# حير — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: حير

باب الحاء والراء و واي معهما
ح ر و، ح ر ي، ح و ر، ح ي ر، ر ح ا، و ح ر، ر و ح، ر ي ح مستعملات
حرو:
الحَراوَةُ: نحو طَعْمِ الخَرْدَلِ وشِبْهِهِ. ويقال: لهذا الكُحل حَرَاوةٌ ومَضاضةٌ في العين.
حرى:
الحَرْيُ: النُّقصانُ بعد الزّيادة. والقمر يَحْري الأول فالأول حتّى ينقص، حَرْياً.
والحَرَى- مقصور-: موضع البيض، وهو الأُفْحُوص والأُدْحِيُّ. قال:
بيضةٌ زادَ هَيْقُها عن حَراها		كلَّ طارٍ عليه أنْ يَطْراها
والحَرَى أيضاً: كلُّ مَوْضِعٍ للظّباء تأوِي إليه.
والحَرَى: الجَدَارة. تقول: هو حَرِيٌّ: أي: خليقٌ. وهو حرٍ وبالحَرَى وحَرىً أن يكون كذاك،؛ وما أحراه وأَحْرِ به أن يكون كذا.
وفلان يَتَحَرَّى مسرّتي، ويَتَحرَّى بكلامه وأمره الصّوابَ.
وحِراءُ- ممدود-: جبل بمكّة معروف. قال الشاعر:
تفرّج عنّا الهمّ لمّا بـدالـنـا		حِراءٌ كرأسِ الفارسيِّ المتوَّجِ
والحِرُ: يجمع على الأحراح. رجلٌ حَرِحٌ: مُولَعٌ بالأحراحِ. وحَرِحَ الرجل أُولِعَ
حور:
الحَوْرُ: الرُّجوعُ إلى الشّيءِ وعَنْه. والغُصّةُ إذا انحدرتْ. ويقال: حارت تَحُور، وأَحَارَ صاحبها. وكلُّ شيءٍ تَغَيَّر من حالٍ إلى حال، فقد حار يَحُور حَوْراً، كقول لبيد:
وما المرءُ إلاّ كالشّهابِ وضَوْئِهِ		يَحُورُ رماداً بعد إذ هو ساطع
والمُحاورةُ: مُراجَعة الكلام. حاوَرتُ فلاناً في المنطق، وأَحَرْتُ إليه جوابا. وما أحار بكلمة، والاسم: الحَوِير، تقول: سمعت حَوِيرَهما وحوِارَهما.
والمَحْوَرةُ من المُحاوَرة، كالمَشْوَرة من المُشاوَرة، وهي مَفْعلة. قال الشاعر:
بحاجة ذي بثٍّ ومَحْـوَرَةٍ لـه		كَفَى رَجْعُها من قصّة المُتَكِلّمِ
وفي الحديث: نَعوذُ باللهِ من الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْر أي: النّقصان بعد الزّيادة، كقولهم: العنوق بعد النّوق، أي: بينا كنت في كَوْرِ الزّيادة إذا أنت تَحُور راجعا إلى النقصان.
ويقال: الحَوْر: ما تحت الكَوْر من العمامة، والحَوْرُ خشب يقال لها البيضاء.
والحُوارُ: الفصيل أوّل ما يُنْتَج، والجميع: الحِيران.
والحَوَرُ: الأديم المصبوغ بحمرة حَوَّرَتْهُ، وجَمْعُهُ: أحوار. قال:
فظلَّ يرشح مِسْكاً فوقَه عَلَقٌ		كأنّما قُدَّ في أثوابه الحَـوَرُ
وخُفٌّ مُحَوَّرٌ: إذا بُطِنَ بحَوَرٍ.
والحَوَرُ: شِدّةُ بياضِ العَيْن وشِدّةُ سَوادِها، ولا يُقال: آمرأة حَوْراء إلاّ لبيضاءَ مع حَوَرِها، والجميعُ: حُورٌ. وفي قراءة: وحِيرٌ عِينٌ.
والمِحْوَرُ: الحديدة الّتي يدور فيها لسانُ الإِبزِيم في طَرَف المِنْطَقة وغيرها، والحديدة التي تدور عليها البكرة يُقال لها: المِحْوَرةُ.
