# حيس (ح-ي-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AD%D9%8A%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ح - ي - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين و واي معهما
ح س و، ح س ي، ح و س، س ح و، س ح ي، س و ح، س ي ح، ح ي س مستعملات
حسو:
الحَساءُ- ممدود- اسمُ ما يُحْسَى. والفعل: حَسا يَحْسُو حَسْوا.
والحُسْوةُ: مِلْءُ الفَمِ. يقال: اتَّخذوا له حَسِيَّة على فعلية، والحُسْوَةُ: الشيء القليل منه.
حسي:
الحِسْيُ: موضعٌ سهْلٌ يَسْتَنْقِعُ فيه الماء، ولا يلبث أن يْنْضَبَ، وجمُعُه: أحساء.
وربّما حفر فنَبَعَ الماءُ بالقُرب منه. تقول: احتسينا حِسْياً أي: احتفرناه.
وذو حُسْى: موضع.
حوس:
الحَوْسُ: انتشار الغارة والقتل، والتّحرّك فيه. حُسْتُهُ، أي: خالطتُه ووطِئتُه. قال:
يَحُوسُ قبيلةً ويُبيرُ أخرى
والدَّوْس مثله.. والتَّحَوُّسُ: الإِقامة كأنّه يريد سَفَراً ولا يَتَهيّأ له لاشتغاله بالشيء بعد الشّيء. قال:
سِرْ قد أنَى لَكَ أّيُّها المُتَحوِّسُ		فالدّارُ قد كادَتْ لعهدك تدرُسُ
والأَحْوَسُ: الجريء الذي لا يَهولُه شيء. تقول: حاس يَحوس حَوْساً. قال:
أُحُوسُ في الظَلْماء بالرُّمحِ الخَطِل
ورجُلٌ حَوّاسٌ عَوّاسٌ: طَلاّبٌ باللّيل.
سحو:
سَحَوتُ الطين بالمِسْحاةِ عن الأرض أسْحُو وأَسْحَى وأَسْحِي ثلاث لغات، سَحْواً وسَحْياً.
سحي:

وكذلك سَحْوُ الشّحْم عن الإهاب. وما يَنْقَشِر منه فهو سِحاءةٌ نحو سِحاءةِ النَّواةِ وسِحاءة القرطاس. وسَحَّيت الكتاب تَسْحِيَةً لشدّه بالسّحِاءة ويقال: بالسّحاية- لغتان.
وفي السّماء سِحاءَةٌ من سَحابٍ أي: غيمٌ رقيق وسمَّى رؤبةُ سنابكَ الحُمُرِ مَساحِيَ، لأنّها تُسْحَى بها الأرض، قال:
سوَّى مساحيهنَّ تقطيطَ الحُقَقْ
ورجلٌ أُسْحُوانٌ: كثيرُ الأكْل. والأُسْحِيَّةُ: كلّ قِشْرةٍ تكون على مضائغ اللّحم من الجِلْد.
والسَّحّاءُ بوزن فعّال: متّخذ المَساحِي، والسِّحايَةُ: حِرفتُهُ.
سوح:
سيح:
السّاحة: فضاءٌ يكونُ بين دُورِ الحيّ، والجمع: سُوحٌ وساحات، وتصغيرها سُوَيْحة.
والسَّيْح: الماء الظاهر على وجه الأرض، جارياً يَسيحُ سَيْحاً، وماء سَيْح وغَيْلٌ إذا جَرَى على وَجْه الأرضِ، وجمعُهُ: سُيُوحٌ وأسْياحُ.
والسّيِاحةُ: الذَّهابُ في الأرضِ للعِبادِة، وسياحة هذه الأمّة الصّيام ولزوم المساجد.
والسَّيْحُ: ضربٌ من البُرود، ويقال: بُرْدٌ مُسَيَّح، أي: مُخَطَّط.
وفي الحديث: أولئكَ أئمّةُ الهُدَى ليسوا بالمَساييحِ أي: الذين يسيحون في الأرض بالنميمة والشّرّ.
حيس:
الحيسُ: خلْطُ الأَقِط بالتّمر، يُعْجَنُ كالخميرة. حِسْتُه حَيْساً، وحيَّسْتُه تَحْيِيساً.
ويقال للرّجل إذا أَحْدَقَتْ به الإماءُ: مَحْيوس، وذلك أنّه يُشَبّهُ بالحيس. قال:
وإذا يُحاسُ الحَيْسُ يُدْعَى جُنْدُبُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve**السين** ve **واي** onlarla beraber

ح س و، ح س ي، ح و س، س ح و، س ح ي، س و ح، س ي ح، ح ي س kullanılagelenlerdir

**حسو**:
**الحَساءُ** -meddli- **ما يُحْسَى**’nın ismidir. Fiil: **حَسا يَحْسُو حَسْوا**.
**الحُسْوةُ**: ağzın dolusu. Denir ki: ona, فعيلة vezni üzere **حَسِيَّة** edindiler; **الحُسْوَةُ**: ondan olan az şeydir.

**حسي**:
**الحِسْيُ**: içinde suyun biriktiği düz bir yer; sonra da (orada) kalmayıp çabucak tükenir; cem‘i: **أحساء**.
Ve bazen kazılır da onun yakınında su kaynar. Dersin ki: **احتسينا حِسْياً**; yani: onu kazdık.
**وذو حُسْى**: bir yer.

**حوس**:
**الحَوْسُ**: baskının ve öldürmenin yayılması ve onun içindeki hareket. **حُسْتُهُ**; yani: ona karıştım ve onu çiğnedim. Dedi ki:
يَحُوسُ قبيلةً ويُبيرُ أخرى
Ve **الدَّوْس** onun gibidir. **التَّحَوُّسُ**: ikamet etmek; sanki yolculuk ister de ona hazırlanamaz; şeyden sonra şey ile meşgul oluşundan dolayı. Dedi ki:
سِرْ قد أنَى لَكَ أّيُّها المُتَحوِّسُ		فالدّارُ قد كادَتْ لعهدك تدرُسُ
**الأَحْوَسُ**: hiçbir şeyin kendisini korkutmadığı cesur. Dersin ki: **حاس يَحوس حَوْساً**. Dedi ki:
أُحُوسُ في الظَلْماء بالرُّمحِ الخَطِل
Ve **رَجُلٌ حَوّاسٌ عَوّاسٌ**: geceleyin arayıcı.

**سحو**:
Çamuru, yerden **بالمِسْحاةِ** ile sıyırdım: **سَحَوتُ**; **أسْحُو** ve **أَسْحَى** ve **أَسْحِي**; üç lugat; **سَحْواً** ve **سَحْياً**.

**سحي**:

Ve yine, deriden yağın **سَحْوُ**’su. Ondan soyulan şey ise **سِحاءةٌ**’dır; **سِحاءةِ النَّواةِ** ve **سِحاءة القرطاس** gibi. Ve kitabı, **بالسّحِاءة** ile sıkıca bağlamak için **سَحَّيت**: **تَسْحِيَةً**; ve denir ki: **بالسّحاية** -iki lugat-.
Ve gökte, buluttan bir **سِحاءَةٌ** vardır; yani: ince bir bulut. Ve **رؤبةُ**, kızıl (hayvan)ların tırnaklarını **مَساحِيَ** diye adlandırdı; çünkü onunla yer sıyrılır. Dedi ki:
سوَّى مساحيهنَّ تقطيطَ الحُقَقْ
Ve **رجلٌ أُسْحُوانٌ**: çok yiyen. **الأُسْحِيَّةُ**: et çiğnemelerinin üzerinde deriden olan her kabuk.
Ve **السَّحّاءُ** فعّال vezninde: **المَساحِي** edinen; **السِّحايَةُ**: onun zanaatı.

