# حير (ح-ي-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Şaşkın

- Harfler: ح - ي - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [حَيْرَانَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/siga/%D8%AD%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8E.md) | فَعْلَانَ | Şaşkın | 1 | 1 | [6:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/ayet/6:71.md) |

## Mücavir kökler — 19 mücavir (30 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Onların hevesleri
2. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fayda eder
3. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
4. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
5. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
6. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
7. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
8. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Süllem” merdiven demektir
9. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
10. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
11. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
12. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
13. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
14. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
15. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
16. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
17. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
18. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حير |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B1.md), [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md), [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun bir çukurda toplanıp akacak yer bulamaması ve kendi içinde dönüp durması |
| Çekirdek Özet 2 | Kılavuzsuz kalarak doğru yönü kaybetme ve çelişkili çağrılar arasında bocalama |
| Çekirdek Özet 3 | İstikamet ve hidayet rehberliği olmadığında zihinsel ve iradi hareketin tükenmesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamı basit bir fikir kararsızlığı sanıp ontolojik yön kaybı ve kilitlenme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, kıpırdanış, doğrultudan sapma veya yöne yönelme hareketi ([حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md), [حيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%81.md), [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md)) | ر | Kökün sonuna gelen harf, harekete tekrarlanma, kendi ekseninde dönme ve dairesel bocalama boyutu kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar | Çevirme, sınır çekme, dışarıya akışı engelleme ve hapsetme |
| ي | el ve kol | İrade, uzanma, çabalama ve yön bulma gayreti |
| ر | insan başı | Baş, zihin, ilk yöneliş ve tefekkür merkezi |
| حير | Kapalı bir sınır içinde (çit/duvar) iradenin (el) ve zihnin (baş) açık bir çıkış bulamayarak kendi etrafında dönüp bocalama hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun derin ve kapalı bir arazi çukurunda toplanıp akıntı oluşturamaması, kendi üzerine dönmesi; aşırı ışıktan veya güzellikten gözün kamaşarak net göremez hale gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Huteym beytinde suyun birikip dönemlendiği çukur ve havuz anlamında geçer: تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما / غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Züeyb el-Hüzelî şiirinde gençliğin dolup taşması anlamında kullanılır: ثلاثة أحوال فلما تجرمت / علينا بهون واستحار شبابها; ayrıca Hz. Ömer'in bir rivayetinde yönsüz kalmış kimse hakkında رَجُلٌ حَائِرٌ بَائِرٌ ibaresi yer alır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde حير kökü, dairesel hareket, göz kamaşması, rengin solması veya beyazlaşması ile sınırlandırılmış alan tasvirleriyle kesişen bir semantik alana sahiptir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında yer alan soydaş köklerde (özellikle Aramice חור / ḥwr) beyazlaşma, solgunluk, utanma veya şaşkınlıktan ötürü yüzün sararması/kamaşması manaları öne çıkar. Arapçada ise kök, suyun bir havuzda toplanıp gidecek yön bulamaması (hâir) somut tabiat olayından hareketle, aklın ve gözün yön tayin edemeyerek aynı noktada dönüp durması, donakalması ve rotasız kalması ekseninde yetkinleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyun toplanıp akışsız kalması ve gözün kamaşması | Akışkanın göllenmesinden zihnin yön tayin edemeyişine uzanan somut-soyut anlam geçişi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde kamaşma, renk solması ve donakalma bağı | Gözün netlik yitirmesi ile yön kaybı arasındaki anlamsal ortaklık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik üst ailede doğrulanabilir köken ilişkisi tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حير | Anlamlı | Bocalama, dairesel şaşkınlık | Suyun havuzda dönüp durması, yönsüz kalma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [حري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%8A.md) | Anlamlı | Uygunluk, kastetme | Bir amaca veya değere yönelip onu arama | Kur'an'da geçer |
| [يحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AD%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يرح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [رحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%8A.md) | Anlamlı | Değirmen taşı, dönme | Kendi ekseni etrafında dairesel hareket yapma | Dairesel hareket bakımından hedef kökle ilintilidir; Kur'an'da geçmez |
| [ريح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AD.md) | Anlamlı | Rüzgâr, koku, ferahlık | Havanın hareketi, esinti ve canlanma | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حير | Merkez | Yön yitimi, dairesel bocalama | Çıkış yolu bulamayıp aynı sınır içinde dönüp durmak | Çelişkili yönler arasında kalarak açık bir hat tutturamama hali |
| [حور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Geri dönüş, noksanlaşma | Bir noktaya ulaştıktan sonra gerisin geriye dönmek | [حور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B1.md) başa dönmeyi, حير ise yön tayin edemeyip bocalamayı ifade eder |
| [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md) | Komşu | Çölde kaybolma, hedefsizlik | Geniş bir arazide hedefi tamamen unutup savrulmak | [تيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%87.md) sınırsızlıkta yok oluşu, حير ise kilitlenip çaresiz kalmayı belirtir |
| [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Yoldan sapma | Var olan doğru bir rotadan ayrılıp batıla gitmek | [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) yanlış yolda ilerlemektir; حير hiçbir yolda yürüyememe krizidir |
| [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) | Zıt | Doğru yol gösterme, ulaştırma | Belirli ve açık bir hedefe doğrudan kılavuzluk etmek | Kararsızlığı ve yönsüzlüğü ortadan kaldıran açık istikameti kurar |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حير | Bocalama, dairesel yönsüzlük | Suyun çıkış bulamayıp dönmesi gibi zihnin kilitlenmesi | Kesin |
| Latince | Perplexus, haesitāre | Dolanık, kararsız kalma | Bocalama ve takılıp kalmayı içerir; fiziksel akışkan döngüsü imgesini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Bewildered, disoriented | Yönünü şaşırmış, afallamış | Yön ve bağlam kaybını tam karşılar; göllenme çekirdeğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Ratlos, orientierungslos | Çaresiz, yönsüz | Rota ve akıl çaresizliğini aktarır; fiziksel havuz metaforunu taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Désemparé, désorienté | Yönsüz kalmış, ne yapacağını bilmez | Ruhsal çaresizlik ve rota kaybını verir; kökün su birikintisi tabanını içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَيْرَانَ | Şeytani ayartılarla çölde yönünü şaşırmış, dostlarının doğru yol çağrısına rağmen bocalayan kimsenin hali | Tevhid çağrısına sırt çevirip şirke düşen insanın ontolojik kilitlenmesi; En'âm [6:71](https://lisan.digital/tr/ayet/6:71.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlal ve şüphe krizi | Delillerin denkliği durumunda aklın duraksaması ve hakikati kavrayamama hali | Zihni felç ve delilsizlik bocalaması |
| Fıkıh | Kıble ve yol tayini | Bilinmeyen arazide namaz kılarken yön tayininde ictihad zorunluluğu | Ameli kararsızlık ve kılavuzsuzluk |
| Tefsir | Temsili anlatım | Tevhid ile şirk arasındaki savrulmanın çöldeki şaşkın adam metaforuyla izahı | Kılavuzsuz insanın helak tehlikesi |
| Hadis | Fitne dönemleri tasviri | Fitneler zuhur ettiğinde insanların nereye yöneleceklerini bilemeyişi | Toplumsal istikamet kaybı ve girdap |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy rehberliği | İstikamet kaybı | Hedefsiz kalma | Vahyin açık kılavuzluğu reddedildiğinde insanın bâtıl fırkalar arasında kilitlenmesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji inşası | Çıkmaz döngü | İlerlemeyi durdurma | Aksiyomların veya ölçütlerin yitirilmesiyle teorik bilginin kısır döngüde tükenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve vizyon | Karar felci | Otorite zaafı | Çelişkili iç ve dış baskılar karşısında karar mekanizmasının bloke olması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa güveni | Likidite durgunluğu | Dolaşım tıkanıklığı | Risk ve belirsizlik sebebiyle sermayenin yatırıma akamayıp atıl kalması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Girdap ve limit döngüsü dinamiği | Dış tahliye hattı bulunmayan bir akışkanın kapalı yörüngede dönerek iş üretmeksizin enerjisini tüketmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karar felci ve anomi hali | Bireyin veya grubun çelişkili uyarıcılar karşısında eylemsizliğe düşerek kendi içine kapanması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı masum bir tefekkür hayreti, mistik bir cezbe veya sıradan bir merak duygusu gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | حير kökü, ontolojik bir kopuşu, şeytani savrulmayı ve hidayet davetine rağmen doğrusal adım atamayan felç durumunu temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette yer alan varoluşsal tehlikeyi göz ardı ederek, şaşkınlık halini entelektüel bir yetkinlik veya tabii bir arayış aşaması sanmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel kavramı olan "hidayet" (doğrusal rota) olgusunun yokluğunda insanın içine düşeceği helak edici girdabı somutlaştırdığı için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmanın açık istikameti ile şirkin kafa karışıklığını karşılaştıran temsil ayetlerinde belirleyicidir (En'âm [6:71](https://lisan.digital/tr/ayet/6:71.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahiyden ve nebevî rehberlikten uzaklaşmanın insanı özgürlüğe değil, iradi felce ve kendi içinde tükenen bir döngüye mahkûm edeceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun kapalı bir çukura hapsolarak çıkış bulamaması ve kendi üzerine dönüp durması; çöldeki yolcunun izini kaybedip rotasız kalması.
- Soyut anlam: Dışsal bir hidayet vektörü olmaksızın, çelişkili çekim kuvvetleri arasında kalan iradenin doğrusal ilerleme sağlayamayarak kapalı bir döngüde kilitlenmesi.
- Sistematik karşılık: Net kuvvetlerin dengelenememesi sonucu ilerleme hızının sıfırlanması ve sistemin kapalı bir yörüngede dönerek tükenmesi.
- LaTeX modeli: $$ \vec{v} = \sum_{i=1}^{n} \vec{F}_i = \vec{0} \implies \oint_C \vec{r} \cdot d\vec{s} \neq 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{F}_i$ bireye etki eden çelişkili çağrı ve sahte yönelimleri gösterir. Bu kuvvetlerin doğrusal bir hareket oluşturamaması ($\vec{v} = \vec{0}$) ilerlemenin durduğunu ve yönün kaybolduğunu ifade eder. Formülün devamındaki kapalı eğri integrali ($\oint_C \vec{r} \cdot d\vec{s} \neq 0$) ise hareketin açık bir menzile akmak yerine, kapalı bir $C$ yörüngesinde kendi içine dönen bir bocalama ve girdap hali ürettiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/ayet/6:71.md) — حَيْرَانَ

قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): De ki: Allah’ı bırakıp da bize fayda ve zarar veremeyen şeylere mi yalvaralım? Allah bizi hidayete erdirdikten sonra arkadaşları; bize gel, diye doğru yola çağırırken; şeytanların saptırıp şaşkın bir halde çöle düşürmek istedikleri kimse gibi ökçelerimizin üstünden gerisin geri mi dönelim? De ki: Allah’ın hidayeti, asıl hidayetin kendisidir. Ve biz; alemlerin Rabbına teslim olmakla emrolunduk.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والراء و واي معهما
ح ر و، ح ر ي، ح و ر، ح ي ر، ر ح ا، و ح ر، ر و ح، ر ي ح مستعملات
حرو:
الحَراوَةُ: نحو طَعْمِ الخَرْدَلِ وشِبْهِهِ. ويقال: لهذا الكُحل حَرَاوةٌ ومَضاضةٌ في العين.
حرى:
الحَرْيُ: النُّقصانُ بعد الزّيادة. والقمر يَحْري الأول فالأول حتّى ينقص، حَرْياً.
والحَرَى- مقصور-: موضع البيض، وهو الأُفْحُوص والأُدْحِيُّ. قال:
بيضةٌ زادَ هَيْقُها عن حَراها		كلَّ طارٍ عليه أنْ يَطْراها
والحَرَى أيضاً: كلُّ مَوْضِعٍ للظّباء تأوِي إليه.
والحَرَى: الجَدَارة. تقول: هو حَرِيٌّ: أي: خليقٌ. وهو حرٍ وبالحَرَى وحَرىً أن يكون كذاك،؛ وما أحراه وأَحْرِ به أن يكون كذا.
وفلان يَتَحَرَّى مسرّتي، ويَتَحرَّى بكلامه وأمره الصّوابَ.
وحِراءُ- ممدود-: جبل بمكّة معروف. قال الشاعر:
تفرّج عنّا الهمّ لمّا بـدالـنـا		حِراءٌ كرأسِ الفارسيِّ المتوَّجِ
والحِرُ: يجمع على الأحراح. رجلٌ حَرِحٌ: مُولَعٌ بالأحراحِ. وحَرِحَ الرجل أُولِعَ
حور:
الحَوْرُ: الرُّجوعُ إلى الشّيءِ وعَنْه. والغُصّةُ إذا انحدرتْ. ويقال: حارت تَحُور، وأَحَارَ صاحبها. وكلُّ شيءٍ تَغَيَّر من حالٍ إلى حال، فقد حار يَحُور حَوْراً، كقول لبيد:
وما المرءُ إلاّ كالشّهابِ وضَوْئِهِ		يَحُورُ رماداً بعد إذ هو ساطع
والمُحاورةُ: مُراجَعة الكلام. حاوَرتُ فلاناً في المنطق، وأَحَرْتُ إليه جوابا. وما أحار بكلمة، والاسم: الحَوِير، تقول: سمعت حَوِيرَهما وحوِارَهما.
والمَحْوَرةُ من المُحاوَرة، كالمَشْوَرة من المُشاوَرة، وهي مَفْعلة. قال الشاعر:
بحاجة ذي بثٍّ ومَحْـوَرَةٍ لـه		كَفَى رَجْعُها من قصّة المُتَكِلّمِ
وفي الحديث: نَعوذُ باللهِ من الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْر أي: النّقصان بعد الزّيادة، كقولهم: العنوق بعد النّوق، أي: بينا كنت في كَوْرِ الزّيادة إذا أنت تَحُور راجعا إلى النقصان.
ويقال: الحَوْر: ما تحت الكَوْر من العمامة، والحَوْرُ خشب يقال لها البيضاء.
والحُوارُ: الفصيل أوّل ما يُنْتَج، والجميع: الحِيران.
والحَوَرُ: الأديم المصبوغ بحمرة حَوَّرَتْهُ، وجَمْعُهُ: أحوار. قال:
فظلَّ يرشح مِسْكاً فوقَه عَلَقٌ		كأنّما قُدَّ في أثوابه الحَـوَرُ
وخُفٌّ مُحَوَّرٌ: إذا بُطِنَ بحَوَرٍ.
والحَوَرُ: شِدّةُ بياضِ العَيْن وشِدّةُ سَوادِها، ولا يُقال: آمرأة حَوْراء إلاّ لبيضاءَ مع حَوَرِها، والجميعُ: حُورٌ. وفي قراءة: وحِيرٌ عِينٌ.
والمِحْوَرُ: الحديدة الّتي يدور فيها لسانُ الإِبزِيم في طَرَف المِنْطَقة وغيرها، والحديدة التي تدور عليها البكرة يُقال لها: المِحْوَرةُ.
والمِحْوَرُ: الخَشَبةُ الّتي يُبْسَط بها العجين يُحَوَّرُ به الخبزُ تَحْويراً.
والحُوَّارَى: أَجْوَدُ الدَّقيق، يُقال: حَوَّرتُه تحويراً، أي: بَيَّضتُه وامرأةٌ حَوارِيَّة، أي: بيضاء حضريّة، ولا تكون بدويّة.
والحَوارِيُّونَ: الّذين كانوا مع عيسى عليه السّلام ينصرونه، وكانوا قصّارين، يقال: فعل الحواريّون كذا، ونصر الحواريون كذا، فلمّا جرى على ألسنة النّاس سُمّيَ كل ناصر حواريّاً.
حير:
يقال: حار بَصَرُهُ يَحارُ حَيْرَةً وحَيِراً، وذلك إذا نظرتَ إلى الشيءِ فَغَشِيَ بَصَرُك، وهو حَيْرانُ تائه، والجميع: حَيَارَى، وامرأة حَيْرَى. قال:
حَيْرانَ لا يُبْرِئُه من الحَيَرْ
والطّريق المُسْتَحير الّذي يأخذ في عُرْضِ مفازةٍ لا يُدْرَى أين مَنْفَذُه قال:
ضاحي الأخاديد ومُسْتَحـيرِهِ		في لاحبٍ يركبْنَ ضيفي نيره
والحائر: حوض يُسَيَّبُ إليه مَسيلُ الماء في الأمصار يُسمَّى هذا الاسم بالماء، وبالبصرة: حائر الحُجّاج، معروف يابسٌ لا ماء فيه، وأكثر الناس يُسمّونه: الحَيْر، كما يقال لعائشة: عَيْشة يستحسنون التخفيف وطرح الألف. قال العجاج.
سَقاهُ رَيّاً حائرٌ رَوِيُّ
وإنّما سُمّيَ حائراً، لأنّ الماء يتحيّر فيه يرجع أقصاه إلى أدناه.
واستحار الرّجل بمكانه إذا نزله أيّاما.
والحِيرة بجنب الكوفة، والنّسبة إليها: حاريّ كقولهم في النسبة إلى تَمْر: تَمْريّ، فأراد أن يقول: حَيْريّ فسكّنَ الياء فصارت ألفا.
والحارةُ: كلّ مَحَلَّة دنت من منازلهم، فهم أهل حارة.
قال أبو عمرو: أنشدتني امرأةٌ من حمير وهي تُرقّص ابناً لها:
يا ربّنا من سرّه أنْ يَكْبَـرا		فَهَبْ له أهلاً وما لا حِيرَا
والحِيَرُ: الكثير من الأهل والمال.
والمَحارةُ: الصَّدَفُ.
رحى:
رحاً ورَحَيان، وثلاث أَرْحٍ، وأرحاء كثيرة، والأَرْحِيَةُ كأنّها جماعة الجماعة.
ورحى الحرب: حَوْمَتُها، ورحى الموت، ومَرْحَى الحرب. قال:
على الجُرْدِ شُبّاناً وشيباً كـأنَّـهـم		إذا كانتِ المرحى الحديدُ المجرّبُ
وقال:
النّاسُ في غَفَلاتِهِـمْ		ورَحَى المنيّةِ تَطْحَنُ
ويقال لفَراسِنِ الفيل: أَرْحاءٌ. قال حميد:
تحمل أرحاءً ثقالاً تصدمُ		من كلّ جانبٍ لهنَّ مَنْسِمُ
والأرحاءُ: الأضراس، الواحد: رحى.
ومَرْحَى الجمل: الموضع الذي دارت عليه رحى الحرب.
والمرحى: العجب. قال:
وقال ابنا أميمةَ يالَ بـكـرٍ		فقلت: أجهرة مَرْحَى كَبِيرُ
والرَّحَى: قطعةٌ من النّجف تعظُم من نحو ميلٍ مُشرفة على ما حولَها.
والرَّحَى: نبات تُسَمِّيه الفرس اسْبَانَخْ والرَّحَى: كِرْكِرةُ البعير.
وحر:
الوَحَرُ: وَغْرٌ في الصّدر من الغَيْظ والحِقْد. تقول: وَحِرَ صدره وَحَراً، وإنّه لَوَحِرِ الصّدر. والوَحَرُ: وَزَغَةٌ تكون في الصَّحارَى أصغر من العِظاية، وهي إلف سوامِّ أبرص خِلْقَةً.
وامرأة وَحِرة: أي: سوداء دميمة قصيرة.
روح:
الرُّوحُ: النَّفْسُ التي يحيا بها البدن. يقال: خرجت رُوحُهُ، أي: نَفْسُه، ويقال: خَرَجَ فيُذَكُّرُ، والجميعُ أرواحٌ.
والرُّوحانِيُّ من الخلق نحو الملائكة، وخُلِقَ رُوحاً بلا جسمٍ.
والرُّوحُ: جبرئيل عليه السّلام. وهو روح القدس ويُقال: الرّوح ملك يقوم وحده فيكون صفّا.
وإرْواحُ اللَّحم: تغيُّرُ ريحه.
والرّواحُ من لدن زوالِ الشَّمسِ إلى الليل. رحنا رواحاً، يعني السير والعمل بالعشيّ.
وتروّح القوم في معنى: راحوا. قال:
تَروّحْ بنا يا عمر وقد قصر العصر
والمَرَاحُ: الموضع الذي تروحُ إليه أو منه كالمَغْدَى من الغداة.
ويقال: ما لفلان في كذا من رَواحٍ، أي من راحة.
والإراحة: ردّ الإبِل بالعشيّ يُرمُحها، وفي لغة: يُهريحها، هَراحَها هراحةً، وقوله:
ما تَعِيفُ اليومَ في الطَّيْرِ الرَّوَحْ
أراد: الرَّوَحَة: كما تقول: الكَفَرَة والفَجَرَة، فطرح الهاء. والرَّوَحُ في هذا البيت: المُتَفَرِقةَ.
والمُراوَحةُ: عملان في عمل، يُعْمَلُ ذاك مرّة، وهذا مرّة. وتراوحته الأمطار، مرّة هذا، ومرّة هذا قال العجاج:
تراوحتْها رهم الرهـائم		وهضب السّارية الهمائم
ورجل أروح: في صدر قدمه ابساط. وبعيرٌ أروحُ، وقدم أَرْوَحُ وروحاء، وقد روح روحاً.
وقَصْعَةٌ رَوْحاءُ: قريبة القعر.
ريح:
الرّيح: ياؤها واو صُيِّرت ياء لانكسارِ ما قبلَها، وتصغيرها: رُوَيْحة، وجمعُها: رياح وأرواح.
وتقول: رِحْتَ منه رائحةً طيّبةً، أي: وجدتها. والرّائحة: ريحٌ طيّبة تجدها في النّسيم، تقول: لهذه البقلة رائحة طيّبة.
والرَّيِّحَةُ: نبات يَخْضَرُّ بعدها يَيْبَس ورقُه وأَعالي أَغْصانِه.
ويومٌ رَيِّحٌ طيّبٌ ذو رَوْحٍ، ويومٌ راحٌ ذو ريحٍ شديد، بني على قولك: كَبْشٌ صافٌ، أي: كثير الصّوف، قالوا ذلك على رُوحِ وصُوفٍ فلمّا خفّفوا استنامت الفتحة قبلها فصارت ألفاً، كما قالوا: قالٌ ومالٌ. ويقال: أرادوا الصّائف والرّائح، فطرحوا الهمزة تخفيفا. قال أبو ذؤيب:
وسَوَّدَ ماءُ المَردفاها فلَـونُـهـا		كلَوْنِ النَّوُورِ وهي أَدْماءُ سارُها
وكما خففوا الحائجة فقالوا: حاجة، ألا تراه جُمِعَ على الحوائج.
وأَرْوَحَ الماء وغيره، أي: تغيّر.
والرّاحةُ: وجدانُك رَوْحاً بعد مَشقّة، تقول: أَرْحْنِي إراحةً فأَسْتريح. قال الأعشى:
متى ما تُناخي عند باب ابن هاشم		تُرِيحي وتَلْقَيْ من فواضِلِـهِ يدا
والتّرويحهْ للصلاة سُمّيِتَ ْبه لاستراحةِ القومِ بينَ كلّ أَرْبِع رَكَعات.
والرّاح: جمعُ راحة الكفّ. والرّاحُ: الخَمْر. قال:
راح إلى الرّاح فلمّا انتشَى		راح به الرّاح إلى الرّاح
والرّياحةُ: أن يَرَاحَ الإنسانُ إلى الشّيء كأنّه ينشط إليه، وكذلك يرتاح، ويقال: فلان نزلتْ به بَليّةٌ فارتاح اللهُ له برحمةٍ فأنقذه. قال العجاج:
فارتاح ربّي وأراد رَحْمتي
أي: نظر إليّ ورحمني.
والأرْيَحِيُّ: الرّجل الواسع الخُلُقِ، البسيط إلى المعروف يرتاح لما طَلَبْتَ إليه، ويَرَاحُ قلبه سروراً به.
قال الشاعر:
أريحيٌّ صَلْتٌ يظَلُّ له القَوْ		مُ ركوداً قيامهم للهـلالِ
ويُقال لكلّ شيء واسع: أَرْيَحُ. قال:
ومَحْمِلٌ أَرْيَحُ حجّاجيُّ
والأَرْيَحيُّ مأخوذٌ من راحَ يَرَاحُ، كما يقال للصَّلْتِ المُنْصَلِتِ: أَصْلَتيٌّ، وللمُجْتَنِب: أجنبيٌّ. والعربُ تَحمِلُ كثيراً من النَّعْتِ على أفعليّ، فيصير كأنّه نسبةٌ. قال:
ولقد أَغتدي يدافعُ ركني		أَجْوَليٌّ ذو مَيْعةٍ إضْرِيجُ
أي: جوّالٌ سريع العَرَق.
أَرِيحا: بلدة، والنّسِبْةُ إليها: أَرِيحيٌّ.
والرَّيْحان: اسم جامع للرياحين الطيّبة، والطّاقةُ الواحدة: ريحانة.
والرَّيْحانُ: الرّزق. والرَّيْحانُ: أطرافُ كلّ بَقْلةٍ طيّبة الرّيح إذا خرج عليه أوائل النَّوْر.
والاسترواح: التَّشَمُّم. والغصن يستروح إذا آهتزّ، والمَطَر يستروح الشجر، أي: يُحييِه.
قال:
يَستروِحُ العلم من أَمْسَى له بَصَرُ		وكان حيّاً كما يَسْتروحُ المطـرُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve onlarla birlikte **واي**