والمِحْوَرُ: الخَشَبةُ الّتي يُبْسَط بها العجين يُحَوَّرُ به الخبزُ تَحْويراً.
والحُوَّارَى: أَجْوَدُ الدَّقيق، يُقال: حَوَّرتُه تحويراً، أي: بَيَّضتُه وامرأةٌ حَوارِيَّة، أي: بيضاء حضريّة، ولا تكون بدويّة.
والحَوارِيُّونَ: الّذين كانوا مع عيسى عليه السّلام ينصرونه، وكانوا قصّارين، يقال: فعل الحواريّون كذا، ونصر الحواريون كذا، فلمّا جرى على ألسنة النّاس سُمّيَ كل ناصر حواريّاً.
حير:
يقال: حار بَصَرُهُ يَحارُ حَيْرَةً وحَيِراً، وذلك إذا نظرتَ إلى الشيءِ فَغَشِيَ بَصَرُك، وهو حَيْرانُ تائه، والجميع: حَيَارَى، وامرأة حَيْرَى. قال:
حَيْرانَ لا يُبْرِئُه من الحَيَرْ
والطّريق المُسْتَحير الّذي يأخذ في عُرْضِ مفازةٍ لا يُدْرَى أين مَنْفَذُه قال:
ضاحي الأخاديد ومُسْتَحـيرِهِ		في لاحبٍ يركبْنَ ضيفي نيره
والحائر: حوض يُسَيَّبُ إليه مَسيلُ الماء في الأمصار يُسمَّى هذا الاسم بالماء، وبالبصرة: حائر الحُجّاج، معروف يابسٌ لا ماء فيه، وأكثر الناس يُسمّونه: الحَيْر، كما يقال لعائشة: عَيْشة يستحسنون التخفيف وطرح الألف. قال العجاج.
سَقاهُ رَيّاً حائرٌ رَوِيُّ
وإنّما سُمّيَ حائراً، لأنّ الماء يتحيّر فيه يرجع أقصاه إلى أدناه.
واستحار الرّجل بمكانه إذا نزله أيّاما.
والحِيرة بجنب الكوفة، والنّسبة إليها: حاريّ كقولهم في النسبة إلى تَمْر: تَمْريّ، فأراد أن يقول: حَيْريّ فسكّنَ الياء فصارت ألفا.
والحارةُ: كلّ مَحَلَّة دنت من منازلهم، فهم أهل حارة.
قال أبو عمرو: أنشدتني امرأةٌ من حمير وهي تُرقّص ابناً لها:
يا ربّنا من سرّه أنْ يَكْبَـرا		فَهَبْ له أهلاً وما لا حِيرَا
والحِيَرُ: الكثير من الأهل والمال.
والمَحارةُ: الصَّدَفُ.
رحى:
رحاً ورَحَيان، وثلاث أَرْحٍ، وأرحاء كثيرة، والأَرْحِيَةُ كأنّها جماعة الجماعة.
ورحى الحرب: حَوْمَتُها، ورحى الموت، ومَرْحَى الحرب. قال:
على الجُرْدِ شُبّاناً وشيباً كـأنَّـهـم		إذا كانتِ المرحى الحديدُ المجرّبُ
وقال:
النّاسُ في غَفَلاتِهِـمْ		ورَحَى المنيّةِ تَطْحَنُ
ويقال لفَراسِنِ الفيل: أَرْحاءٌ. قال حميد:
تحمل أرحاءً ثقالاً تصدمُ		من كلّ جانبٍ لهنَّ مَنْسِمُ
والأرحاءُ: الأضراس، الواحد: رحى.
ومَرْحَى الجمل: الموضع الذي دارت عليه رحى الحرب.
والمرحى: العجب. قال:
وقال ابنا أميمةَ يالَ بـكـرٍ		فقلت: أجهرة مَرْحَى كَبِيرُ
والرَّحَى: قطعةٌ من النّجف تعظُم من نحو ميلٍ مُشرفة على ما حولَها.
