قور بالقاف أو حيد حور بالحاء المهلمة: جبل باليمن بين حضرموت وعمان فيه كهف يتعلم فيه السحر فيما يقال، ونقله الصاغاني. وحايده محايدة وحيادا، بالكسر جانبه، وفي الأساس: مال عنه. وزاد في مصادره: حيودا، بالضم. وقولهم: ما ترك له حيادا ولا ليادا، كسحاب فيهما، أي شيئا أو شخبا من اللبن، وهذا قد ضبطه الصاغاني بالضم، فقال: ويقال ما رأيت بإبلكم حيادا، أي شخبا من اللبن، ففي سياق المصنف قصور لا يخفى. وما نظر إلي إلا نظر الحيدة بفتح فسكون، أي نظر سوء فيه حيدودة. وحيدي حياد، أمر بالحيدودة والروغان، وفي شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: وهي كلمة يقولها الهارب كفيحي فياح، أي اتسعى، وصمي صمام أي اتسعى يا داهية، وأصل حيدي من حاد إذا انحرف، وحياد مبنية على الكسر كبداد. ويقال قد فلان السير فحيده وحرده، إذا جعل فيه حيودا، ويقال: في هذا العود حيود وحرود، أي عجر، ومما يستدرك عليه: الحيود، وهو من أبنية المبالغة وقد جاء في كلام علي رضي الله عنه يذم الدنيا هي الجحود الكنود الحيود الميود. وحيود البعير، بالضم، مثل الوركين والساقين، قال أبو النجم يصف فحلا:
  يقودها ضافي الحيود هجرع
  معتدل في ضبره هجنع أي يقود الإبل فحل بهذه الصفة. وييقال: اعلوا بنا ذل الطريق ولا تعلوا بنا حيدته، أي غلظه. وحيدة: أرض، قال كثير:
  ومر فأروى ينبعا فجنوبه                      وقد حيد منه حيدة فعباثر وبنو حيدان: بطن، قال ابن الكلبي: هو أبو مهرة بن حيدان.
 وحيد بن علي البلخي، كان في حدود الثلاثمائة.
 ومحمد بن علي بن حيد، له جزء معروف، عن الأصم. وابنه أبو منصور بن حيد، حدث.
 وحيادة بن يعرب بن قحطان، ذكره الأمير. وحائد بن شالوم الذي نسب إليه حديث النيل، لم يثبت.

### Türkçe

**حاد** ondan **يحيد** **حيدا**; fetha sonra sükûn ile; ve **حيدانا**; asılda masdarlarda olduğu üzere harekeli; ve **محيدا**: “Benim için onda bir artış yoktur; ondan da bir **محيد** yoktur” dersin; ve **حيودا**; **قعود** gibi; **وحيدة**; fetha sonra sükûn ile; ve **حيدودة**; **صيرورة** gibi; **اللحياني**’den; ve o, az olan masdarlardandır: meyletti ve saptı. İbnü’l-Kattâ‘, Arapların sözü hakkında **الفراء**’dan nakletti: “**طار** **طيرورة** (uçtu, uçuş), ve **حاد** **حيدودة** (meyletti, meyil), ve **صار** **صيرورة** (oldu, oluş)”: O, sözler arasında yalnız **الياء** sahiplerine mahsustur; ancak **الواو** sahiplerinden dört harf müstesna; onlar: **كينونة** ve **ديمومة** ve **هيعوعة** ve **سيدودة**’dir. Ancak **الياء** ile kılındı, hâlbuki o **الواو**’dandır; çünkü **الياء** sahiplerine mahsus bir bina üzere geldi; **الواو**’nun onda payı yoktur; bu yüzden **الياء** ile az oldu. Ve **الحيد**: şeyin yanlarından çıkıntı yapan şeydir; ve baştan: yanlarından çıkıntı yapan şeydir; denilir: “Onu başının **حيدة**’si üzerine ve başının **حيدى**’sı üzerine vurdu”; ikisi, iki yanındaki iki çıkıntıdır. Ve denilir: “Dağın **حيد**’i altında oturdu”; dağdan **الحيد**: ondan çıkan, öne doğru ilerleyen, sanki bir kanatmış gibi olan çıkıntılı kenardır; bunu İbn Sîde söyledi.