**ح ر و**، **ح ر ي**، **ح و ر**، **ح ي ر**، **ر ح ا**، **و ح ر**، **ر و ح**، **ر ي ح** kullanımdadırlar.

**حرو**:
**الحَراوَةُ**: **طَعْمِ الخَرْدَلِ** ve benzerinin tadı gibi. Ve denir ki: Bu sürmenin gözde bir **حَرَاوةٌ**’si ve bir **مَضاضةٌ**’sı vardır.

**حرى**:
**الحَرْيُ**: artıştan sonra eksilme. Ve ay, ilkin ilkin **يَحْري** eder, ta ki eksilsin; **حَرْياً**.
Ve **الحَرَى** -maksur-: yumurtanın yeri; o **الأُفْحُوص** ve **الأُدْحِيُّ**’dur. Dedi ki:
Bir yumurta; onun **هَيْقُ**’u **حَرا**’sından arttı; üzerine gelen her uçanın onu gagılaması gerekir.
Ve **الحَرَى** ayrıca: ceylanların sığındığı her yer.
Ve **الحَرَى**: layıklık. Dersin ki: O **حَرِيٌّ**’dir; yani: uygun/layık. Ve o, **حرٍ**’dir; ve **بالحَرَى** ve **حَرىً** (şöyle) olması (gerekir); ve “Onu ne kadar da buna layık kıldı” ve “Bunun böyle olması ona ne kadar da yaraşır” (denir).
Ve falan, sevincimi **يَتَحَرَّى** eder; ve sözüyle ve işiyle doğruyu **يَتَحرَّى** eder.
Ve **حِراءُ** -memdud-: Mekke’de bilinen bir dağdır. Şair dedi ki:
Bizden gam açıldı; bize görününce **حِراءٌ**, taçlı Farsî’nin başı gibi.
Ve **الحِرُ**: **الأحراح** üzerine toplanır. **حَرِحٌ** bir adam: **الأحراح**’a düşkün. Ve adam **حَرِحَ**: düşkün oldu.

**حور**:
**الحَوْرُ**: şeye ve ondan geri dönüştür. Ve **الغُصّةُ** (boğaz düğümü) aşağı indiği zaman (da böyle denir). Ve denir ki: **حارت تَحُور**; ve sahibi onu **أَحَارَ** etti. Ve her şey bir hâlden bir hâle değiştiyse, artık o **حار يَحُور حَوْراً** etmiştir; Lebîd’in sözü gibi:
Kişi ancak bir şihab ve onun ışığı gibidir; parlakken sonra kül olarak **يَحُورُ** eder.
Ve **المُحاورةُ**: sözün karşılıklı geri çevrilmesi (mukabeleli konuşma). Falanla mantıkta **حاوَرتُ**; ve ona bir cevap **أَحَرْتُ**. Ve bir kelimeyle (bile) cevap **ما أحار** etmedi. İsim: **الحَوِير**. Dersin ki: İkisinin **حَوِيرَ**’ini ve **حوِارَ**’ını işittim.
Ve **المَحْوَرةُ** **المُحاوَرة**’dandır; **المَشْوَرة**’nin **المُشاوَرة**’den olması gibi; ve o **مَفْعلة**’dir. Şair dedi ki:
Bir dert sahibinin ihtiyacı ve onun için bir **مَحْوَرَةٍ** ile; konuşanın kıssasından onun dönüşü yeter.
Ve hadiste: **نَعوذُ باللهِ من الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْر**; yani: artıştan sonra eksilme; onların “**العنوق** sonra **النّوق**” demeleri gibi; yani: sen artışın **كَوْر**’unda iken, bir de bakarsın eksilmeye dönerek **تَحُور** edersin.
Ve denir ki: **الحَوْر**: sarığın **الكَوْر**’unun altındaki şeydir; ve **الحَوْرُ**: “**البيضاء**” denilen bir ağaçtır.
Ve **الحُوارُ**: ilk doğduğu vakit yavru deve; çoğulu: **الحِيران**.
Ve **الحَوَرُ**: onu kızıllıkla boyayan (kızıllık) **حَوَّرَتْهُ** olan boyalı deri; çoğulu: **أحوار**. Dedi ki:
Üstünde misk sızdırıp durdu; üzerinde bir pıhtı; sanki elbiselerinde **الحَـوَرُ** kesilip (biçilmiş) gibi.
Ve **خُفٌّ مُحَوَّرٌ**: **حَوَرٍ** ile astarlanırsa.
Ve **الحَوَرُ**: gözün beyazlığının şiddeti ve siyahlığının şiddeti; ve “bir kadın **حَوْراء**” denmez, ancak beyaz olup **حَوَر**’ı ile birlikte olana; çoğulu: **حُورٌ**. Ve bir kıraatte: **وحِيرٌ عِينٌ**.
Ve **المِحْوَرُ**: kemerin ucu ve başkası içinde tokmak dili dönen demirdir; ve makaranın üzerinde döndüğü demire **المِحْوَرةُ** denir.
Ve **المِحْوَرُ**: hamurun onunla yayılıp ekmeğin onunla **تَحْويراً** olarak **يُحَوَّرُ** edildiği tahta.
Ve **الحُوَّارَى**: unun en iyisi; denir ki: onu **حَوَّرتُه تحويراً**; yani: onu beyazlattım. Ve **امرأةٌ حَوارِيَّة**: yani: beyaz, şehirli; ve bedevî olmaz.
Ve **الحَوارِيُّونَ**: İsa عليه السّلام ile birlikte olup ona yardım edenler; ve onlar çamaşırcılardı. Denir ki: **الحواريّون** şöyle yaptı; ve **الحواريون** şöyle yardım etti. Sonra insanların dillerinde cereyan edince, her yardımcıya **حواريّاً** adı verildi.

**حير**:
Denir ki: **حار بَصَرُهُ يَحارُ حَيْرَةً وحَيِراً**; bu, sen bir şeye baktığında görüşün örtülürse (bulanırsa) olur. Ve o, şaşkın sapmış **حَيْرانُ**’dır; çoğulu: **حَيَارَى**; ve bir kadın: **حَيْرَى**. Dedi ki:
**حَيْرانَ**; onu **الحَيَرْ**’den (şaşkınlıktan) hiçbir şey iyileştirmez.
Ve **الطّريق المُسْتَحير**: bir çölün enine alan, çıkışı nerede bilinmeyen yoldur. Dedi ki:
Yarıkların açıkta olanı ve onun **مُسْتَحـيرِهِ**; bir **لاحبٍ** içinde, misafirimi onun ışığında binerler.
Ve **الحائر**: şehirlerde suyun akıntısının kendisine salıverildiği havuzdur; bu ad su ile (ilgili olarak) böyle adlandırılır. Ve Basra’da: **حائر الحُجّاج**; bilinen, kuru, içinde su olmayan (yerdir). Ve insanların çoğu ona **الحَيْر** der; tıpkı Aişe’ye **عَيْشة** denmesi gibi; hafifletmeyi ve elifi atmayı güzel görürler. **العجاج** dedi:
Onu, suya kandırarak suladı; **حائرٌ** **رَوِيُّ**.
Ve ancak ona **حائراً** adı verildi; çünkü su onun içinde şaşırır; en uzağı en aşağısına geri döner.
Ve adam, yerinde **استحار** etti: oraya günlerce konakladıysa.
Ve **الحِيرة** Kûfe’nin yanında (bir yerdir); ona nisbet: **حاريّ**; onların hurmaya nisbetle “**تَمْريّ**” demeleri gibi. Böylece “**حَيْريّ**” demek istedi; sonra **الياء**’yı sükûnladı; o da **ألف** oldu.
Ve **الحارةُ**: onların meskenlerine yakın olan her mahalle; onlar bir **حارة** ehlidir.
Ebû Amr dedi: Himyer’den bir kadın bana okudu; bir oğlunu sallarken:
Ey Rabbimiz; büyümesi kimi sevindirirse; ona ehil (aile) ve **ما لا حِيرَا** ver.
Ve **الحِيَرُ**: ehlin ve malın çokluğu.
Ve **المَحارةُ**: sedef.

**رحى**:
**رحاً** ve **رَحَيان**; ve üç **أَرْحٍ**; ve çok **أرحاء**; ve **الأَرْحِيَةُ** sanki cemaatin cemaati gibidir.
Ve **رحى الحرب**: onun dönüp dolaşması; ve **رحى الموت**; ve **مَرْحَى الحرب**. Dedi ki:
Kır atlar üzerinde gençler ve ihtiyarlar; sanki **المرحى** demir, tecrübe edilmiş (iken).
Ve dedi ki:
İnsanlar gafletlerindedir; ve ölümün **رَحَى**’sı öğütür.
Ve file ait tırnaklara: **أَرْحاءٌ** denir. Humeyd dedi ki:
Ağır **أرحاءً** taşır; çarpar; her yandan; onlar için bir **مَنْسِمُ** vardır.
Ve **الأرحاءُ**: azı dişleri; teki: **رحى**.
Ve **مَرْحَى الجمل**: savaşın **رحى**’sının döndüğü yer.
Ve **المرحى**: hayret. Dedi ki:
Ve Ümeyme’nin iki oğlu dedi: Ey Bekr’in (kavmi)! Dedim ki: Açıkça mı? **مَرْحَى** büyüktür.
Ve **الرَّحَى**: **النّجف**’ten bir parçadır; yaklaşık bir mil kadar büyür; çevresine nazırdır.
Ve **الرَّحَى**: Farsların ona **اسْبَانَخْ** dediği bir bitkidir; ve **الرَّحَى**: devenin **كِرْكِرةُ**’sidir.

**وحر**:
**الوَحَرُ**: göğüste öfke ve kin sebebiyle bir **وَغْرٌ**. Dersin ki: Göğsü **وَحِرَ** oldu; **وَحَراً**; ve o, göğsü **لَوَحِرِ**’dir. Ve **الوَحَرُ**: çöllerde olan bir keler türüdür; **العِظاية**’dan daha küçük; yaratılışça alaca tenli **أبرص**’ın (kertenkele) ülfetidir.
Ve **امرأة وَحِرة**: yani: siyah, çirkin, kısa.

**روح**:
**الرُّوحُ**: bedenin onunla yaşadığı nefistir. Denir ki: **خرجت رُوحُهُ**; yani: nefsi. Ve denir ki: **خَرَجَ**; (bu) müzekker yapılır. Çoğulu: **أرواحٌ**.
Ve mahlûkattan **الرُّوحانِيُّ**: melekler gibi; ve cismsiz olarak ruh diye yaratıldı.
Ve **الرُّوحُ**: Cebrâil عليه السّلام’dır. Ve o, **روح القدس**’tur. Ve denir ki: **الرّوح** tek başına duran bir melektir; böylece bir saf olur.
Ve **إرْواحُ اللَّحم**: kokusunun değişmesi.
Ve **الرّواحُ**: güneşin zevalinden gecenin vaktine kadar. **رحنا رواحاً**; yani: akşamüstü yürüyüş ve iş.
Ve kavim **تروّح** etti; mânâca: **راحوا**. Dedi ki:
Ey Ömer, bizimle **تَروّحْ** et; ikindi kısaldı.
Ve **المَرَاحُ**: kendisine yahut kendisinden gidilen yer; sabah vaktinden olan **المَغْدَى** gibi.
Ve denir ki: Falanın bunda bir **رَواحٍ**’ı yoktur; yani bir rahatlığı yoktur.
Ve **الإراحة**: develeri akşamüstü geri çevirmektir; onları **يُرمُحها** eder. Ve bir dilde: onları **يُهريحها** eder; onları **هَراحَها هراحةً** etti. Ve onun sözü:
Bugün kuşta **الرَّوَحْ**’u (uğursuzluğu) sezmiyor.
İstedi ki: **الرَّوَحَة**; tıpkı “**الكَفَرَة**” ve “**الفَجَرَة**” dediğin gibi; böylece **الهاء**’yı attı. Ve bu beyitte **الرَّوَحُ**: dağınık olanlar.
Ve **المُراوَحةُ**: bir işte iki iş; bir defa şu yapılır, bir defa bu yapılır. Ve yağmurlar onu **تراوحته** etti: bir defa bu, bir defa bu. **العجاج** dedi:
Onu, ince yağmurların bulutları ve yüksek bulutların tepeleri nöbetleşe (vurdu).
Ve **رجل أروح**: ayağının üst kısmında yayvanlık vardır. Ve **بعيرٌ أروحُ**; ve **قدم أَرْوَحُ** ve **روحاء**; ve **روح روحاً** etti.
Ve **قَصْعَةٌ رَوْحاءُ**: çukuru yakın (sığ) olan.

**ريح**:
**الرّيح**: onun **ياء**’sı **واو** idi; kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **ياء** yapıldı. Onun küçültmesi: **رُوَيْحة**; çoğulu: **رياح** ve **أرواح**.
Ve dersin ki: Ondan güzel bir **رائحةً** **رِحْتَ**; yani: onu buldun. Ve **الرّائحة**: esintide bulduğun güzel bir rüzgârdır; dersin ki: Bu otun güzel bir **رائحة**’si vardır.
Ve **الرَّيِّحَةُ**: ardından yeşerip yaprağı ve dallarının üstleri kuruyan bir bitkidir.
Ve **يومٌ رَيِّحٌ**: güzel, **ذو رَوْحٍ** bir gün; ve **يومٌ راحٌ**: şiddetli rüzgârı olan bir gün. “**كَبْشٌ صافٌ**” sözün üzerine bina edildi; yani: yünü çok. Bunu **رُوحِ** ve **صُوفٍ** üzerine söylediler; sonra hafifletince, ondan önceki fetha yerleşti de **ألفاً** oldu; tıpkı “**قالٌ**” ve “**مالٌ**” dedikleri gibi. Ve denir ki: **الصّائف** ve **الرّائح**’ı kastettiler; hafifletme için hemzeyi attılar. Ebû Züeyb dedi ki:
İkisinin suyu karardı; böylece rengi, **النَّوُورِ**’un rengi gibi; o ise koyu renkli; onun yürüyüşü (de) (öyledir).
Ve **الحائجة**’yi hafiflettikleri gibi; “**حاجة**” dediler; onu **الحوائج** üzerine cem edildiğini görmüyor musun?
Ve su ve başkası **أَرْوَحَ** etti; yani: değişti.
Ve **الرّاحةُ**: meşakkatten sonra **رَوْحاً** bulmandır. Dersin ki: Beni **أَرْحْنِي إراحةً** et; böylece dinleneyim. **الأعشى** dedi:
Ne zaman İbn Hâşim’in kapısında çöktürürsen; **تُرِيحي** edersin ve onun faziletlerinden bir el bulursun.
Ve namaz için **التّرويحهْ** onunla adlandırıldı; kavmin her dört rek‘at arasında istirahat etmesi için.
Ve **الرّاح**: avuç içinin **راحة**’sının çoğuludur. Ve **الرّاحُ**: şaraptır. Dedi ki:
Şaraba gitti; sonra sarhoş olunca; şarap onu şaraba götürdü.
Ve **الرّياحةُ**: insanın bir şeye **يَرَاحَ** etmesi; sanki ona karşı canlanır. Ve aynı şekilde **يرتاح** eder. Ve denir ki: Falana bir musibet indi; Allah ona bir rahmetle **ارتاح** etti; böylece onu kurtardı. **العجاج** dedi:
Rabbim **فارتاح** etti ve rahmetimi istedi.
Yani: bana baktı ve bana merhamet etti.
Ve **الأرْيَحِيُّ**: ahlâkı geniş adam; iyiliğe karşı açık; kendisine talepte bulunduğunda ona **يرتاح** eder; ve kalbi onunla sevinç olarak **يَرَاحُ** eder.
Şair dedi ki:
**أريحيٌّ** keskin; kavim onun için, hilâl için kıyamları (varken) sükûn üzere kalır.
Ve geniş olan her şeye: **أَرْيَحُ** denir. Dedi ki:
Ve bir **مَحْمِلٌ أَرْيَحُ**; hacılara ait.
Ve **الأَرْيَحيُّ** **راحَ يَرَاحُ**’tan alınmıştır; tıpkı **الصَّلْتِ المُنْصَلِتِ** için “**أَصْلَتيٌّ**” denmesi gibi; ve **المُجْتَنِب** için “**أجنبيٌّ**”. Ve Araplar, nitelemelerin çoğunu **أفعليّ** üzerine taşır; böylece sanki bir nisbet olur. Dedi ki:
Ve gerçekten sabahlarım; rüknümü itişir; **أَجْوَليٌّ**; çevikliği olan; teri hızlı.
Yani: dolaşan, teri çabuk.
**أَرِيحا**: bir beldedir; ona nisbet: **أَرِيحيٌّ**.
Ve **الرَّيْحان**: güzel kokulu reyhanların toplu adıdır; tek demet: **ريحانة**.
Ve **الرَّيْحانُ**: rızıktır. Ve **الرَّيْحانُ**: her güzel kokulu otun, ilk çiçeklenmenin evvelleri üzerine çıktığında, uçlarıdır.
Ve **الاسترواح**: koklamadır. Ve dal **يستروح** eder: sallanırsa. Ve yağmur ağacı **يستروح** eder; yani: onu diriltir.
Dedi ki:
İlim, kendisi için bir basiret sahibi olarak akşamlayandan **يَستروِحُ** eder; ve o, yağmurun **يَسْتروحُ** ettiği gibi diri olur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

حارَ يَحارُ حَيْرَةً وحَيْراً، أي تحَيَّرَ في أمره، فهو حَيْرانُ، وقوم حَُيارى. وحَيَّرْتُهُ أنا فَتَحَيَّر. وتَحَيَّرَ الماءُ: اجتمَعَ ودار. والحائِرُ: مُجتَمَع الماء، وجمعه حيرانٌ وحُورانٌ. ورجل حائِرٌ بائِرٌ، إذا لم يتَّجه لشيء. واستُحيرَ الشرابُ: أسيغ. وتَحَيَّر المكان بالماء واسْتَحارَ، إذا امتلأ. ومنه قول أبي ذؤيب:
تقضَّى شبابي واسْتَحارَ شَبابُها.
أي تردَّدَ فيها واجتمع. والمُسْتَحِيرُ: سَحابٌ ثقيل متردّد ليس له ريحٌ تَسوقُه. قال الشاعر يمدح رجلاً:
كأنَّ أصحابَه بالقَفر يُمطِرهم		من مُستَحِيرٍ غزيرٌ صوبه ديمُ
والحَيْرُ بالفتح: شِبه الحظيرة أو الحِمَى، ومنه الحَيْرُ بكَرْبَلاء. ويقال: لا آتيكَ حِيريّ دهر، أي أبداً.