والرَّحَى: نبات تُسَمِّيه الفرس اسْبَانَخْ والرَّحَى: كِرْكِرةُ البعير.
وحر:
الوَحَرُ: وَغْرٌ في الصّدر من الغَيْظ والحِقْد. تقول: وَحِرَ صدره وَحَراً، وإنّه لَوَحِرِ الصّدر. والوَحَرُ: وَزَغَةٌ تكون في الصَّحارَى أصغر من العِظاية، وهي إلف سوامِّ أبرص خِلْقَةً.
وامرأة وَحِرة: أي: سوداء دميمة قصيرة.
روح:
الرُّوحُ: النَّفْسُ التي يحيا بها البدن. يقال: خرجت رُوحُهُ، أي: نَفْسُه، ويقال: خَرَجَ فيُذَكُّرُ، والجميعُ أرواحٌ.
والرُّوحانِيُّ من الخلق نحو الملائكة، وخُلِقَ رُوحاً بلا جسمٍ.
والرُّوحُ: جبرئيل عليه السّلام. وهو روح القدس ويُقال: الرّوح ملك يقوم وحده فيكون صفّا.
وإرْواحُ اللَّحم: تغيُّرُ ريحه.
والرّواحُ من لدن زوالِ الشَّمسِ إلى الليل. رحنا رواحاً، يعني السير والعمل بالعشيّ.
وتروّح القوم في معنى: راحوا. قال:
تَروّحْ بنا يا عمر وقد قصر العصر
والمَرَاحُ: الموضع الذي تروحُ إليه أو منه كالمَغْدَى من الغداة.
ويقال: ما لفلان في كذا من رَواحٍ، أي من راحة.
والإراحة: ردّ الإبِل بالعشيّ يُرمُحها، وفي لغة: يُهريحها، هَراحَها هراحةً، وقوله:
ما تَعِيفُ اليومَ في الطَّيْرِ الرَّوَحْ
أراد: الرَّوَحَة: كما تقول: الكَفَرَة والفَجَرَة، فطرح الهاء. والرَّوَحُ في هذا البيت: المُتَفَرِقةَ.
والمُراوَحةُ: عملان في عمل، يُعْمَلُ ذاك مرّة، وهذا مرّة. وتراوحته الأمطار، مرّة هذا، ومرّة هذا قال العجاج:
تراوحتْها رهم الرهـائم		وهضب السّارية الهمائم
ورجل أروح: في صدر قدمه ابساط. وبعيرٌ أروحُ، وقدم أَرْوَحُ وروحاء، وقد روح روحاً.
وقَصْعَةٌ رَوْحاءُ: قريبة القعر.
ريح:
الرّيح: ياؤها واو صُيِّرت ياء لانكسارِ ما قبلَها، وتصغيرها: رُوَيْحة، وجمعُها: رياح وأرواح.
وتقول: رِحْتَ منه رائحةً طيّبةً، أي: وجدتها. والرّائحة: ريحٌ طيّبة تجدها في النّسيم، تقول: لهذه البقلة رائحة طيّبة.
والرَّيِّحَةُ: نبات يَخْضَرُّ بعدها يَيْبَس ورقُه وأَعالي أَغْصانِه.
ويومٌ رَيِّحٌ طيّبٌ ذو رَوْحٍ، ويومٌ راحٌ ذو ريحٍ شديد، بني على قولك: كَبْشٌ صافٌ، أي: كثير الصّوف، قالوا ذلك على رُوحِ وصُوفٍ فلمّا خفّفوا استنامت الفتحة قبلها فصارت ألفاً، كما قالوا: قالٌ ومالٌ. ويقال: أرادوا الصّائف والرّائح، فطرحوا الهمزة تخفيفا. قال أبو ذؤيب:
وسَوَّدَ ماءُ المَردفاها فلَـونُـهـا		كلَوْنِ النَّوُورِ وهي أَدْماءُ سارُها
وكما خففوا الحائجة فقالوا: حاجة، ألا تراه جُمِعَ على الحوائج.
وأَرْوَحَ الماء وغيره، أي: تغيّر.