Ve **التهذيب**’de: **الحيد**: dağdan çıkıntı yapan ve eğrilen şeydir; denilir: “**جبل** ذو **حيود** ve **أحياد**”; eğer onun eninde, tepesinde değil de, çıkıntılı kenarları varsa. Ve şiddetli eğrilikli her kaburga **حيد**’dir. Aynı şekilde kemikten de. Ve **الحيد**: yaban keçisinin boynuzundaki düğümdür; ve denilir: “**قرن** ذو **حيد**”, yani bükülmüş borucuklara sahip. Ve boynuzun **حيود**’u: ondan bükülen şeydir. **الليث** dedi: **الحيد**: başın her kenarıdır; ve boynuzda veya dağda ve başkalarında her çıkıntı; çoğulu **حيود**’dur; damme ile; kesre ile de rivayet edildi. **العجاج** bir deveyi vasfederek dedi:
  في شعشعان عنق يمـخـور                      حابي الحيود فارض الحنجور
Ve **أحياد** ve **حيد**; **عنب** ve **بدرة** ve **بدر** gibi. Mâlik b. Hâlid el-Hunâ‘î el-Huzelî dedi:
  تالله يبقى على الأيام ذو حيد                      بمشمخر به الظيان والآس
Yani kalmaz. Ve **الحيد**: misal ve nazirdir; kesrelenir de; ve denilir: “Bu onun **نده**’si ve **نديده**’dir; ve **بده**’si ve **بديده**’dir; ve **حيده**’si ve **حيده**’sidir”; yani onun gibidir. Ve **الحيدان**, **سحبان** gibi: yürüyüşte hayvanın ayaklarının altından çakıldan sapan şeydir; **الأزهري** bunu **حدر** maddesinde getirdi ve dedi: çakıldan **الحيدار**: sertleşen ve yoğunlaşan şeydir; buna İbn Mukbil’in bir beytiyle delil getirdi:
  ترمي النجاد بحيدار الحصى قمزا                      في مشية سرح خلطا أفأنـينـا
Ve **الأصمعي** onu **الجيم** ile rivayet etti; inşallah yüce Allah dilerse zikredilecektir.

Ve **الحيد**, harekeli; ve **اللسان** ve başkasında olan: **الحياد**: yemektir; ve şu okunmuştur:
  وإذا الركاب تروحت ثم اغتدت                      بعد الرواح فلم تعج لـحـياد
Ve denilir: koyun **حيدا** şikâyet etti; bu, koyunun yavrusunun takılıp çıkışının kolay olmamasıdır; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الحيدى**, **جمزى** gibi: salınan kimsenin yürüyüşüdür. Ve **حمار** **حيدى**; ve **حيد** **ككيس**; ve bunlarla, az sonra zikri gelecek Huzelî beyti rivayet edilmiştir; yani canlılıkla gölgesinden meyleder. Ve denilir: “Şeyden çokça **الحيود** sahibidir”; ve adam şeyden **يحيد** eder, eğer ondan korku ve kibirlenme ile yüz çevirirse. Ve **فعلى** üzere müzekker, ondan başkasıyla vasfedilmemiştir. **الصحاح**’ın ibaresi: “Müzekker sıfatlarında **فعلى** üzere ondan başka bir şey gelmedi.” Ümeyye b. Ebî Âiz el-Huzelî dedi:
  أو اصحم حام جراميزه                      حزابية حيدى بالدحال
İbn Cinnî dedi: Müzekker için **حيدى** ile geldi; başkası da hikâye etti: “**رجل** **دلظى**”, şiddetli itiş sahibi için; ancak **حيدى** yerinde **حيد** rivayet edilmiştir; böylece bunun, **الأصمعي**’nin böyle rivayet etmiş olması caiz olur; **حيدى** değil. Aynı şekilde İbnü’l-A‘râbî’den: **أتان** **حيدى**. **الأصمعي** dedi: **فعلى** ancak müenneste gelir; Huzelî’nin sözü müstesna. Ve şu okunmuştur:
  كأني ورحلي إذا رعتـهـا                      على جمزى جازئ بالرمال
Ve Cerîr el-Hatfî’nin dedesi, onun söylediği bir beyitle **خطفي** diye adlandırıldı:
  وعنقا بعد الكلال خطفى

