# حير — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [حير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: حير

حار بصره يحار حيرة وحيرا وحيرا وحيرانا، بالتحريك فيهما، قال العجاج:
  حيران لا يبـرئه مـن الـحـير                      وحي الزبور في الكتاب المزدبر. وتحير، واستحار إذا نظر إلى الشيء فعشيى بصره. وحار واستحار: لم يهتد لسبيله. وحار يحار حيرة فهو حيران، بفتح فسكون، أي تحير في أمره. رجل حائر بائر، إذا لم يتجه لشيء. وقد جاء ذلك في حديث عمر رضي الله عنه، كما تقدم في  ب-ي-ر  وهو المتحير في أمره لا يدري كيف يهتدي فيه. وهي حيراء، أي كصحراء، هكذا في النسخ، ومثله في الأساس والذي في التهذيب: وهو حائر وحيران: تائه والأنثى حيرى. وحكى اللحياني: لا تفعل ذلك، أمك حيري. أي متحيرة، كقولك: أمك ثكلى، وكذلك الجميع. يقال لا تفعلوا ذلك أمهاتكم حيرى. وهم حياري، بالفتح، ويضم. قال شيخنا: واستعمل بعض في مضار حار يحير كباع يبيع، بناء على أنه يائي العين وهو غلط ظاهر لا يعرفه أحد وإن كان ربما ادعي أخذه من اصطلاح المصنف. قلت: وفي المصباح: حار في أمره يحار، من باب تعب: لم يدر وجه الصواب، فهو حيران. وفي التهذيب: أصل الحيرة أن ينظر الإنسان إلى شيء فيغشاه ضوؤه. فيصرف بصره عنه. من المجاز: حار الماء في المكان: وقف وتردد كأنه لا يدري كيف يجري، كتحير واستحار. والحائر: مجتمع الماء، يتحير الماء فيه يرجع أقصاه إلى أدناه، أنشد ثعلب:
  في ربب الطين بماء حائر. وقد حار وتحير، إذا اجتمع ودار. قال: والحاجر نحو منه، وجمعه حجران. وقال العجاج:
  سقاه ريا حائر روي. الحائر: حوض يسيب مسيل ماء من الأمطار يسممى هذه الاسم بالماء. قيل الحائر: المكان المطمن يجتمع فيه الماء فيتحير لا يخرج منه. قال:
  صعدة نابتة في حـائر                      أينما الريح تميلها تمل. وقال أبو حنيفة: من مطمئنات الأرض الحائر، وهو المكان المطمئن الوسط المرتفع الحروف. من ذلك سموا البستان بالحائر، كالحير، بطرح الألف، كما عليه أكثر الناس وعامتهم، كما يقولون لعائشة. عيشة يستحسنون التخفيف وطرح الألف. قيل: هو خطأ، وأنكره أبو حنيفة أيضا، قال: ولا يقال حير، إلا أن أبا عبيد قال في تفسير قول رؤبة:
  حتى إذا ما هاج حيران الدرق. الحيران جمع حير، لم يقلها أحد غيره، ولا قالها هو إلا في تفسير هذا البيت. قال ابن سيده: وليس ذلك أيضا في كل نسخة.