والرّاحةُ: وجدانُك رَوْحاً بعد مَشقّة، تقول: أَرْحْنِي إراحةً فأَسْتريح. قال الأعشى:
متى ما تُناخي عند باب ابن هاشم		تُرِيحي وتَلْقَيْ من فواضِلِـهِ يدا
والتّرويحهْ للصلاة سُمّيِتَ ْبه لاستراحةِ القومِ بينَ كلّ أَرْبِع رَكَعات.
والرّاح: جمعُ راحة الكفّ. والرّاحُ: الخَمْر. قال:
راح إلى الرّاح فلمّا انتشَى		راح به الرّاح إلى الرّاح
والرّياحةُ: أن يَرَاحَ الإنسانُ إلى الشّيء كأنّه ينشط إليه، وكذلك يرتاح، ويقال: فلان نزلتْ به بَليّةٌ فارتاح اللهُ له برحمةٍ فأنقذه. قال العجاج:
فارتاح ربّي وأراد رَحْمتي
أي: نظر إليّ ورحمني.
والأرْيَحِيُّ: الرّجل الواسع الخُلُقِ، البسيط إلى المعروف يرتاح لما طَلَبْتَ إليه، ويَرَاحُ قلبه سروراً به.
قال الشاعر:
أريحيٌّ صَلْتٌ يظَلُّ له القَوْ		مُ ركوداً قيامهم للهـلالِ
ويُقال لكلّ شيء واسع: أَرْيَحُ. قال:
ومَحْمِلٌ أَرْيَحُ حجّاجيُّ
والأَرْيَحيُّ مأخوذٌ من راحَ يَرَاحُ، كما يقال للصَّلْتِ المُنْصَلِتِ: أَصْلَتيٌّ، وللمُجْتَنِب: أجنبيٌّ. والعربُ تَحمِلُ كثيراً من النَّعْتِ على أفعليّ، فيصير كأنّه نسبةٌ. قال:
ولقد أَغتدي يدافعُ ركني		أَجْوَليٌّ ذو مَيْعةٍ إضْرِيجُ
أي: جوّالٌ سريع العَرَق.
أَرِيحا: بلدة، والنّسِبْةُ إليها: أَرِيحيٌّ.
والرَّيْحان: اسم جامع للرياحين الطيّبة، والطّاقةُ الواحدة: ريحانة.
والرَّيْحانُ: الرّزق. والرَّيْحانُ: أطرافُ كلّ بَقْلةٍ طيّبة الرّيح إذا خرج عليه أوائل النَّوْر.
والاسترواح: التَّشَمُّم. والغصن يستروح إذا آهتزّ، والمَطَر يستروح الشجر، أي: يُحييِه.
قال:
يَستروِحُ العلم من أَمْسَى له بَصَرُ		وكان حيّاً كما يَسْتروحُ المطـرُ

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve onlarla birlikte **واي**

**ح ر و**، **ح ر ي**، **ح و ر**، **ح ي ر**، **ر ح ا**، **و ح ر**، **ر و ح**، **ر ي ح** kullanımdadırlar.

**حرو**:
**الحَراوَةُ**: **طَعْمِ الخَرْدَلِ** ve benzerinin tadı gibi. Ve denir ki: Bu sürmenin gözde bir **حَرَاوةٌ**’si ve bir **مَضاضةٌ**’sı vardır.

**حرى**:
**الحَرْيُ**: artıştan sonra eksilme. Ve ay, ilkin ilkin **يَحْري** eder, ta ki eksilsin; **حَرْياً**.
Ve **الحَرَى** -maksur-: yumurtanın yeri; o **الأُفْحُوص** ve **الأُدْحِيُّ**’dur. Dedi ki:
Bir yumurta; onun **هَيْقُ**’u **حَرا**’sından arttı; üzerine gelen her uçanın onu gagılaması gerekir.
Ve **الحَرَى** ayrıca: ceylanların sığındığı her yer.
Ve **الحَرَى**: layıklık. Dersin ki: O **حَرِيٌّ**’dir; yani: uygun/layık. Ve o, **حرٍ**’dir; ve **بالحَرَى** ve **حَرىً** (şöyle) olması (gerekir); ve “Onu ne kadar da buna layık kıldı” ve “Bunun böyle olması ona ne kadar da yaraşır” (denir).