Şeyhimiz ilâve etti: ve **وقرى**, **الوقير** çobanı için; o, koyundan sürüdür. Ve **رجل** **قفطى**, yani çok nikâhlı; bunu Abdülbâsıt el-Bulkînî söyledi. Ve **حيدة** (fetha sonra sükûn ile) ve **حيدا** (kesre ile) ve **أحيد** (**أحمد** gibi) ve **حيادة** (fetha ile) ve **حيدان** (**سحبان** gibi) diye adlandırdılar. Sîbeveyh dedi: **حادان** ondan iki **فعلان**’dır; onu sıfata götürdü; **ياء**’sı illetli oldu; çünkü onlar, sonundaki ziyadeyi, sonundaki **الهاء** gibi saydılar; ve onu, onun illetlenmesi gibi illetli kıldılar; onda ziyade yoktur; yoksa hükmü, **الجولان**’ın sahih olduğu gibi sahih olmak idi. Ve **حيد عور**, fetha sonra sükûn ile ve ihmâl edilmiş **العين**’in dammesi ve **الواو**’nun şeddelenmesiyle; yahut o **حيد قور** **القاف** ile; yahut **حيد حور** ihmâl edilmiş **الحاء** ile: Yemen’de Hadramut ile Umman arasında bir dağdır; onda, denildiğine göre, sihrin öğrenildiği bir mağara vardır; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve onu **حايده**: **محايدة** ve **حيادا** (kesre ile) onun yanına çekildi; ve **الأساس**’ta: ondan meyletti. Masdarlarına şunu da ekledi: **حيودا** (damme ile). Ve onların sözü: “Ona ne **حيادا** bıraktı ne de **ليادا**”; ikisi de **سحاب** gibi; yani sütten bir şey veya bir sağım. Bunu **الصاغاني** damme ile ضبط etti; şöyle dedi: “Develerinizde bir **حيادا** görmedim”; yani sütten bir sağım; böylece musannifin siyakında bir eksiklik gizli değildir. Ve bana ancak **الحيدة** nazarıyla baktı (fetha sonra sükûn ile); yani içinde **حيدودة** bulunan kötü bir bakışla. Ve “**حيدي حياد**”: **الحيدودة** ve kaçıp sıvışma ile emirdir. İbn Ebî’l-Hadîd’in **شرح نهج البلاغة**’sinde: Bu, kaçanın söylediği bir kelimedir; tıpkı “**فيحي فياح**”, yani “genişle”; ve “**صمي صمام**”, yani “genişle ey musibet”; ve **حيدي**’nin aslı, eğrildiği zaman **حاد**’dan gelir; ve **حياد**, **بداد** gibi kesre üzere bina edilmiştir. Ve denilir: “Falan yürüyüşü yarıp onda **حيده** ve **حرده** yaptı”; yani onda **حيود**lar yaptı. Ve denilir: “Bu değnekte **حيود** ve **حرود** vardır”; yani çıkıntılar. Ve ona ilâve edileceklerdendir: **الحيود**; o, mübalağa binalarındandır; ve Ali (Allah ondan razı olsun)’un sözünde gelmiştir; dünyayı yererken: “O, **الجحود** **الكنود** **الحيود** **الميود**’dur.” Ve devenin **حيود**’u (damme ile): kalçalar ve incikler gibidir. Ebû’n-Necm bir damızlık deveyi vasfederek dedi:
  يقودها ضافي الحيود هجرع
  معتدل في ضبره هجنع
Yani bu sıfatla bir erkek deve, develeri sürer. Ve denilir: “Bizi yolun alçağına çıkarın; bizi onun **حيدته**’sine çıkarmayın”; yani onun kabalığına. **حيدة**: bir yerdir. Kesîr dedi:
  ومر فأروى ينبعا فجنوبه                      وقد حيد منه حيدة فعباثر
Ve **بنو حيدان**: bir batındır. İbnü’l-Kelbî dedi: o, Ebû Muhra b. **حيدان**’dır.

**حيد** b. Ali el-Belhî; üç yüz civarı sınırlarındaydı.

Muhammed b. Ali b. **حيد**; **الأصم**’dan, bilinen bir cüzü vardır. Ve oğlu Ebû Mansûr b. **حيد**; hadis rivayet etti.

**حيادة** b. Ya‘rub b. Kahtân; onu emir zikretti. Nil hadisine nispet edilen **حائد** b. Şâlûm; sabit olmadı.