  ج حوران وحيران، بالضم والكسر. الحائر: الودم، وقد تقدم في حور أيضا. الحائر: كربلاء، سميت بأحد هذه الأشياء، كالحيراء، هكذا في النسخ بالمد. والذي في الصحاح وغيره: الحير، أي بفتح فسكون، بكربلاء، أي سمي لكونه حمي. الحائر: ع، بها، أي بكربلاء، وهو الموضع الذي فيه مشهد الإمام الحسين رضي الله عنه، وقد تقدم في حور ذلك. من المجاز قال ابن الأعرابي: لا آتيه حيري الدهر، بفتح الحاء مشددة الآخر. وروى شمر بإسناده عن الربيع بن قريع قال:  سمعت ابن عمر يقول: لم يعط الرجل شيئا أفضل من الطرق، لرجل يطرق على الفحل أو على الفرس فيذهب حيري الدهر. فقال له رجل: ما حيري الدهر? قال: لا يحسب  ، هكذا رواه بفتح الحاء وتشديد الياء الثانية وفتحها، وتكسر الحاء أيضا، كما في رواية أخرى وهي في الصحاح، ونقله ابن شميل عن ابن الأعرابي، وذكره سيبويه والأخفش، قال ابن الأثير: يروى: حيري دهر، بفتح الحاء ساكنة الآخر، ونقله الأخفش. قال ابن جني في حيري دهر، بالسكون: عندي شيء لم يذكره أحد، وهو أن أصله حيري دهر، ومعناه مدة الدهر، فكأنه مدة تحير الدهر وبقائه، فلما حذفت إحدى الياءين بقيت الياء ساكنة كما كانت، يعني حذفت المدغم فيها وأبقيت المدغمة، ومن قاله بتخفيف الياء أي حيري دهر. فكأنه حذف الأولى وأبقى الآخرة. فعذر الأول تطرف ما حذف، وعذر الثاني سكونه. وتنصب مخففة، من حيري، كما قال الفرزدق:
  تأملت نسرا والسماكـين أيهـمـا                      على من الغيث استهلت مواطره. وهذا التخفيف ذكره سيبويه عن بعض. نقل عن ابن شميل يقال: ذهب ذلك حاري دهر وحاري الدهر. عن ابن الأعرابي: حير دهر، كعنب، فهي ست لغات، كل ذلك أي مدة الدهر ودوامه، أي ما أقام الدهر. قال ابن شميل أي أبدا، والكل من تحير الدهر وبقائه. وقال الزمخشري: ويجوز أن يراد: ما كر ورجع، من حار يحور. وقال ابن الأثير في تفسير قول ابن عمر السابق: لا يحسب، أي لا يعرف حسبه لكثرته، يريد أن أجر ذلك دائم أبدا لموضع دوام النسل. وقال شمر: أراد بقوله لا يحسب، أي لا يمكن أن يعرف قدره وحسابه لكثرته ودوامه على وجه الدهر. وحير ما، أي ربما. من المجاز: تحير الماء دار واجتمع. ومنه الحائر، وكذا تحير الماء في الغيم. تحير المكان الماء: امتلأ، وكذا تحيرت الأرض بالماء، إذا امتلأت لكثرته قال لبيد:
  حتى تحيرت الدبار كأنـهـا                      زلف وألقي قتبها المحزوم. يقول: امتلأت ماء والدبار: المشارات، والزلف: المصانع. من المجاز: تحير الشباب، أي شباب المرأة، إذا تم آخذا من الجسد كل مأخذ، وامتلأ وبلغ الغاية. قال النابغة وذكر فرج المرأة:
  وإذا لمست لمست أجثم جاثما                      متحيرا بمكانه ملء الـيد. كاستحار، فيهما، أي في الشباب والمكان. قال أبو ذؤيب:
  ثلاثة أعوام فلما تـجـرمـت                      تقضي شبابي واستحار شبابها.

  قال ابن بري: تجرمت: تكملت. واستحار شبابها: جرى فيها ماء الشباب. وقال الأصمعي استحار شبابها: اجتمع وتردد فيها كما يتحير الماء. تحير السحاب: لم يتجه جهة. وقال ابن الأعرابي: المتحير من السحاب: الدائم الذي لا يبرح مكانه يصب الماء صبا، ولا تسوقه الريح، وأنشد:
  كأنهم غيث تحير وابله. من المجاز: تحيرت الجفنة: امتلأت دسما وطعاما، كما يمتلي الحوض بالماء.
 من المجاز عن أبي زيد الحير، ككيس: الغيم ينشأ مع المطر فيتحير في السماء. وقال الزمخشري: هو سحاب ماطر يتحير في الجو ويدوم. الحير، كعنب، و الحير بالتحريك: الكثير من المال والأهل، قال الراجز:
  أعوذ بالرحمن من مال حير
  يصليني الله به حر سقر. وأنشد ابن الأعرابي:
  يا من رأى النعمان كان حيرا. قال ثعلب: أي كان ذا مال كثير وخول وأهل. قال أبو عمرو بن العلاء: سمعت امرأة من حمير ترقص ابنها وتقول:
  يا ربنا من سره أن يكبرا
  فهب له أهلا ومالا حيرا. وفي رواية:
  فسق إليه رب مالا حيرا. وحكى ابن خالويه عن ابن الأعرابي وحده: مال حير، بكسر الحاء. وأنشد أبو عمرو ثعلب تصديقا لقول ابن الأعرابي:
  حتى إذا ما ربا صغيرهم                      وأصبح المال فيهم حيرا.
  صد جوين فما يكلمـنـا                      كأن في خده لنا صعرا. وروى ابن بري: مال حير، بالتحريك. وأنشد للأغلب العجلي شاهدا عليه:
  يا من رأى النعمان كان حيرا. هكذا رواه. والحيرة بالكسر: محلة بنيسابور، إذا خرجت منها على طريق مرو. منها محمد بن أحمد ابن حفص بن مسلم بن يزيد بن علي الجرشي الحيري، وولده القاضي أبو بكر أحمد بن الحسن بن أحمد روى عنه الحاكم أبو عبد الله. وذكره في التاريخ وأكثر عنه أبو بكر البيهقي وأبو صالح المؤذن الحافظان.
 الحيرة: د، قرب الكوفة وهي داخلة في حكم السواد، لأن خالد ابن الوليد فتحها صلحا كما نقله السهيلي عن الطبري. وفي المراصد أنها على ثلاثة أميال من الكوفة على النجف، زعموا أن بحر فارس كان يتصل بها، وعلى ميل منها من جهة الشرق الخورنق والسدير، وقد كانت مسكن ملوك العرب في الجاهلية وسموها بالحيرة البيضاء، لحسنها، وقيل: سميت الحيرة لأن تبعا لما قصد خراسان خلف ضعفة جنده بذلك الموضع. وقال لهم: حيروا به، أي أقيموا. وفي الروض الأنف أن بخت نصر هو الذي حير الحيرة لما جعل فيها سبايا العرب، فتحيروا هناك، كذا قاله شيخنا. وقيل إن تبعا تحير فيها، قاله الشرفي وقيل غير ذلك، وقد أطال فيه السمعاني، فراجعه في الأنساب.