##### Türkçe

**حارَ** **يَحارُ** **حَيْرَةً** ve **حَيْراً**: yani işinde şaşkınlığa düştü; o hâlde o **حَيْرانُ**dur; ve bir kavim **حَُيارى**dır. Ve ben onu **حَيَّرْتُهُ** de, böylece o **فَتَحَيَّر** (şaşkınlığa düştü). Ve **تَحَيَّرَ الماءُ**: toplandı ve döndü. Ve **الحائِرُ**: suyun toplandığı yer; onun çoğulu **حيرانٌ** ve **حُورانٌ**dur. Ve **رجل حائِرٌ بائِرٌ**, bir şeye yönelmediği zaman (denir). Ve **استُحيرَ الشرابُ**: sindirildi. Ve **تَحَيَّر المكان بالماء** ve **اسْتَحارَ**, dolduğu zaman (denir). Ondandır Ebû Züeyb’in sözü:
تقضَّى شبابي واسْتَحارَ شَبابُها.
yani onda tereddüt etti ve toplandı. Ve **المُسْتَحِيرُ**: rüzgârı olmayan, onu sevk eden (bir rüzgâr) bulunmayan, ağır, tereddütlü bir buluttur. Şair bir adamı överek dedi:
كأنَّ أصحابَه بالقَفر يُمطِرهم		من مُستَحِيرٍ غزيرٌ صوبه ديمُ
Ve **الحَيْرُ** fetha ile: ağıla benzer (bir şey) yahut koruluk/koruma altındaki yer; ondandır Kerbelâ’daki **الحَيْرُ**. Ve denir ki: **لا آتيكَ حِيريّ دهر**; yani asla.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الياء** ve ikisini üçleyen şey)

  (**حي**) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: biri ölümün zıddı, diğeri ise hayâ (utanma) ki o, yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: **الحياة** ve **الحَيَوان**dır; o, ölümün ve **المَوَتَان**ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**مُحْي** ve **مُحْيِيَةٌ** deve” denir: ona ait bir yavru neredeyse ölmez. Ve dersin ki: “Yere geldim de onu **أحييْتُها**”; onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “ondan **استحييت** **استِحياءً**” sözüdür. Ebû Zeyd dedi: “Ondan **حَيِيتُ** **أَحيا**”; yani utandığın zaman. Deve’nin **حَياء**ı ise—ki o, onun ferci (cinsel uzvu)dur—bu (asıl)dan olabilir; sanki, eğer utanandan olsaydı, onun görünmesinden ve açığa çıkmasından utanırdı diye (bu asla) yüklenmiş gibidir.

  (**حيث**) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o belirsizdir; “İstediğin yerde otur: **حيثُ** شئت” dersin; ve o zamme ile olur. Kisâî onda fethayı da nakletti.

   (**حيد**) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** tek bir asıldır; o da meyletmek ve istikamet yolundan sapmaktır. “Şeyden saptı: **حادَ** عن الشيء **يَحِيدُ** **حَيْدَةً** ve **حُيوداً**” denir. **الحَيُودُ**: çokça sapan kimsedir; bunun benzeri **الحَيَدى**dır, **فَعَلى** vezninde. Hüzeli dedi:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağın nadir (tekil/ayrı) olan kısmıdır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**dır. **الحُيُود**: ceylan boynuzunun **حيود**larıdır; o da ondaki düğümlerdir; bütün bunlar tek bir asla döner.

  (**حير**) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** (şaşkınlık) vardır; “İşte şaşırdı: **حار** في الأمر **يَحِير**” ve “şaşırdı: **تحيَّر** **يتحير**”. **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun içinde şaşırıp kaldığı yerdir. Kays dedi:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; bu sahih bir kıyastır; çünkü dolunca, bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolunca içinde [su] tereddüt eden **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi:
  * واستحارَ شَبابُها *

  (**حيز**) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun yâ’sı gerçekte vâvdur. Bundan **الحيِّز** (yan/cihet) vardır. Kavim **انحاز** etti; onun babında zikredilmiştir.

   (**حيس**) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** tek bir asıldır; o da karışımdır. Ebû Bekir dedi: “İpi **حِسْتُ**: onu büktüğün zaman; **أحِيسُه** **حَيْسا**.” Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu bükünce kuvvetleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** bilinen (şey)dir; o da babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği üzere, her yönden cariyelerin kuşattığı kimse için **محيوس** (dedi). Dedi ki: **الحَيْس**e benzetildi.

  (**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** tek bir asıldır; o da zulümde ve inatlaşmada meyletmektir. “Haktan saptı: **حَاصَ** عن الحقِّ **يَحِيص** **حَيْصاً**” denir; yani zulmettiği zaman. Dedi ki:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ *
  Ve rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً *
  Babdandır onların sözü: “**حَيْص بَيْص** içine düştüler”; yani şiddet. Hüzeli dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ

  (**حيض**) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir. “Semure (ağacı) hayız oldu: **حاضَتْ السَّمُرَةُ**”; ondan kırmızı su çıktığı zaman. Bu sebeple lohusa kadına **حائضاً** adı verildi; kanını o suya benzetme olarak.

   (**حيط**) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**ın hepsinde vâvdur. Babında zikredilmiştir.

  (**حيف**) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. “Ona haksızlık etti: **حاف** عليه **يَحِيفُ**” denir; yani meylettiği zaman. Ondan “Şeyi **تحيفْتُ**”; yani onu yanlarından aldığın zaman. Bu, babın kıyasıdır; çünkü o, genişliğinden yanlarına meyletti.

  (**حيق**) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o, bir şeyin bir şeye inmesidir. “Kötülük ona indi: **حاق** به السُّوءُ **يَحِيق**” denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].

  (**حيك**) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** tek bir asıldır; o, yürüyüşten bir cinstir. “O yürüyüşünde sallandı: **حاك** هو **يَحِيك** في مَشْيه **حَيَكاناً**”; yani omuzlarını ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Ondan **الحَيْك** vardır;
  o, sözün kalpte tutunmasıdır. “Senin sözün falanda tutunmuyor: **ما يَحِيك** كلامُك في فلانٍ” denir. Ancak ben onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda bir tutunmadır.
  Bu babdandır: “Ona vurdu da kılıç onda tutunmadı: **فما أحاك** فيه السَّيف”; yani onda kesip işlemediği zaman.

  (**حين**) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** tek bir asıldır; sonra onun üzerine taşınır; asıl zamandır. **الحِينُ** zamandır; azı da çoğu da. “Falanca ile **مُحَايَنَةً** muamele ettim” denir; **الحِين**den. “Mekânda **أحيَنْتُ**”: onda bir süre ikamet ettim. “Şunun **حِينُ** geldi”; yani yaklaştı. Dedi ki:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها
  “Koyunu **حَيَّنْتُ**” denir; yani onu defa defa sağdığın zaman. Ve “Onu **حَيَّنْتُ**”; ona bir vakit tayin ettim (demektir). **التأفين**: onu sağacağın bir vakit tayin etmemendir. **المُخَبّل** dedi:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها
  Ferrâ dedi: **الحِين** iki **حِين**dir: bir **حِين** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; o daha çok olandır. Ve bir **حِين** ki Allah Teâlâ onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. Bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların “Helâk için bir **حَيْنٍ** vardır” sözüdür; o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حِين** vardır; sanki masdar adıyla adlandırılmış gibidir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “يستحق”.
([2]) Lisân’da (صحم، جرمز، حزب، حيد) olduğu üzere, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir. Kasidesi, es-Sukkerî’nin el-Hüzeliyyîn şerhinde 180 ve Şenkîtî yazmasında 79’dadır.
([3]) Yani Kays b. el-Hatîm. Beyit, divanında 6’dadır. İkinci mısraı Lisân ve Tâc’da (عبب)’dedir.
([4]) Divanında 71 ve Lisân’da (حير) bir beytin parçasıdır. Tamamı:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها
([5]) Yarım mısra, el-Mücmel’de (حيص)’tedir.
([6]) Ebû Tâlib b. Abdülmuttalib’in bir beytinin ilk mısraıdır. Bu ilk mısra Lisân’da (حصص) “ما يحص شعيرة” diye okunmuştur. Sîre 175’te: “لا يخيس”. er-Ravd el-Ünf (1: 177)’de: “لا يخس”. Son ikisinde tamamı:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) İkinci mısraı daha önce (بيص)’te okunmuştu. Beyit Ümeyye b. Ebî Âid el-Hüzelî’nindir. (بيص) haşiyelerinde geçenlere bak. (لحص)’ta gelecektir.
([8]) Zeyl, el-Mücmel’dendir.
([9]) Asılda: “وأحنت المكان”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır.
([10]) Beyit, Cemîl’in sahibi Büseyne’nindir. Lisân (حين). İbn Berrî dedi: “Büseyne’den bu beyitten başkası korunmadı.”
([11]) Beyit Lisân’da (16: 158، 292)’dadır; daha önce (أفن)’de nisbesiz geçmişti.
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: حار يحار حيرة، فهو حائر وحيران، وتحير واستحار: إذا تبلد في الأمر وتردد فيه، قال تعالى: ﴿كالذي استهوته الشياطين في الأرض حيران﴾ [الأنعام/71]، والحائر: الموضع الذي يتحير به الماء، قال الشاعر:
*واستحار شبابها*
(البيت تمامه:
*ثلاثة أحوال فلما تجرمت**علينا بهون واستحار شبابها*
وهو لأبي ذؤيب الهذلي، في شرح أشعار الهذليين 1/43؛ وأساس البلاغة ص 101؛ وشطره في المجمل 1/259)
وهو أن يمتلئ حتى يرى في ذاته حيرة، والحيرة: موضع، قيل سمي بذلك لاجتماع ماء كان فيه.

##### Türkçe

- Denilir: **حار** **يحار** **حيرة**; o hâlde o **حائر** ve **حيران**dır; ve **تحير** ve **استحار**: işte donuklaştığı ve onda tereddüt ettiği zaman. Yüce Allah dedi ki: ﴿كالذي استهوته الشياطين في الأرض **حيران**﴾ [الأنعام/71]. Ve **الحائر**: suyun kendisiyle şaşkınlığa düştüğü yer; şair dedi ki:
*واستحار شبابها*
(Beytin tamamı:
*ثلاثة أحوال فلما تجرمت**علينا بهون واستحار شبابها*
ve o, Şerh Eş‘âr el-Huzeliyyîn 1/43’te; ve Esâs el-Belâğa s. 101’de; ve onun yarım mısraı el-Mucmel 1/259’da, Ebû Züeyb el-Huzelî’nindir.)
Ve o, dolmasıdır; ta ki kendi zatında bir **حيرة** görsün. Ve **الحيرة**: bir yerdir; denildi ki, onda bulunan bir suyun toplanması sebebiyle bununla adlandırıldı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ي ر
حار الرجل في أمره فهو حائر وحيران وامرأة حيـرى وهـم وهـن حيـارى وحيرتـه فتحيـر‏.‏
ومن المجاز‏:‏ حار الماء فـي المكـان وتحيّـر واستحـار إذا اجتمـع ووقـف كأنـه لا يـدري كيـف يجري‏.‏
وجفنة مستحيرة‏:‏ ممتلئة‏.‏
وأتانا بمرقة مستحيرة‏:‏ كثيرة الإهالة‏.‏
واستقينا مـن الحائـر والحيـران وهـو شبـه حـوض يتحيّـر فيـه مـاء المطر‏.‏
واستحار شباب المرأة إذا تم وامتلأ‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ ثلاثة أحوال فلما تجرمـت علينا بهـون واستحـار شبابهـا ولا أفعل ذلك حيريّ دهر وحيري دهـر بالتخفيـف أي مـا وقـف الدهـر ودام ويجـوز أن يـراد ماكر ورجع من حار يحور‏.‏
ونشأ الحير وهو سحاب ماطر يتحير في الجو ويدوم‏.‏

##### Türkçe

ح ي ر
Adam işinde **حار** etti; o hâlde o **حائر** ve **حيران**dır; ve kadın **حيـرى**dır; onlar (erkekler) ve onlar (kadınlar) **حيـارى**dır; ve onu **حيرتـه** ettim, böylece o **تحيـر** etti.‏

Mecazdan: Su mekânda **حار** etti; ve **تحيّـر** etti; ve **استحـار** etti; toplandığı ve durduğu zaman; sanki nasıl aktığını bilmiyor gibidir.‏

Ve **جفنة مستحيرة**: dolu.‏

Ve bize **بمرقة مستحيرة** ile geldi: iç yağı çok olan.‏

Ve **الحائـر** ve **الحيـران**dan su çektik; ve o, yağmur suyunun içinde **يتحيّـر** ettiği, havuz benzeri bir şeydir.‏

Ve kadının gençliği, tamam olup dolduğu zaman **استحار** etti.‏

Ebû Züeyb dedi: Üç hâl; sonra bize kolaylıkla (hafifçe) suç yüklediği zaman; ve onun gençliği **استحـار** etti; ve ben bunu yapmam: **حيريّ دهر** ve **حيري دهـر** (tahfîf ile), yani dehr durduğu ve devam ettiği müddetçe; ve **حار يحور**dan “hilekâr” kastedilmesi ve “döndü” kastedilmesi câizdir.‏