Ve falan, sevincimi **يَتَحَرَّى** eder; ve sözüyle ve işiyle doğruyu **يَتَحرَّى** eder.
Ve **حِراءُ** -memdud-: Mekke’de bilinen bir dağdır. Şair dedi ki:
Bizden gam açıldı; bize görününce **حِراءٌ**, taçlı Farsî’nin başı gibi.
Ve **الحِرُ**: **الأحراح** üzerine toplanır. **حَرِحٌ** bir adam: **الأحراح**’a düşkün. Ve adam **حَرِحَ**: düşkün oldu.

**حور**:
**الحَوْرُ**: şeye ve ondan geri dönüştür. Ve **الغُصّةُ** (boğaz düğümü) aşağı indiği zaman (da böyle denir). Ve denir ki: **حارت تَحُور**; ve sahibi onu **أَحَارَ** etti. Ve her şey bir hâlden bir hâle değiştiyse, artık o **حار يَحُور حَوْراً** etmiştir; Lebîd’in sözü gibi:
Kişi ancak bir şihab ve onun ışığı gibidir; parlakken sonra kül olarak **يَحُورُ** eder.
Ve **المُحاورةُ**: sözün karşılıklı geri çevrilmesi (mukabeleli konuşma). Falanla mantıkta **حاوَرتُ**; ve ona bir cevap **أَحَرْتُ**. Ve bir kelimeyle (bile) cevap **ما أحار** etmedi. İsim: **الحَوِير**. Dersin ki: İkisinin **حَوِيرَ**’ini ve **حوِارَ**’ını işittim.
Ve **المَحْوَرةُ** **المُحاوَرة**’dandır; **المَشْوَرة**’nin **المُشاوَرة**’den olması gibi; ve o **مَفْعلة**’dir. Şair dedi ki:
Bir dert sahibinin ihtiyacı ve onun için bir **مَحْوَرَةٍ** ile; konuşanın kıssasından onun dönüşü yeter.
Ve hadiste: **نَعوذُ باللهِ من الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْر**; yani: artıştan sonra eksilme; onların “**العنوق** sonra **النّوق**” demeleri gibi; yani: sen artışın **كَوْر**’unda iken, bir de bakarsın eksilmeye dönerek **تَحُور** edersin.
Ve denir ki: **الحَوْر**: sarığın **الكَوْر**’unun altındaki şeydir; ve **الحَوْرُ**: “**البيضاء**” denilen bir ağaçtır.
Ve **الحُوارُ**: ilk doğduğu vakit yavru deve; çoğulu: **الحِيران**.
Ve **الحَوَرُ**: onu kızıllıkla boyayan (kızıllık) **حَوَّرَتْهُ** olan boyalı deri; çoğulu: **أحوار**. Dedi ki:
Üstünde misk sızdırıp durdu; üzerinde bir pıhtı; sanki elbiselerinde **الحَـوَرُ** kesilip (biçilmiş) gibi.
Ve **خُفٌّ مُحَوَّرٌ**: **حَوَرٍ** ile astarlanırsa.
Ve **الحَوَرُ**: gözün beyazlığının şiddeti ve siyahlığının şiddeti; ve “bir kadın **حَوْراء**” denmez, ancak beyaz olup **حَوَر**’ı ile birlikte olana; çoğulu: **حُورٌ**. Ve bir kıraatte: **وحِيرٌ عِينٌ**.
Ve **المِحْوَرُ**: kemerin ucu ve başkası içinde tokmak dili dönen demirdir; ve makaranın üzerinde döndüğü demire **المِحْوَرةُ** denir.
Ve **المِحْوَرُ**: hamurun onunla yayılıp ekmeğin onunla **تَحْويراً** olarak **يُحَوَّرُ** edildiği tahta.
Ve **الحُوَّارَى**: unun en iyisi; denir ki: onu **حَوَّرتُه تحويراً**; yani: onu beyazlattım. Ve **امرأةٌ حَوارِيَّة**: yani: beyaz, şehirli; ve bedevî olmaz.