  والنسبة إليها حيري، على القياس، سمع حاري على غير قياس. قال ابن سيده: وهو من نادر معدول النسب، قلبت الياء فيه ألفا، وهو قلب شاذ غير مقيس عليه غيره. وفي التهذيب. النسبة إليها حاري،كما نسبوا إلى التمر تمري، فأراد أن يقول حيري فسكن الياء فصارت ألفا ساكنة. منها كعب بن عدي بن حنظلة بن عدي بن عمرو بن ثعلبة بن عدي بن ملكان بن عوف بن عذرة بن زيد اللات التنوخي الحيري، أسلم زمن أبي بكر. وحفيده ناعم بن كعب، حدث عنه عمرو بن الحارث، وحديثه عند المصريين. الحيرة: ة بفارس، ومنها أبو إسحاق إبراهيم بن محمد بن إبراهيم بن حاتم الزاهد العابد الحيري، أثنى عليه الحاكم.
 الحيرة: د، قرب عانة، منها محمد بن مكارم الحيري، ذكره الذهبي. والحيرتان: الحيرة والكوفة، على التغليب، كالبصرتين والكوفتين. والمستحيرة: د، وقد تقدم الشاهد عليه من قول مالك بن خالد الخناعي، وأعاده المصنف هنا، وهما واحد. المستحيرة: الجفنة الودكة: الكثيرة الودك. المستحير، بلا هاء: الطريق الذي يأخذ في عرض مفازة، وفي بعض الأصول: مسافة، ولا يدرى أين منفذه. قال:
  ضاحي الأخاديد ومستحيره
  في لا حب يركبن ضيفي نيره المستحير: سحاب ثقيل متردد ليس له ريح تسوقه. قال الشاعر يمدح رجلا:
  كأن أصحابه بالقفر يمطرهم                      من مستحير غزير صوبه ديم والحياران، بالكسر: ع قال الحارث بن حلزة:
  وهو الرب والشهيد على يو                      م الحيارين والبلاء بـلاء وحيرة، ككيسة: د، بجبل نطاع باليمامة، نقله الصغاني. والحير، بفتح فسكون: شبه الحظيرة أو الحمى، ومنه الحير بكربلاء، كما في الصحاح واللسان، ومنه المثل: من اعتمد على حير جاره أصبح عيره في الندى أورده الميداني. الحير: قصر كان بسر من رأى، نقله الصغاني. وحيار بني القعقاع، بالكسر: صقع ببرية قنسرين كان الوضليد ابن عبد الملك أقطعه القعقاع بن خليد، فنسب إليه.
 والحارة: كل محلة دنت منازلهم، فهم أهل حارة. وقال الزمخشري: هي مستدار من فضاء، قال: وبالطائف حارات، منها حارة بني عوف. والحويرة، تصغيرث الحارة: حارة بدمشق، منها إبراهيم بن مسعود الحويري المحدث، سمع ببغداد شرف النساء بنت الآبنوسي وغيرها وعمر وحدث و: إنه في حير بير، مبنيا على الفتح فيهما وحير بير، بالخفض فيهما، كحور بور، أي فساد وهلاك، أو ضلال، وقد تقدم. ومما يستدرك عليه: حيرته فتحير. والحير، بالتحريك: التحير. وتحير: ضل.
 وبالبصرة حائر الحجاج، معروف، يابس لا ماء فيه، وأكثر الناس يسميه الحير. واستعمل حسان بن ثابت الحائر في البحر فقال:
  ولأنت أحسن إذ برزت لنا                      يوم الخروج بساحة العقر
  من درة أغلى بها مـلـك                      مما تربب حائر البحـر وقالوا: لهذه الدار حائر واسع. والعامة تقول حير، وهو خطأ. قال الأزهري: قال شمر: والعرب تقول: لكل شيء ثابت دائم لا يكاد ينقطع: مستحير ومتحير. وقال جرير:
  يا ربما قذف العدو بعـارض                      فخم الكتائب مستحير الكوكب قال ابن الأعرابي: المستحير: الدائم الذي لا ينقطع، قال: وكوكب الحديد: بريقه. وقال الطرماح:

  في مستحير ردى المنـو                      ن وملتقى الأسل النواهل ومرقة متحيرة: كثيرة الإهالة والدسم. وفي الأساس: وأتى بمرقة كثيرة الإحارة. وروضة حيرى: متحيرة بالماء. أنشد الفارسي لبعض الهذليين:
  إما صرمت جديد الحبـا                      ل مني وغيرك الآشب
  فيا رب حيرى جمـادية                      تحير فيها الندى الساكب عنى ذلك. والمحارة: الحائر. واستحار الرجل بمكان كذا ومكان كذا: نزله أياما. ويقال: هذه أنغام حيرات: أي متحيرة كثيرة. وكذلك الناس إذا كثروا. والسيوف الحارية: المعمولة بالحيرة، قال:
  فلما دخلناه أضفنا ظهـورنـا                      إلى كل حاري قشيب مشطب يقول: إنهم احتبوا بالسيوف، وكذلك الرحال الحاريات. قال الشماخ:
  يسري إذا نام بنو السريات
  ينام بين شعب الحاريات والحاري: أنماط نطوع تعمل بالحيرة تزين بها الرحال. أنشد يعقوب:
  عقما ورقما وحاريا تضاعفه                      على قلائص أمثال الهجانيع واستحير الشراب: أسغ، قال العجاج:
  تسمع للجرع إذا استحيرا وحيار بن مهنا، ككتاب: من أمراء عرب الشام، نقله الذهبي. واستدرك شيخنا هنا حيرون، بفتح فسكون، ونقل عن الشهاب القسطلاني في إرشاد الساري أن سيدنا إبراهيم الخليل عليه السلام دفن به. قلت: وهو تصحيف. والصواب أنه حبرون بالموحدة، وقد سبق في موضعه، ثم رأيت ابن الجواني النسابة ذكر عند سرد أولاد عيصو بن إسحاق في المقدمة الفاضلية ما نصه: ودفن مع أخيه يعقوب في مزرعة حيرون، هكذا بالحاء والياء. وقيل: بل هي مزرعة عفرون عند قبر إبراهيم الخليل عليه السلام، كان شراها لقبره وفيها دفنت سارة. فصل الخاء من باب الراء

### Türkçe

**حار** görmesi: şaşırır; **يحار**: şaşırır; **حيرة** ve **حيرا** ve **حيرا** ve **حيرانا** (ikisi de harekeli olarak). **العجاج** dedi:
  Şaşkın; onu **الـحـير**’den (şaşkınlıktan) iyileştirmez                      ve **الزبور**’un vahyi, yazılı kitapta.

Ve **تحير** etti; ve **استحار** etti: bir şeye baktığında, görmesi zayıflayıp karardığında. Ve **حار** ve **استحار**: yoluna hidayet bulmadı. Ve **حار** **يحار** **حيرة**: o hâlde o **حيران**’dır; fetha sonra sükûn ile; yani işinde şaşırdı. **رجل حائر بائر**: bir şeye yönelmediğinde. Ve bu, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde gelmiştir; daha önce **ب-ي-ر**’de geçtiği üzere; o, işinde şaşırmış olup onda nasıl hidayet bulacağını bilmeyendir. Ve o **حيراء**’dır; yani **صحراء** gibi; nüshalarda böyle; **الأساس**’ta da benzeri; **التهذيب**’te olan ise: “O **حائر** ve **حيران**: şaşkın/şaşırmış (yolunu yitirmiş); dişisi **حيرى**.” **اللحياني** nakletti: “Bunu yapma; annen **حيري**.” Yani şaşırmış; “annen **ثكلى**” demen gibi; ve hepsi de böyledir. “Bunu yapmayın; anneleriniz **حيرى**” denir. Ve onlar **حياري**’dir; fetha ile; ve damme ile de gelir. Şeyhimiz dedi: Bazıları, **حار**’ın muzariinde **يحير**’i, **باع يبيع** gibi kullandı; bunun, ayn’ı yâî olduğu esasına binaen; bu ise apaçık bir yanlıştır; kimse bunu bilmez; her ne kadar bunu musannifin ıstılahından aldığını iddia etmiş olsa da. Ben dedim: **المصباح**’ta: “İşinde **حار** eder, **يحار** eder; **تعب** babından: doğru yönü bilmedi; o hâlde o **حيران**’dır.” **التهذيب**’te: **الحيرة**’nin aslı, insanın bir şeye bakması, onun ışığının onu kaplamasıdır; sonra gözünü ondan çevirir. Mecazdan: “Su, yerde **حار** etti”: durdu ve tereddüt etti; sanki nasıl akacağını bilmiyor; **تحير** ve **استحار** gibi. Ve **الحائر**: suyun toplandığı yer; su onda şaşırır; en uzağını en aşağısına döndürür. **ثعلب** şu beyti okudu:
  Çamurun tümseklerinde, şaşırmış su ile.

Ve **حار** etti ve **تحير** etti: toplandığında ve döndüğünde. Dedi: Ve **الحاجر** ona yakın bir şeydir; çoğulu **حجران**’dır. Ve **العجاج** dedi:
  Onu, doymuş bir **حائر** suladı; doymuş.