Ve **الحير** ortaya çıktı; ve o, gökte **يتحير** eden ve devam eden yağmurlu bir buluttur.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حار بَصَرُه يَحارُ حَيْرَةً وحَيْراً وحَيَراناً وتَحيَّر إِذا نظر إِلى الشيء فَعَشيَ بَصَرُهُ. وتَحَيَّرَ واسْتَحَارَ وحارَ: لم يهتد لسبيله. وحارَ يَحَارُ حَيْرَةً وحَيْراً أَي تَحَيَّرَ في أَمره؛ وحَيَّرْتُه أَنا فَتَحَيَّرَ. ورجل حائِرٌ بائِرٌ إِذا لم يتجه لشيء. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: الرجال ثلاثة، فرجل حائر بائر أَي متحير في أَمره لا يدري كيف يهتدي فيه. وهو حائِرٌ وحَيْرانُ: تائهٌ من قوم حَيَارَى، والأُنثى حَيْرى. وحكى اللحياني: لا تفعل ذلك أُمُّكَ حَيْرَى أَي مُتَحَيِّرة، كقولك أُمُّكَ ثَكْلَى وكذلك الجمع؛ يقال: لا تفعلوا ذلك أُمَّهاتُكُمْ حَيْرَى؛ وقول الطرماح:
يَطْوِي البَعِيدَ كَطَيِّ الثَّوْبِ هِزَّتُهُ،
كما تَرَدَّدَ بالدَّيْمُومَةِ الحَارُ
أَراد الحائر كما قال أَبو ذؤيب: وهي أَدْماءُ سارُها؛ يريد سائرها. وقد حَيَّرَهُ الأَمر. والحَيَرُ: التَّحَيُّرُ؛ قال:
حَيْرانُ لا يُبْرِئُه من الحَيَرْ
وحارَ الماءُ، فهو حائر. وتَحَيَّرَ: تَرَدَّدَ؛ أَنشد ثعلب: فَهُنَّ يَروَيْنَ بِظِمْءٍ قاصِرِ،
في رَبَبِ الطِّينِ، بماءٍ حائِرِ
وتَحَيَّر الماءُ: اجْتَمع ودار. والحائِرُ: مُجْتَمَعُ الماء؛ وأَنشد: مما تَرَبَّبَ حائِرَ البَحْرِ
قال: والحاجر نحو منه، وجمعه حُجْرانٌ. والحائِرُ: حَوْضٌ يُسَبَّبُ إِليه مَسِيلُ الماء من الأَمطار، يسمى هذا الاسم بالماء. وتَحَيَّر الرجلُ إِذا ضَلَّ فلم يهتد لسبيله وتَحَيَّر في أَمره. وبالبصرة حائِرُ الحَجَّاجِ معروف: يابس لا ماء فيه، وأَكثر الناس يسميه الحَيْرَ كما يقولون لعائشة عَيْشَةُ، يستحسنون التخفيف وطرح الأَلف؛ وقيل: الحائر المكان المطمئن يجتمع فيه الماء فيتحير لا يخرج منه؛ قال:
صَعْدَةٌ نابِتَةٌ في حائِر،
أَيْنَما الرِّيحُ تُمَيِّلْها تَمِلْ
وقال أَبو حنيفة: من مطمئنات الأَرض الحائِرُ، وهو المكان المطمئن الوَسَطِ المرتفعُ الحروفِ، وجمعه حِيرانٌ وحُورانٌ، ولا يقال حَيْرٌ إِلا أَن أَبا عبيد قال في تفسير قول رؤبة:
حتى إِذا ما هاجَ حِيرانُ الدَّرَقْ
الحِيران جمع حَيْرٍ، لم يقلها أَحد غيره ولا قالها هو إِلا في تفسير هذا البيت. قال ابن سيده: وليس كذلك أَيضاً في كل نسخة؛ واستعمل حسان بن ثابت الحائر في البحر فقال:
ولأَنتِ أَحْسَنُ إِذْ بَرَزْت لَنا،
يومَ الخُروجِ، بِسَاحَة العَقْرِ
من دُرَّةٍ أَغْلَى بها مَلِكٌ،
مما تَرَبَّبَ حائِرَ البَحْرِ
والجمع حِيرَانٌ وحُورَانٌ. وقالوا: لهذه الدار حائِرٌ واسعٌ، والعامّة تقول: حَيْرٌ، وهو خطأٌ. والحائِرُ: كَرْبَلاءُ، سُميت بأَحدِ هذه الأَشياء. واسْتحارَ المكان بالماء وتَحَيَّر: تَمَلأَ. وتَحَيَّر فيه الماء: اجتمعَ. وتَحَيَّرَ الماءُ في الغيم: اجتمع، وإِنما سمي مُجْتَمَعُ الماء حائراً لأَنه يَتَحَيَّرُ الماء فيه يرجع أَقصاه إِلى أَدناه؛ وقال العجاج:
سَقَاهُ رِيّاً حائِرٌ رَوِيُّ
وتَحَيَّرَتِ الأَرضُ بالماء إِذا امتلأَتْ. وتَحَيَّرَتِ الأَرضُ بالماء لكثرته؛ قال لبيد:
حتى تَحَيَّرَتِ الدَّبارُ كأَنَّها
زَلَفٌ، وأُلْقِيَ قِتْبُها المَحْزُومُ
يقول: امتلأَت ماء. والديار: المَشَارات
(* قوله: «المشارات» أي مجاري
الماء في المزرعة كما في شرح القاموس).
والزَّلَفُ: المَصانِعُ.
واسْتَحار شَبَابَ المرأَة وتَحَيَّرَ: امتلأَ وبلغ الغابة؛ قال أَبو ذؤيب:
وقد طُفْتُ من أَحْوالِهَا وأَرَدْتُها
لِوَصْلٍ، فأَخْشَى بَعْلَها وأَهَابُها
ثلاثةَ أَعْوَامٍ، فلما تَجَرَّمَتْ
تَقَضَّى شَبابِي، واسْتَحارَ شبابُها
قال ابن بري: تجرّمت تكملت السنون. واستحار شبابها: جرى فيها ماء الشباب؛ قال الأَصمعي: استحار شبابها اجتمع وتردّد فيها كما يتحير الماء؛ وقال النابغة الذبياني وذكر فرج المرأَة:
وإِذا لَمَسْتَ، لَمَسْتَ أَجْثَمَ جاثِماً
مُتَحَيِّراً بِمكانِه، مِلْءَ اليَدِ
(* في ديوان النابغة: متحيِّزاً).
والحَيْرُ: الغيم ينشأُ مع المطر فيتحير في السماء. وتَحَيَّر السحابُ: لم يتجه جِهَةً. الأَزهري: قال شمر والعرب تقول لكل شيء ثابت دائم لا يكاد ينقطع: مُسْتَحِيرٌ ومُتَحَيِّرٌ؛ وقال جرير:
يا رُبَّما قُذِفَ العَدُوُّ بِعَارِضٍ
فَخْمِ الكَتائِبِ، مُسْتَحِيرِ الكَوْكَبِ
قال ابن الأَعرابي: المستحير الدائم الذي لا ينقطع. قال: وكوكب الحديد بريقه. والمُتَحيِّرُ من السحاب: الدائمُ الذي لا يبرح مكانه يصب الماء صبّاً ولا تسوقه الريح؛ وأَنشد:
كَأَنَّهُمُ غَيْثٌ تَحَيَّر وَابِلُهْ
وقال الطرماح:
في مُسْتَحِيرِ رَدَى المَنُو
نِ، ومُلْتَقَى الأَسَل النَّواهِل
قال أَبو عمرو: يريد يتحير الردى فلا يبرح. والحائر: الوَدَكُ: ومَرَقَةٌ مُتَحَيَّرَةٌ: كثيرة الإِهالَةِ والدَّسَمِ. وتَحَيَّرَتِ الجَفْنَةُ: امتلأَت طعاماً ودسماً؛ فأَما ما أَنشده الفارسي لبعض الهذليين: إِمَّا صَرَمْتِ جَدِيدَ الحِبا
لِ مِنِّي، وغَيَّرَكِ الأَشْيَبُ
فيا رُبَّ حَيْرَى جَمادِيَّةٍ،
تَحَدَّرَ فيها النَّدَى السَّاكِبُ
فإِنه عنى روضة متحيرة بالماء.
والمَحارَةُ: الصَّدَفَةُ، وجمعها مَحارٌ؛ قال ذو الرمة
فَأَلأَمُ مُرْضَعٍ نُشِغَ المَحَارَا
أَراد: ما في المحار. وفي حديث ابن سيرين في غسل الميت: يؤخذ شيء من سِدْرٍ فيجعل في مَحارَةٍ أَو سُكُرُّجَةٍ؛ قال ابن الأَثير: المَحارَةُ والحائر الذي يجتمع فيه الماء، وأَصل المَحْارَةِ الصدفة، والميم زائدة. ومَحارَةُ الأُذن: صدفتها، وقيل: هي ما أَحاط بِسُمُومِ الأُذُنِ من قَعْرِ صَحْنَيْها، وقيل: مَحارَةُ الأُذن جوفها الظاهر المُتَقَعِّرُ؛ والمحارة أَيضاً: ما تحت الإِطارِ، وقيل: المحارة جوف الأُذن، وهو ما حول الصِّماخ المُتَّسِعِ. والمَحارَةُ: الحَنَكُ وما خَلْفَ الفَراشَةِ من أَعلى الفم. والمحارة: مَنْفَذُ النَّفَسِ إِلى الخياشيم. والمَحارَةُ: النُّقْرَةُ التي في كُعْبُرَةِ الكَتِف. والمَحارَةُ: نُقْرَةُ الوَرِكِ. والمَحارَتانِ: رأْسا الورك المستديران اللذان يدور فيهما رؤوس الفخذين. والمَحارُ، بغير هاء، من الإِنسان: الحَنَكُ، ومن الداية حيث يُحَنِّكُ البَيْطارُ. ابن الأَعرابي: مَحارَةُ الفرس أَعلى فمه من باطن. وطريق مُسْتَحِيرٌ: يأْخذ في عُرْضِ مَسَافَةٍ لا يُدرى أَين مَنْفَذُه؛ قال:
ضاحِي الأَخادِيدِ ومُسْتَحِيرِهِ،
في لاحِبٍ يَرْكَبْنَ ضِيفَيْ نِيرِهِ
واستحار الرجل بمكان كذا ومكان كذا: نزله أَياماً.
والحِيَرُ والحَيَرُ: الكثير من المال والأَهل؛ قال:
أَعُوذُ بالرَّحْمَنِ من مالٍ حِيَرْ،
يُصْلِينِيَ اللهُ به حَرَّ سَقَرْ
وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
يا من رَأَى النُّعْمان كانَ حِيَرَا
قال ثعلب: أَي كان ذا مال كثير وخَوَلٍ وأَهل؛ قال أَبو عمرو بن العلاء: سمعت امرأَة من حِمْيَر تُرَقِّصُ ابنها وتقول:
يا رَبَّنا مَنْ سَرَّهُ أَن يَكْبَرَا،
فَهَبْ له أَهْلاً ومالاً حِيَرَا
وفي رواية: فَسُقْ إِليه رَبِّ مالاً حِيَرَا. والحَيَرُ: الكثير من أَهل ومال؛ وحكى ابن خالويه عن ابن الأَعرابي وحده: مال حِيَرٌ، بكسر الحاء؛ وأَنشد أَبو عمرو عن ثعلب تصديقاً لقول ابن الأَعرابي:
حتى إِذا ما رَبا صَغِيرُهُمُ،
وأَصْبَحَ المالُ فِيهِمُ حِيَرَا
صَدَّ جُوَيْنٌ فما يُكَلِّمُنا،
كأَنَّ في خَدِّه لنا صَعَرا
ويقال: هذه أَنعام حِيراتٌ أَي مُتَحَيِّرَة كثيرة، وكذلك الناس إِذا كثروا.
والحَارَة: كل مَحَلَّةٍ دنت مَنازِلُهم فهم أَهل حارَةٍ. والحِيرةُ، بالكسر: بلد بجنب الكوفة ينزلها نصارى العِبَاد، والنسبة إِليها حِيرِيٌّ وحاريٌّ، على غير قياس؛ قال ابن سيده: وهو من نادر معدول النسب قلبت الياء فيه أَلفاً، وهو قلب شاذ غير مقيس عليه غيره؛ وفي التهذيب: النسبة إِليها حارِيٌّ كما نسبوا إِلى التَّمْرِ تَمْرِيٌّ فأَراد أَن يقول حَيْرِيٌّ، فسكن الياء فصارت أَلفاً ساكنة، وتكرر ذكرها في الحديث؛ قال ابن الأَثير: هي البلد القديم بظهر الكوفة ومَحَلَّةٌ معروفة بنيسابور. والسيوف الحارِيَّةُ: المعمولة بالحِيرَةِ؛ قال:
فلمَّا دخلناهُ أَضَفْنا ظُهُورَنا
إِلى كُلِّ حارِيٍّ فَشِيبٍ مُشَطَّبِ
يقول: إِنهم احْتَبَوْا بالسيوف، وكذلك الرجال الحارِيَّاتُ؛ قال الشماخ:يَسْرِي إِذا نام بنو السَّريَّاتِ،
يَنامُ بين شُعَبِ الحارِيَّاتِ
والحارِيُّ: أَنْماطُ نُطُوعٍ تُعمل بالحِيرَةِ تُزَيَّنُ بها الرِّحالُ؛ أَنشد يعقوب:
عَقْماً ورَقْماً وحارِيّاً نُضاعِفُهُ
على قَلائِصَ أَمثالِ الهَجانِيعِ
والمُسْتَحِيرَة: موضع؛ قال مالك بن خالد الخُناعِيُّ:
ويمَّمْتُ قاعَ المُسْتَحِيرَةِ، إِنِّني،
بأَن يَتَلاحَوْا آخِرَ اليومِ، آرِبُ
ولا أَفعل ذلك حَيْرِيْ دَهْرٍ وحَيْرِيَّ دَهْرٍ أَي أَمَدَ الدَّهْرِ. وحَيْرِيَ دَهْرٍ: مخففة من حَيْرِيّ، كما قال الفرزدق:
تأَمَّلْتُ نَسْراً والسِّماكَيْنِ أَيْهُمَا،
عَلَيَّ مِنَ الغَيْثَ، اسْتَهَلَّتْ مَواطِرُهْ
وقد يجوز أَن يكون وزنه فَعْلِيَ؛ فإِن قيل: كيف ذلك والهاء لازمة لهذا البناء فيما زعم سيبويه؟ فإِن كان هذا فيكون نادراً من باب إِنْقَحْلٍ. وحكى ابن الأَعرابي: لا آتيك حِيْرِيَّ الدهر أَي طول الدهر، وحِيَرَ الدهر؛ قال: وهو جمع حِيْرِيّ؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا؛ قال الأَزهري: وروى شمر بإِسناده عن الرَّبِيع بن قُرَيْعٍ قال: سمعت ابن عمر يقول: أَسْلِفُوا ذاكم الذي يوجبُ الله أَجْرَهُ ويرُدُّ إِليه مالَهُ، ولم يُعْطَ الرجلُ شيئاً أَفضلَ من الطَّرْق، الرجلُ يُطْرِقُ على الفحل أَو على الفرس فَيَذْهَبُ حَيْرِيَّ الدهر، فقال له رجل: ما حَيْرِيُّ الدهر؟ قال: لا يُحْسَبُ، فقال الرجلُ: ابنُ وابِصَةَ ولا في سبيل الله، فقال: أَو ليس في سبيل الله؟ هكذا رواه حَيْرِيَّ الدهر، بفتح الحاء وتشديد الياء الثانية وفتحها؛ قال ابن الأَثير: ويروى حَيْرِيْ دَهْرٍ، بياء ساكنة، وحَيْرِيَ دَهْرٍ، بياء مخففة، والكل من تَحَيُّرِ الدهر وبقائه، ومعناه مُدَّةَ الدهر ودوامه أَي ما أَقام الدهرُ. قال: وقد جاء في تمام الحديث: فقال له رجل: ما حَيْرِيُّ الدهر؟ فقال: لا يُحْسَبُ؛ أَي لا يُعْرَفُ حسابه لكثرته؛ يريد أَن أَجر ذلك دائم أَبداً لموضع دوام النسل؛ قال: وقال سيبويه العرب تقول: لا أَفعل ذلك حَيْرِيْ دَهْرٍ أَي أَبداً. وزعموا أَن بعضهم ينصب الياء في حَيْرِيَ دَهْرٍ؛ وقال أَبو الحسن: سمعت من يقول لا أَفعل ذلك حِيْرِيَّ دَهْرٍ، مُثَقَّلَةً؛ قال: والحِيْرِيُّ الدهر كله؛ وقال شمر: قوله حِيْرِيَّ دَهْرٍ يريد أَبداً؛ قال ابن شميل: يقال ذهب ذاك حارِيَّ الدَّهْرِ وحَيْرِيَّ الدهر أَي أَبداً. ويَبْقَى حارِيَّ دهر أَي أَبداً. ويبقى حارِيَّ الدهر وحَيْرِيَّ الدهر أَي أَبداً؛ قال: وسمعت ابن الأَعرابي يقول: حِيْرِيَّ الدهر، بكسر الحاء، مثل قول سيبويه والأَخفش؛ قال شمر: والذي فسره ابن عمر ليس بمخالف لهذا إِنما أَراد لا يُحْسَبُ أَي لا يمكن أَن يعرف قدره وحسابه لكثرته ودوامه على وجه الدهر؛ وروى الأَزهري عن ابن الأَعرابي قال: لا آتيه حَيْرِيْ دهر وحِيْرِيَّ دهر وحِيَرَ الدَّهْرِ؛ يريد: ما تحير من الدهر. وحِيَرُ الدهرِ: جماعةُ حِيْرِيَّ؛ وأَنشد ابن بري للأَغلب العجلي شاهداً على مآلِ حَيَر، بفتح الحاء، أَي كثير:
يا من رَأَى النُّعْمانَ كانَ حَيَرَا،
من كُلِّ شيءٍ صالحٍ قد أَكْثَرَا
واسْتُحِيرَ الشرابُ: أُسِيغَ؛ قال العجاج:
تَسْمَعُ لِلْجَرْعِ، إِذا اسْتُحِيرَا،
للماءِ في أَجْوافِها خَرِيرَا
والمُسْتَحِيرُ: سحاب ثقيل متردّد ليس له ريح تَسُوقُهُ؛ قال الشاعر يمدح رجلاً:
كأَنَّ أَصحابَهُ بالقَفْرِ يُمْطِرُهُمْ،
من مُسْتَحِيرٍ، غَزِيرٌ صَوْبُهُ دِيَمُ
ابن شميل: يقول الرجل لصاحبه: والله ما تَحُورُ ولا تَحُولُ أَي ما تزداد خيراً. ثعلب عن ابن الأَعرابي: والله ما تَحُور ولا تَحُول أَي ما تزداد خيراً. ابن الأَعرابي: يقال لِجِلْدِ الفِيلِ الحَوْرانُ ولباطن جِلْدِهِ الحِرْصِيانُ.
أَبو زيد: الحَيِّرُ الغَيْمُ يَنْشَأُ مع المطر فَيَتَحَيَّرُ في السماء.
والحَيْرُ، بالفتح: شِبْهُ الحَظِيرَة أَو الحِمَى،، ومنه الحَيْرُ بِكَرْبَلاء.
والحِيَارانِ: موضع؛ قال الحرثُ بنُ حِلَّزَةَ:
وهُوَ الرَّبُّ والشَّهِيدُ عَلَى يو
م الحِيارَيْنِ، والبلاءُ بَلاءُ

##### Türkçe

**حار** görmesi **يَحارُ**; **حَيْرَةً** ve **حَيْراً** ve **حَيَراناً** (şeklinde) ve **تَحيَّر**: eğer bir şeye baktığında gözünün görmesi zayıflayıp karardıysa. Ve **تَحَيَّرَ** ve **اسْتَحَارَ** ve **حارَ**: yoluna hidayet bulmadı. Ve **حارَ يَحَارُ حَيْرَةً وحَيْراً**: yani işinde **تَحَيَّرَ** etti; ve ben onu **حَيَّرْتُه** de o da **فَتَحَيَّرَ** etti. Ve bir adam **حائِرٌ بائِرٌ**: eğer hiçbir şeye yönelmezse. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Erkekler üçtür; (bunlardan biri) **حائر بائر** adamdır”; yani işinde şaşkındır, onda nasıl hidayet bulacağını bilmez. Ve o **حائِرٌ** ve **حَيْرانُ**dur: **تائهٌ** (şaşkın/şaşırmış)tır; **حَيَارَى** kavminden; dişisi **حَيْرى**dır. Ve el-Lihyânî nakletti: “Bunu yapma, annen **حَيْرَى**”; yani **مُتَحَيِّرة**; “annen **ثَكْلَى**” demen gibi; çoğulu da böyledir; denir ki: “Bunu yapmayın, anneleriniz **حَيْرَى**”; ve et-Tırmâh’ın sözü:

يَطْوِي البَعِيدَ كَطَيِّ الثَّوْبِ هِزَّتُهُ،
كما تَرَدَّدَ بالدَّيْمُومَةِ الحَارُ

**الحائر**i kastetti; Ebû Züeyb’in dediği gibi: “Ve o **أَدْماءُ سارُها**”; **سائرها**yı istiyor. Ve iş onu **حَيَّرَهُ** etti. Ve **الحَيَرُ**: **التَّحَيُّرُ**; dedi ki:

حَيْرانُ لا يُبْرِئُه من الحَيَرْ

Ve su **حارَ** etti; o hâlde o **حائر**dir. Ve **تَحَيَّرَ**: **تَرَدَّدَ** etti; Sa‘leb inşad etti:

فَهُنَّ يَروَيْنَ بِظِمْءٍ قاصِرِ،
في رَبَبِ الطِّينِ، بماءٍ حائِرِ

Ve su **تَحَيَّر** etti: toplandı ve döndü. Ve **الحائِرُ**: suyun toplandığı yer; ve inşad etti:

مما تَرَبَّبَ حائِرَ البَحْرِ

Dedi ki: ve **الحاجر** ona yakın (bir şey)dir; çoğulu **حُجْرانٌ**dur. Ve **الحائِرُ**: yağmur sularının akıntısının kendisine sevk edildiği bir havuzdur; bu ad su ile (ilgili olarak) adlandırılır. Ve adam **تَحَيَّر** eder: eğer sapar da yoluna hidayet bulamazsa; ve işinde **تَحَيَّر** eder. Ve Basra’da **حائِرُ الحَجَّاجِ** bilinir: kuru, içinde su yoktur; insanların çoğu ona **الحَيْرَ** der; “Âişe”ye **عَيْشَةُ** dedikleri gibi; hafifletmeyi ve elif’i atmayı güzel görürler; ve denildi ki: **الحائر** suyun toplandığı alçak yerdir; su onda **فيتحير** eder, ondan çıkmaz; dedi ki:

صَعْدَةٌ نابِتَةٌ في حائِر،
أَيْنَما الرِّيحُ تُمَيِّلْها تَمِلْ

Ve Ebû Hanîfe dedi: yerin alçak yerlerinden **الحائِرُ**dur; o, ortası alçak, kenarları yüksek yerdir; çoğulu **حِيرانٌ** ve **حُورانٌ**dur; **حَيْرٌ** denmez; ancak Ebû Ubeyd, Ru’be’nin sözünün tefsirinde dedi:

حتى إِذا ما هاجَ حِيرانُ الدَّرَقْ

**الحِيران** **حَيْرٍ**in çoğuludur; bunu ondan başka kimse söylemedi; o da ancak bu beytin tefsirinde söyledi. İbn Sîde dedi: ve her nüshada da böyle değildir; ve Hassân b. Sâbit denizde **الحائر**i kullandı, dedi ki:

ولأَنتِ أَحْسَنُ إِذْ بَرَزْت لَنا،
يومَ الخُروجِ، بِسَاحَة العَقْرِ
من دُرَّةٍ أَغْلَى بها مَلِكٌ،
مما تَرَبَّبَ حائِرَ البَحْرِ

Ve çoğul **حِيرَانٌ** ve **حُورَانٌ**dur. Ve dediler: “Bu evin geniş bir **حائِرٌ**i vardır”; avam “**حَيْرٌ**” der; o hatadır. Ve **الحائِرُ**: **كَرْبَلاءُ**dur; bu şeylerden biriyle adlandırıldı. Ve yer su ile **اسْتحارَ** etti ve **تَحَيَّر** etti: doldu. Ve su onda **تَحَيَّر** etti: toplandı. Ve su bulutta **تَحَيَّر** etti: toplandı; suyun toplandığı yere ancak **حائراً** denildi; çünkü su onda **يَتَحَيَّرُ** eder; en uzağı en yakınına döner; ve el-‘Accâc dedi:

سَقَاهُ رِيّاً حائِرٌ رَوِيُّ

Ve yer su ile **تَحَيَّرَتِ**: eğer dolduysa. Ve yer su ile **تَحَيَّرَتِ**: çokluğundan; Lebîd dedi:

حتى تَحَيَّرَتِ الدَّبارُ كأَنَّها
زَلَفٌ، وأُلْقِيَ قِتْبُها المَحْزُومُ

Diyor ki: su ile doldu. Ve **الديار**: **المَشَارات**.
(* Onun sözü: “**المشارات**” yani çiftlikte suyun aktığı yerler; Kâmûs şerhinde olduğu gibi.)
Ve **الزَّلَفُ**: **المَصانِعُ**.

Ve kadının gençliği **اسْتَحارَ** etti ve **تَحَيَّرَ** etti: doldu ve nihayete ulaştı; Ebû Züeyb dedi:

وقد طُفْتُ من أَحْوالِهَا وأَرَدْتُها
لِوَصْلٍ، فأَخْشَى بَعْلَها وأَهَابُها
ثلاثةَ أَعْوَامٍ، فلما تَجَرَّمَتْ
تَقَضَّى شَبابِي، واسْتَحارَ شبابُها

İbn Berrî dedi: **تجرّمت**: yıllar tamamlandı. Ve “**استحار شبابها**”: gençliğin suyu onda aktı; el-Asma‘î dedi: “**استحار شبابها**”: onda toplandı ve suyun **يتحير** ettiği gibi onda gidip geldi; ve en-Nâbiga ez-Zubyânî kadının ferci(ni) zikrederek dedi:

وإِذا لَمَسْتَ، لَمَسْتَ أَجْثَمَ جاثِماً
مُتَحَيِّراً بِمكانِه، مِلْءَ اليَدِ

(* Nâbiga divanında: **متحيِّزاً**.)