**سوح**:
**سيح**:
**السّاحة**: mahallenin evleri arasında bulunan bir boşluk; cem‘i: **سُوحٌ** ve **ساحات**; küçültmesi **سُوَيْحة**.
**السَّيْح**: yer yüzünde görünen su; akarak **يَسيحُ سَيْحاً**. Ve yer yüzü üzerinde akarsa **ماء سَيْح** ve **غَيْلٌ**; cem‘i: **سُيُوحٌ** ve **أسْياحُ**.
**السّيِاحةُ**: ibadet için yeryüzünde gitmek; bu ümmetin **سياحة**’si oruç ve mescitlere devam etmektir.
**السَّيْحُ**: **البُرود**dan bir tür; ve denir ki: **بُرْدٌ مُسَيَّح**; yani: çizgili.
Hadiste: “Onlar **أئمّةُ الهُدَى**’dır; **بالمَساييحِ** değillerdir”; yani: yeryüzünde koğuculuk ve şer ile dolaşanlar.

**حيس**:
**الحيسُ**: **الأَقِط**’i hurma ile karıştırmaktır; maya gibi yoğrulur. **حِسْتُه حَيْساً** ve **حيَّسْتُه تَحْيِيساً**.
Ve bir adama, cariyeler onu kuşattığında **مَحْيوس** denir; bu, onun **الحيس**’e benzetilmesindendir. Dedi ki:
وإذا يُحاسُ الحَيْسُ يُدْعَى جُنْدُبُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الحَيْسُ: الخَلْطُ، ومنه سِمّي الحِيسُ، وهو تمرٌ يخلط بسمنٍ وأَقِطٍ. تقول منه: حاسَ الحَيْسَ يَحيسُهُ حَيْساً، أي اتخذه. قال الشاعر:
وإذا تَكونُ كَريهَةٌ أُدْعى لـهـاوإذا يُحاسُ الحَيْسُ يُدْعى جُنْدَبُ
ثم شَبَّهِتْ به العربُ حتّى قالوا لمن أحدقتْ به الإماءُ في طَرَفَيْهِ: مَحْيُوسٌ. قال الراجز:
قد حيسَ هذا الدينُ عندي حَيْساً
والحُواسَةُ: الجماعةُ من الناس المختلطة. والحُواساتُ: الإبل المجتمعة.

##### Türkçe

**الحَيْسُ**: karıştırma; bundan dolayı **الحِيسُ** adlandırıldı; o, hurmadır; içyağı ve **أَقِطٍ** ile karıştırılır. Ondan şöyle dersin: **حاسَ الحَيْسَ يَحيسُهُ حَيْساً**; yani onu edindi. Şair dedi ki:
Ve eğer bir hoşlanılmayan şey olursa ona çağrılırım; ve eğer **الحَيْسُ** karıştırılırsa **جُنْدَبُ** çağrılır
Sonra Araplar onunla benzettiler; nihayet iki tarafında cariyeler kendisini kuşatmış olana: **مَحْيُوسٌ** dediler. Recez söyleyen dedi ki:
Bu din benim yanımda bir karıştırma ile karıştırıldı
**الحُواسَةُ**: karışık olan insan topluluğu. **الحُواساتُ**: toplanmış develer.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
  (حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
  فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
  والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه استِحياءً. وقال أبو زيد: حَيِيتُ مِنه أَحيا، إذا استحيَيْتَ. فأمَّا حَياء النّاقة، وهو فَرْجُها، فيمكن أن يكون من هذا، كأنَّه محمولٌ على أنَّه لو كان ممن يستحيي([1]) لكان يستحيي من ظهوره وتكشُّفه.
  (حيث) الحاء والياء والثاء ليست أصلاً؛ لأنَّها كلمةٌ موضوعة لكلِّ مكانٍ، وهي مبهمة، تقول اقعد حيثُ شئت، وتكون مضمومة. وحكى الكسائي فيها الفتحَ أيضاً.
   (حيد) الحاء والياء والدال أصلٌ واحد، وهو المَيْل والعُدول عن طريق الاستواء. يقال حادَ عن الشيء يَحِيدُ حَيْدَةً وحُيوداً. والحَيُودُ: الذي يَحِيد كثيراً، ومثله الحَيَدى على فَعَلى. قال الهذلي([2]):
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ  الحَيْد: النادر من الجَبَل، والجمع حُيُودٌ وأحياد. والحُيُود: حيود قَرْن الظَّبي، وهي العُقَد فيه، وكلُّ ذلك راجعٌ إلى أصل واحد.
  (حير) الحاء والياء والراء أصلٌ واحد، وهو التردُّد في الشيء. من ذلك الحَيْرة، وقد حار في الأمر يَحِير، وتحيَّر يتحير. والحَيْرُ والحائِر: الموضع يتحيّر فيه الماء. قال قيس([3]):
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ  ويقال لكلِّ ممتلئٍ مستَحِيرٌ، وهو قياسٌ صحيح، لأنه إذا امتلأ تردّد بعضُه على بعض، كالحائر الذي يتردّد فيه [الماء] إذا امتلأ. قال أبو ذؤيب:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (حيز) الحاء والياء والزاء ليس أصلا؛ لأن ياءه في الحقيقة واوٌ. من ذلك الحيِّز الناحية. وانحاز القوم، وقد ذكر في بابه.
   (حيس) الحاء والياء والسين أصلٌ واحد، وهو الخليط. قال أبو بكر: حِسْتُ الحبْلَ إذا فتَلْتَه، أحِيسُه حَيْسا. وهذا أصلٌ لما ذكرناه، لأنه إذا فتلَه تداخلَت قواه وتخالَطت. والحَيْس معروفٌ، وهو من الباب، لأنه أشياء تُخْلَط. قال أبو عُبيدٍ فيما رواه، للذي أحدَقَتْ به الإماء من كل وجهٍ، محيوس. قال: شُبِّه بالحَيْس.
  (حيص) الحاء والياء والصاد أصلٌ واحد، وهو المَيْل في جَوْرٍ وتلدُّد. يقال حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص حَيْصاً، إذا جارَ. قال:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  ويَرْوُون:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  ومن الباب قولهم: وقَعُوا في حَيْص بَيْص، أي شدّة. قال الهُذلي:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])  (حيض) الحاء والياء والضاد كلمة واحدة. يقال حاضَتْ السَّمُرَةُ إذا خرج منها ماءٌ أحمر. ولذلك سمِّيت النُّفَساء حائضاً، تشبيهاً لدمها بذلك الماء.
   (حيط) الحاء والياء والطاء ليس أصلاً، وذلك أن أصله في الحِياطة والحِيطة والحائطِ كلَّه الواوُ. وقد ذُكر في بابه.
  (حيف) الحاء والياء والفاء أصلٌ *واحد، وهو المَيْل. يقال [حاف] عليه يَحِيفُ، إذا مالَ. ومنه تحيفْتُ الشيءَ، إذا أَخذْتَه من جوانبه، وهو قياسُ الباب لأنه مال عَنْ عُرْضِه إلى جوانبه.
  (حيق) الحاء والياء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو نُزولُ الشيء بالشيء، يقال حاق به السُّوءُ يَحِيق. قال الله تعالى: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (حيك) الحاء والياء والكاف أصلٌ واحد، وهو جِنسٌ من المَشْي، يقال حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً، إذا حرّك مَنْكِبَيه وجسدَه. ومنه الحَيْك،
  وهو أخذُ القول في القَلْب. يقال ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ. وإنما قلت إنه منه، لأنَّ المشْيَ أخْذٌ في الطريق الذي يُمشَى فيه.
  ومن هذا الباب: ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف، إذا لم يأخُذْ فيه.
  (حين) الحاء والياء والنون أصلٌ واحد، ثم يحمل عليه، والأصل الزمان. فالحِينُ الزَّمان قليلُه وكثيرُه. ويقال عامَلْتُ فلاناً [مُحَايَنَةً([8])]، من الحِين. وأحيَنْتُ بالمكان([9]): أقمتُ به حيناً. وحاز حِينُ كذا، أي قرُب. قال:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])  ويقال حَيَّنْتُ الشاة، إذا حَلَبْتَها مرة بعد مرة. ويقال حَيَّنْتُها جعلت لها حيناً. والتأفين: أن لا تجعل لها وقتاً تحلبُها فيه. قال المُخَبّل:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])  وقال الفراء: الحِين حِينانِ، حينٌ لا يُوقَف على حَدِّه، وهو الأكثر، وحينٌ ذكره الله تعالى: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. وهذا محدودٌ لأنه ستّة أشهر.
  وأما المحمول على هذا فقولهم للهلاك حَيْنٍ، وهو من القياس، لأنه إذا أَتَى. فلا بد له من حين، فكأنه مسمَّى باسم المصدر.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "يستحق".
([2]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي، كما في اللسان ( صحم، جرمز، حزب، حيد). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) يعني قيس بن الخطيم. والبيت في ديوانه 6. وعجزه في اللسان والتاج (عبب).
([4]) قطعة من بيت له في ديوانه 71 واللسان (حير). وتمامه:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها([5]) الشطر في المجمل (حيص).
([6]) صدر بيت لأبي طالب بن عبد المطلب. وقد أنشد هذا الصدر في اللسان (حصص): "ما يحص شعيرة". وفي السيرة 175: "لا يخيس". وفي الروض الأنف (1: 177): "لا يخس". وتمامه في الأخيرين:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) سبق إنشاد عجزه في (بيص). والبيت لأمية بن أبي عائد الهذلي. انظر ما مضى في حواشي (بيص). وسيأتي في (لحص).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "وأحنت المكان"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) البيت لبثينة صاحبة جميل. اللسان (حين). قال ابن بري: "لم يحفظ لبثينة غير هذا البيت".
([11]) البيت في اللسان (16: 158، 292)، وقد سبق بدون نسبة في (أفن).
ـ