**الحائر**: yağmurlardan bir su yolunu salıveren bir havuz; bu ad, su sebebiyle ona adlandırılır. Denildi: **الحائر**: alçak yer; su onda toplanır da şaşırır; ondan çıkmaz. Dedi:
  **حـائر** içinde biten bir **صعدة**;                      rüzgâr onu nereye eğerse eğilir.

Ve Ebû Hanîfe dedi: Yerin çöküntülerinden **الحائر** vardır; o, ortası çökük, kenarları yüksek olan yerdir. Bundan dolayı bahçeye **الحائر** adını verdiler; **الحير** gibi; elifi atarak; insanların çoğunun ve avamının üzerinde olduğu üzere; tıpkı onların Âişe’ye “**عيشة**” demeleri gibi; hafifletmeyi ve elifi atmayı güzel görürler. Denildi: Bu hatadır; Ebû Hanîfe de onu inkâr etti; dedi: “**حير** denmez.” Ancak Ebû Ubeyd, Rü’be’nin şu sözünün tefsirinde dedi:
  Nihayet kalkanların **حيران**’ı coştuğu zaman.

**الحيران**, **حير**’in çoğuludur; ondan başkası bunu söylemedi; o da bunu ancak bu beytin tefsirinde söyledi. İbn Sîde dedi: Bu da her nüshada yoktur.

  Çoğulu: **حوران** ve **حيران**; damme ve kesre ile. **الحائر**: **الودم**’dur; **حور**’da da daha önce geçti. **الحائر**: Kerbelâ’dır; bu şeylerden biriyle adlandırıldı; **الحيراء** gibi; nüshalarda böyle, med ile. **الصحاح** ve başkasında olan ise: **الحير**; yani fetha sonra sükûn ile; Kerbelâ’da; yani korunmuş yer olduğu için böyle adlandırıldı. **الحائر**: bir yer adıdır; oradadır; yani Kerbelâ’da; o, İmam Hüseyin’in (Allah ondan razı olsun) meşhedinin bulunduğu yerdir; **حور**’da bu daha önce geçti. Mecazdan, İbnü’l-A‘râbî dedi: “Ona, ömrün **حيري**’si boyunca gelmem.” Hâ’nın fethasıyla, sonu şeddeli. Şemmer, isnadıyla Rebî‘ b. Kuray‘dan rivayet etti; dedi: İbn Ömer’i şöyle derken işittim: “Erkeğe, yollar(=yol verme/kapı açma)dan daha faziletli bir şey verilmedi; bir adam için, aygıra yahut ata aşım için gider de ömrün **حيري**’si boyunca (sevabı) gider.” Bunun üzerine bir adam ona dedi: “Ömrün **حيري**’si nedir?” Dedi: “Hesaplanmaz.” Böyle rivayet etti: hâ’nın fethasıyla, ikinci yâ’nın şeddelenmesi ve fethasıyla; hâ da kesrelenir; başka bir rivayette olduğu gibi; o da **الصحاح**’tadır. İbn Şümeyl, bunu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; Sîbeveyh ve Ahfeş de onu zikretti. İbnü’l-Esîr dedi: “**حيري دهر**” diye rivayet edilir; hâ’nın fethasıyla, sonu sâkin; Ahfeş de onu nakletti. İbn Cinnî, sükûn ile “**حيري دهر**” hakkında dedi: “Bende, kimsenin zikretmediği bir şey var: onun aslı **حيري دهر**’dir; manası, ömrün müddetidir; sanki ömrün şaşırmasının ve kalmasının müddeti gibidir. İki yâ’dan biri hazfedilince, yâ sâkin kaldı; olduğu gibi; yani içine idğam edilen yâ hazfedildi, idğam eden bırakıldı. Yâ’yı hafifleterek söyleyen kimse ise, yani **حيري دهر**; sanki birincisini hazfetti, sonuncusunu bıraktı. Böylece birincinin mazereti, hazfedilenin kelime sonunda oluşudur; ikincinin mazereti ise onun sükûnudur.” Ve hafifletilmiş olarak nasb edilir; **حيري**’den; Ferazdak’ın dediği gibi:
  Bir kartalı ve iki **السماك**’ı düşündüm; hangisi                      kimin üzerine yağmurdan sağanaklar başladı?