Ve **الحَوارِيُّونَ**: İsa عليه السّلام ile birlikte olup ona yardım edenler; ve onlar çamaşırcılardı. Denir ki: **الحواريّون** şöyle yaptı; ve **الحواريون** şöyle yardım etti. Sonra insanların dillerinde cereyan edince, her yardımcıya **حواريّاً** adı verildi.

**حير**:
Denir ki: **حار بَصَرُهُ يَحارُ حَيْرَةً وحَيِراً**; bu, sen bir şeye baktığında görüşün örtülürse (bulanırsa) olur. Ve o, şaşkın sapmış **حَيْرانُ**’dır; çoğulu: **حَيَارَى**; ve bir kadın: **حَيْرَى**. Dedi ki:
**حَيْرانَ**; onu **الحَيَرْ**’den (şaşkınlıktan) hiçbir şey iyileştirmez.
Ve **الطّريق المُسْتَحير**: bir çölün enine alan, çıkışı nerede bilinmeyen yoldur. Dedi ki:
Yarıkların açıkta olanı ve onun **مُسْتَحـيرِهِ**; bir **لاحبٍ** içinde, misafirimi onun ışığında binerler.
Ve **الحائر**: şehirlerde suyun akıntısının kendisine salıverildiği havuzdur; bu ad su ile (ilgili olarak) böyle adlandırılır. Ve Basra’da: **حائر الحُجّاج**; bilinen, kuru, içinde su olmayan (yerdir). Ve insanların çoğu ona **الحَيْر** der; tıpkı Aişe’ye **عَيْشة** denmesi gibi; hafifletmeyi ve elifi atmayı güzel görürler. **العجاج** dedi:
Onu, suya kandırarak suladı; **حائرٌ** **رَوِيُّ**.
Ve ancak ona **حائراً** adı verildi; çünkü su onun içinde şaşırır; en uzağı en aşağısına geri döner.
Ve adam, yerinde **استحار** etti: oraya günlerce konakladıysa.
Ve **الحِيرة** Kûfe’nin yanında (bir yerdir); ona nisbet: **حاريّ**; onların hurmaya nisbetle “**تَمْريّ**” demeleri gibi. Böylece “**حَيْريّ**” demek istedi; sonra **الياء**’yı sükûnladı; o da **ألف** oldu.
Ve **الحارةُ**: onların meskenlerine yakın olan her mahalle; onlar bir **حارة** ehlidir.
Ebû Amr dedi: Himyer’den bir kadın bana okudu; bir oğlunu sallarken:
Ey Rabbimiz; büyümesi kimi sevindirirse; ona ehil (aile) ve **ما لا حِيرَا** ver.
Ve **الحِيَرُ**: ehlin ve malın çokluğu.
Ve **المَحارةُ**: sedef.

**رحى**:
**رحاً** ve **رَحَيان**; ve üç **أَرْحٍ**; ve çok **أرحاء**; ve **الأَرْحِيَةُ** sanki cemaatin cemaati gibidir.
Ve **رحى الحرب**: onun dönüp dolaşması; ve **رحى الموت**; ve **مَرْحَى الحرب**. Dedi ki:
Kır atlar üzerinde gençler ve ihtiyarlar; sanki **المرحى** demir, tecrübe edilmiş (iken).
Ve dedi ki:
İnsanlar gafletlerindedir; ve ölümün **رَحَى**’sı öğütür.
Ve file ait tırnaklara: **أَرْحاءٌ** denir. Humeyd dedi ki:
Ağır **أرحاءً** taşır; çarpar; her yandan; onlar için bir **مَنْسِمُ** vardır.
Ve **الأرحاءُ**: azı dişleri; teki: **رحى**.
Ve **مَرْحَى الجمل**: savaşın **رحى**’sının döndüğü yer.
Ve **المرحى**: hayret. Dedi ki:
Ve Ümeyme’nin iki oğlu dedi: Ey Bekr’in (kavmi)! Dedim ki: Açıkça mı? **مَرْحَى** büyüktür.
Ve **الرَّحَى**: **النّجف**’ten bir parçadır; yaklaşık bir mil kadar büyür; çevresine nazırdır.