##### Türkçe

(باب **الحاء** ve **الياء** ve onların üçüncüsü olan şey)
  (**حي**) **الحاء** ve **الياء** ve illetli harf iki asıldır: birisi ölümün zıddı, diğeri de **الاستحياء** ki o, yüzsüzlüğün zıddıdır.
  Birincisine gelince: **الحياة** ve **الحَيَوان**dır; o, ölümün ve **المَوَتَان**ın zıddıdır. Yağmura **حياً** denir; çünkü onunla yerin hayatı vardır. Ve “**ناقةٌ مُحْي** ve **مُحْيِيَةٌ**” denir: neredeyse onun yavrusu ölmez. Ve dersin ki: “Yere geldim de onu **أحييْتُ**”; onu bitkisi canlı, taze bulduğun zaman.
  Diğer asıl: onların “Ondan **استحييت**; **استِحياءً**” sözüdür. Ebû Zeyd dedi: “Ondan **حَيِيتُ**; **أَحيا**”; yani utandığın zaman. **حَياء** devesine gelince, o onun ferci (cinsel uzvu)dur; bu da bundan olabilir; sanki şu esas üzerine taşınmış gibidir: eğer utananlardan olsaydı([1]) onun ortaya çıkmasından ve açığa vurulmasından utanırdı.
  (**حيث**) **الحاء** ve **الياء** ve **الثاء** asıl değildir; çünkü o, her mekân için konulmuş bir kelimedir ve o müphemdir; “İstediğin yerde otur: **اقعد حيثُ شئت**” dersin; ve o, zamme ile olur. Kisâî onda fethayı da rivayet etti.
   (**حيد**) **الحاء** ve **الياء** ve **الدال** bir tek asıldır; o da meyil ve doğruluk yolundan sapmadır. “Şeyden saptı: **حادَ عن الشيء يَحِيدُ**; **حَيْدَةً** ve **حُيوداً**” denir. **الحَيُودُ**: çok sapan kimsedir; bunun benzeri **الحَيَدى**dır, **فَعَلى** vezninde. Hüzelî([2]) dedi:
أو أصْحَمَ حامٍ جَرامِيزَهُ *** حَزَابِيةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
  **الحَيْد**: dağın nadir (tekil) olan çıkıntısıdır; çoğulu **حُيُودٌ** ve **أحياد**dır. **الحُيُود**: ceylan boynuzunun **حيود**larıdır; o, ondaki düğümlerdir; bütün bunlar tek bir asla döner.
  (**حير**) **الحاء** ve **الياء** ve **الراء** bir tek asıldır; o da şeyde tereddüttür. Bundan **الحَيْرة** vardır; “İşte şaşırdı: **حار في الأمر يَحِير**” ve “şaşkınlığa düştü: **تحيَّر يتحير**” denir. **الحَيْرُ** ve **الحائِر**: suyun içinde şaşırıp kaldığı yerdir. Kays([3]) dedi:
تَخْطُو على بَرْدِيّتين غذاهُما *** غَدِق بساحَةِ حَائر يَعْبوبِ
  Ve her dolu olana **مستَحِيرٌ** denir; bu sahih bir kıyastır; çünkü dolunca onun bir kısmı bir kısmı üzerinde tereddüt eder; dolunca içinde [su] tereddüt eden **الحائر** gibi. Ebû Züeyb dedi:
  * واستحارَ شَبابُها([4]) *
  (**حيز**) **الحاء** ve **الياء** ve **الزاء** asıl değildir; çünkü onun **ياء**sı hakikatte bir **واو**dur. Bundan **الحيِّز** “yan, taraf”tır. “Kavim ayrılıp çekildi: **انحاز القوم**”; onun babında zikredilmiştir.
   (**حيس**) **الحاء** ve **الياء** ve **السين** bir tek asıldır; o da karışımdır. Ebû Bekir dedi: “İpi büktüğün zaman ‘Onu büktüm’: **حِسْتُ الحبْلَ**; ‘Onu bükerim’: **أحِيسُه**; **حَيْسا**.” Bu, zikrettiğimiz şeye asıldır; çünkü onu bükünce lifleri iç içe girer ve karışır. **الحَيْس** bilinen bir şeydir; o da bu babdandır; çünkü o, karıştırılan şeylerdir. Ebû Ubeyd, rivayet ettiği şeyde, her yönden cariyelerin kuşattığı kimse için **محيوس** dedi. Dedi ki: **الحَيْس**e benzetildi.
  (**حيص**) **الحاء** ve **الياء** ve **الصاد** bir tek asıldır; o da zulüm ve inat içinde meyildir. “Haktan saptı: **حَاصَ عن الحقِّ يَحِيص**; **حَيْصاً**”; yani haksızlık ettiğinde denir. Dedi ki:
  * وإنْ حاصَتْ عن المَوْتِ عامرُ([5]) *
  Ve şöyle rivayet ederler:
  * بميزانِ صِدْقٍ ما يَحِيص شعيرةً([6]) *
  Bu babdandır onların sözü: “**حَيْص بَيْص** içine düştüler”; yani şiddet. Hüzelî dedi:
قد كُنْتُ خَرّاجاً ولوجاً صَيْرفاً *** لم تَلْتَحِصْنِي حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([7])
  (**حيض**) **الحاء** ve **الياء** ve **الضاد** tek bir kelimedir. “Semure ağacı hayız oldu: **حاضَتْ السَّمُرَةُ**”; yani ondan kırmızı su çıktığında denir. Bu sebeple lohusa kadına **حائضاً** adı verildi; kanını o suya benzetme olarak.
   (**حيط**) **الحاء** ve **الياء** ve **الطاء** asıl değildir; çünkü onun aslı, **الحِياطة** ve **الحِيطة** ve **الحائط**ın hepsinde **الواو**dur. Babında zikredilmiştir.