Bu hafifletmeyi Sîbeveyh, bazılarından zikretti. İbn Şümeyl’den nakledildi: “Bu, ömrün **حاري**’si gitti” ve “ömrün **حاري**’si” denir. İbnü’l-A‘râbî’den: “**حير دهر**”; **عنب** gibi; böylece altı lugattır; bunların hepsi, ömrün müddeti ve devamı demektir; yani ömür ne kadar kaldıysa. İbn Şümeyl dedi: yani ebeden; hepsi, ömrün şaşırmasından ve kalmasındandır. Zemahşerî dedi: Şu da caizdir: “Dönüp geri geldiği kadar” murad edilsin; **حار يحور**’dan. İbnü’l-Esîr, İbn Ömer’in önceki sözünün tefsirinde dedi: “Hesaplanmaz”; yani çokluğundan dolayı onun soyu-sopu bilinmez; bununla, o ecrin sürekli, ebedî olduğunu murad eder; neslin devamlılığı yerinden dolayı. Şemmer dedi: “Hesaplanmaz” sözüyle muradı: çokluğu ve ömrün yüzü üzere devamı sebebiyle onun miktarını ve hesabını bilmek mümkün değildir. Ve **حير ما**: yani belki. Mecazdan: Su **تحير** etti: döndü ve toplandı. Ondan **الحائر**; ve bulutta suyun **تحير** etmesi de böyledir. Mekân, suyu **تحير** etti: doldu; ve su ile yerin **تحير** etmesi de böyledir; çokluğundan dolayı dolduğunda. Lebîd dedi:
  Nihayet işaretler **تحيرت** etti; sanki onlar                      **زلف**’tır; ve bağlanmış semeri atıldı.

Diyor ki: su ile doldu. **الدبار**: işaretlerdir; **الزلف**: sarnıçlardır. Mecazdan: **تحير** etti gençlik; yani kadının gençliği; bedenden her tutuşu tutarak tamam olduğunda; dolduğunda ve nihayete ulaştığında. Nâbiga, kadının ferci(=cinsel uzvu)nu zikrederek dedi:
  Dokunduğumda, çökmüş bir çökeni dokunurum;                      yerinde **متحيرا**; elin dolusu.

**استحار** gibi; ikisinde; yani gençlikte ve mekânda. Ebû Züeyb dedi:
  Üç yıl; sonra tamamlanınca                      gençliğimi tüketir; onun gençliği **استحار** etti.

İbn Berrî dedi: **تجرمت**: tamamlandı. Ve **استحار شبابها**: onda gençlik suyu aktı. Ve el-Asmaʿî dedi: **استحار شبابها**: suyun şaşırıp kalması gibi onda toplandı ve gidip geldi. **تحير السحاب**: bir yöne yönelmedi. Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: buluttan **المتحير**: yerinden ayrılmayan, suyu döke döke döken, rüzgârın sevk etmediği daimî olandır. Ve inşâd etti:
  Sanki onlar, sağanağı şaşırıp kalan bol yağmurdur.
Mecazdandır: **تحيرت الجفنة**: yağ ve yemekle doldu; havuzun suyla dolması gibi.

Mecazdandır; Ebû Zeyd’den: **الحير** (kîs gibi): yağmurla birlikte doğan buluttur; gökte şaşırıp kalır. Ve Zemahşerî dedi: o, havada şaşırıp kalan ve devam eden yağmurlu buluttur. **الحير** (ʿineb gibi) ve harekenin verilmesiyle **الحير**: mal ve aile çokluğu; râciz dedi:
  Rahmân’a sığınırım, çok maldan
  Allah beni onunla Saḳar’ın sıcağına sokar.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
  Ey Nuʿmân’ı gören; o çok (mal sahibi) idi.
Saʿleb dedi: yani çok mal, hizmetkâr ve aile sahibi idi. Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ dedi: Himyer’den bir kadını oğlunu oynatırken işittim, diyordu ki:
  Ey Rabbimiz, kim onun büyümesine sevinirse,
  ona aile ve çok mal ver.
Bir rivayette:
  Ona, Rabb, çok mal sevk et.
İbn Hâlaveyh, yalnız İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletti: **مال حير**; **الحاء**’ın kesriyle. Ebû ʿAmr, Saʿleb’in, İbnü’l-Aʿrâbî’nin sözünü tasdik için inşâd etti:
  Nihayet onların küçüğü büyüyünce                      ve mal onların içinde çok olunca.
  İki yana döndüler; artık bizimle konuşmazlar                      sanki yanağında bize karşı bir eğrilik var.
İbn Berrî rivayet etti: **مال حير**; hareke ile. Ve el-Aġleb el-ʿAclî’den ona şahit olarak inşâd etti:
  Ey Nuʿmân’ı gören; o çok idi.
Böyle rivayet etti. Kesre ile **الحيرة**: Nîsâbûr’da bir mahalle; ondan Merv yoluna çıktığında. Ondan: el-Curşî el-Ḥîrî, Muhammed b. Ahmed b. Ḥafṣ b. Müslim b. Yezîd b. ʿAlî; ve onun oğlu kadı Ebû Bekr Ahmed b. el-Ḥasan b. Ahmed; ondan el-Ḥâkim Ebû ʿAbdillâh rivayet etti. Onu tarihte zikretti; Ebû Bekr el-Beyhakî ve Ebû Ṣâliḥ el-Müezzin, iki hâfız, ondan çokça rivayet etti.