Ve **الحَيْرُ**: yağmurla birlikte oluşan buluttur; gökte **فيتحير** eder. Ve bulut **تَحَيَّرَ** etti: bir yöne yönelmedi. el-Ezherî: Şemmer dedi; Araplar, kesilmesi neredeyse mümkün olmayan sabit, daim her şey için: **مُسْتَحِيرٌ** ve **مُتَحَيِّرٌ** der; Cerîr dedi:

يا رُبَّما قُذِفَ العَدُوُّ بِعَارِضٍ
فَخْمِ الكَتائِبِ، مُسْتَحِيرِ الكَوْكَبِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المستحير** kesilmeyen daim olandır. Dedi ki: ve demirin yıldızı onun parıltısıdır. Ve buluttan **المُتَحيِّرُ**: daim olandır; yerinden ayrılmaz; suyu döke döke döker; rüzgâr onu sürmez; ve inşad etti:

كَأَنَّهُمُ غَيْثٌ تَحَيَّر وَابِلُهْ

Ve et-Tırmâh dedi:

في مُسْتَحِيرِ رَدَى المَنُو
نِ، ومُلْتَقَى الأَسَل النَّواهِل

Ebû Amr dedi: ölümü **يتحير** eder, yerinden ayrılmaz, demek istiyor. Ve **الحائر**: **الوَدَكُ**tur. Ve **مَرَقَةٌ مُتَحَيَّرَةٌ**: **الإِهالَةِ** ve **الدَّسَمِ**i çok olan (çorba). Ve çanak **تَحَيَّرَتِ الجَفْنَةُ**: yemek ve yağ ile doldu; fakat el-Fârisî’nin bazı Hüzeylîlerden inşad ettiği şeye gelince:

إِمَّا صَرَمْتِ جَدِيدَ الحِبا
لِ مِنِّي، وغَيَّرَكِ الأَشْيَبُ
فيا رُبَّ حَيْرَى جَمادِيَّةٍ،
تَحَدَّرَ فيها النَّدَى السَّاكِبُ

Şüphesiz o, su ile **متحيرة** olan bir çayırı kastetti.

Ve **المَحارَةُ**: **الصَّدَفَةُ**dir; çoğulu **مَحارٌ**dur; Zû’r-Rumme dedi:

فَأَلأَمُ مُرْضَعٍ نُشِغَ المَحَارَا

Kastetti: **المحار**ın içindekini. Ve ölünün yıkanması hakkında İbn Sîrîn hadîsinde: **سِدْرٍ**den bir şey alınır da bir **مَحارَةٍ**ye yahut bir **سُكُرُّجَةٍ**ye konur; İbnü’l-Esîr dedi: **المَحارَةُ** (şudur): suyun toplandığı **الحائر**; ve **المَحْارَةِ**nin aslı **الصدفة**dir; **الميم** ziyadedir. Ve kulağın **مَحارَةُ**si: onun **صدفة**si; ve denildi ki: kulağın iki çukurunun dibinden, kulağın **بِسُمُومِ**unu kuşatan şeydir; ve denildi ki: kulağın **مَحارَةُ**si, onun dışa bakan içbükey boşluğudur; ve **المحارة** ayrıca: çerçevenin altındaki şeydir; ve denildi ki: **المحارة** kulağın boşluğudur; o da geniş **الصِّماخ**ın çevresindeki şeydir. Ve **المَحارَةُ**: damak ve ağzın üst kısmında **الفَراشَةِ**nin arkasındaki şeydir. Ve **المحارة**: nefesin burun deliklerine çıkış yoludur. Ve **المَحارَةُ**: omuzun **كُعْبُرَةِ**sindeki çukurdur. Ve **المَحارَةُ**: kalçanın çukuru. Ve **المَحارَتانِ**: uyluk başlarının döndüğü, kalçanın iki yuvarlak başıdır. Ve **المَحارُ**, هاء’sız, insandan: damaktır; ve **الداية**den (olanı): baytarın **يُحَنِّكُ** ettiği yerden. İbnü’l-A‘râbî: atın **مَحارَةُ**si, iç tarafından ağzının üst kısmıdır.

Ve **طريق مُسْتَحِيرٌ**: geniş bir mesafede gider; çıkışı nerede bilinmez; dedi ki:

ضاحِي الأَخادِيدِ ومُسْتَحِيرِهِ،
في لاحِبٍ يَرْكَبْنَ ضِيفَيْ نِيرِهِ

Ve adam falan yerde ve falan yerde **استحار** etti: orada günlerce konakladı.

Ve **الحِيَرُ** ve **الحَيَرُ**: mal ve aileden çok olan; dedi ki:

أَعُوذُ بالرَّحْمَنِ من مالٍ حِيَرْ،
يُصْلِينِيَ اللهُ به حَرَّ سَقَرْ

Ve İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği sözü:

يا من رَأَى النُّعْمان كانَ حِيَرَا

Sa‘leb dedi: yani çok mal ve **خَوَلٍ** ve aile sahibi idi; Ebû Amr b. el-‘Alâ’ dedi: Himyer’den bir kadını, oğlunu sallayıp şöyle derken işittim:

يا رَبَّنا مَنْ سَرَّهُ أَن يَكْبَرَا،
فَهَبْ له أَهْلاً ومالاً حِيَرَا

Bir rivayette: “Rabbim, ona malı **حِيَرَا** olarak sevk et.” Ve **الحَيَرُ**: aile ve maldan çok olan; İbn Hâlaveyh, yalnız İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **مال حِيَرٌ**; **الحاء**ın kesriyle; Ebû Amr, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’nin sözünü tasdik olarak inşad etti:

حتى إِذا ما رَبا صَغِيرُهُمُ،
وأَصْبَحَ المالُ فِيهِمُ حِيَرَا
صَدَّ جُوَيْنٌ فما يُكَلِّمُنا،
كأَنَّ في خَدِّه لنا صَعَرا

Ve denir: “Bunlar **أَنعام حِيراتٌ**”; yani çok, **مُتَحَيِّرَة**; insanlar da çoğaldıklarında böyledir.

Ve **الحَارَة**: evleri yakın olan her mahalledir; onlar **أَهل حارَةٍ**dır. Ve **الحِيرةُ**, kesre ile: Kûfe’nin yanında bir beldedir; **العِبَاد**ın Hristiyanları orada iner; ona nisbet **حِيرِيٌّ** ve **حاريٌّ**dur; kıyasa aykırı olarak; İbn Sîde dedi: bu, nadir, nisbeti değiştirilmişlerdendir; onda **الياء** **أَلفاً**a çevrilmiştir; bu, şâz bir çevirmedir; başkasına kıyas edilmez; ve **التهذيب**’de: ona nisbet **حارِيٌّ**dur; **التَّمْرِ**e nisbetle **تَمْرِيٌّ** dedikleri gibi; **حَيْرِيٌّ** demek istedi; sonra **الياء**yı sakin kıldı da sakin bir **أَلف** oldu; hadiste onun zikri tekrar eder; İbnü’l-Esîr dedi: o, Kûfe’nin arkasında eski beldedir; ve Nîsâbûr’da bilinen bir mahalledir. Ve **السيوف الحارِيَّةُ**: **الحِيرَةِ**de yapılmış olanlardır; dedi ki:

فلمَّا دخلناهُ أَضَفْنا ظُهُورَنا
إِلى كُلِّ حارِيٍّ فَشِيبٍ مُشَطَّبِ

Diyor ki: kılıçlarla **احْتَبَوْا** ettiler; ve erkekler **الحارِيَّاتُ** da böyledir; eş-Şemmâh dedi:

يَسْرِي إِذا نام بنو السَّريَّاتِ،
يَنامُ بين شُعَبِ الحارِيَّاتِ

Ve **الحارِيُّ**: **الحِيرَةِ**de yapılan, eyerlerin süslendiği **أَنْماطُ نُطُوعٍ**dur; Ya‘kûb inşad etti:

عَقْماً ورَقْماً وحارِيّاً نُضاعِفُهُ
على قَلائِصَ أَمثالِ الهَجانِيعِ

Ve **المُسْتَحِيرَة**: bir yerdir; Mâlik b. Hâlid el-Hunâ‘î dedi:

ويمَّمْتُ قاعَ المُسْتَحِيرَةِ، إِنِّني،
بأَن يَتَلاحَوْا آخِرَ اليومِ، آرِبُ

Ve “Bunu yapmam, **حَيْرِيْ دَهْرٍ** ve **حَيْرِيَّ دَهْرٍ**”; yani zamanın müddeti. Ve **حَيْرِيَ دَهْرٍ**: **حَيْرِيّ**den hafifletilmiştir; Ferazdak’ın dediği gibi:

تأَمَّلْتُ نَسْراً والسِّماكَيْنِ أَيْهُمَا،
عَلَيَّ مِنَ الغَيْثَ، اسْتَهَلَّتْ مَواطِرُهْ

Ve onun vezni **فَعْلِيَ** olabilir; eğer denilirse: “Bu nasıl olur, hâlbuki bu bina için هاء lâzımdır, Sîbeveyh’in zannettiği üzere?”; eğer bu olursa, **إِنْقَحْلٍ** babından nadir olur.

Ve İbnü’l-A‘râbî nakletti: “Sana gelmem **حِيْرِيَّ الدهر**”; yani zamanın uzunluğu; ve **حِيَرَ الدهر**; dedi ki: o, **حِيْرِيّ**in çoğuludur; İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; el-Ezherî dedi: Şemmer, isnadıyla er-Rabî‘ b. Kuray‘dan rivayet etti; dedi ki: İbn Ömer’i şöyle derken işittim: “Allah’ın ecrini vacip kıldığı ve malını ona geri döndürdüğü şeyi peşin verin; ve adama **الطَّرْق**tan daha faziletli bir şey verilmedi; adam aygıra yahut ata **يُطْرِقُ** eder de **فَيَذْهَبُ حَيْرِيَّ الدهر**”; bunun üzerine bir adam ona dedi: “**حَيْرِيُّ الدهر** nedir?” Dedi: “Hesaplanmaz.” Adam dedi: “İbn Vâbisa ve Allah yolunda değil.” Dedi: “Allah yolunda değil mi?” Böyle rivayet etti: **حَيْرِيَّ الدهر**; **الحاء**ın fethiyle, ikinci **الياء**yı şeddeli ve fethalı; İbnü’l-Esîr dedi: **حَيْرِيْ دَهْرٍ** diye de rivayet edilir; sakin **ياء** ile; ve **حَيْرِيَ دَهْرٍ**; hafif **ياء** ile; hepsi zamanın **تَحَيُّرِ**ünden ve kalışındandır; manası: zamanın müddeti ve devamı; yani zamanın kaldığı kadar. Dedi: hadisin tamamında gelmiştir: “Bir adam ona dedi: **ما حَيْرِيُّ الدهر؟** Dedi: **لا يُحْسَبُ**”; yani çokluğundan hesabı bilinmez; kasteder ki bunun ecri, neslin devamı yerinden dolayı daimdir, ebedîdir. Dedi: Sîbeveyh dedi: Araplar “Bunu yapmam **حَيْرِيْ دَهْرٍ**” der; yani ebeden. Ve zannettiler ki bazısı **حَيْرِيَ دَهْرٍ**deki **الياء**yı nasb eder. Ebû’l-Hasen dedi: “Bunu yapmam **حِيْرِيَّ دَهْرٍ**” diyen işittim; ağırlaştırılmış olarak; dedi: ve **الحِيْرِيُّ** bütün zamandır. Ve Şemmer dedi: onun sözü **حِيْرِيَّ دَهْرٍ** ebeden demektir; İbn Şümeyl dedi: “Şu, **حارِيَّ الدَّهْرِ** ve **حَيْرِيَّ الدهر** gitti”; yani ebeden. Ve “**يَبْقَى حارِيَّ دهر**”; yani ebeden. Ve “**يبقى حارِيَّ الدهر وحَيْرِيَّ الدهر**”; yani ebeden; dedi ki: ve İbnü’l-A‘râbî’yi “**حِيْرِيَّ الدهر**” derken işittim; **الحاء**ın kesriyle; Sîbeveyh ve el-Ahfeş’in sözü gibi. Şemmer dedi: İbn Ömer’in tefsir ettiği, buna muhalif değildir; ancak “**لا يُحْسَبُ**”ı kastetti; yani çokluğu ve zaman boyunca devamı sebebiyle miktarı ve hesabı bilinemeyecek. Ve el-Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: “Ona gelmem **حَيْرِيْ دهر** ve **حِيْرِيَّ دهر** ve **حِيَرَ الدَّهْرِ**”; yani: zamandan **ما تحير** eden kadar. Ve **حِيَرُ الدهرِ**: **حِيْرِيَّ**nin topluluğudur; ve İbn Berrî, **حَيَر**ın âkıbetine şahit olarak el-Ağleb el-‘Aclî’den inşad etti; **الحاء**ın fethiyle; yani çok:

يا من رَأَى النُّعْمانَ كانَ حَيَرَا،
من كُلِّ شيءٍ صالحٍ قد أَكْثَرَا

Ve içki **اسْتُحِيرَ** edildi: içimi kolaylaştırıldı; el-‘Accâc dedi:

تَسْمَعُ لِلْجَرْعِ، إِذا اسْتُحِيرَا،
للماءِ في أَجْوافِها خَرِيرَا

Ve **المُسْتَحِيرُ**: rüzgârı olmayan, ağır, gidip gelen buluttur; şair bir adamı överken dedi:

كأَنَّ أَصحابَهُ بالقَفْرِ يُمْطِرُهُمْ،
من مُسْتَحِيرٍ، غَزِيرٌ صَوْبُهُ دِيَمُ

İbn Şümeyl: adam arkadaşına der ki: “Vallahi sen **تَحُورُ** etmezsin ve **تَحُولُ** etmezsin”; yani hayırda artmazsın. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Vallahi sen **تَحُور** etmezsin ve **تَحُول** etmezsin”; yani hayırda artmazsın. İbnü’l-A‘râbî: fil derisine **الحَوْرانُ**, onun derisinin iç kısmına **الحِرْصِيانُ** denir.

Ebû Zeyd: **الحَيِّرُ** yağmurla birlikte oluşan buluttur; gökte **فَيَتَحَيَّرُ** eder.

Ve **الحَيْرُ**, fetih ile: çit benzeri yahut koruluk benzeri; ondan da Kerbelâ’daki **الحَيْرُ**.

Ve **الحِيَارانِ**: bir yerdir; el-Hâris b. Hillize dedi:

وهُوَ الرَّبُّ والشَّهِيدُ عَلَى يو
م الحِيارَيْنِ، والبلاءُ بَلاءُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ي ر * * حَارَ * يحار * حَيْرَةً * و * حَيْراً * بسكون الياء فيهما تحير في أمره فهو * حَيْرانُ * وقوم * حَيَارَى * و * حَيَّرَهُ فَتَحَيَّرَ * ورجل * حَائِرٌ * بائر إذا لم يتجه لشيء و * الحِيرةُ * بالكسر مدينة بقرب الكوفة

##### Türkçe

* ح ي ر * **حَارَ** يحار **حَيْرَةً** ve **حَيْراً** — ikisinde de **الياء**’ın sükûnuyla — işinde şaşkınlığa düşer; o kimse **حَيْرانُ**’dır; bir kavim de **حَيَارَى**’dır. Ve **حَيَّرَهُ فَتَحَيَّرَ**; ve bir adam **حَائِرٌ** **بائر**’dir; bir şeye yönelmediği zaman. Ve **الحِيرةُ** — kesre ile — Kûfe yakınında bir şehirdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

حار بصره يحار حيرة وحيرا وحيرا وحيرانا، بالتحريك فيهما، قال العجاج:
  حيران لا يبـرئه مـن الـحـير                      وحي الزبور في الكتاب المزدبر. وتحير، واستحار إذا نظر إلى الشيء فعشيى بصره. وحار واستحار: لم يهتد لسبيله. وحار يحار حيرة فهو حيران، بفتح فسكون، أي تحير في أمره. رجل حائر بائر، إذا لم يتجه لشيء. وقد جاء ذلك في حديث عمر رضي الله عنه، كما تقدم في  ب-ي-ر  وهو المتحير في أمره لا يدري كيف يهتدي فيه. وهي حيراء، أي كصحراء، هكذا في النسخ، ومثله في الأساس والذي في التهذيب: وهو حائر وحيران: تائه والأنثى حيرى. وحكى اللحياني: لا تفعل ذلك، أمك حيري. أي متحيرة، كقولك: أمك ثكلى، وكذلك الجميع. يقال لا تفعلوا ذلك أمهاتكم حيرى. وهم حياري، بالفتح، ويضم. قال شيخنا: واستعمل بعض في مضار حار يحير كباع يبيع، بناء على أنه يائي العين وهو غلط ظاهر لا يعرفه أحد وإن كان ربما ادعي أخذه من اصطلاح المصنف. قلت: وفي المصباح: حار في أمره يحار، من باب تعب: لم يدر وجه الصواب، فهو حيران. وفي التهذيب: أصل الحيرة أن ينظر الإنسان إلى شيء فيغشاه ضوؤه. فيصرف بصره عنه. من المجاز: حار الماء في المكان: وقف وتردد كأنه لا يدري كيف يجري، كتحير واستحار. والحائر: مجتمع الماء، يتحير الماء فيه يرجع أقصاه إلى أدناه، أنشد ثعلب:
  في ربب الطين بماء حائر. وقد حار وتحير، إذا اجتمع ودار. قال: والحاجر نحو منه، وجمعه حجران. وقال العجاج:
  سقاه ريا حائر روي. الحائر: حوض يسيب مسيل ماء من الأمطار يسممى هذه الاسم بالماء. قيل الحائر: المكان المطمن يجتمع فيه الماء فيتحير لا يخرج منه. قال:
  صعدة نابتة في حـائر                      أينما الريح تميلها تمل. وقال أبو حنيفة: من مطمئنات الأرض الحائر، وهو المكان المطمئن الوسط المرتفع الحروف. من ذلك سموا البستان بالحائر، كالحير، بطرح الألف، كما عليه أكثر الناس وعامتهم، كما يقولون لعائشة. عيشة يستحسنون التخفيف وطرح الألف. قيل: هو خطأ، وأنكره أبو حنيفة أيضا، قال: ولا يقال حير، إلا أن أبا عبيد قال في تفسير قول رؤبة:
  حتى إذا ما هاج حيران الدرق. الحيران جمع حير، لم يقلها أحد غيره، ولا قالها هو إلا في تفسير هذا البيت. قال ابن سيده: وليس ذلك أيضا في كل نسخة.

  ج حوران وحيران، بالضم والكسر. الحائر: الودم، وقد تقدم في حور أيضا. الحائر: كربلاء، سميت بأحد هذه الأشياء، كالحيراء، هكذا في النسخ بالمد. والذي في الصحاح وغيره: الحير، أي بفتح فسكون، بكربلاء، أي سمي لكونه حمي. الحائر: ع، بها، أي بكربلاء، وهو الموضع الذي فيه مشهد الإمام الحسين رضي الله عنه، وقد تقدم في حور ذلك. من المجاز قال ابن الأعرابي: لا آتيه حيري الدهر، بفتح الحاء مشددة الآخر. وروى شمر بإسناده عن الربيع بن قريع قال:  سمعت ابن عمر يقول: لم يعط الرجل شيئا أفضل من الطرق، لرجل يطرق على الفحل أو على الفرس فيذهب حيري الدهر. فقال له رجل: ما حيري الدهر? قال: لا يحسب  ، هكذا رواه بفتح الحاء وتشديد الياء الثانية وفتحها، وتكسر الحاء أيضا، كما في رواية أخرى وهي في الصحاح، ونقله ابن شميل عن ابن الأعرابي، وذكره سيبويه والأخفش، قال ابن الأثير: يروى: حيري دهر، بفتح الحاء ساكنة الآخر، ونقله الأخفش. قال ابن جني في حيري دهر، بالسكون: عندي شيء لم يذكره أحد، وهو أن أصله حيري دهر، ومعناه مدة الدهر، فكأنه مدة تحير الدهر وبقائه، فلما حذفت إحدى الياءين بقيت الياء ساكنة كما كانت، يعني حذفت المدغم فيها وأبقيت المدغمة، ومن قاله بتخفيف الياء أي حيري دهر. فكأنه حذف الأولى وأبقى الآخرة. فعذر الأول تطرف ما حذف، وعذر الثاني سكونه. وتنصب مخففة، من حيري، كما قال الفرزدق:
  تأملت نسرا والسماكـين أيهـمـا                      على من الغيث استهلت مواطره. وهذا التخفيف ذكره سيبويه عن بعض. نقل عن ابن شميل يقال: ذهب ذلك حاري دهر وحاري الدهر. عن ابن الأعرابي: حير دهر، كعنب، فهي ست لغات، كل ذلك أي مدة الدهر ودوامه، أي ما أقام الدهر. قال ابن شميل أي أبدا، والكل من تحير الدهر وبقائه. وقال الزمخشري: ويجوز أن يراد: ما كر ورجع، من حار يحور. وقال ابن الأثير في تفسير قول ابن عمر السابق: لا يحسب، أي لا يعرف حسبه لكثرته، يريد أن أجر ذلك دائم أبدا لموضع دوام النسل. وقال شمر: أراد بقوله لا يحسب، أي لا يمكن أن يعرف قدره وحسابه لكثرته ودوامه على وجه الدهر. وحير ما، أي ربما. من المجاز: تحير الماء دار واجتمع. ومنه الحائر، وكذا تحير الماء في الغيم. تحير المكان الماء: امتلأ، وكذا تحيرت الأرض بالماء، إذا امتلأت لكثرته قال لبيد:
  حتى تحيرت الدبار كأنـهـا                      زلف وألقي قتبها المحزوم. يقول: امتلأت ماء والدبار: المشارات، والزلف: المصانع. من المجاز: تحير الشباب، أي شباب المرأة، إذا تم آخذا من الجسد كل مأخذ، وامتلأ وبلغ الغاية. قال النابغة وذكر فرج المرأة:
  وإذا لمست لمست أجثم جاثما                      متحيرا بمكانه ملء الـيد. كاستحار، فيهما، أي في الشباب والمكان. قال أبو ذؤيب:
  ثلاثة أعوام فلما تـجـرمـت                      تقضي شبابي واستحار شبابها.