  (**حيف**) **الحاء** ve **الياء** ve **الفاء** bir tek asıldır; o da meyildir. “Ona haksızlık etti: **حاف عليه يَحِيفُ**”; yani meylettiğinde denir. Ondan “Şeyi kenarlarından aldım: **تحيفْتُ الشيءَ**”; yani onu yanlarından aldığında; bu, babın kıyasıdır; çünkü onun genişliğinden yanlarına meyletti.
  (**حيق**) **الحاء** ve **الياء** ve **القاف** tek bir kelimedir; o da bir şeyin bir şeye inmesidir; “Kötülük ona indi: **حاق به السُّوءُ يَحِيق**” denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَلاَ يَحِيقُ المَكْرُ السَّـيِّئُ إلاَّ بِأَهْلِهِ﴾ [فاطر 43].
  (**حيك**) **الحاء** ve **الياء** ve **الكاف** bir tek asıldır; o da yürüyüşten bir cinstir. “O yürüyüşünde sallanarak yürüdü: **حاك هو يَحِيك في مَشْيه حَيَكاناً**”; yani iki omzunu ve bedenini hareket ettirdiğinde denir. Ondan **الحَيْك** vardır;
  o, sözün kalpte yer etmesidir. “Senin sözün falan hakkında yer etmiyor: **ما يَحِيك كلامُك في فلانٍ**” denir. Ancak onun ondan olduğunu söyledim; çünkü yürüyüş, yürünülen yolda bir tutunuştur.
  Ve bu babdandır: “Ona vurdu da kılıç onda işlemedi: **ضرَبَه فما أحاك فيه السَّيف**”; yani onda tutmadığında.
  (**حين**) **الحاء** ve **الياء** ve **النون** bir tek asıldır; sonra onun üzerine taşınır; asıl zamandır. **الحِينُ** zamandır; azı da çoğu da. Ve “Falanla **مُحَايَنَةً**([8]) muamele ettim” denir; **الحِين**den. Ve “Mekânda **أحيَنْتُ بالمكان**([9])”: orada bir **حيناً** ikamet ettim. Ve “Şu vaktin **حِينُ**u yaklaştı: **وحاز حِينُ كذا**”; yani yaklaştı. Dedi ki:
وإنَّ سُلُوِّي عن جميلٍ لَساعةٌ *** من الدّهر ما حانت ولا حان حِينُها([10])
  Ve “Koyunu sağdın: **حَيَّنْتُ الشاة**”; yani onu defa defa sağdığında denir. Ve “Ona bir vakit tayin ettim: **حَيَّنْتُها**”; yani ona bir **حيناً** yaptım. **التأفين**: onu sağacağın bir vakit tayin etmemendir. **المُخَبّل** dedi:
إذا أُفِنَتْ أرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإن حُيِّنَت أربَى على الوَطْبِ حِينُها([11])
  Ferrâ dedi: **الحِين** iki **حين**dir: bir **حين** ki onun sınırı üzerinde durulmaz; o daha çok olandır. Ve bir **حين** ki Allah Teâlâ onu zikretti: ﴿تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ﴾ [إبراهيم 25]. Bu sınırlıdır; çünkü o altı aydır.
  Buna taşınan ise onların “Helâk için bir **حَيْنٍ** vardır” sözüdür; o kıyastandır; çünkü o geldiği zaman, onun için mutlaka bir **حين** vardır; sanki masdar adıyla adlandırılmış gibidir.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: “**يستحق**”.
([2]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir; lisân’da ( **صحم** , **جرمز** , **حزب** , **حيد** ) olduğu üzere. Kasidesi, es-Sukkerî’nin el-Hüzeliyyîn şerhinde 180 ve Şenkîtî yazmasında 79’dadır.
([3]) Yani Kays b. el-Hatîm. Beyit, divanında 6’dadır. İkinci mısraı lisân ve tâc’da ( **عبب** )dedir.
([4]) Divanında 71 ve lisân’da ( **حير** ) olan bir beyitten parçadır. Tamamı:
ثلاثة أعوام فلما تجرمت *** تقضى شبابي واستحار شبابها
([5]) Yarım mısra, el-Mücmel’de ( **حيص** )dedir.
([6]) Ebû Tâlib b. Abdülmuttalib’in bir beytinin ilk mısraı. Bu ilk mısra lisân’da ( **حصص** ): “**ما يحص شعيرة**” şeklinde okunmuştur. Sîre’de 175: “**لا يخيس**”. er-Ravd el-Ünf’te (1: 177): “**لا يخس**”. Son ikisinde tamamı:  * له شاهد من نفسه غير عائل *
([7]) İkinci mısraı ( **بيص** )da daha önce okunmuştur. Beyit Ümeyye b. Ebî Âid el-Hüzelî’nindir. ( **بيص** ) haşiyelerinde geçenlere bak. ( **لحص** )da gelecektir.
([8]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([9]) Asılda: “**وأحنت المكان**”; doğrusu el-Mücmel ve lisân’dan.
([10]) Beyit, Cemîl’in sahibi Büseyne’nindir. Lisân ( **حين** ). İbn Berrî dedi: “Büseyne’den bu beyitten başkası korunmadı.”
([11]) Beyit lisân’da (16: 158, 292)dir; ( **أفن** )da nisbesiz olarak daha önce geçmiştir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ح ي س
فلان يشبه التيس ليس يظهر الكيس ولا يطعم الحيس‏.‏
وفلان محيوس‏:‏ أحدقت به الإماء من كل وجه وأصل الحيس الخلط‏.‏