Ve **الرَّحَى**: Farsların ona **اسْبَانَخْ** dediği bir bitkidir; ve **الرَّحَى**: devenin **كِرْكِرةُ**’sidir.

**وحر**:
**الوَحَرُ**: göğüste öfke ve kin sebebiyle bir **وَغْرٌ**. Dersin ki: Göğsü **وَحِرَ** oldu; **وَحَراً**; ve o, göğsü **لَوَحِرِ**’dir. Ve **الوَحَرُ**: çöllerde olan bir keler türüdür; **العِظاية**’dan daha küçük; yaratılışça alaca tenli **أبرص**’ın (kertenkele) ülfetidir.
Ve **امرأة وَحِرة**: yani: siyah, çirkin, kısa.

**روح**:
**الرُّوحُ**: bedenin onunla yaşadığı nefistir. Denir ki: **خرجت رُوحُهُ**; yani: nefsi. Ve denir ki: **خَرَجَ**; (bu) müzekker yapılır. Çoğulu: **أرواحٌ**.
Ve mahlûkattan **الرُّوحانِيُّ**: melekler gibi; ve cismsiz olarak ruh diye yaratıldı.
Ve **الرُّوحُ**: Cebrâil عليه السّلام’dır. Ve o, **روح القدس**’tur. Ve denir ki: **الرّوح** tek başına duran bir melektir; böylece bir saf olur.
Ve **إرْواحُ اللَّحم**: kokusunun değişmesi.
Ve **الرّواحُ**: güneşin zevalinden gecenin vaktine kadar. **رحنا رواحاً**; yani: akşamüstü yürüyüş ve iş.
Ve kavim **تروّح** etti; mânâca: **راحوا**. Dedi ki:
Ey Ömer, bizimle **تَروّحْ** et; ikindi kısaldı.
Ve **المَرَاحُ**: kendisine yahut kendisinden gidilen yer; sabah vaktinden olan **المَغْدَى** gibi.
Ve denir ki: Falanın bunda bir **رَواحٍ**’ı yoktur; yani bir rahatlığı yoktur.
Ve **الإراحة**: develeri akşamüstü geri çevirmektir; onları **يُرمُحها** eder. Ve bir dilde: onları **يُهريحها** eder; onları **هَراحَها هراحةً** etti. Ve onun sözü:
Bugün kuşta **الرَّوَحْ**’u (uğursuzluğu) sezmiyor.
İstedi ki: **الرَّوَحَة**; tıpkı “**الكَفَرَة**” ve “**الفَجَرَة**” dediğin gibi; böylece **الهاء**’yı attı. Ve bu beyitte **الرَّوَحُ**: dağınık olanlar.
Ve **المُراوَحةُ**: bir işte iki iş; bir defa şu yapılır, bir defa bu yapılır. Ve yağmurlar onu **تراوحته** etti: bir defa bu, bir defa bu. **العجاج** dedi:
Onu, ince yağmurların bulutları ve yüksek bulutların tepeleri nöbetleşe (vurdu).
Ve **رجل أروح**: ayağının üst kısmında yayvanlık vardır. Ve **بعيرٌ أروحُ**; ve **قدم أَرْوَحُ** ve **روحاء**; ve **روح روحاً** etti.
Ve **قَصْعَةٌ رَوْحاءُ**: çukuru yakın (sığ) olan.

**ريح**:
**الرّيح**: onun **ياء**’sı **واو** idi; kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **ياء** yapıldı. Onun küçültmesi: **رُوَيْحة**; çoğulu: **رياح** ve **أرواح**.
Ve dersin ki: Ondan güzel bir **رائحةً** **رِحْتَ**; yani: onu buldun. Ve **الرّائحة**: esintide bulduğun güzel bir rüzgârdır; dersin ki: Bu otun güzel bir **رائحة**’si vardır.
Ve **الرَّيِّحَةُ**: ardından yeşerip yaprağı ve dallarının üstleri kuruyan bir bitkidir.