  قال ابن بري: تجرمت: تكملت. واستحار شبابها: جرى فيها ماء الشباب. وقال الأصمعي استحار شبابها: اجتمع وتردد فيها كما يتحير الماء. تحير السحاب: لم يتجه جهة. وقال ابن الأعرابي: المتحير من السحاب: الدائم الذي لا يبرح مكانه يصب الماء صبا، ولا تسوقه الريح، وأنشد:
  كأنهم غيث تحير وابله. من المجاز: تحيرت الجفنة: امتلأت دسما وطعاما، كما يمتلي الحوض بالماء.
 من المجاز عن أبي زيد الحير، ككيس: الغيم ينشأ مع المطر فيتحير في السماء. وقال الزمخشري: هو سحاب ماطر يتحير في الجو ويدوم. الحير، كعنب، و الحير بالتحريك: الكثير من المال والأهل، قال الراجز:
  أعوذ بالرحمن من مال حير
  يصليني الله به حر سقر. وأنشد ابن الأعرابي:
  يا من رأى النعمان كان حيرا. قال ثعلب: أي كان ذا مال كثير وخول وأهل. قال أبو عمرو بن العلاء: سمعت امرأة من حمير ترقص ابنها وتقول:
  يا ربنا من سره أن يكبرا
  فهب له أهلا ومالا حيرا. وفي رواية:
  فسق إليه رب مالا حيرا. وحكى ابن خالويه عن ابن الأعرابي وحده: مال حير، بكسر الحاء. وأنشد أبو عمرو ثعلب تصديقا لقول ابن الأعرابي:
  حتى إذا ما ربا صغيرهم                      وأصبح المال فيهم حيرا.
  صد جوين فما يكلمـنـا                      كأن في خده لنا صعرا. وروى ابن بري: مال حير، بالتحريك. وأنشد للأغلب العجلي شاهدا عليه:
  يا من رأى النعمان كان حيرا. هكذا رواه. والحيرة بالكسر: محلة بنيسابور، إذا خرجت منها على طريق مرو. منها محمد بن أحمد ابن حفص بن مسلم بن يزيد بن علي الجرشي الحيري، وولده القاضي أبو بكر أحمد بن الحسن بن أحمد روى عنه الحاكم أبو عبد الله. وذكره في التاريخ وأكثر عنه أبو بكر البيهقي وأبو صالح المؤذن الحافظان.
 الحيرة: د، قرب الكوفة وهي داخلة في حكم السواد، لأن خالد ابن الوليد فتحها صلحا كما نقله السهيلي عن الطبري. وفي المراصد أنها على ثلاثة أميال من الكوفة على النجف، زعموا أن بحر فارس كان يتصل بها، وعلى ميل منها من جهة الشرق الخورنق والسدير، وقد كانت مسكن ملوك العرب في الجاهلية وسموها بالحيرة البيضاء، لحسنها، وقيل: سميت الحيرة لأن تبعا لما قصد خراسان خلف ضعفة جنده بذلك الموضع. وقال لهم: حيروا به، أي أقيموا. وفي الروض الأنف أن بخت نصر هو الذي حير الحيرة لما جعل فيها سبايا العرب، فتحيروا هناك، كذا قاله شيخنا. وقيل إن تبعا تحير فيها، قاله الشرفي وقيل غير ذلك، وقد أطال فيه السمعاني، فراجعه في الأنساب.

  والنسبة إليها حيري، على القياس، سمع حاري على غير قياس. قال ابن سيده: وهو من نادر معدول النسب، قلبت الياء فيه ألفا، وهو قلب شاذ غير مقيس عليه غيره. وفي التهذيب. النسبة إليها حاري،كما نسبوا إلى التمر تمري، فأراد أن يقول حيري فسكن الياء فصارت ألفا ساكنة. منها كعب بن عدي بن حنظلة بن عدي بن عمرو بن ثعلبة بن عدي بن ملكان بن عوف بن عذرة بن زيد اللات التنوخي الحيري، أسلم زمن أبي بكر. وحفيده ناعم بن كعب، حدث عنه عمرو بن الحارث، وحديثه عند المصريين. الحيرة: ة بفارس، ومنها أبو إسحاق إبراهيم بن محمد بن إبراهيم بن حاتم الزاهد العابد الحيري، أثنى عليه الحاكم.
 الحيرة: د، قرب عانة، منها محمد بن مكارم الحيري، ذكره الذهبي. والحيرتان: الحيرة والكوفة، على التغليب، كالبصرتين والكوفتين. والمستحيرة: د، وقد تقدم الشاهد عليه من قول مالك بن خالد الخناعي، وأعاده المصنف هنا، وهما واحد. المستحيرة: الجفنة الودكة: الكثيرة الودك. المستحير، بلا هاء: الطريق الذي يأخذ في عرض مفازة، وفي بعض الأصول: مسافة، ولا يدرى أين منفذه. قال:
  ضاحي الأخاديد ومستحيره
  في لا حب يركبن ضيفي نيره المستحير: سحاب ثقيل متردد ليس له ريح تسوقه. قال الشاعر يمدح رجلا:
  كأن أصحابه بالقفر يمطرهم                      من مستحير غزير صوبه ديم والحياران، بالكسر: ع قال الحارث بن حلزة:
  وهو الرب والشهيد على يو                      م الحيارين والبلاء بـلاء وحيرة، ككيسة: د، بجبل نطاع باليمامة، نقله الصغاني. والحير، بفتح فسكون: شبه الحظيرة أو الحمى، ومنه الحير بكربلاء، كما في الصحاح واللسان، ومنه المثل: من اعتمد على حير جاره أصبح عيره في الندى أورده الميداني. الحير: قصر كان بسر من رأى، نقله الصغاني. وحيار بني القعقاع، بالكسر: صقع ببرية قنسرين كان الوضليد ابن عبد الملك أقطعه القعقاع بن خليد، فنسب إليه.
 والحارة: كل محلة دنت منازلهم، فهم أهل حارة. وقال الزمخشري: هي مستدار من فضاء، قال: وبالطائف حارات، منها حارة بني عوف. والحويرة، تصغيرث الحارة: حارة بدمشق، منها إبراهيم بن مسعود الحويري المحدث، سمع ببغداد شرف النساء بنت الآبنوسي وغيرها وعمر وحدث و: إنه في حير بير، مبنيا على الفتح فيهما وحير بير، بالخفض فيهما، كحور بور، أي فساد وهلاك، أو ضلال، وقد تقدم. ومما يستدرك عليه: حيرته فتحير. والحير، بالتحريك: التحير. وتحير: ضل.
 وبالبصرة حائر الحجاج، معروف، يابس لا ماء فيه، وأكثر الناس يسميه الحير. واستعمل حسان بن ثابت الحائر في البحر فقال:
  ولأنت أحسن إذ برزت لنا                      يوم الخروج بساحة العقر
  من درة أغلى بها مـلـك                      مما تربب حائر البحـر وقالوا: لهذه الدار حائر واسع. والعامة تقول حير، وهو خطأ. قال الأزهري: قال شمر: والعرب تقول: لكل شيء ثابت دائم لا يكاد ينقطع: مستحير ومتحير. وقال جرير:
  يا ربما قذف العدو بعـارض                      فخم الكتائب مستحير الكوكب قال ابن الأعرابي: المستحير: الدائم الذي لا ينقطع، قال: وكوكب الحديد: بريقه. وقال الطرماح:

  في مستحير ردى المنـو                      ن وملتقى الأسل النواهل ومرقة متحيرة: كثيرة الإهالة والدسم. وفي الأساس: وأتى بمرقة كثيرة الإحارة. وروضة حيرى: متحيرة بالماء. أنشد الفارسي لبعض الهذليين:
  إما صرمت جديد الحبـا                      ل مني وغيرك الآشب
  فيا رب حيرى جمـادية                      تحير فيها الندى الساكب عنى ذلك. والمحارة: الحائر. واستحار الرجل بمكان كذا ومكان كذا: نزله أياما. ويقال: هذه أنغام حيرات: أي متحيرة كثيرة. وكذلك الناس إذا كثروا. والسيوف الحارية: المعمولة بالحيرة، قال:
  فلما دخلناه أضفنا ظهـورنـا                      إلى كل حاري قشيب مشطب يقول: إنهم احتبوا بالسيوف، وكذلك الرحال الحاريات. قال الشماخ:
  يسري إذا نام بنو السريات
  ينام بين شعب الحاريات والحاري: أنماط نطوع تعمل بالحيرة تزين بها الرحال. أنشد يعقوب:
  عقما ورقما وحاريا تضاعفه                      على قلائص أمثال الهجانيع واستحير الشراب: أسغ، قال العجاج:
  تسمع للجرع إذا استحيرا وحيار بن مهنا، ككتاب: من أمراء عرب الشام، نقله الذهبي. واستدرك شيخنا هنا حيرون، بفتح فسكون، ونقل عن الشهاب القسطلاني في إرشاد الساري أن سيدنا إبراهيم الخليل عليه السلام دفن به. قلت: وهو تصحيف. والصواب أنه حبرون بالموحدة، وقد سبق في موضعه، ثم رأيت ابن الجواني النسابة ذكر عند سرد أولاد عيصو بن إسحاق في المقدمة الفاضلية ما نصه: ودفن مع أخيه يعقوب في مزرعة حيرون، هكذا بالحاء والياء. وقيل: بل هي مزرعة عفرون عند قبر إبراهيم الخليل عليه السلام، كان شراها لقبره وفيها دفنت سارة. فصل الخاء من باب الراء

##### Türkçe

**حار** görmesi: şaşırır; **يحار**: şaşırır; **حيرة** ve **حيرا** ve **حيرا** ve **حيرانا** (ikisi de harekeli olarak). **العجاج** dedi:
  Şaşkın; onu **الـحـير**’den (şaşkınlıktan) iyileştirmez                      ve **الزبور**’un vahyi, yazılı kitapta.

Ve **تحير** etti; ve **استحار** etti: bir şeye baktığında, görmesi zayıflayıp karardığında. Ve **حار** ve **استحار**: yoluna hidayet bulmadı. Ve **حار** **يحار** **حيرة**: o hâlde o **حيران**’dır; fetha sonra sükûn ile; yani işinde şaşırdı. **رجل حائر بائر**: bir şeye yönelmediğinde. Ve bu, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde gelmiştir; daha önce **ب-ي-ر**’de geçtiği üzere; o, işinde şaşırmış olup onda nasıl hidayet bulacağını bilmeyendir. Ve o **حيراء**’dır; yani **صحراء** gibi; nüshalarda böyle; **الأساس**’ta da benzeri; **التهذيب**’te olan ise: “O **حائر** ve **حيران**: şaşkın/şaşırmış (yolunu yitirmiş); dişisi **حيرى**.” **اللحياني** nakletti: “Bunu yapma; annen **حيري**.” Yani şaşırmış; “annen **ثكلى**” demen gibi; ve hepsi de böyledir. “Bunu yapmayın; anneleriniz **حيرى**” denir. Ve onlar **حياري**’dir; fetha ile; ve damme ile de gelir. Şeyhimiz dedi: Bazıları, **حار**’ın muzariinde **يحير**’i, **باع يبيع** gibi kullandı; bunun, ayn’ı yâî olduğu esasına binaen; bu ise apaçık bir yanlıştır; kimse bunu bilmez; her ne kadar bunu musannifin ıstılahından aldığını iddia etmiş olsa da. Ben dedim: **المصباح**’ta: “İşinde **حار** eder, **يحار** eder; **تعب** babından: doğru yönü bilmedi; o hâlde o **حيران**’dır.” **التهذيب**’te: **الحيرة**’nin aslı, insanın bir şeye bakması, onun ışığının onu kaplamasıdır; sonra gözünü ondan çevirir. Mecazdan: “Su, yerde **حار** etti”: durdu ve tereddüt etti; sanki nasıl akacağını bilmiyor; **تحير** ve **استحار** gibi. Ve **الحائر**: suyun toplandığı yer; su onda şaşırır; en uzağını en aşağısına döndürür. **ثعلب** şu beyti okudu:
  Çamurun tümseklerinde, şaşırmış su ile.

Ve **حار** etti ve **تحير** etti: toplandığında ve döndüğünde. Dedi: Ve **الحاجر** ona yakın bir şeydir; çoğulu **حجران**’dır. Ve **العجاج** dedi:
  Onu, doymuş bir **حائر** suladı; doymuş.

**الحائر**: yağmurlardan bir su yolunu salıveren bir havuz; bu ad, su sebebiyle ona adlandırılır. Denildi: **الحائر**: alçak yer; su onda toplanır da şaşırır; ondan çıkmaz. Dedi:
  **حـائر** içinde biten bir **صعدة**;                      rüzgâr onu nereye eğerse eğilir.

Ve Ebû Hanîfe dedi: Yerin çöküntülerinden **الحائر** vardır; o, ortası çökük, kenarları yüksek olan yerdir. Bundan dolayı bahçeye **الحائر** adını verdiler; **الحير** gibi; elifi atarak; insanların çoğunun ve avamının üzerinde olduğu üzere; tıpkı onların Âişe’ye “**عيشة**” demeleri gibi; hafifletmeyi ve elifi atmayı güzel görürler. Denildi: Bu hatadır; Ebû Hanîfe de onu inkâr etti; dedi: “**حير** denmez.” Ancak Ebû Ubeyd, Rü’be’nin şu sözünün tefsirinde dedi:
  Nihayet kalkanların **حيران**’ı coştuğu zaman.

**الحيران**, **حير**’in çoğuludur; ondan başkası bunu söylemedi; o da bunu ancak bu beytin tefsirinde söyledi. İbn Sîde dedi: Bu da her nüshada yoktur.

  Çoğulu: **حوران** ve **حيران**; damme ve kesre ile. **الحائر**: **الودم**’dur; **حور**’da da daha önce geçti. **الحائر**: Kerbelâ’dır; bu şeylerden biriyle adlandırıldı; **الحيراء** gibi; nüshalarda böyle, med ile. **الصحاح** ve başkasında olan ise: **الحير**; yani fetha sonra sükûn ile; Kerbelâ’da; yani korunmuş yer olduğu için böyle adlandırıldı. **الحائر**: bir yer adıdır; oradadır; yani Kerbelâ’da; o, İmam Hüseyin’in (Allah ondan razı olsun) meşhedinin bulunduğu yerdir; **حور**’da bu daha önce geçti. Mecazdan, İbnü’l-A‘râbî dedi: “Ona, ömrün **حيري**’si boyunca gelmem.” Hâ’nın fethasıyla, sonu şeddeli. Şemmer, isnadıyla Rebî‘ b. Kuray‘dan rivayet etti; dedi: İbn Ömer’i şöyle derken işittim: “Erkeğe, yollar(=yol verme/kapı açma)dan daha faziletli bir şey verilmedi; bir adam için, aygıra yahut ata aşım için gider de ömrün **حيري**’si boyunca (sevabı) gider.” Bunun üzerine bir adam ona dedi: “Ömrün **حيري**’si nedir?” Dedi: “Hesaplanmaz.” Böyle rivayet etti: hâ’nın fethasıyla, ikinci yâ’nın şeddelenmesi ve fethasıyla; hâ da kesrelenir; başka bir rivayette olduğu gibi; o da **الصحاح**’tadır. İbn Şümeyl, bunu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; Sîbeveyh ve Ahfeş de onu zikretti. İbnü’l-Esîr dedi: “**حيري دهر**” diye rivayet edilir; hâ’nın fethasıyla, sonu sâkin; Ahfeş de onu nakletti. İbn Cinnî, sükûn ile “**حيري دهر**” hakkında dedi: “Bende, kimsenin zikretmediği bir şey var: onun aslı **حيري دهر**’dir; manası, ömrün müddetidir; sanki ömrün şaşırmasının ve kalmasının müddeti gibidir. İki yâ’dan biri hazfedilince, yâ sâkin kaldı; olduğu gibi; yani içine idğam edilen yâ hazfedildi, idğam eden bırakıldı. Yâ’yı hafifleterek söyleyen kimse ise, yani **حيري دهر**; sanki birincisini hazfetti, sonuncusunu bıraktı. Böylece birincinin mazereti, hazfedilenin kelime sonunda oluşudur; ikincinin mazereti ise onun sükûnudur.” Ve hafifletilmiş olarak nasb edilir; **حيري**’den; Ferazdak’ın dediği gibi:
  Bir kartalı ve iki **السماك**’ı düşündüm; hangisi                      kimin üzerine yağmurdan sağanaklar başladı?

Bu hafifletmeyi Sîbeveyh, bazılarından zikretti. İbn Şümeyl’den nakledildi: “Bu, ömrün **حاري**’si gitti” ve “ömrün **حاري**’si” denir. İbnü’l-A‘râbî’den: “**حير دهر**”; **عنب** gibi; böylece altı lugattır; bunların hepsi, ömrün müddeti ve devamı demektir; yani ömür ne kadar kaldıysa. İbn Şümeyl dedi: yani ebeden; hepsi, ömrün şaşırmasından ve kalmasındandır. Zemahşerî dedi: Şu da caizdir: “Dönüp geri geldiği kadar” murad edilsin; **حار يحور**’dan. İbnü’l-Esîr, İbn Ömer’in önceki sözünün tefsirinde dedi: “Hesaplanmaz”; yani çokluğundan dolayı onun soyu-sopu bilinmez; bununla, o ecrin sürekli, ebedî olduğunu murad eder; neslin devamlılığı yerinden dolayı. Şemmer dedi: “Hesaplanmaz” sözüyle muradı: çokluğu ve ömrün yüzü üzere devamı sebebiyle onun miktarını ve hesabını bilmek mümkün değildir. Ve **حير ما**: yani belki. Mecazdan: Su **تحير** etti: döndü ve toplandı. Ondan **الحائر**; ve bulutta suyun **تحير** etmesi de böyledir. Mekân, suyu **تحير** etti: doldu; ve su ile yerin **تحير** etmesi de böyledir; çokluğundan dolayı dolduğunda. Lebîd dedi:
  Nihayet işaretler **تحيرت** etti; sanki onlar                      **زلف**’tır; ve bağlanmış semeri atıldı.

Diyor ki: su ile doldu. **الدبار**: işaretlerdir; **الزلف**: sarnıçlardır. Mecazdan: **تحير** etti gençlik; yani kadının gençliği; bedenden her tutuşu tutarak tamam olduğunda; dolduğunda ve nihayete ulaştığında. Nâbiga, kadının ferci(=cinsel uzvu)nu zikrederek dedi:
  Dokunduğumda, çökmüş bir çökeni dokunurum;                      yerinde **متحيرا**; elin dolusu.

**استحار** gibi; ikisinde; yani gençlikte ve mekânda. Ebû Züeyb dedi:
  Üç yıl; sonra tamamlanınca                      gençliğimi tüketir; onun gençliği **استحار** etti.

İbn Berrî dedi: **تجرمت**: tamamlandı. Ve **استحار شبابها**: onda gençlik suyu aktı. Ve el-Asmaʿî dedi: **استحار شبابها**: suyun şaşırıp kalması gibi onda toplandı ve gidip geldi. **تحير السحاب**: bir yöne yönelmedi. Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: buluttan **المتحير**: yerinden ayrılmayan, suyu döke döke döken, rüzgârın sevk etmediği daimî olandır. Ve inşâd etti:
  Sanki onlar, sağanağı şaşırıp kalan bol yağmurdur.
Mecazdandır: **تحيرت الجفنة**: yağ ve yemekle doldu; havuzun suyla dolması gibi.