##### Türkçe

ح ي س
Falanca, teke benzer; ne **الكيس** görünür ne de **الحيس** yedirir.‏
Ve falanca **محيوس**: cariyeler onu her yönden kuşatmıştır; **الحيس**’in aslı karıştırmadır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الحَيْس: الخلط، ومنه سمي الحَيْسُ. والحَيسُ: الأَقِطُ يخلط بالتمر والسمن، وحاسَه يَحِيسُه حَيساً؛ قال الراجز:
التَّمْرُ والسَّمْنُ مَعاً ثم الأَقِطْ
الحَيْسُ، إِلا أَنه لم يَخْتَلِطْ
وفي الحديث: أَنه أَوْلَم على بعض نسائه بحَيْسٍ؛ قال: هو الطعام المتخذ من التمر والأَقط والسمن، وقد يجعل عوض الأَقط الدقيق والفَتِيتُ. وحَيَّسَه: خَلَطَه واتخذه؛ قال هُنَيُّ بن أَحمر الكناني، وقيل هو لزُرافَةَ الباهلي:
هل في القضِيَّةِ أَنْ إِذا اسْتَغْنَيتُمُ
وأَمِنْتُمُ، فأَنا البَعِيدُ الأَجْنَبُ؟
وإِذا الكتائِبُ بالشدائِدِ مَرَّةً
جَحَرَتْكُمُ، فأَنا الحبيبُ الأَقربُ؟
ولِجُنْدَبٍ سَهْلُ البلادِ وعَذْبُها،
وَليَ المِلاحُ وحَزْنُهُنَّ المُجْدِبُ
وإِذا تكونُ كَرِيهَةٌ أُدْعَى لها،
وإِذا يُحاسُ الحَيْسُ يُدْعَى جُنْدَبُ
عَجَباً لِتِلْكَ قَضِيَّةً، وإِقامَتِي
فيكمْ على تلك القَضِيَّةِ أَعْجَبُ
هذا لعَمْرُكُمُ الصَّغارُ بعينهِ،
لا أُمَّ لي، إِن كان ذاكَ، ولا أَبُ
والحَيْسُ: التمر البَرْنِيُّ والأَقِطُ يُدَقَّان ويعجنان بالسمن عجناً شديداً حتى يَنْدُرَ النوى منه نَواةً نواة ثم يُسَوَّى كالثريد، وهي الوَطْبَة أَيضاً، إِلا أَن الحَيْسَ ربما جعل فيه السويق، وأَما الوطبة فلا. ومن أَمثالهم: عاد الحَيْسُ يُحاسُ؛ ومعناه أَن رجلاً أُمِرَ بأَمر فلم يُحْكِمْه، فذمه آخر وقام ليحكمه فجاء بِشَرٍّ منه، فقال الآمر: عاد الحَيْسُ يُحاسُ أَي عاد الفاسدُ يُفْسَدُ؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: عَصَتْ سَجاحِ شَبَثاً وقَيْسَا،
ولَقِيَتْ من النكاحِ وَيْسَا،
قد حِيسَ هذا الدينُ عندي حَيْسا
معنى حِيسَ هذا الدين: خُلِطَ كما يُخْلَطُ الحَيْسُ، وقال مرة: فُرِغَ منه كما يُفْرَغُ من الحَيْسِ. وقد شَبَّهَتِ العربُ بالحَيْس؛ ابن سيده: المَحْيُوسُ الذي أَحدقت به الإِماء من كل وجه، يُشَبَّه بالحَبسِ وهو يُخْلَطُ خَلْطاً شديداً، وقيل: إِذا كانت أُمه وجدّته أَمتين، فهو محيوس؛ قال أَبو الهيثم: إِذا كانت
(* كذا بياض بالأصل.) ... أَوجدتاه من قِبل
أَبيه وأُمه أَمة، فهو المَحْيُوسُ. وفي حديث أَهل البيت: لا يُحِبُّنا اللُّكَعُ ولا المَحْيُوسُ؛ ابن الأَثير: المَحْيُوس الذي أَبوه عبد وأُمه أَمة، كأَنه مأْخوذ من الحَيْسِ. الجوهري: الحُواسَةُ الجماعة من الناس المختلطةُ، والحُواساتُ الإِبل المجتمعة؛ قال الفرزدق:
حُواساتُ العِشاءِ خُبَعْثِناتٌ،
إِذا النَّكْباءُ عارَضَتِ الشَّمالا
(* روي هذا البيت في كلمة «حوس» وفيه راوحت الشمال مكان عارضت.) ويروى العَشاء، بفتح العين، ويجعل الحُواسَة من الحَوْسِ، وهو الأَكل والدَّوْسُ. وحُواسات: أَكُولات، وهذا البيت أَورده ابن سيده في ترجمة حوس وقال: لا أَدري معناه، وأَورده الأَزهري بمعنى الذي لا يَبْرَحُ مكانة حتى يَنالَ حاجَتَه. ويقال: حِسْتُ أَحِيسُ حَيْساً؛ وأَنشد: عن أَكْلِيَ العِلْهِزَ أَكلَ الحَيْسِ
ورجل حَيُوسٌ: قَتَّالٌ، لغة في حَؤُوس؛ عن ابن الأَعرابي، واللَّه أَعلم.

##### Türkçe

**الحَيْس**: karıştırma; ondan dolayı **الحَيْسُ** adlandırıldı. Ve **الحَيسُ**: **الأَقِطُ** hurma ve sade yağ ile karıştırılır; ve onu **حاسَه يَحِيسُه حَيساً** (karıştırdı); **الراجز** dedi:

**التَّمْرُ والسَّمْنُ مَعاً ثم الأَقِطْ
الحَيْسُ، إِلا أَنه لم يَخْتَلِطْ**

Ve hadiste: onun, kadınlarından bazısı üzerine **بحَيْسٍ** ile düğün yemeği verdiği (geçer); dedi: o, hurma, **الأَقط** ve sade yağdan yapılan yemektir; ve bazen **الأَقط** yerine un ve **الفَتِيتُ** yapılır.

Ve **حَيَّسَه**: onu karıştırdı ve onu yaptı; **هُنَيُّ بن أَحمر الكناني** dedi, ve denildi ki o **لزُرافَةَ الباهلي**’nindir:

**هل في القضِيَّةِ أَنْ إِذا اسْتَغْنَيتُمُ
وأَمِنْتُمُ، فأَنا البَعِيدُ الأَجْنَبُ؟
وإِذا الكتائِبُ بالشدائِدِ مَرَّةً
جَحَرَتْكُمُ، فأَنا الحبيبُ الأَقربُ؟
ولِجُنْدَبٍ سَهْلُ البلادِ وعَذْبُها،
وَليَ المِلاحُ وحَزْنُهُنَّ المُجْدِبُ
وإِذا تكونُ كَرِيهَةٌ أُدْعَى لها،
وإِذا يُحاسُ الحَيْسُ يُدْعَى جُنْدَبُ
عَجَباً لِتِلْكَ قَضِيَّةً، وإِقامَتِي
فيكمْ على تلك القَضِيَّةِ أَعْجَبُ
هذا لعَمْرُكُمُ الصَّغارُ بعينهِ،
لا أُمَّ لي، إِن كان ذاكَ، ولا أَبُ**

Ve **الحَيْسُ**: **التمر البَرْنِيُّ** ve **الأَقِطُ** dövülür ve sade yağ ile şiddetli bir yoğurma ile yoğrulur; ondan çekirdek, çekirdek çekirdek ayrılıp düşene kadar; sonra **الثريد** gibi düzeltilir; o da **الوَطْبَة**’dir ayrıca; ancak **الحَيْسَ** içine bazen **السويق** konur; **الوطبة**’ye gelince, hayır. Ve onların darbımesellerindendir: **عاد الحَيْسُ يُحاسُ**; manası: bir adam bir işle emrolundu da onu sağlam yapmadı; başka biri onu yerdi ve onu sağlam yapmak için kalktı da ondan daha kötü bir şey getirdi; emreden dedi ki: **عاد الحَيْسُ يُحاسُ** yani bozuk olan yeniden bozuluyor; ve onun sözü, **ابن الأَعرابي** rivayet etti:

**عَصَتْ سَجاحِ شَبَثاً وقَيْسَا،
ولَقِيَتْ من النكاحِ وَيْسَا،
قد حِيسَ هذا الدينُ عندي حَيْسا**

**حِيسَ هذا الدين**’in manası: **الحَيْسُ** karıştırıldığı gibi karıştırıldı. Ve bir defa dedi: ondan, **الحَيْسِ**’ten boşaltıldığı gibi boşaltıldı. Ve Araplar **الحَيْس** ile benzetme yapmıştır; **ابن سيده**: **المَحْيُوسُ**, cariyelerin her yönden kendisini kuşattığı kimsedir; **الحَبسِ** ile benzetilir; o, şiddetli bir karıştırma ile karıştırılır; ve denildi ki: eğer annesi ve ninesi iki cariye ise, o **محيوس**tur; **أَبو الهيثم** dedi: eğer
(* asılda böyle boşluk.) ... onu, babası ve annesi tarafından bir cariye doğurmuş ise, o **المَحْيُوسُ**tur. Ve Ehl-i beyt hadîsinde: **لا يُحِبُّنا اللُّكَعُ ولا المَحْيُوسُ**; **ابن الأَثير**: **المَحْيُوس** babası köle ve annesi cariye olan kimsedir; sanki **الحَيْسِ**’ten alınmıştır. **الجوهري**: **الحُواسَةُ** insanlardan karışık topluluktur; ve **الحُواساتُ** toplanmış develerdir; **الفرزدق** dedi:

**حُواساتُ العِشاءِ خُبَعْثِناتٌ،
إِذا النَّكْباءُ عارَضَتِ الشَّمالا**

(* Bu beyit “حوس” maddesinde rivayet edildi; onda **راوحت الشمال** “**عارَضَتِ**” yerine.)

Ve **العَشاء** (ayn’ın fethasıyla) diye rivayet edilir; ve **الحُواسَة**’yi **الحَوْسِ**’tan kılar; o da yeme ve çiğneme/ezmedir. Ve **حُواسات**: çok yiyenlerdir. Ve bu beyiti **ابن سيده** “حوس” tercümesinde zikretti ve dedi: manasını bilmiyorum; ve **الأَزهري** onu, yerinden ayrılmayan, ihtiyacına erişinceye kadar (ayrılmayan) manasında zikretti. Ve denilir: **حِسْتُ أَحِيسُ حَيْساً**; ve okudu:

**عن أَكْلِيَ العِلْهِزَ أَكلَ الحَيْسِ**

Ve **رجل حَيُوسٌ**: çok öldüren; **حَؤُوس**’ta bir lehçedir; **ابن الأَعرابي**’den; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ح ي س * * الحَيّسُ * الخلط ومنه سمي الحيس وهو تمر يخلط بسمن وأقط و * حَاسَ * الحيس اتخذه وبابه باع

##### Türkçe

* ح ي س * * **الحَيّسُ** * karıştırmadır; ondan dolayı **الحيس** diye adlandırıldı; o, içyağı ve kurutulmuş yoğurtla karıştırılan hurmadır. Ve **حَاسَ**: **الحيس**i edindi; ve babı **باع**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الحيس، الخلط، ومنه سمي الحيس، هو تمر يخلط بسمن وأقط فيعجن، وفي اللسان هو التمر البرني والأقط يدقان ويعجنان بالسمن عجنا شديدا، ثم يندر النوى عنه نواة نواة ثم يسوى كالثريد، وهي الوطيئة وربما جعل فيه سويق أو فتيت عوض الأقط، وقال ابن وضاح الأندلسي: الحيس: هو التمر ينزع نواه ويخلط بالسويق، وقال شيخنا: وهذا لا يعرف. قلت: أي لنقص أجزائه، وقال الآبي في شرح مسلم: قال عياض: قال الهروي: الحيس: ثريدة من أخلاط. وقد حاسه يحيسه: اتخذه، قال الراجز:
  التمر والسمن معا ثم الأقط                      الحيس إلا أنه لم يختلـط قال شيخنا: هذا البيت مشهور تنشده الفقهاء أو المحدثون، ومفهومه أن هذه الأجزاء إذا خلطت لا تكون حيسا، وهو ضد المراد، وقد استشكله الطيبي أيضا في شرح الشفاء وأبقاه على حاله، والظاهر أنه يريد: إذا حضرت هذه الأشياء الثلاثة فهي حيس، بالقوة، لوجود مادته، وإن لم يحصل خلط فيما عناه، وقد أشار إليه شيخنا الزرقاني في شرح المواهب وإن لم يحرره تحريرا شافيا، وعرضته كثيرا على شيوخنا فلم يظهر فيه شيء، حتى فتح الله تعالى بما تقدم. انتهى. وقال هني بن أحمر الكناني، وقيل هو لزرافة الباهلي:
  هل في القضية أن إذا استغنيتم                      وأمنتم فأنا البعـيد الأجـنـب
  وإذا الكتائب بالـشـدائد مـرة                      حجرتكم فأنا الحبيب الأقـرب
  ولجندب سهل البلاد وعذبـهـا                      ولي الملاح وحزنهن المجدب
  وإذا تكون كريهة أدعى لـهـا                      وإذا يحاس الحيس يدعى جندب
  عجبا لتلك قضية وإقـامـتـي                      فيكم على تلك القضية أعجب
  هذا لعمركم الصغار بعـينـه                      لا أم لي إن كـان ذاك ولا أب

  الحيس: الأمر الرديء الغير المحكم، ومنه المثل: عاد الحيس يحاس، أي عاد الفاسد يفسد، ومعناه: أن تقول لصاحبك: إن هذا الأمر حيس، أي ليس بمحكم ولا جيد، وهو رديء، أنشد شمر:
  تعيبين أمرا ثم تأتـين مـثـلـه                      لقد حاس هذا الأمر عندك حائس وأصله أن امرأة وجدت رجلا على فجور فعيرته فجوره، فلم يلبث أن وجدها الرجل على مثل ذلك، أو أن رجلا أمر بأمر فلم يحكمه، فذمه آخر، وقام ليحكمه، فجاء بشر منه، فقال الآمر عاد الحيس يحاس. والقولان ذكرهما الصاغاني هنا، وفرقهما صاحب اللسان في المادتين ح-و-س، وح-ي-س وزاد قول الشاعر أنشده ابن الأعرابي:
  عصت سجاح شبثـا وقـيسـا                      ولقيت من الـنـكـاح ويسـا
  قد حيس هذا الدين عندي حيسا أي خلط كما يخلط الحيس، وقال مرة: أي فرغ منه كما يفرغ من الحيس. ورجل محيوس: ولدته الإماء من قبل أبيه وأمه، وقال ابن سيده: هو الذي أحدقت به الإماء من كل جهة، يشبه بالحيس، وهو يخلط خلطا شديدا، وقيل: إذا كانت أمه وجدته أمتين، قاله أبو الهيثم، وفي حديث آل البيت: لا يحبنا الأكع ولا المحيوس. وفي رواية: اللكع، قال ابن الأثير: المحيوس: الذي أبوه عبد وأمه أمة، كأنه مأخوذ من الحيس. قال الفراء: يقال: قد حيس حيسهم، إذا دنا هلاكهم، كذا نص التكملة، وفي اللسان عن الفراء: قد حاس حيسهم. وحاس الحبل يحيسه حيسا: فتله ولم يحكمه. وأبو الفتيان مصطفى الدولة محمد بن سلطان بن محمد بن حيوس الغنوي، كتنور: شاعر دمشق، مشهور، له ديوان قد اطلعت عليه، ولد بدمشق سنة 394 وروى عنه أبو بكر الخطيب، وتوفي بحلب سنة 473. ومما يستدرك عليه: حيس الحيس تحييسا: خلطه واتخذه. وحيوس، كصبور: القتال، لغة في الحؤوس، عن ابن الأعرابي. والحيس: قرية من قرى اليمن، قال الصاغاني: قد وردتها. قلت: والحيس: شعب بالشربة من هضب القليب في ديار فزارة سمي به لأن حمل بن بدر ملأ دلاء من الحيس، ووضعها في هذا الشعب حتى شرب منها قوم ردوا داحسا عن الغاية. وقال ابن فارس: حست الحبل أحيسه حيسا: إذا فتلته. وأبو عبد الله محمد بن الحيسي بن عبد الله بن حيوس، كتنور: الشاعر المفلق، روى شعره عبد العزيز بن زيدان، توفي سنة 580.