Ve **يومٌ رَيِّحٌ**: güzel, **ذو رَوْحٍ** bir gün; ve **يومٌ راحٌ**: şiddetli rüzgârı olan bir gün. “**كَبْشٌ صافٌ**” sözün üzerine bina edildi; yani: yünü çok. Bunu **رُوحِ** ve **صُوفٍ** üzerine söylediler; sonra hafifletince, ondan önceki fetha yerleşti de **ألفاً** oldu; tıpkı “**قالٌ**” ve “**مالٌ**” dedikleri gibi. Ve denir ki: **الصّائف** ve **الرّائح**’ı kastettiler; hafifletme için hemzeyi attılar. Ebû Züeyb dedi ki:
İkisinin suyu karardı; böylece rengi, **النَّوُورِ**’un rengi gibi; o ise koyu renkli; onun yürüyüşü (de) (öyledir).
Ve **الحائجة**’yi hafiflettikleri gibi; “**حاجة**” dediler; onu **الحوائج** üzerine cem edildiğini görmüyor musun?
Ve su ve başkası **أَرْوَحَ** etti; yani: değişti.
Ve **الرّاحةُ**: meşakkatten sonra **رَوْحاً** bulmandır. Dersin ki: Beni **أَرْحْنِي إراحةً** et; böylece dinleneyim. **الأعشى** dedi:
Ne zaman İbn Hâşim’in kapısında çöktürürsen; **تُرِيحي** edersin ve onun faziletlerinden bir el bulursun.
Ve namaz için **التّرويحهْ** onunla adlandırıldı; kavmin her dört rek‘at arasında istirahat etmesi için.
Ve **الرّاح**: avuç içinin **راحة**’sının çoğuludur. Ve **الرّاحُ**: şaraptır. Dedi ki:
Şaraba gitti; sonra sarhoş olunca; şarap onu şaraba götürdü.
Ve **الرّياحةُ**: insanın bir şeye **يَرَاحَ** etmesi; sanki ona karşı canlanır. Ve aynı şekilde **يرتاح** eder. Ve denir ki: Falana bir musibet indi; Allah ona bir rahmetle **ارتاح** etti; böylece onu kurtardı. **العجاج** dedi:
Rabbim **فارتاح** etti ve rahmetimi istedi.
Yani: bana baktı ve bana merhamet etti.
Ve **الأرْيَحِيُّ**: ahlâkı geniş adam; iyiliğe karşı açık; kendisine talepte bulunduğunda ona **يرتاح** eder; ve kalbi onunla sevinç olarak **يَرَاحُ** eder.
Şair dedi ki:
**أريحيٌّ** keskin; kavim onun için, hilâl için kıyamları (varken) sükûn üzere kalır.
Ve geniş olan her şeye: **أَرْيَحُ** denir. Dedi ki:
Ve bir **مَحْمِلٌ أَرْيَحُ**; hacılara ait.
Ve **الأَرْيَحيُّ** **راحَ يَرَاحُ**’tan alınmıştır; tıpkı **الصَّلْتِ المُنْصَلِتِ** için “**أَصْلَتيٌّ**” denmesi gibi; ve **المُجْتَنِب** için “**أجنبيٌّ**”. Ve Araplar, nitelemelerin çoğunu **أفعليّ** üzerine taşır; böylece sanki bir nisbet olur. Dedi ki:
Ve gerçekten sabahlarım; rüknümü itişir; **أَجْوَليٌّ**; çevikliği olan; teri hızlı.
Yani: dolaşan, teri çabuk.
**أَرِيحا**: bir beldedir; ona nisbet: **أَرِيحيٌّ**.
Ve **الرَّيْحان**: güzel kokulu reyhanların toplu adıdır; tek demet: **ريحانة**.
Ve **الرَّيْحانُ**: rızıktır. Ve **الرَّيْحانُ**: her güzel kokulu otun, ilk çiçeklenmenin evvelleri üzerine çıktığında, uçlarıdır.
Ve **الاسترواح**: koklamadır. Ve dal **يستروح** eder: sallanırsa. Ve yağmur ağacı **يستروح** eder; yani: onu diriltir.
Dedi ki:
İlim, kendisi için bir basiret sahibi olarak akşamlayandan **يَستروِحُ** eder; ve o, yağmurun **يَسْتروحُ** ettiği gibi diri olur.