**الحيرة**: bir köy; Kûfe’ye yakın; ve Sevâd hükmüne dahildir; çünkü Hâlid b. el-Velîd onu sulh ile fethetti; Süheylî’nin Taberî’den naklettiği gibi. Ve **المراصد**’da: Kûfe’den Necef üzerinde üç mil mesafededir; Fars denizinin ona bitişik olduğunu iddia ettiler; ve ondan doğu tarafına bir mil mesafede el-Ḫورنق ve es-Sedîr vardır; câhiliyede Arap krallarının meskeni idi ve güzelliğinden dolayı ona “beyaz Ḥîre” adını verdiler. Ve denildi: **الحيرة** diye adlandırıldı; çünkü Tubbaʿ Horasan’ı kastettiğinde askerinin zayıflarını o yerde bıraktı. Ve onlara dedi: **حيروا به**; yani ikamet edin. Ve **الروض الأنف**’te: Buḫt Naṣr, Arap esirlerini oraya yerleştirdiğinde **الحيرة**’yi **حير** eden odur; orada şaşırıp kaldılar; şeyhimiz böyle dedi. Ve denildi: Tubbaʿ onda şaşırıp kaldı; eş-Şerefî dedi; ve başka şeyler de denildi; Semʿânî bunda uzattı; **الأنساب**’ta ona müracaat et.

  Ona nisbet **حيري**’dir; القياس üzere. قياس dışı olarak **حاري** işitildi. İbn Sîde dedi: bu, nadir, nisbetin çevrilmişlerindendir; içindeki **الياء** **ألف**’a çevrildi; bu, başkasına kıyas edilmeyen şâz bir çevirmedir. Ve **التهذيب**’te: ona nisbet **حاري**’dir; hurmaya **تمري** nisbet ettikleri gibi; **حيري** demek istedi de **الياء**’yı sükûnladı, böylece sâkin bir **ألف** oldu. Ondan: et-Tenûḫî el-Ḥîrî, Kaʿb b. ʿAdî b. Ḥanẓala b. ʿAdî b. ʿAmr b. Saʿlebe b. ʿAdî b. Malkân b. ʿAvf b. ʿUẓre b. Zeyd el-Lât; Ebû Bekr zamanında Müslüman oldu. Ve onun torunu Nâʿim b. Kaʿb; ondan ʿAmr b. el-Ḥâriṯ rivayet etti; hadisi Mısırlıların yanındadır. **الحيرة**: Fars’ta bir köy; ondan zâhid âbid el-Ḥîrî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ḥâtim; el-Ḥâkim onu övdü.

**الحيرة**: bir köy; ʿÂne’ye yakın; ondan Muhammed b. Mekârim el-Ḥîrî; Zehebî onu zikretti. Ve **الحيرتان**: galebe yoluyla **الحيرة** ve Kûfe; **البصرتين** ve **الكوفتين** gibi. Ve **المستحيرة**: bir köy; onun üzerine şahit, Mâlik b. Ḫâlid el-Ḫenâʿî’nin sözünden daha önce geçti; musannif onu burada iade etti; ikisi birdir. **المستحيرة**: yağlı çanak: yağı çok olan. **المستحير** (هاء’sız): bir çölün enine doğru giden yol; bazı asıllarda: mesafe; ve çıkışı nerede bilinmez. Dedi ki:
  Hendekleri açık ve onun şaşırıp kalan yolu
  Düz bir yolda; misafirim onun aydınlığını binerler.
**المستحير**: rüzgârın sevk etmediği, ağır, gidip gelen bulut. Bir şair bir adamı överken dedi:
  Sanki onun arkadaşları çölde, onları yağmurlandıran                      bol sağanaklı, sürekli yağışlı bir şaşırıp kalan buluttandır.
Kesre ile **الحياران**: bir gün. el-Ḥâriṯ b. Ḥillize dedi:
  O, Rabdir ve şâhiddir, yo                      m **الحيارين** ve belâ belâdır.
Ve **حيرة** (kîse gibi): Yemâme’de Cebel Nuṭâʿ’da bir köy; Ṣaġânî nakletti. Ve fetha sonra sükûn ile **الحير**: ağıla benzer şey yahut koruluk; ondan Kerbelâ’daki **الحير**; **الصحاح** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve ondan mesel: “Komşusunun **حير**’ine dayanan, sabahleyin onun eşeği çiyde olur”; Meydânî onu getirdi. **الحير**: Surrâ men raʾâ’da bir kasır idi; Ṣaġânî nakletti. Ve kesre ile **حيار بني القعقاع**: Ḳınnesrîn çölünde bir bölge; el-Vuḍlîd b. ʿAbdülmelik onu el-Ḳaʿḳâʿ b. Ḫuleyd’e iktâ etti; ona nisbet edildi.