##### Türkçe

**الحيس**: karıştırma; ondan dolayı **الحيس** adlandırıldı; o, hurmadır; içyağı ve kurutulmuş yoğurtla karıştırılır, sonra yoğrulur. Ve **اللسان**’da: o, **التمر البرني** ve **الأقط**’tur; dövülürler ve içyağıyla şiddetli bir yoğurma ile yoğrulurlar; sonra çekirdek ondan çekirdek çekirdek ayıklanır; sonra **الثريد** gibi düzlenir; o, **الوطيئة**’dir. Ve bazen onda **سويق** veya **فتيت** **الأقط** yerine yapılır. Ve İbn Vaddâh el-Endelüsî dedi: **الحيس**: o, hurmadır; çekirdeği çıkarılır ve **السويق** ile karıştırılır. Ve şeyhimiz dedi: ve bu bilinmez. Dedim: yani parçalarının eksikliğinden dolayı. Ve el-Âbî, Müslim şerhinde dedi: İyâz dedi: el-Herevî dedi: **الحيس**: karışımlardan bir **ثريدة**’dir. Ve “onu yaptı” anlamında: **حاسه يحيسه**: onu yaptı/edinip hazırladı. Râciz dedi:
  Hurma ve içyağı birlikte, sonra **الأقط**                      **الحيس**; ancak o karışmadı
Şeyhimiz dedi: bu beyit meşhurdur; fakihler veya muhaddisler onu okurlar; ve onun mefhumu: bu parçalar karıştırıldığında **حيس** olmaz; ve o, muradın zıddıdır. Tîbî de Şifâ şerhinde onu problemli görmüştür ve onu olduğu hâl üzere bırakmıştır. Görünen odur ki o şunu ister: bu üç şey hazır olduğunda o **حيس**’tir; kuvve hâlinde; maddesinin bulunması sebebiyle; her ne kadar onun kastettiği şekilde bir karıştırma gerçekleşmemiş olsa da. Şeyhimiz Zerkânî, Mevâhib şerhinde buna işaret etmiştir; her ne kadar onu yeterli bir tahkikle tahkik etmemiş olsa da. Onu defalarca şeyhlerimize arz ettim de onda bir şey ortaya çıkmadı; nihayet Allah Teâlâ, yukarıda geçenle açtı. Bitti. Ve Huney b. Ahmer el-Kinânî dedi; ve denildi ki o, Zurâfe el-Bâhilî’nindir:
  Davada var mı ki siz ihtiyaçsız kaldığınızda                      ve emniyete erdiğinizde, ben uzak yabancıyım
  Ve taburlar şiddetlerle bir kere                      sizi kuşattığında, ben sevgili en yakınım
  Ve Cündüb’e ülkenin ovası ve tatlısı                      ve tuzlu su ve onların çorak kederi aittir
  Ve bir musibet olduğunda ona çağrılırım                      ve **يحَاس الحيس** olduğunda Cündüb çağrılır
  Şu davaya şaşarım ve ikametim                      sizin içinizde o davada daha şaşırtıcıdır
  Bu, ömrünüze yemin olsun, küçüklüğün ta kendisidir                      annem yok bana eğer o ise, ne de babam

**الحيس**: sağlamlaştırılmamış kötü iş; ondan mesel: **عاد الحيس يحاس**; yani bozuk yine bozar. Ve manası: arkadaşına demendir ki: “Bu iş **حيس**’tir”; yani sağlamlaştırılmış değildir ve iyi değildir; o kötüdür. Şemmer inşad etti:
  Bir işi ayıplıyorsun, sonra onun benzerini yapıyorsun                      bu iş, senin yanında, gerçekten **حائس** olarak **حاس** etti
Ve aslı: bir kadın bir erkeği fuhuş üzerinde buldu da onun fuhşunu ayıpladı; sonra çok geçmeden adam onu bunun benzeri üzerinde buldu. Yahut bir adam bir işle emretti de onu sağlamlaştırmadı; bir başkası onu yerdi; onu sağlamlaştırmak için kalktı; ondan daha kötüsünü getirdi; bunun üzerine emreden dedi: **عاد الحيس يحاس**. İki sözü de Sâgânî burada zikretti; ve **اللسان** sahibi onları iki maddede ayırdı: **ح-و-س** ve **ح-ي-س**; ve şairin sözünü ekledi; İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği:
  Secâh, Şebes’e ve Kays’a isyan etti                      ve nikâhtan **ويسا** ile karşılaştım
  Bu din, benim yanımda, gerçekten **حيسا** olarak **حيس** edildi
Yani **الحيس** karıştırıldığı gibi karıştırdı. Ve Merre dedi: yani ondan, **الحيس**’ten boşalınır gibi boşaldı/bitirdi. Ve **رجل محيوس**: babası ve annesi tarafından, cariyeler doğurmuştur. İbn Sîde dedi: o, her yönden cariyelerin kuşattığı kimsedir; **الحيس** ile benzetilir; ve o, şiddetli bir karıştırma ile karıştırılır. Ve denildi ki: annesi ve ninesi iki cariye olduğunda; bunu Ebû’l-Heysem söyledi. Ve Ehl-i beyt hadîsinde: “Bizi ne **الأكع** sever ne de **المحيوس**.” Ve bir rivayette: **اللكع**. İbnü’l-Esîr dedi: **المحيوس**: babası köle, annesi cariye olan kimsedir; sanki **الحيس**’ten alınmıştır. Ferrâ dedi: denir ki: **قد حيس حيسهم**; helakleri yaklaştığında. Böylece **التكملة**’nin nassıdır. Ve **اللسان**’da Ferrâ’dan: **قد حاس حيسهم**. Ve **حاس الحبل يحيسه حيسا**: onu büktü ve onu sağlamlaştırmadı. Ve Ebû’l-Fityân Mustafâ’d-Devle Muhammed b. Sultân b. Muhammed b. **حيوس** el-Ganevî, **كتنور** gibi: Dımaşk şairi; meşhur; onun bir divanı vardır, ona muttali oldum; Dımaşk’ta 394 yılında doğdu; Ebû Bekr el-Hatîb ondan rivayet etti; 473 yılında Halep’te vefat etti. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **حيس الحيس تحييسا**: onu karıştırdı ve onu yaptı/edinip hazırladı. Ve **حيوس**; **كصبور** gibi: savaşçı; **الحؤوس**’ta bir lehçe; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الحيس**: Yemen köylerinden bir köy; Sâgânî dedi: ona vardım. Dedim: ve **الحيس**: Fezâre diyarında **هضب القليب**’den **بالشربة**’de bir vadi koludur; onunla adlandırıldı; çünkü Hamel b. Bedr, **الحيس**’ten kovaları doldurdu ve onları bu vadi koluna koydu; ta ki ondan, Dâhis’i hedeften geri çeviren bir kavim içti. İbn Fâris dedi: **حست الحبل أحيسه حيسا**: onu büktüğünde. Ve Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hîsî b. Abdillâh b. **حيوس**, **كتنور** gibi: üstün şair; şiirini Abdülazîz b. Zeydân rivayet etti; 580 yılında vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