Mecazdandır; Ebû Zeyd’den: **الحير** (kîs gibi): yağmurla birlikte doğan buluttur; gökte şaşırıp kalır. Ve Zemahşerî dedi: o, havada şaşırıp kalan ve devam eden yağmurlu buluttur. **الحير** (ʿineb gibi) ve harekenin verilmesiyle **الحير**: mal ve aile çokluğu; râciz dedi:
  Rahmân’a sığınırım, çok maldan
  Allah beni onunla Saḳar’ın sıcağına sokar.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
  Ey Nuʿmân’ı gören; o çok (mal sahibi) idi.
Saʿleb dedi: yani çok mal, hizmetkâr ve aile sahibi idi. Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ dedi: Himyer’den bir kadını oğlunu oynatırken işittim, diyordu ki:
  Ey Rabbimiz, kim onun büyümesine sevinirse,
  ona aile ve çok mal ver.
Bir rivayette:
  Ona, Rabb, çok mal sevk et.
İbn Hâlaveyh, yalnız İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletti: **مال حير**; **الحاء**’ın kesriyle. Ebû ʿAmr, Saʿleb’in, İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözünü tasdik için inşâd etti:
  Nihayet onların küçüğü büyüyünce                      ve mal onların içinde çok olunca.
  İki yana döndüler; artık bizimle konuşmazlar                      sanki yanağında bize karşı bir eğrilik var.
İbn Berrî rivayet etti: **مال حير**; hareke ile. Ve el-Aġleb el-ʿAclî’den ona şahit olarak inşâd etti:
  Ey Nuʿmân’ı gören; o çok idi.
Böyle rivayet etti. Kesre ile **الحيرة**: Nîsâbûr’da bir mahalle; ondan Merv yoluna çıktığında. Ondan: el-Curşî el-Ḥîrî, Muhammed b. Ahmed b. Ḥafṣ b. Müslim b. Yezîd b. ʿAlî; ve onun oğlu kadı Ebû Bekr Ahmed b. el-Ḥasan b. Ahmed; ondan el-Ḥâkim Ebû ʿAbdillâh rivayet etti. Onu tarihte zikretti; Ebû Bekr el-Beyhakî ve Ebû Ṣâliḥ el-Müezzin, iki hâfız, ondan çokça rivayet etti.

**الحيرة**: bir köy; Kûfe’ye yakın; ve Sevâd hükmüne dahildir; çünkü Hâlid b. el-Velîd onu sulh ile fethetti; Süheylî’nin Taberî’den naklettiği gibi. Ve **المراصد**’da: Kûfe’den Necef üzerinde üç mil mesafededir; Fars denizinin ona bitişik olduğunu iddia ettiler; ve ondan doğu tarafına bir mil mesafede el-Ḫورنق ve es-Sedîr vardır; câhiliyede Arap krallarının meskeni idi ve güzelliğinden dolayı ona “beyaz Ḥîre” adını verdiler. Ve denildi: **الحيرة** diye adlandırıldı; çünkü Tubbaʿ Horasan’ı kastettiğinde askerinin zayıflarını o yerde bıraktı. Ve onlara dedi: **حيروا به**; yani ikamet edin. Ve **الروض الأنف**’te: Buḫt Naṣr, Arap esirlerini oraya yerleştirdiğinde **الحيرة**’yi **حير** eden odur; orada şaşırıp kaldılar; şeyhimiz böyle dedi. Ve denildi: Tubbaʿ onda şaşırıp kaldı; eş-Şerefî dedi; ve başka şeyler de denildi; Semʿânî bunda uzattı; **الأنساب**’ta ona müracaat et.

  Ona nisbet **حيري**’dir; القياس üzere. قياس dışı olarak **حاري** işitildi. İbn Sîde dedi: bu, nadir, nisbetin çevrilmişlerindendir; içindeki **الياء** **ألف**’a çevrildi; bu, başkasına kıyas edilmeyen şâz bir çevirmedir. Ve **التهذيب**’te: ona nisbet **حاري**’dir; hurmaya **تمري** nisbet ettikleri gibi; **حيري** demek istedi de **الياء**’yı sükûnladı, böylece sâkin bir **ألف** oldu. Ondan: et-Tenûḫî el-Ḥîrî, Kaʿb b. ʿAdî b. Ḥanẓala b. ʿAdî b. ʿAmr b. Saʿlebe b. ʿAdî b. Malkân b. ʿAvf b. ʿUẓre b. Zeyd el-Lât; Ebû Bekr zamanında Müslüman oldu. Ve onun torunu Nâʿim b. Kaʿb; ondan ʿAmr b. el-Ḥâriṯ rivayet etti; hadisi Mısırlıların yanındadır. **الحيرة**: Fars’ta bir köy; ondan zâhid âbid el-Ḥîrî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ḥâtim; el-Ḥâkim onu övdü.

**الحيرة**: bir köy; ʿÂne’ye yakın; ondan Muhammed b. Mekârim el-Ḥîrî; Zehebî onu zikretti. Ve **الحيرتان**: galebe yoluyla **الحيرة** ve Kûfe; **البصرتين** ve **الكوفتين** gibi. Ve **المستحيرة**: bir köy; onun üzerine şahit, Mâlik b. Ḫâlid el-Ḫenâʿî’nin sözünden daha önce geçti; musannif onu burada iade etti; ikisi birdir. **المستحيرة**: yağlı çanak: yağı çok olan. **المستحير** (هاء’sız): bir çölün enine doğru giden yol; bazı asıllarda: mesafe; ve çıkışı nerede bilinmez. Dedi ki:
  Hendekleri açık ve onun şaşırıp kalan yolu
  Düz bir yolda; misafirim onun aydınlığını binerler.
**المستحير**: rüzgârın sevk etmediği, ağır, gidip gelen bulut. Bir şair bir adamı överken dedi:
  Sanki onun arkadaşları çölde, onları yağmurlandıran                      bol sağanaklı, sürekli yağışlı bir şaşırıp kalan buluttandır.
Kesre ile **الحياران**: bir gün. el-Ḥâriṯ b. Ḥillize dedi:
  O, Rabdir ve şâhiddir, yo                      m **الحيارين** ve belâ belâdır.
Ve **حيرة** (kîse gibi): Yemâme’de Cebel Nuṭâʿ’da bir köy; Ṣaġânî nakletti. Ve fetha sonra sükûn ile **الحير**: ağıla benzer şey yahut koruluk; ondan Kerbelâ’daki **الحير**; **الصحاح** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve ondan mesel: “Komşusunun **حير**’ine dayanan, sabahleyin onun eşeği çiyde olur”; Meydânî onu getirdi. **الحير**: Surrâ men raʾâ’da bir kasır idi; Ṣaġânî nakletti. Ve kesre ile **حيار بني القعقاع**: Ḳınnesrîn çölünde bir bölge; el-Vuḍlîd b. ʿAbdülmelik onu el-Ḳaʿḳâʿ b. Ḫuleyd’e iktâ etti; ona nisbet edildi.

Ve **الحارة**: evleri yakın olan her mahalle; onlar **حارة** ehli olurlar. Zemahşerî dedi: o, boşluktan yuvarlaktır. Dedi: Tâif’te **حارات** vardır; onlardan Benî ʿAvf’un **حارة**’si. Ve **الحويرة**, **الحارة**’nin küçültmesi: Dımaşk’ta bir mahalle; ondan muhaddis İbrâhîm b. Mesʿûd el-Ḥuveyrî; Bağdat’ta Şeref en-Nisâʾ bint el-Âbnûsî ve başkalarını işitti; ve yaşadı ve rivayet etti. Ve: “O, **حير بير** içindedir”; ikisinde de fetha üzere mebnî. Ve **حير بير**; ikisinde de cer ile; **حور بور** gibi; yani bozulma ve helâk; yahut sapıklık; ve daha önce geçti. Ve ona istidrâk edilenden: **حيرته**; sonra **فتحير**. Ve hareke ile **الحير**: şaşırıp kalma. Ve **تحير**: saptı.

Basra’da **حائر الحجاج** vardır; bilinen; kuru, içinde su yoktur; insanların çoğu ona **الحير** der. Ḥassân b. Sâbit, denizde **الحائر**’i kullandı, dedi ki:
  Ve sen bize göründüğünde daha güzelsin                      çıkış gününde el-ʿAḳr meydanında
  Bir inciden; bir melikin onunla pahalılaştırdığı                      denizin **حائر**’inin yetiştirdiğinden.
Ve dediler: bu evin geniş bir **حائر**’i vardır. Avam **حير** der; bu hatadır. Ezherî dedi: Şemr dedi: Araplar, neredeyse kesilmeyen sabit daimî her şey için: **مستحير** ve **متحير** der. Cerîr dedi:
  Nice olur ki düşman bir bulutla atar                      iri taburlu, yıldızı şaşırıp kalan.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **المستحير**: kesilmeyen daimî olandır. Dedi: ve demirin yıldızı: onun parıltısıdır. Ṭırimmâḥ dedi:

  Ölümün helâki şaşırıp kalan bir yerde                      ve sulanan mızrakların buluştuğu yerde.
Ve **مرقة متحيرة**: içyağı ve yağ çok olan. Ve **الأساس**’ta: ve çok **الإحارة**’li bir çorba getirdi. Ve **روضة حيرى**: suyla şaşırıp kalan. el-Fârisî, bazı Hüzeylîlerden inşâd etti:
  Ya benden yeni ipi kestin                      ya da senden başkası, ot toplayan
  Ey Rabbim, Cemâdiyye’de bir **حيرى**                      onda dökülen çiy şaşırıp kalır; bununla kastetti.
Ve **المحارة**: **الحائر**. Ve **استحار الرجل** falan yerde ve falan yerde: birkaç gün oraya indi. Ve denilir: bunlar **أنغام حيرات**tır; yani şaşırıp kalan, çok. İnsanlar da çoğaldıklarında böyledir. Ve **السيوف الحارية**: Ḥîre’de yapılmış olanlar. Dedi ki:
  Ona girince sırtlarımızı dayadık                      her bir Ḥîreli, yeni, çizgili olana.
Yani: kılıçlarla ihtibâ ettiler. Ve **الرحال الحاريات** da böyledir. eş-Şemmâḫ dedi:
  Benî’s-serâyât uyuduğunda yürür
  **الحاريات**’in çatalları arasında uyur.
Ve **الحاري**: Ḥîre’de yapılan, semerlerin onunla süslendiği yaygılardır. Yaʿḳūb inşâd etti:
  Düğümlü ve nakışlı ve Ḥîreli; onu kat kat yapar                      hecânîʿ benzeri dişi develer üzerinde.
Ve **استحير الشراب**: ekşidi. el-ʿAccâc dedi:
  Yudumlara kulak verirsin, ne zaman ekşirse.
Ve **حيار بن مهنا** (kitâb gibi): Şam Araplarının emirlerindendir; Zehebî nakletti. Şeyhimiz burada **حيرون**’u, fetha sonra sükûn ile, istidrâk etti; ve Şihâb el-Ḳasṭallânî’den **إرشاد الساري**’de nakletti ki: efendimiz İbrâhîm el-Ḫalîl عليه السلام onda defnedildi. Dedim: bu bir tashîftir. Doğrusu, muvaḥḥada ile **حبرون**’dur; yerinde daha önce geçti. Sonra İbnü’l-Cevânî en-nessebe’nin, ʿÎṣû b. İshâk’ın evlâtlarını **المقدمة الفاضلية**’de sayarken metin olarak şunu zikrettiğini gördüm: “Ve kardeşi Yaʿḳūb ile birlikte **مزرعة حيرون**’da defnedildi”; böyle, **الحاء** ve **الياء** ile. Ve denildi: bilakis o, İbrâhîm el-Ḫalîl عليه السلام’ın kabri yanındaki **مزرعة عفرون**’dur; kabri için onu satın almıştı ve onda Sâre defnedildi. **فصل الخاء من باب الراء**

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَارَ
1 حَارَ حار , [sec. pers. حِرْتَ,] aor. يَحَارُ, (S, A, Mgh, Msb, K,) and some say يَحِيرُ, but this is a mistake, (MF,) inf. n. حَيْرَةٌ (S, A, Mgh, K) and حَيَرٌ (S, Msb, K) and حَيْرٌ and حَيَرَانٌ, (K,) He was, or became, dazzled by a thing at which he looked, (T, Msb, K,) so that he turned away his eyes from it: this is the primary signification: (T, Msb:) and so ↓ تحيّر (A, * Mgh, * K) and ↓ استحار, (K,) and حاربَصَرُهُ (A, * TA) and بصره ↓ تحيّر. (Mgh, and S and A and K in art. قمر, &c.) ― -b2- And hence, (T, Msb,) He was, or became, confounded, or perplexed, and unable to see his right course; (T, Msb, K, * TA;) as also ↓ تحيّر (Msb, K) and ↓ استحار. (K.) And حار, (S, A,) or حار فِى أَمْرِهِ, (Msb,) i. q. فى امره ↓ تحيّر [He was, or became, confounded, &c., in his affair, or case]. (S, A.) And [حار (see its part. n. حَائِرٌ) and] ↓ تحيّر [and ↓ استحار] He erred, or lost his way. (TA.) ― -b3- Also, said of water, (A, Msb, K,) and ↓ تحيّر (S, A, K) and ↓ استحار, (A, K,) (tropical:) It became collected, (S, A, K,) and stayed, (A,) or went round, (S, K, *) or went to and fro, or fluctuated, (Msb, K,) in a place, as though it knew not which way to run. (A.) ― -b4- See also 5.

حيّرهُ
2 حيّرهُ حير حيره حيرة He, or it, caused him to become confounded, or perplexed, and unable to see his right course. (S, * Msb, KL.) ― -b2- [Accord. to Golius, as on the authority of the KL, حيّر, said of water, means (assumed tropical:) It was whirled round in an eddy: but to have this meaning, which I do not find in my copy of the KL, the verb should be حُيِّرَ.]

احار
4 احار احار أحار حار [He, or it, caused a thing to descend easily down the throat: or it transmitted food to the stomach: see 10: and see also 4 in art. حور]. (S and K voce مِشْفَرٌ, q. v.)

تحيّر
5 تحيّر أحار حير تحير : see 1, in six places. ― -b2- Also (tropical:) It (a cloud) continued without motion, pouring forth its rain, and not being driven by the wind: (IAar:) or went not in any direction: (K:) [and so ↓ استحار: see مُتَحَيِّرٌ.] ― -b3- Also (assumed tropical:) It continued; said of time; (TA;) and in like manner it is said of a man. (MF.) And بِهِ ↓ حِيرُوا [if not a mistranscription for تَحَيَّرُوا] occurs as meaning (assumed tropical:) Remain ye therein; referring to a place. (TA.) And بِمَكَانٍ ↓ استحار (assumed tropical:) He alighted and abode some days in a place. (TA.) ― -b4- تحيّر بِالمَآءَ (tropical:) It (a place, S, K, and land, TA) became full of water; as also ↓ استحار. (S, K, TA.) ― -b5- تحيّرت الجَفْنَةُ (tropical:) The bowl became full of grease and food; (K, TA;) like as a watering-trough or tank becomes full of water. (TA.) ― -b6- See also what follows.

10 اـِسْتَحْيَرَ see 1, in four places: ― -b2- and 5, in three places. ― -b3- استحار الشَّبَابُ (S, IB, A, K) and ↓ تحيّر (K) (tropical:) The sap [or vigour] of youth (مَآءُ الشَّبَابِ) flowed: (IB:) or became complete, and filled the body of a woman: (A:) or completely occupied the body: (K:) or filled it to the utmost: (TA:) or collected, and flowed to and fro, in the body of a woman. (As, S.) -A2- اسْتُحِيرَ الشَّرَابُ The beverage, or wine, was made to descend easily down the throat. (S.)

حَيْرٌ
حَيْرٌ حير [An enclosure] like a حَظِيرَة: or a place of pasturage in which it is prohibited to the public to pasture their beasts. (S, K.) ― -b2- See also حَائِرٌ. -A2- حَيْرَمَا [erroneously written by Golius حَارَمَا] i. q. رُبَّمَا. (K.)

اـِنَّهُ فِى حِيرَ بِيرَ
اـِنَّهُ فِى حِيرَ بِيرَ انه في حير بير and حِيرٍ بِيرٍ, like حُورٍ بُورٍ; (K;) i. e. Verily he is in a bad state, and a state of perdition: or in error. (TA.) [See also art. حور.]

حَيَرٌ
حَيَرٌ حير : see what next follows.

حِيَرٌ
حِيَرٌ حير (IAar, K) and ↓ حَيَرٌ (IB, K) Much property, or many cattle; and a numerous family: (K:) and أَنْعَامٌ حِيَرَاتٌ many cattle. (TA.) كَانَ حِيَرًا [app. for كان ذَا حِيَرٍ] is expl. by Th as meaning He was a possessor of much property, and of a numerous household and family. (TA.) ― -b2- حِيَرَ دَهْرٍ: see حَيْرِىَّ الدَّهْرِ.

حَارَةٌ
حَارَةٌ حار حاره حارة : see art. حور.

أَصْبَحَتِ الأَرْضُ حَيْرَةً
أَصْبَحَتِ الأَرْضُ حَيْرَةً ذ The land became green with plants or herbage, (K,) by reason of much collecting and continuance of water therein. (TA.)

حَارِىٌّ
حَارِىٌّ حار حارى حاري حاريي Made in the town of El-Heereh: applied to a sword, and a camel's saddle. (TA.) And A kind of leathern housings, made in El-Heereh, with which camels' saddles are ornamented. (TA.) -A2- حَارِىَّ دَهْرٍ and حَارِىَّ الدَّهْرِ: see what next follows.

لَا آتِيهِ حَيْرِىَّ الدَّهْرِ
لَا آتِيهِ حَيْرِىَّ الدَّهْرِ لا آتيه حيري الدهر (Ibn-'Omar, * Sh, * K) and حِيرِىَّ الدَّهْرِ (Sb, Akh, IAar, K) and حِيرِىَّ دَهْرٍ, (S,) or حِيرِى دَهْرٍ, (CK,) or حَيْرِى دَهْرٍ, (K, TA,) with the last letter quiescent, (K,) and حَيْرِىَ دَهْرٍ, or حِيرِىَ دَهْرٍ, (accord. to different copies of the K,) and دَهْرٍ ↓ حَارِىَّ (ISh, K) and الدَّهْرِ ↓ حَارِىَّ (ISh) and دَهْرٍ ↓ حِيَرَ, (IAar, K,) (tropical:) [I will not come to him, or it, or I will not do it,] while time lasts; (A, * K, * TA;) or ever: (ISh, K:) or it may mean while time returns; from حَارَ of which the aor. is يَحُورُ. (A, TA.) Also حَيْرِىَّ الدَّهْرِ, or حِيرِىَّ الدَّهْرِ, (tropical:) For an incalculable period of time. (Ibn-'Omar, Sh, IAth.)

حَيْرَانُ
حَيْرَانُ حيران (T, S, A, K) and ↓ حَائِرٌ (T, A, K) and ↓ مُتَحَيِّرٌ (TA) A man in a state of confusion, or perplexity, and unable to see his right course: (K, * TA:) erring; having lost his way: (T, TA:) fem. [of the first] حَيْرَى (Lh, T) and حَيْرَآءُ: (A, K:) and pl. [of the same] حَيَارَى (S, A, K) and حُيَارَى (K) and حَيْرَى, like the fem. sing. (Lh.) You say, لَا تَفْعَلْ ذٰلِكَ أُمُّكَ حَيْرَى [Do not thou that: may thy mother become in a state of confusion, &c.]: and لَا تَفْعَلُوا ذٰلِكَ أُمَّهَاتُكُمْ حَيْرَى [Do not ye that: may your mothers become &c.]. (Lh.) And بَائِرٌ ↓ رَجُلٌ حَائِرٌ A man who does not apply himself rightly to an affair; (S, TA;) who knows not the right course to pursue in his affair; as also فِى أَمْرِهِ ↓ مُتَحَيِّرٌ. (TA. [See also the same phrase in art. حور.]) ― -b2- [رَوْضةٌ حَيْرَى is (tropical:) A meadow full of water. (TA.) ― -b3- [حَيْرَى is also applied as an epithet to the midday sun of summer: see a verse cited in the second paragraph of art. دوم.]

حَيِّرٌ
حَيِّرٌ حير : see مُتَحَيِّرٌ.

حَائِرٌ
حَائِرٌ ذ : see حَيْرَانُ, in two places. ― -b2- Also (tropical:) A place in which water collects (S, K, TA) and goes to and fro: (TA:) a watering-trough, or tank, to which a stream of rain-water flows: (K:) or what resembles a watering-trough, or tank, in which the rain-water collects and remains: (A:) a depressed place (K, TA) in which water collects and remains, or goes round, or goes to and fro, not passing forth from it: (TA:) or a place in the ground depressed in the middle and having elevated edges or borders, (AHn, TA,) in which is water: (TA voce يَعْبُوبٌ:) and hence, (TA,) a garden; as also ↓ حَيْرٌ; (K;) which is the form used by most persons, and by the vulgar; like as they say عَيْشةُ for عَائِشَةُ: or this form is wrong: it is disallowed by AHn, notwithstanding its being mentioned by A 'Obeyd; but he mentions it only in one place, and it is not found in every copy of his work: (ISd:) pl. حِيرَانٌ (S, A, K) and حُورَانٌ. (S, K.) Hassلn Ibn-Thلbit uses the phrase حَائِرُ البَحْرِ [in a verse which I have cited in the first paragraph of art. رب, app. as meaning (assumed tropical:) The depth of the sea; or part of the sea in which is a confluence of the water, and where it goes round, or to and fro]. (TA.) -A2- Also Grease; oily animal matter, that flows from flesh or fat. (K.)