Ve **الحارة**: evleri yakın olan her mahalle; onlar **حارة** ehli olurlar. Zemahşerî dedi: o, boşluktan yuvarlaktır. Dedi: Tâif’te **حارات** vardır; onlardan Benî ʿAvf’un **حارة**’si. Ve **الحويرة**, **الحارة**’nin küçültmesi: Dımaşk’ta bir mahalle; ondan muhaddis İbrâhîm b. Mesʿûd el-Ḥuveyrî; Bağdat’ta Şeref en-Nisâʾ bint el-Âbnûsî ve başkalarını işitti; ve yaşadı ve rivayet etti. Ve: “O, **حير بير** içindedir”; ikisinde de fetha üzere mebnî. Ve **حير بير**; ikisinde de cer ile; **حور بور** gibi; yani bozulma ve helâk; yahut sapıklık; ve daha önce geçti. Ve ona istidrâk edilenden: **حيرته**; sonra **فتحير**. Ve hareke ile **الحير**: şaşırıp kalma. Ve **تحير**: saptı.

Basra’da **حائر الحجاج** vardır; bilinen; kuru, içinde su yoktur; insanların çoğu ona **الحير** der. Ḥassân b. Sâbit, denizde **الحائر**’i kullandı, dedi ki:
  Ve sen bize göründüğünde daha güzelsin                      çıkış gününde el-ʿAḳr meydanında
  Bir inciden; bir melikin onunla pahalılaştırdığı                      denizin **حائر**’inin yetiştirdiğinden.
Ve dediler: bu evin geniş bir **حائر**’i vardır. Avam **حير** der; bu hatadır. Ezherî dedi: Şemr dedi: Araplar, neredeyse kesilmeyen sabit daimî her şey için: **مستحير** ve **متحير** der. Cerîr dedi:
  Nice olur ki düşman bir bulutla atar                      iri taburlu, yıldızı şaşırıp kalan.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **المستحير**: kesilmeyen daimî olandır. Dedi: ve demirin yıldızı: onun parıltısıdır. Ṭırimmâḥ dedi:

  Ölümün helâki şaşırıp kalan bir yerde                      ve sulanan mızrakların buluştuğu yerde.
Ve **مرقة متحيرة**: içyağı ve yağ çok olan. Ve **الأساس**’ta: ve çok **الإحارة**’li bir çorba getirdi. Ve **روضة حيرى**: suyla şaşırıp kalan. el-Fârisî, bazı Hüzeylîlerden inşâd etti:
  Ya benden yeni ipi kestin                      ya da senden başkası, ot toplayan
  Ey Rabbim, Cemâdiyye’de bir **حيرى**                      onda dökülen çiy şaşırıp kalır; bununla kastetti.
Ve **المحارة**: **الحائر**. Ve **استحار الرجل** falan yerde ve falan yerde: birkaç gün oraya indi. Ve denilir: bunlar **أنغام حيرات**tır; yani şaşırıp kalan, çok. İnsanlar da çoğaldıklarında böyledir. Ve **السيوف الحارية**: Ḥîre’de yapılmış olanlar. Dedi ki:
  Ona girince sırtlarımızı dayadık                      her bir Ḥîreli, yeni, çizgili olana.
Yani: kılıçlarla ihtibâ ettiler. Ve **الرحال الحاريات** da böyledir. eş-Şemmâḫ dedi:
  Benî’s-serâyât uyuduğunda yürür
  **الحاريات**’in çatalları arasında uyur.
Ve **الحاري**: Ḥîre’de yapılan, semerlerin onunla süslendiği yaygılardır. Yaʿḳūb inşâd etti:
  Düğümlü ve nakışlı ve Ḥîreli; onu kat kat yapar                      hecânîʿ benzeri dişi develer üzerinde.
Ve **استحير الشراب**: ekşidi. el-ʿAccâc dedi:
  Yudumlara kulak verirsin, ne zaman ekşirse.
Ve **حيار بن مهنا** (kitâb gibi): Şam Araplarının emirlerindendir; Zehebî nakletti. Şeyhimiz burada **حيرون**’u, fetha sonra sükûn ile, istidrâk etti; ve Şihâb el-Ḳasṭallânî’den **إرشاد الساري**’de nakletti ki: efendimiz İbrâhîm el-Ḫalîl عليه السلام onda defnedildi. Dedim: bu bir tashîftir. Doğrusu, muvaḥḥada ile **حبرون**’dur; yerinde daha önce geçti. Sonra İbnü’l-Cevânî en-nessebe’nin, ʿÎṣû b. İshâk’ın evlâtlarını **المقدمة الفاضلية**’de sayarken metin olarak şunu zikrettiğini gördüm: “Ve kardeşi Yaʿḳūb ile birlikte **مزرعة حيرون**’da defnedildi”; böyle, **الحاء** ve **الياء** ile. Ve denildi: bilakis o, İbrâhîm el-Ḫalîl عليه السلام’ın kabri yanındaki **مزرعة عفرون**’dur; kabri için onu satın almıştı ve onda Sâre defnedildi. **فصل الخاء من باب الراء**