حَاسَ
1 حَاسَ حاس , aor. يَحِيسُ, inf. n. حَيْسٌ, He mixed [a thing or things]. (S, A, K; but in this sense, only the inf. n. is mentioned.) ― -b2- He made, or prepared, what is called حَيْس: (S, Msb, K:) and ↓ حيّس, inf. n. تَحْيِيسٌ, he mixed and prepared what is so called. (TA.)

2 حَيَّسَ see above.

حَيْسٌ
حَيْسٌ حيس , originally an inf. n., (Msb,) Dates mixed with clarified butter and [the preparation of dried curd called] أَقِط, (S, A, Mgh, K,) and kneaded (A, K) vehemently, (A,) or rubbed and pressed with the hand until they mingle together, (Mgh,) whereupon their stones come forth; (K;) and sometimes سَوِيق [or meal of parched barley or wheat] is put into it; (A, K;) and a little crumbled bread instead of the اقط: (TA:) or dates, of the kind called بَرْنِىّ, and اقط, bruised together, and kneaded vehemently with clarified butter until the stones come forth from it one by one, and then made like ثَرِيد: it is the same as وَطْبَةٌ, except that حيس sometimes has سويق put in it, but وطبة has not: (L:) or dates of which the stones have been taken out, bruised with اقط, and then kneaded, and rubbed and pressed with the hand until the whole becomes like ثريد; and sometimes سويق is put with it: (Msb:) accord. to Ibn-Waddلh El-Andalusee, dates of which the stones have been taken out, mixed with سويق; but this is not known, (MF, TA,) because of the deficiency of the ingredients: (TA:) Hr is related to have described it as a ثَرِيدَة composed of أَخْلَاط [or various mixtures]. (TA.) A rلjiz says,
اَلتَّمْرُ وَالسَّمْنُ مَعًاثّمَّ الأَقِطْ
اَلْحَيْسُ اـِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَخْتَلِطْ
[Dates and clarified butter together, then اقط, are حيس, except that it is not yet mixed]: (S, MF, TA:) from which it might be understood, that these components, when mixed, are not حيس: but this is the contrary of what is meant: (MF:) the meaning seems to be, that these three things, when brought, are virtually حيس, as being the materials thereof, though not mixed. (TA.)

##### Türkçe

**حَاسَ**
1 **حَاسَ** **حاس** , muzâri‘ **يَحِيسُ**, mastar ismi **حَيْسٌ**, O, [bir şeyi yahut şeyleri] karıştırdı. (S, A, K; fakat bu mânâda yalnız mastar ismi zikredilir.) ― -b2- **حَيْس** denilen şeyi yaptı yahut hazırladı: (S, Msb, K:) ve ↓ **حيّس**, mastar ismi **تَحْيِيسٌ**, o denileni karıştırdı ve hazırladı. (TA.)

2 **حَيَّسَ** yukarıya bak.

**حَيْسٌ**
**حَيْسٌ** **حيس** , aslında bir mastar ismi olarak, (Msb,) hurmaların sade yağ ile ve [kurutulmuş çökelek hazırlığı denilen] **أَقِط** ile karıştırılması, (S, A, Mgh, K,) ve şiddetle yoğrulması, (A, K) (A,) yahut el ile ovulup bastırılması, ta ki birbirine karışsınlar, (Mgh,) bunun üzerine çekirdekleri dışarı çıkar; (K;) ve bazen içine **سَوِيق** [yahut kavrulmuş arpa veya buğday unu] konur; (A, K;) ve **اقط** yerine biraz ufalanmış ekmek: (TA:) yahut **بَرْنِىّ** denilen türden hurmalar ve **اقط**, birlikte ezilir, ve sade yağ ile şiddetle yoğrulur, ta ki çekirdekler ondan birer birer dışarı çıksın, sonra **ثَرِيد** gibi yapılır: o, **وَطْبَةٌ** ile aynıdır; ancak **حيس** bazen içine **سويق** konur, fakat **وطبة**’de yoktur: (L:) yahut çekirdekleri çıkarılmış hurmalar, **اقط** ile ezilir, sonra yoğrulur, ve el ile ovulup bastırılır, ta ki bütünü **ثريد** gibi olsun; ve bazen onunla birlikte **سويق** konur: (Msb:) İbn-Waddلh El-Andalusee’ye göre, çekirdekleri çıkarılmış hurmalar, **سويق** ile karıştırılmıştır; fakat bu bilinmez, (MF, TA,) malzemelerin eksikliği sebebiyle: (TA:) Hr’nin onu, **أَخْلَاط** [yahut çeşitli karışımlar]dan oluşmuş bir **ثَرِيدَة** olarak vasfetmiş olduğu rivayet edilir. (TA.) Bir rلjiz der ki,

اَلتَّمْرُ وَالسَّمْنُ مَعًاثّمَّ الأَقِطْ
اَلْحَيْسُ اـِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَخْتَلِطْ

[Hurmalar ve sade yağ birlikte, sonra **اقط**, **حيس**tir; ancak henüz karışmamıştır]: (S, MF, TA:) bundan, bu bileşenlerin karıştırıldıklarında **حيس** olmadıkları anlaşılabilir: fakat bu, kastedilenin tersidir: (MF:) mânâ, bu üç şey getirildiğinde, karıştırılmamış olsa da, onun malzemeleri olmak bakımından, hükmen **حيس**tir, gibi görünür. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

حَاسَ
حَاسَ ( y )  I ( n. ac. حَيْس 1 ),
a.  Mixed, mingled.

b.  Twisted ( rope ).

حَيْس
حَيْس 1 ,
a.  Dates mixed with butter and curdled milk.

b.  Bad affair.

حَيْشَان
حَيْشَان
a.  Fearful, fearing; coward.

##### Türkçe

حَاسَ
حَاسَ ( **ي** ) I (mastarı: **حَيْس** 1),
a. Karıştırdı, birbirine kattı.

b. Büktü (ip).

حَيْس
حَيْس 1,
a. Tereyağı ve kesilmiş süt ile karıştırılmış hurmalar.

b. Kötü iş.

حَيْشَان
حَيْشَان
a. Korkulu, korkan; korkak.