أَحْيَرُ مِنْ ضَبٍّ
أَحْيَرُ مِنْ ضَبٍّ ذ , and مِنْ وَرَلٍ, [More confounded, or perplexed, and unable to see his right course, than a dabb, and than a waral,] are two proverbs; (Meyd;) accord. to Hamzeh El-Isfahلnee, said because the dabb, [a kind of lizard, as is also the waral,] when it quits its hole, is confounded, and cannot find the right way to to it; and the like is said of the waral. (Har p. 166.)

مُتَحَيِّرٌ
مُتَحَيِّرٌ متحير : see حَيْرَانُ, in two places. ― -b2- الَكَواكِبُ المُتَحَيِّرَةُ (assumed tropical:) [The erratic stars; i. e. the planets;] the stars that [at one time appear to] retrograde and [at another time to] pursue a direct [and forward] course; also called الخُنَّسُ. (S in art. خنس.) ― -b3- سَحَابٌ مُتَحَيِّرٌ (assumed tropical:) Clouds continuing without motion, pouring forth rain, and not driven by the wind: (IAar:) and ↓ مُسْتَحِيرٌ (assumed tropical:) clouds (سحاب) heavy, and moving to and fro, (S, K) not having any wind to drive them along: (S:) and ↓ حَيِّرٌ (tropical:) clouds, or clouds covering the sky, syn. غَيْمٌ, (AZ, K, TA,) rising with rain, and continuing without motion, or moving to and fro, but remaining, in the sky: (AZ, TA:) or this last signifies (tropical:) clouds (سحاب) raining, and continuing without motion, or moving to and fro, but remaining in the sky. (A, TA.) ― -b4- See also what follows, in two places.

مُسْتَحِيرٌ
مُسْتَحِيرٌ مستحير A way leading across a desert, of which the place of egress is not known. (K.) ― -b2- (assumed tropical:) Anything (TA) continuing endlessly: (IAar, TA:) or hardly, or never, ending; as also ↓ مُتَحَيِّرٌ. (Sh, TA.) See also this latter word. -A2- جَفْنَةٌ مُسْتَحِيرَةٌ (tropical:) A full bowl: (A:) or (assumed tropical:) a bowl containing much grease. (K.) And ↓ مَرَقَةٌ مُتَحَيِّرِةٌ (assumed tropical:) Broth containing much grease. (TA.)

##### Türkçe

**حَارَ**
1 **حَارَ** (ikinci şahıs: **حِرْتَ**), muzâri‘i **يَحَارُ**, (S, A, Mgh, Msb, K,) ve bazıları **يَحِيرُ** der; fakat bu bir hatadır, (MF,) mastarı **حَيْرَةٌ** (S, A, Mgh, K) ve **حَيَرٌ** (S, Msb, K) ve **حَيْرٌ** ve **حَيَرَانٌ**dur, (K,) bir şeye baktığında onunla gözleri kamaştı; (T, Msb, K,) öyle ki gözlerini ondan çevirdi: bu, aslî anlamdır: (T, Msb:) ve bunun gibi aşağıdaki **تحيّر** (A, Mgh, K) ve aşağıdaki **استحار**, (K,) ve **حاربَصَرُهُ** (A, TA) ve aşağıdaki **تحيّر** **بصره**. (Mgh, ve S ve A ve K, **قمر** maddesinde, vb.) — -b2- Ve buradan, (T, Msb,) şaşırdı, yahut şaşkınlığa düştü, yahut bocaladı, ve doğru yolunu göremez oldu; (T, Msb, K, TA;) bunun gibi aşağıdaki **تحيّر** (Msb, K) ve aşağıdaki **استحار**. (K.) Ve **حار**, (S, A,) yahut **حار فِى أَمْرِهِ**, (Msb,) yani **تحيّر** **فى امره** ile aynı [işinde yahut hâlinde şaşırdı, vb.]. (S, A.) Ve [**حار** (ism-i fâili **حَائِرٌ**’e bak) ve] aşağıdaki **تحيّر** [ve aşağıdaki **استحار**] yanıldı, yahut yolunu kaybetti. (TA.) — -b3- Yine, su hakkında söylenir, (A, Msb, K,) ve aşağıdaki **تحيّر** (S, A, K) ve aşağıdaki **استحار**, (A, K,) (mecaz:) bir yerde toplandı, (S, A, K,) ve durdu, (A,) yahut döndü durdu, (S, K,) yahut gidip geldi, yahut çalkalandı, (Msb, K,) sanki hangi yöne akacağını bilmiyormuş gibi. (A.) — -b4- 5’e de bak.

**حيّرهُ**
2 **حيّرهُ**: onu şaşkınlığa düşürdü, yahut bocalattı, ve doğru yolunu göremez hâle getirdi. (S, Msb, KL.) — -b2- [Golius’a göre, KL’nin otoritesine dayanarak, su hakkında söylenen **حيّر** (varsayılan mecaz:) bir girdapta döndürülüp çevrildi demektir: fakat bu anlamı vermesi için—ki ben KL nüshamda bunu bulmuyorum—fiilin **حُيِّرَ** olması gerekir.]

**احار**
4 **احار** (**أحار**) **حار**: [bir şeyi boğazdan kolayca aşağı indirdi: yahut yiyeceği mideye iletti: 10’a bak: ve ayrıca **حور** maddesinde 4’e de bak]. (S ve K, **مِشْفَرٌ** maddesinde, bk.)

**تحيّر**
5 **تحيّر**: 1’e bak, altı yerde. — -b2- Yine (mecaz:) o (bir bulut) hareketsiz olarak devam etti, yağmurunu boşaltarak, ve rüzgâr tarafından sürülmeyerek: (IAar:) yahut herhangi bir yöne gitmedi: (K:) [ve bunun gibi aşağıdaki **استحار**: **مُتَحَيِّرٌ**’e bak.] — -b3- Yine (varsayılan mecaz:) devam etti; zaman hakkında söylenir; (TA;) ve aynı şekilde bir adam hakkında da söylenir. (MF.) Ve **حِيرُوا** **بِهِ** [eğer **تَحَيَّرُوا** yerine bir yanlış yazım değilse] (varsayılan mecaz:) “orada kalın” anlamında vârid olur; bir yere işaret ederek. (TA.) Ve (varsayılan mecaz:) **استحار** **بِمَكَانٍ**: bir yere indi ve orada birkaç gün kaldı. (TA.) — -b4- (mecaz:) **تحيّر بِالمَآءَ**: o (bir yer, S, K, ve arazi, TA) su ile doldu; bunun gibi aşağıdaki **استحار**. (S, K, TA.) — -b5- (mecaz:) **تحيّرت الجَفْنَةُ**: çanak yağ ve yemekle doldu; (K, TA;) tıpkı bir suluk yahut havuzun su ile dolması gibi. (TA.) — -b6- Ayrıca aşağıda gelene de bak.

10 **اـِسْتَحْيَرَ**: 1’e bak, dört yerde: — -b2- ve 5’e, üç yerde. — -b3- **استحار الشَّبَابُ** (S, IB, A, K) ve aşağıdaki **تحيّر** (K) (mecaz:) gençliğin özü [yahut kuvveti] (**مَآءُ الشَّبَابِ**) aktı: (IB:) yahut tamamlandı, ve bir kadının bedenini doldurdu: (A:) yahut bedeni bütünüyle kapladı: (K:) yahut onu son haddine kadar doldurdu: (TA:) yahut bir kadının bedeninde toplandı, ve gidip geldi. (As, S.) -A2- **اسْتُحِيرَ الشَّرَابُ**: içecek, yahut şarap, boğazdan kolayca aşağı indirildi. (S.)

**حَيْرٌ**
**حَيْرٌ**: **حَظِيرَة** gibi [bir çevrilmiş yer]: yahut halkın hayvanlarını otlatmasının yasaklandığı bir otlak yeri. (S, K.) — -b2- **حَائِرٌ**’e de bak. -A2- **حَيْرَمَا** [Golius’un yanlışlıkla **حَارَمَا** yazdığı] **رُبَّمَا** ile aynı. (K.)

**اـِنَّهُ فِى حِيرَ بِيرَ**
**اـِنَّهُ فِى حِيرَ بِيرَ** ve **حِيرٍ بِيرٍ**, **حُورٍ بُورٍ** gibi; (K;) yani: gerçekten o kötü bir hâl içindedir, ve helâk hâlindedir: yahut sapıklık içindedir. (TA.) [Ayrıca **حور** maddesine de bak.]

**حَيَرٌ**
**حَيَرٌ**: aşağıda gelen şeye bak.

**حِيَرٌ**
**حِيَرٌ** (IAar, K) ve aşağıdaki **حَيَرٌ** (IB, K): çok mal, yahut çok davar; ve kalabalık bir hâne ve aile: (K:) ve **أَنْعَامٌ حِيَرَاتٌ**: çok davar. (TA.) **كَانَ حِيَرًا** [görünüşe göre **كان ذَا حِيَرٍ** yerine] Sa‘leb tarafından “çok mala, ve kalabalık bir hâneye ve aileye sahipti” diye açıklanır. (TA.) — -b2- **حِيَرَ دَهْرٍ**: **حَيْرِىَّ الدَّهْرِ**’e bak.

**حَارَةٌ**
**حَارَةٌ**: **حور** maddesine bak.

**أَصْبَحَتِ الأَرْضُ حَيْرَةً**
**أَصْبَحَتِ الأَرْضُ حَيْرَةً**: arazi, içinde suyun çokça toplanması ve devam etmesi sebebiyle, bitkilerle yahut otla yeşerdi. (K,) (TA.)

**حَارِىٌّ**
**حَارِىٌّ**: El-Hîre şehrinde yapılmış: kılıca ve devenin semerine nispetle kullanılır. (TA.) Ve El-Hîre’de yapılan, deve semerlerinin süslendiği bir çeşit deri örtüler. (TA.) -A2- **حَارِىَّ دَهْرٍ** ve **حَارِىَّ الدَّهْرِ**: aşağıda gelen şeye bak.

**لَا آتِيهِ حَيْرِىَّ الدَّهْرِ**
**لَا آتِيهِ حَيْرِىَّ الدَّهْرِ** (İbn-‘Ömer, Ş, K) ve **حِيرِىَّ الدَّهْرِ** (Sb, Akh, IAar, K) ve **حِيرِىَّ دَهْرٍ**, (S,) yahut **حِيرِى دَهْرٍ**, (CK,) yahut **حَيْرِى دَهْرٍ**, (K, TA,) son harfi sâkin olarak, (K,) ve **حَيْرِىَ دَهْرٍ**, yahut **حِيرِىَ دَهْرٍ**, (K’nın farklı nüshalarına göre,) ve aşağıdaki **حَارِىَّ** **دَهْرٍ** (ISh, K) ve aşağıdaki **حَارِىَّ** **الدَّهْرِ** (ISh) ve aşağıdaki **حِيَرَ** **دَهْرٍ**, (IAar, K,) (mecaz:) [ona, yahut ona/ona (şeye) gelmeyeceğim, yahut onu yapmayacağım,] zaman sürdükçe; (A, K, TA;) yahut asla: (ISh, K:) yahut “zaman döndükçe” anlamına da gelebilir; muzâri‘i **يَحُورُ** olan **حَارَ**’dan. (A, TA.) Yine **حَيْرِىَّ الدَّهْرِ**, yahut **حِيرِىَّ الدَّهْرِ**, (mecaz:) hesaplanamaz bir zaman müddeti boyunca. (İbn-‘Ömer, Ş, IAth.)

**حَيْرَانُ**
**حَيْرَانُ** (T, S, A, K) ve aşağıdaki **حَائِرٌ** (T, A, K) ve aşağıdaki **مُتَحَيِّرٌ** (TA): şaşkınlık yahut bocalama hâlinde olan, ve doğru yolunu göremeyen adam: (K, TA:) yanılan; yolunu kaybetmiş: (T, TA:) [birincinin] müennesi **حَيْرَى** (Lh, T) ve **حَيْرَآءُ**: (A, K:) ve [aynısının] çoğulu **حَيَارَى** (S, A, K) ve **حُيَارَى** (K) ve **حَيْرَى**, müennes tekil gibi. (Lh.) Şöyle dersin: **لَا تَفْعَلْ ذٰلِكَ أُمُّكَ حَيْرَى** [bunu yapma: annen şaşkınlık vb. hâline düşsün]: ve **لَا تَفْعَلُوا ذٰلِكَ أُمَّهَاتُكُمْ حَيْرَى** [bunu yapmayın: anneleriniz vb. hâle düşsün]. (Lh.) Ve **رَجُلٌ حَائِرٌ** **بَائِرٌ**: bir işe doğru biçimde sarılmayan adam; (S, TA;) işinde takip edeceği doğru yolu bilmeyen; bunun gibi **مُتَحَيِّرٌ** **فِى أَمْرِهِ**. (TA. [Ayrıca aynı ibareye **حور** maddesinde de bak.]) — -b2- [**رَوْضةٌ حَيْرَى** (mecaz:) su ile dolu bir çayırdır. (TA.) — -b3- [**حَيْرَى** yaz yaz ortası öğle güneşine de sıfat olarak kullanılır: **دوم** maddesinin ikinci paragrafında zikredilen bir beyte bak.]

**حَيِّرٌ**
**حَيِّرٌ**: **مُتَحَيِّرٌ**’e bak.

**حَائِرٌ**
**حَائِرٌ**: **حَيْرَانُ**’a bak, iki yerde. — -b2- Yine (mecaz:) suyun toplandığı (S, K, TA) ve gidip geldiği yer: (TA:) yağmur suyunun aktığı bir suluk yahut havuz: (K:) yahut yağmur suyunun toplandığı ve kaldığı, suluk yahut havuza benzeyen şey: (A:) ortası çukur (K, TA) bir yer; içinde suyun toplandığı ve kaldığı, yahut döndüğü, yahut gidip geldiği, ondan dışarı çıkmadığı: (TA:) yahut ortası çukur ve kenarları yahut sınırları yüksek olan, (AHn, TA,) içinde su bulunan yer: (TA, **يَعْبُوبٌ** maddesinde:) ve buradan, (TA,) bahçe; bunun gibi aşağıdaki **حَيْرٌ**; (K;) ki bu, çoğu kimsenin ve avamın kullandığı şekildir; tıpkı **عَائِشَةُ** yerine **عَيْشةُ** demeleri gibi: yahut bu şekil yanlıştır: AHn bunu reddetmiştir, A ‘Ubeyd’in zikretmiş olmasına rağmen; fakat o bunu yalnız bir yerde zikreder, ve eserinin her nüshasında bulunmaz: (ISd:) çoğulu **حِيرَانٌ** (S, A, K) ve **حُورَانٌ**dur. (S, K.) Hassân İbn-Sâbit **حَائِرُ البَحْرِ** ibaresini kullanır [benim **رب** maddesinin ilk paragrafında zikrettiğim bir beyitte; görünüşe göre (varsayılan mecaz:) denizin derinliği; yahut suyun birleştiği ve döndüğü, yahut gidip geldiği denizin bir kısmı anlamında]. (TA.) -A2- Yine: yağ; etten yahut iç yağdan akan yağlı hayvansal madde. (K.)

**أَحْيَرُ مِنْ ضَبٍّ**
**أَحْيَرُ مِنْ ضَبٍّ**, ve **مِنْ وَرَلٍ**, [bir **ضَبّ**’dan ve bir **وَرَل**’dan daha şaşkın, yahut bocalamış, ve doğru yolunu göremez], iki darb-ı meseldir; (Meyd;) Hamze el-İsfahânî’ye göre, **ضَبّ** [bir çeşit kertenkele; **وَرَل** da böyledir] deliğinden çıktığında şaşırdığı ve ona giden doğru yolu bulamadığı için söylenmiştir; ve benzeri **وَرَل** hakkında da söylenir. (Har s. 166.)

**مُتَحَيِّرٌ**
**مُتَحَيِّرٌ**: **حَيْرَانُ**’a bak, iki yerde. — -b2- (varsayılan mecaz:) **الَكَواكِبُ المُتَحَيِّرَةُ**: [gezgin yıldızlar; yani gezegenler;] kimi zaman geri gider gibi görünen ve kimi zaman doğru [ve ileri] bir seyir izleyen yıldızlar; bunlara **الخُنَّسُ** da denir. (S, **خنس** maddesinde.) — -b3- (varsayılan mecaz:) **سَحَابٌ مُتَحَيِّرٌ**: hareketsiz devam eden, yağmur boşaltan, ve rüzgâr tarafından sürülmeyen bulutlar: (IAar:) ve aşağıdaki **مُسْتَحِيرٌ** (varsayılan mecaz:) ağır, ve gidip gelen, (S, K) kendilerini sürükleyecek rüzgârı olmayan bulutlar (**سحاب**): (S:) ve aşağıdaki **حَيِّرٌ** (mecaz:) bulutlar, yahut göğü kaplayan bulutlar, eş anlamlısı **غَيْمٌ**, (AZ, K, TA,) yağmurla yükselen, ve hareketsiz devam eden, yahut gidip gelen, fakat gökte kalan: (AZ, TA:) yahut bu sonuncusu (mecaz:) yağmur yağan, ve hareketsiz devam eden, yahut gidip gelen, fakat gökte kalan bulutlar (**سحاب**) demektir. (A, TA.) — -b4- Ayrıca aşağıda gelene de bak, iki yerde.

**مُسْتَحِيرٌ**
**مُسْتَحِيرٌ**: çölü aşan, çıkış yeri bilinmeyen bir yol. (K.) — -b2- (varsayılan mecaz:) sonsuzca devam eden herhangi bir şey: (IAar, TA:) yahut güçlükle, yahut hiç bitmeyen; bunun gibi aşağıdaki **مُتَحَيِّرٌ**. (Ş, TA.) Ayrıca bu son kelimeye de bak. -A2- (mecaz:) **جَفْنَةٌ مُسْتَحِيرَةٌ**: dolu bir çanak: (A:) yahut (varsayılan mecaz:) içinde çok yağ bulunan bir çanak. (K.) Ve aşağıdaki **مَرَقَةٌ مُتَحَيِّرِةٌ** (varsayılan mecaz:) içinde çok yağ bulunan et suyu. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَارَ
حَارَ ( y )  A ( n. ac. حَيْر 1 ,  حَيْرَةِ [ 1t ] ,  حَيَر [ 4 ] ,  حَيَرَان [ 36 ] ),
a.  Was confused, bewildered, dumb founded; whirled, eddied ( water ).

b.  [ Fī ], Was embarrassed at, by ( affair ).

حَيَّرَ
حَيَّرَ II ,
a.  Confused, embarrassed, bewildered.

b.   Was developed, grown ( youth ).

c.  Was amassed ( water ).

اِسْتَحْيَرَ
اِسْتَحْيَرَ X ,
a.  Was confused, bewildered, embarrassed.

حَيْر
حَيْر 1 ,
a.  Enclosure, garden.

حَيْرَة
حَيْرَة 1t ,
a.  see 2t .

حِيْرَة
حِيْرَة 2t ,
a.  Stupefaction, stupor; embarrassment, perplexity, bewilderment.

حَاْيِر
حَاْيِر 21 ,
a.  Confused, confounded, perplexed, irresolute.

b.  ( pl. حِيْرَاْن 34 ,  حُيْرَاْن 35U ), Reservoir.

c.  Garden.

حَارَة
حَارَة [ 1tA ],
a.  House.

b.  Street, quarter.

حَيْرَان
حَيْرَان [ 33 ] , ( pl. حَيَارَى ,

حُيَارَى
حُيَارَى ),
a.  see 21 (a) .

##### Türkçe

حَارَ
حَارَ ( y )  A ( i. ac. **حَيْر** 1 ,  **حَيْرَةِ** [ 1t ] ,  **حَيَر** [ 4 ] ,  **حَيَرَان** [ 36 ] ),
a.  Şaşırdı, hayrete düştü, dili tutuldu; (su) girdap yaptı, burgaçlandı.

b.  [ Fī ], (bir işte), (bir iş sebebiyle) utandı, mahcup oldu.

حَيَّرَ
حَيَّرَ II ,
a.  Şaşırttı, utandırdı, hayrete düşürdü.

b.  Geliştirildi, büyütüldü (genç).

c.  Biriktirildi (su).

اِسْتَحْيَرَ
اِسْتَحْيَرَ X ,
a.  Şaşırdı, hayrete düştü, utandı.

حَيْر
حَيْر 1 ,
a.  Çevrili yer, bahçe.

حَيْرَة
حَيْرَة 1t ,
a.  bkz. 2t .

حِيْرَة
حِيْرَة 2t ,
a.  Sersemlik, dalgınlık; utanma, şaşkınlık, hayret.

حَاْيِر
حَاْيِر 21 ,
a.  Şaşırmış, şaşkına dönmüş, tereddütlü, kararsız.

b.  ( çoğ. **حِيْرَاْن** 34 ,  **حُيْرَاْن** 35U ), Su haznesi.

c.  Bahçe.

حَارَة
حَارَة [ 1tA ],
a.  Ev.

b.  Sokak, mahalle.

حَيْرَان
حَيْرَان [ 33 ] , ( çoğ. **حَيَارَى** ,

حُيَارَى
**حُيَارَى** ),
a.  bkz. 21 (a) .
